Allah-taala mübarək “Rəhman” surəsində
yaradılış aləmindəki varlıqların, maddi və mənəvi nemətlərin bir qrupunun, dünya,
axirət, insan, mələk və cinin adını çəkir. İnsanın yaranışı və kamilliyindən, Cənnət
və əbədi səadətdən, görünən, görünməyən və s. nemətlərdən danışır.Adı çəkilən surənin əvvəlində Allahın “Rəhmət”
adı qeyd edildikdən sonra Quranın insana öyrədilməsi vurğulanır: الرَّحْمَنُ. عَلَّمَ الْقُرْآنَ. خَلَقَ الْإِنْسَانَ. عَلَّمَهُ
الْبَيَانَ“Rəhman Allah Quranı öyrətdi. İnsanı yaratdı və
ona danışmağı öyrətdi”.[1]Bu işıqlı ayələr Qurani-Kərimin Allahın
birinci, ən mühüm və ən bərəkətli neməti olduğunu göstərir. Belə ki, insan təkcə
Allahın təlimlərinin sayəsində Quranı mənimsəməklə və onun təlqini ilə özünün
son kamillik zirvəsinə yüksələ bilər. Əgər Quran olmazsa, heç kəs insanlıq məqamına
nail ola bilməz.Allahın ən uca neməti olan Qurani-Kərim həm də
“ən gözəl kəlam”dır. Quran, həm sözlər, ifadələr, fəsahət və bəlağət, həm də
insan düzəldən (insan tərbiyə edən) məzmun
zənginliyi baxımından, Allahın nazil etdiyi ən yaxşı söz və ən gözəl kəlamdır. Əgər
Qurandan gözəl və dərin kəlam olsaydı, Allah mütləq onu peyğəmbərlərinin
sonuncusuna (Həzrət Muhəmmədə) göndərərdi. Əgər Qurandan daha üstün bir kəlamın
olması və Allahın onu sonuncu elçisinə nazil etməməsi fərz edilərsə, onda belə
çıxır ki, Allah ya onu bilməyib, ya deməyi bacarmayıb, ya da göndərməkdə
paxıllıq edib. Bu cəhətlər Allahda yoxdur və onların heç bir cəhalətə yer
olmayan, zatı “elm” olan Allaha aid edilməsi qeyri-mümkündür. Bir şey mövcud
olduğu halda, zatı “sonsuz elm” olan Allahın ondan xəbərsiz olması mümkün deyil.
Bir şeyin yaranması mümkün və yaradılışı da “وَهُوَ
عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ” (Hər şeyə qadir)[2] olan sonsuz qüdrət
sahibindən asılı olduğu halda, yaranmaması necə mümkün ola bilər?Paxıllıq və simicliyə gəlincə, bu xüsusiyyətlər
nöqsan və zəiflikdən irəli gəlir. Allahın sonsuz kamilliyi bu xüsusiyyətlərdən
uzaqdır. Buna görə də Qurani-Kərim Allahın ən yaxşı mesajı, ən kamil əbədi hədiyyəsi
və ən üstün nemətidir. Ondan üstün kəlam mümkün olmayacaq. Qeyd edim ki, daha
üstün kəlamın olmaması məsələsi hər biri “işgörənə” – danışana aid edilən bu üç
səbəbdən (zatının mütləq olması, zatında cəhalətə qətiyyən yer olmaması və
paxıl olmaması) başqa bir amillə də izah edilə bilər. Ehtimal edilə bilər ki,
daha üstün kəlamın olmaması onun alıcısının – “qəbuledicisi və ya dinləyicisinin”
bu potensiala malik olmaması ilə bağlıdır.[3] Lakin hər nə
olursa-olsun, məqsəd hasil olacaq və Qurandan üstün kəlam olmayacaq. Səbəbi də
insanın ondan daha üstününü qəbul edə biləcək potensialda olmamasıdır. Buna Allahın
gözəl adlarından olan bəzi “Müstəsirə adları” misal göstərmək olar.[4] Bu adların gizliliyi və
haqlarında məlumat verilməməsinin səbəbi zatı “elm” və “qüdrət” olan mütləq
bağışlayıcının cəhaləti və acizliyi deyil, insanların onu qəbul edə biləcək
imkan və potensialda olmamalarıdır.
[1]Rəhman, 1-4
[2] Hədid, 2
[3] Daha üstün kəlamın olmaması iki tərəfə xas olan cəhətlərlə izah edilə
bilər: tərəflərdən biri onu deyən, digəri isə dinləyəndir. Deyən tərəfin
zatında zərrə qədər də cəhalətə yerin olmaması, zatı “mütləq elm” olması və
paxıl olmaması daha üstün kəlamın göndərilməsini, ondan daha üstününün
olmamasını tələb edir. Yəni Allah tərəfindən bundan üstün kəlam göndərilə bilməz.
Qəbul edən və ya dinləyiciyə gəldikdə isə, dinləyicinin potensialı yalnız
mövcud səviyyədə olan kəlamı qəbul edə bilir. Bu cəhətdən də, ondan üstününün
göndərilməsi doğru deyil. Potensial və tutumu nədirsə, ona uyğun kəlam göndərilib.
Yəni insan daha böyük potensiala malik olsaydı, daha yüksəyi göndərilərdi.
Sonsuz elm sahibinin sonsuz dərəcədə üstün kəlam göndərmək qüdrəti sonsuzdur,
sadəcə, insanın tutumu yalnız mövcud olanın göndərilməsinə imkan verir (tərc.)
[4] “Müstəsirə” sözünün mənası “gizli” deməkdir. Hədislərdə qeyd edilir
ki, Allah özü üçün heç kəsin bilmədiyi və maddi dünyada heç bir görüntüsü, təzahürü
olmayan bəzi adlar seçmişdir. Gizli qalan və “İsmi-əzəm”dən olan bəzi adlar da
buraya daxildir. Allahın həmin adlardan xəbər verməməsi Onun acizliyi və ya
buna gücünün çatmaması deyil, insanların onları qəbul edə biləcək gücdə
olmamasıdır (tərc.)
