Hicr surəsi, 39–40-cı ayələr — Təfsir Nümunə və Əl-Mizanın baxışında

Qurani-Kərimdə buyurulur:

قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِى لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ۝٣٩

إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ ٱلْمُخْلَصِينَ ۝٤٠

Məna:

«Dedi: “Ey Rəbbim! Məni (Öz dərgahından uzaqlaşdırmaqla) azğınlığa atdığına görə, mən də yer üzündə (bütün pis işləri) onlar üçün zinətləndirəcək və onların hamısını azdıracağam.
Sənin onların arasından seçdiyin bəndələrin istisna olmaqla.”»

1. İblisin əsas silahı: pisliyi gözəl göstərmək

Ayədə İblisin «لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ» — “onlara zinətləndirəcəyəm” sözləri diqqət çəkir.

Burada İblis insanı məcbur edəcəyini demir. Onun əsas üsulu batili insanın gözündə gözəl göstərmək, günahı adi və cəlbedici təqdim etməkdir.

Təfsir Nümunədə bu ayənin izahında İblisin məqsədinin insanları dünyəvi nemətlərə və dünya cazibələrinə bağlamaq, nəticədə onları haqq yolundan uzaqlaşdırmaq olduğu vurğulanır.

Bu baxımdan şeytanın vəsvəsəsi çox vaxt belə görünür:

• günahı kiçik göstərmək;

• haramı adi bir şey kimi təqdim etmək;

• tövbəni təxirə salmaq;

• dünyanı insanın əsas məqsədinə çevirmək;

• insanın nəfsani istəyini “normal” və “haqlı” göstərmək.

Deməli, İblisin mübarizəsi ilk növbədə insanın düşüncəsi və baxışı üzərindədir.

2. «مَا أَغْوَيْتَنِي» — “məni azdırdığın üçün” nə deməkdir?

Ayənin ən mühüm məqamlarından biri budur:

رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِى

İblis öz azğınlığını Allaha nisbət verir. Burada mühüm bir etiqadi məsələ ortaya çıxır: Allah insanı və ya İblisi başlanğıcdan günaha məcbur edərək azdırmır.

Əl-Mizan təfsirində bu məsələ xüsusilə izah edilir. İblisin “məni azdırdın” deməsi Allahın onu günaha məcbur etməsi mənasında deyil. İblis öz itaətsizliyi və təkəbbürü ilə özünü ilahi rəhmətdən uzaqlaşdırdı. Sonrakı “azdırılma” isə ilkin və səbəbsiz azdırma deyil, cəza xarakterli azdırılmadır.

Başqa sözlə:

İblis əvvəlcə öz iradəsi ilə itaətsizlik etdi → rəhmətdən uzaqlaşdırıldı → sonra bu nəticəni “məni azdırdın” ifadəsi ilə Allaha nisbət verdi.

Bu izah insanın iradəsini də qoruyur. İnsan günaha məcbur edilmir.

3. İblis “hamını” azdıracağını deyir

İblis belə deyir:

وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ

“Onların hamısını azdıracağam.”

Buradakı ifadə onun insanlara qarşı düşmənçiliyinin ümumi olduğunu göstərir. İblis yalnız müəyyən bir qrup insanı deyil, Adəm övladının hamısını hədəf aldığını bildirir.

Lakin dərhal sonra çox mühüm bir istisna edir:

إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ

“Sənin onların arasından seçdiyin/xalis etdiyin bəndələr istisna olmaqla.”

Burada ayənin ən böyük mesajlarından biri ortaya çıxır:

İblisin belə ümidini kəsdiyi insanlar vardır.

Onlar “müxləsin” adlandırılır.

4. “Müxləsin” kimlərdir?

Ərəb dilində ayədə işlənən söz:

الْمُخْلَصِينَ — əl-müxləsin

Bu söz sadəcə “ixlaslı insanlar” deməkdən daha dərin məna daşıyır.

Müxləs — Allah tərəfindən xalisləşdirilmiş, seçilmiş və xüsusi ilahi inayətə çatmış bəndə mənasını ifadə edir.

Əl-Mizan istiqamətində bu qrup Allah üçün xalis olan, qəlbində Allahdan qeyrisinə hakimiyyət verməyən bəndələr kimi izah edilir. Belə insanlara şeytanın atdığı vəsvəsələr onların imanını və Allahla əlaqəsini məhv edə bilmir.

Bu, sadəcə dil ilə “mən ixlaslıyam” demək deyil.

İxlas insanın:

niyyətində, ibadətində, seçimində və qəlbində Allahı əsas məqsəd etməsidir.

5. Şeytanın müxləs bəndə üzərində gücü niyə yoxdur?

Bu məsələnin cavabı növbəti ayələrdə daha açıq şəkildə verilir.

Allah buyurur:

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ

“Həqiqətən, Mənim bəndələrim üzərində sənin heç bir hakimiyyətin yoxdur.”

(Hicr, 15:42)

Beləliklə, 39–40-cı ayələrdə İblisin dediyi sözə Allahın cavabı 41–42-ci ayələrdə tamamlanır.

Şeytanın məcburedici hakimiyyəti yoxdur.

O:

• vəsvəsə edir;

• günahı gözəl göstərir;

• insanı aldadır;

• arzuları hərəkətə gətirir;

• insanı haqqdan uzaqlaşdırmağa çalışır.

Amma son qərarı insan verir.

Quranda İblisin özü də Qiyamət günü belə deyəcəyini bildirir:

وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانٍ إِلَّا أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي

“Mənim sizin üzərinizdə heç bir hakimiyyətim yox idi. Mən yalnız sizi çağırdım, siz də mənim çağırışıma cavab verdiniz.”

(İbrahim, 14:22)

Deməli, şeytanın əsas silahı məcburiyyət deyil, vəsvəsə və aldatmadır.

6. Təfsir Nümunənin vurğuladığı mühüm məqam

Təfsir Nümunə ayəni izah edərkən İblisin insan üçün dünya nemətlərini və maddi cazibələri gözəl göstərərək onu Allahdan uzaqlaşdırmaq istəyinə diqqət çəkir.

Bu gün ayənin mesajını həyatımızda belə görə bilərik:

İnsan günaha düşməzdən əvvəl çox vaxt günahı günah kimi görməməyə başlayır.

Məsələn:

“Hamı belə edir.”

“Bir dəfə heç nə olmaz.”

“Sonra tövbə edərəm.”

“Bu o qədər də böyük günah deyil.”

“Əsas odur ki, ürəyim təmizdir.”

Bu düşüncələrin hamısı avtomatik olaraq şeytandan gəlir demək düzgün olmaz. Lakin Qurandakı “لَأُزَيِّنَنَّ” — “mütləq onlara zinətləndirəcəyəm” ifadəsi bizə xəbərdarlıq edir ki, batilin ən təhlükəli formalarından biri onun insana haqq və gözəl kimi göstərilməsidir.

7. Əl-Mizan baxımından daha dərin məna

Əl-Mizan təfsirində bu ayələr İblisin insanı azdırması məsələsini ilahi qəza, insanın iradəsi və Allahın hidayəti ilə əlaqəli şəkildə izah edir.

Burada mühüm prinsip budur:

Allahın azdırması ilkin məcburedici azdırma deyil.

İnsan əvvəlcə öz seçimi ilə haqqdan üz döndərə bilər. Bu inad və itaətsizlik davam etdikdə ilahi yardım və rəhmətdən məhrum olmaq onun üçün cəza xarakterli bir nəticəyə çevrilə bilər.

Bu səbəbdən insan:

“Şeytan məni məcbur etdi”

deyə öz günahını tamamilə şeytanın üzərinə ata bilməz.

Şeytan çağırır.

İnsan isə cavab verir və ya cavab vermir.

8. “Müxləs” insan üçün nə deməkdir?

Bu ayələr bizə yalnız İblisin təhlükəsini göstərmir. Eyni zamanda qorunma yolunu da göstərir.

İblisin öz etirafına görə:

إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ

Yəni Allahın xalis etdiyi bəndələr.

Deməli, insanın əsas mübarizəsi yalnız şeytanla deyil, həm də öz nəfsi, istəkləri və yanlış seçimləri ilədir.

İxlas artdıqca insan:

• günahı gözəl görməməyə başlayır;

• Allahın razılığını insanların tərifindən üstün tutur;

• gizli və açıq əməllərində eyni olmağa çalışır;

• tövbəni təxirə salmır;

• şeytanın vəsvəsəsini daha tez tanıyır.

9. Ayələrin əsas mesajı

Hicr surəsinin 39–40-cı ayələrindən belə bir nəticə çıxır:

Şeytan insanı məcbur edən müstəqil bir qüvvə deyil.

Onun əsas fəaliyyəti:

“لَأُزَيِّنَنَّ” — zinətləndirmək,

sonra:

“لَأُغْوِيَنَّهُمْ” — azdırmağa çalışmaqdır.

Lakin Allahın xalis bəndələri qarşısında onun planı nəticəsiz qalır.

Buna görə insanın ən böyük müdafiəsi yalnız “şeytandan qorxmaq” deyil, Allah ilə əlaqəni gücləndirmək, ixlası artırmaq və günahı əvvəlcədən tanımaqdır.

Nəticə

Hicr surəsinin 39–40-cı ayələri İblisin insanlara qarşı düşmənçiliyini açıq şəkildə göstərir. İblis insanlara günahı gözəl göstərməklə onları haqq yolundan uzaqlaşdıracağını bildirir. Lakin özü də etiraf edir ki, Allahın müxləs bəndələri onun təsirindən kənardadır.

Təfsir Nümunənin izahında dünyanın və maddi nemətlərin insan üçün cazibəli göstərilməsi ön plana çıxır. Əl-Mizan isə məsələnin daha dərin tərəfinə — İblisin öz iradəsi ilə azğınlaşmasına, “Allah məni azdırdı” ifadəsinin cəza xarakterli ilahi uzaqlaşdırma kimi anlaşılmasına və müxləs bəndələrin Allah üçün xalis olmasına diqqət çəkir.

Beləliklə, ayənin ən mühüm xəbərdarlıqlarından biri budur:

Şeytanın ən təhlükəli işi günahı insana günah kimi deyil, gözəl və adi bir şey kimi göstərməsidir.

Və ən böyük ümid isə budur:

İnsan Allah üçün xalis olduqca, şeytanın vəsvəsələri qarşısında onun müqaviməti güclənir.

“İblis hamını azdıracağını iddia etdi, amma müxləs bəndələri özü istisna etdi.”

Bu, mömin üçün həm ciddi xəbərdarlıq, həm də böyük ümiddir.