HƏMZAD VƏ QARAÇUXA İSLAMDA VARMI?
Quran, hədis və Şiə təfsirləri əsasında elmi araşdırmaİslamAİ.az — Müsəlmanın BələdçisiGirişAzərbaycan cəmiyyətində “həmzad”, “qaraçuxa”, “cin”, “şeytan” və “bəxt ruhu” kimi müxtəlif anlayışlara rast gəlinir. Bunların bir qismi xalq folkloruna, bir qismi isə dini anlayışlara bağlıdır. Lakin folklorda işlənən hər bir anlayışı İslamın etiqadi prinsipləri ilə eyniləşdirmək doğru deyil.Bu məqalədə əsas sual budur:Quranda və Əhli-beyt (ə) mənbələrində “həmzad” və “qaraçuxa” adlı varlıqlar haqqında nə deyilir? “Qərin” anlayışı həmzadla eynidirmi? Şiə alimləri bu məsələyə necə yanaşırlar?1. Quranda “qərin” anlayışı varmı?Bəli. Qurani-Kərimdə “qərin” (قَرِين) sözü işlənir. “Qərin” ərəb dilində əsasən yoldaş, yaxın müşayiət edən, ayrılmayan həmdəm mənasını verir.Lakin Qurandakı “qərin” anlayışını Azərbaycan xalq inanclarındakı “həmzad” anlayışı ilə avtomatik olaraq eyniləşdirmək olmaz.Allah-Taala buyurur:وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ“Kim Rəhmanın zikrindən üz döndərsə, Biz ona bir şeytan qoşarıq və o, onun yaxın yoldaşı olar.”“Zuxruf” surəsi, 43:36.Ardınca Quranda həmin şeytanların insanı haqq yoldan uzaqlaşdırması bildirilir:وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ“Şübhəsiz ki, onlar bunları yoldan döndərər, onlar isə özlərini doğru yolda hesab edərlər.”“Zuxruf” surəsi, 43:37.Daha sonra belə buyurulur:حَتَّىٰ إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ“Nəhayət, o, Bizim hüzurumuza gəldikdə deyər: ‘Kaş mənimlə sənin aranda məşriqlə məğrib arasındakı qədər uzaqlıq olaydı! Sən necə də pis yoldaş imişsən!’”“Zuxruf” surəsi, 43:38.NəticəQuranın bu ayələrindən məlum olur ki, şeytanın insanı vəsvəsəyə və azğınlığa sövq edən müşayiətçi olması Qurani anlayışdır.Lakin ayələrdə onun insanın fiziki surətinin eynisi, “ikinci bədəni”, “əkizi” və ya xalq arasında təsvir edilən fövqəltəbii “həmzad” formasında olması deyilmir.2. Əllamə Təbatəbai “qərin” haqqında nə deyir?Şiənin böyük Quran təfsirçilərindən olan Əllamə Məhəmməd Hüseyn Təbatəbai “Təfsir əl-Mizan”da “Zuxruf” surəsinin 36-cı ayəsini izah edərkən bildirir ki, burada söhbət insanı haqq yoldan uzaqlaşdıran şeytani qərindən gedir.Əllamə Təbatəbainin izahına görə, “qərin” insanı müşayiət edən və onu azdırmağa çalışan şeytani yoldaşdır. O, insanı zorla günaha məcbur edən müstəqil bir hakim kimi təqdim edilmir.Təbatəbai həmçinin “Qaf” surəsinin 27-ci ayəsindəki:قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ“Onun qərini deyər: ‘Ey Rəbbimiz! Mən onu azdırmadım...’”ifadəsini izah edərkən həmin “qərin”i insanı müşayiət edən şeytan kimi açıqlayır. Təfsirdə diqqət çəkən mühüm məqam budur ki, şeytan insanı məcbur etmədiyini bildirir; insan ona öz iradəsi ilə tabe olur.Bu məqam çox əhəmiyyətlidir:İslamın baxışında şeytanın vəsvəsəsi insanın iradəsini ləğv etmir.3. “Həmzad” Quranda varmı?“Həmzad” adı Qurani-Kərimdə termin kimi keçmir.Quranda cinlərin mövcudluğu açıq şəkildə təsdiqlənir. Şeytan və cinlər haqqında müxtəlif ayələr vardır. Lakin xalq arasında işlənən:insanın özünə bənzər ikinci varlıq;insanın eyni görünüşlü “əkizi”;insanın taleyinə bağlı xüsusi ruh;insanın kölgəsi kimi yaşayan fövqəltəbii varlıqmənasında “həmzad” haqqında Quranda açıq ayə yoxdur.Buna görə “Quranda həmzad təsdiqlənir” demək elmi baxımdan düzgün olmaz.Eyni zamanda, “həmzad mütləq yoxdur” demək üçün də Quranda ayrıca belə bir varlığın inkar edildiyini göstərən ayə gətirmək mümkün deyil.Daha düzgün elmi ifadə belədir:“Həmzad” xalq arasında işlənən anlayışdır; Quranda bu ad və xalq folklorundakı konkret məna ilə təsdiqlənmiş dini termin deyil.4. “Qərin” = “Həmzad” demək olarmı?Tam şəkildə eyniləşdirmək düzgün deyil.Qurandakı “qərin” sözü daha geniş mənalıdır və “yoldaş/müşayiətçi” deməkdir. Bəzi ayələrdə kontekstə görə şeytani yoldaş nəzərdə tutulur.Məsələn, “Zuxruf” 36-da “qərin” açıq şəkildə şeytan olaraq təqdim edilir:نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ“Biz ona bir şeytan qoşarıq və o, onun qərini olar.”Amma bu, “hər bir insanın fiziki surətinin eynisi olan bir həmzadı var” mənasını vermir.Əllamə Təbatəbainin “Mizan” təfsirində də “qərin” anlayışının müxtəlif Quran kontekstlərində fərqli məna daşıya bildiyi görünür. Məsələn, “Qaf” 23-də “qərin”in mələk olması ehtimalı müzakirə edilir, “Qaf” 27-də isə şeytani qərin olduğu açıq şəkildə izah edilir.5. Bəs “Qaraçuxa” nədir?“Qaraçuxa” Qurani və İslami termin deyil.Bu söz Azərbaycan xalq inancları və folkloru çərçivəsində müxtəlif mənalarda işlənmişdir. Xalq təsəvvüründə insanın bəxti, taleyi və ya uğuru ilə əlaqələndirilən folklor obrazıdır.Lakin:Quranda “Qaraçuxa” adlı mələk, cin, ruh və ya insanın taleyini idarə edən xüsusi varlıq haqqında ayə yoxdur.Həmçinin İslamın əsas əqidəsində insanın ruzisini və taleyini “Qaraçuxa” adlı müstəqil bir varlığın müəyyən etməsi kimi bir inanc yoxdur.Bu səbəbdən “Qaraçuxa İslamda insanın bəxt qoruyucusudur” demək üçün Qurandan və mötəbər Əhli-beyt (ə) hədislərindən dəlil göstərmək mümkün deyil.6. İslamda cin və şeytanın mövcudluğu qəbul edilirmi?Bəli.Bu məsələ “Qaraçuxa” və ya folklorik “həmzad” anlayışından fərqlidir.Quranda ayrıca “Cin” adlı surə vardır və cinlərin mövcudluğu Qurani mətnlə təsdiqlənir.Eyni zamanda Quranda şeytanın insanlara vəsvəsə verməsindən danışılır:الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ“O kəs ki, insanların qəlblərinə vəsvəsə salar.”“Nas” surəsi, 114:5.Lakin vəsvəsə ilə insanın iradəsini tamamilə əlindən almaq eyni şey deyil.7. Əhli-beyt (ə) məktəbində sehr və fövqəltəbii iddialara münasibətİslam sehrin mövcudluğunu tamamilə nəzərə almayan bir dünyagörüş təqdim etmir. Quranda sehr haqqında “Bəqərə” surəsinin 102-ci ayəsində danışılır.Lakin həmin ayə mühüm bir məqamı da bildirir:وَمَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ“Onlar Allahın izni olmadan onunla heç kəsə zərər verə bilməzdilər.”“Bəqərə” surəsi, 2:102.Bu ayə göstərir ki, İslamda fövqəltəbii zərər haqqında danışarkən belə, müstəqil və Allahdan asılı olmayan bir qüvvə təsəvvürü qəbul edilmir.Şiə mənbələrində də sehr ciddi şəkildə pislənir. İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql edilən rəvayətlərdə sehr böyük günahlardan biri kimi qeyd olunur.Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmlərini toplayan mənbədə də sehrin müxtəlif formalarının haram olduğu qeyd edilir.8. İnsan “həmzadım mənə zərər verir” deyə bilərmi?Burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.Bir insanın yaşadığı qorxu, yuxu, narahatlıq, təsadüfi hadisələr və ya psixoloji sıxıntılar avtomatik olaraq “həmzad”, “cin” və ya “cadu”nun sübutu sayıla bilməz.Əhli-beyt (ə) məktəbinə aid mənbələrdə də hər qəribə hadisəni sehr və ya cinlə əlaqələndirməyə əsas olmadığı vurğulanır. Al-Islam.org-da Əhli-beyt (ə) təlimləri əsasında verilən bir cavabda müxtəlif fiziki və ailəvi problemlərin öz-özlüyündə sehrə dair qəti sübut sayıla bilməyəcəyi bildirilir.Buna görə dini baxımdan belə bir prinsip qorunmalıdır:Dəlil olmadan qeybi hadisələr haqqında qəti hökm vermək olmaz.9. Qorunmaq üçün nə etmək olar?İslamın tövsiyə etdiyi yol qorxuya qapılmaq deyil, Allaha sığınmaqdır.Ayətəl-Kürsi“Bəqərə” surəsi, 2:255İxlas surəsi“İxlas” surəsi, 112Fələq surəsi“Fələq” surəsi, 113Nas surəsi“Nas” surəsi, 114Xüsusilə “Nas” surəsində insan Allahdan vəsvəsə verənin şərindən qorunma diləyir:قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ“De: İnsanların Rəbbinə sığınıram.”Həmçinin:أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِdeməklə Allaha sığınmaq İslam ənənəsində mühüm qorunma vasitəsidir.10. Elmi nəticəMənbələrin müqayisəsindən aşağıdakı nəticələrə gəlmək mümkündür:AnlayışQuranda vəziyyətiİslam baxışıCinAçıq şəkildə təsdiqlənirİslam əqidəsinin bir hissəsidirŞeytanAçıq şəkildə təsdiqlənirİnsanları vəsvəsəyə və azğınlığa çağırırQərinQuranda keçirKontekstdən asılı olaraq yoldaş/müşayiətçi, xüsusilə şeytani yoldaş mənasında işlənirHəmzadBu adla Quranda yoxdurXalq inanclarındakı konkret təsviri dini dəlillə təsdiqlənmirQaraçuxaQuranda yoxdurAzərbaycan folkloruna aid anlayışdır; dini etiqad kimi əsaslandırılmırSehrQuranda zikr olunurMövcudluğu haqqında Quran ayəsi vardır; lakin Allahın izni xaricində müstəqil qüvvə deyilYekunQurani-Kərim və Şiə təfsir mənbələri cin, şeytan və şeytani qərin anlayışlarını qəbul edir. Lakin xalq arasında yayılan “həmzad” anlayışının insanın fiziki surətinin eyni olan, ayrıca yaşayan və insana müstəqil şəkildə təsir edən “ikinci insan” formasında olması barədə Qurandan açıq dəlil yoxdur.Eyni şəkildə “Qaraçuxa” Qurani və ya Əhli-beyt (ə) əqidə termini deyil. Bu anlayış daha çox Azərbaycan folkloru və xalq inancları çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.Əllamə Təbatəbainin “Təfsir əl-Mizan” əsərində “qərin” əsasən insanı müşayiət edən və azdırmağa çalışan şeytani yoldaş kimi izah edilir; lakin bu, xalq arasında təsvir edilən “həmzad” anlayışının avtomatik dini təsdiqi demək deyil.Buna görə İslamAI.az üçün ən dəqiq ifadə belədir:“Quranda qərin və şeytani yoldaş anlayışı vardır; lakin xalq arasında ‘həmzad’ adı ilə tanınan varlığın Quranda həmin formada təsdiqi yoxdur. ‘Qaraçuxa’ isə Qurani və dini termin deyil.”Əsas mənbələrQurani-Kərim: Zuxruf 43:36–38; Qaf 50:23, 50:27; Bəqərə 2:102; Nas 114:1–6; Əraf 7:200.Əllamə Məhəmməd Hüseyn Təbatəbai — “Təfsir əl-Mizan”, Zuxruf 43:36–38 və Qaf surəsinin müvafiq ayələrinin təfsiri.Ayətullah Seyyid Əli Sistani — müasir fiqhi hökmlər, sehrlə bağlı hökmlər.Əhli-beyt (ə) mənbələrində sehr haqqında rəvayətlər, “Vəsailuş-Şiə” və əlaqəli Şiə mənbələri.Qurani-Kərim, “Qərin” anlayışının lüğəvi və ayə konteksti: Zuxruf 43:36 və Qaf 50:23, 50:27.
