İslam dünyagörüşü, əxlaqi dərslər və fiqhi məsələlər haqqında maarifləndirici yazılar
Welcome to WordPress. This is your first post. Edit or delete it, then start writing!
Cərh lüğətdə “yaralamaq, təsir etmək, bir yaranı deşmək” mənalarını ifadə edir. Hədis termini olaraq “cərh” müəyyən səbəblərdən ravinin rədd edilməsinə, tənqid edilməsinə deyilir. Bunun üçün cərh ləfzlərindən istifadə edilir. Məsələn: zəif, mətruk, kəzzab və s. Hafiz “əzbərləyən, muhafizə edən” mənasını verir. Mühəddislərə verilən ləqəblərdən biridir. Hədis elmində yüksək dərəcələrə çatmış şəxslərə verilir. Bu termin haqqında vahid tərf yoxdur. Cəmaluddin əl-Mizziyə görə hafiz bildiyi şəxslər bilmədiyi şəxslərdən çox olan şəxsdir. Bəzi hədisşünaslara görə, hafiz 100 min hədisi sənədləri ilə birlikdə əzbər bilən, hədislərin sənədlərini təşkil edən ravilərin tərcümeyi-hallarını, cərh və tədil baxımından hər biri haqqında verilmiş hökmləri bilən hədisçidir. Hakim lüğəti mənası “hökm edən, hakim olan”. Hədis elmində ən yüksək mərtəbəyə çatmış şəxslərə verilən ləqəbdir. Həsən Luğətdə “gözəl, xoş” mənalarını ifadə edir. İstilahi mənası barədə müxtəlif fikirlər var. Həsən hədis ədalət şərtini daşımaqla bərabər zəbt baxımından səhih hədis ravilərindən aşağı dərəcədə olan ravilərin müttəsil sənədlə rəvayət etdikləri, o cümlədən şazz və illətdən uzaq hədisdir. (İbn Həcər, Nuxbətul-fikr, s.24) Həsən hədis qüvvət baxımından səhih hədisdən aşağı olsa da, dəlil olma və əməl etmə baxımından eynilə səhih hədis kimidir. Höccət lüğətdə “dəlil, bürhan” mənasını verir. Bir həqiqəti ortaya çıxaran istər əqli, istər nəqli dəlilə “höccət” deyilir. Hədis üsulunda iki müxtəlif mənada işlədilir. Birincisi, tədil ləfzidir. İbn Əbi Hatimin təsnifatına görə tədilin birinci mərtəbəsinə, İbn Həcərin təsnifatına görə isə ikinci mərtəbəsinə aiddir. İkincisi, mühəddislərə verilən ləqəblərdəndir. “Hafiz” mərtəbəsindən bir pillə yüksək mərtəbədir. Bəzi mühəddislərin fikrincə, 300 min hədisi sənədləri ilə birlikdə əzbər bilən şəxsə deyilir. Müvəssəq hədis Əhli-beyt (ə.s) məktəbinin hədis elminə görə sənədində 12 İmam şiəsinə müxalif olan firqələrdən birinə mənsub olan, lakin hədisşünaslara görə etibarlı hesab edilən ravi olan hədisə deyilir. Səhih hədis kimi etibarlıdır. Mühəddis rəvayət və dirayət baxımından ravinin və mərvinin (rəvayət olunan şey) hallarını bilən və hədisi sənədi ilə rəvayət edən şəxsdir. “Müsnəd”dən yüksək, “hafiz”dən aşağı dərəcədir. Ravi bir xəbəri, rəvayəti danışan, nəql edən şəxsdir. Rical hədis üsulu elmində hədisləri rəvayət edən ravilər haqqında işlədilən ümumi ifadədir. “Bu hədisin ricalı siqədir” dedikdə, hədisin sənədini təşkil edən ravilər qəsd edilir. Səduq “doğrudanışan” deməkdir. Siqə hədis üsulunda ədalət və zəbt sifətlərinə sahib olan raviyə deyilir. Bir hədisin səhih hesab edilməsi üçün ilk əvvəl ravilərinin ədalət və zəbt cəhətdən güvənilən, etibarlı olması lazımdır. Buna görə də ravilərin siqə olub-olmaması böyük əhəiyyət kəsb edir. Səbt sabit və sağlam mənalarını verən kəlmədir. Hədis elmində etibarlı şəxsləri tərif etmək üçün istifadə edilən ümumi bir ifadədir. “Səbtun” şəklində tək işlədildikdə tədilin üçüncü mərtəbəsinə, “səbtun-səbtun” şəklində təkrarən işlədildikdə tədilin ikinci mərtəbəsinə dəlalət edir. Tədil ravinin ədalətli olduğuna hökm etməyə deyilir. Ravinin ədalət sahibi olduğunu hğkmünü verənə isə muaddil deyilir. Ravinin ədalətli olmasını ifadə edən bir sıra terminlər vardır ki, onlara tədil ləfzləri deyilir.Məsələn: siqə, səduq, mutqin və s. Azərbaycanca qarşılığının “tərifləmək” olduğunu söyləmək mümkündür.
DÜNYA VƏ AXİRƏT HACƏTLƏRİ ÜÇÜN ZİKRLƏR VƏ DUALAR ZİKRLƏR: 1 Salavat 100 2 Əstəğfirullahə Rabbi və ətubiləyh 100, Əstəğfirullah 100 3 Bismilləhir Rahmənir Rahim 100 4 Subhənallahi Vəlhəmdulillahi və la ilahə illəllahu Vallahu Əkbər 100 5 Lə ilahə illəllahul məlikul həqqul mubin 100 6 Lə həvlə vəla qüvvətə illa billahil əliyul əzim 100 7 Lə həvlə vəla qüvvətə illa billah 100 8 Bikə ya Allah 100, Allahu Əkbər 100, Lə ilahə illəllah 100, Subhənallah 100, Əlhəmdulillah 100, Təvəkkəltu Əlallah 100, İtəsəmtu billah 100, Həsbiyyəllah 100, MəşaAllah 100, Şükrənillah 100 9 Əuzi billəhi minəş şəytanir rəcim 100, Ya ğiyasəl mustəğisun 100, Ya Zəl-Cəlali vəl ikram 100, Ya qaziyəl hacət 100, Subhanəllahi və bihəmdihi 100, Ya Rabbəl aləmin 100 QURANİ KƏRİM AYƏLƏRİ: 10 Əmmən yucib duası: Əmməy yucibul muztərra izə dəahu yəkşifus su 100 11 Yunisiyyə zikri: Lə iləhə illə əntə subhanəkə inni kunti minnəz zalimin 100 12 Həsbiyyəllahu lə iləhə illa huvə əleyhi təvakkəltu və huvəl Rabbul arşil azim 100 13 Hasbinəllahu və niməl vəkil 100 14 Və Huvəl Qaviyyul Əziz 100 15 Ufəvvizu əmri iləllah innəllahə bəsirun bil ibəd 100 16 Maşaallah la həvlə və la qüvvətə illa billah 100 17 İnna lillah və inna iləyhi raciun 100 18 Bismilləhir Rahmənir Rahim.Əllahu la ilahə illa huvəl həyyul-Qəyyum 100 DİQQƏT BURDA DEYİLƏN HƏR HANSİ BİR ZİKRİN BİRİNDƏN İSTİFADƏ ETMƏK OLAR HACAT VƏ MÜŞGÜL ÜÇÜN..
“Ənkəbut” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Əlif, Lam, Mim. İnsanlar elə güman edirlər ki, təkcə: “İman gətirdik!” – deyən kimi onlardan əl çəkiləcək və imtahan edilməyəcəklər? Biz onlardan öncəkiləri də sınaqdan keçirmişdik. Allahın doğru və yalan danışanlarla bağlı elmi aşkara çıxmalıdır. Yaramaz işlər görənlər Bizim qüdrətimizi üstələyəcəklərinimi güman edirlər? Necə də pis mühakimə yürüdürlər! Allahla görüşəcəyinə ümid bəsləyənələr (Onun əmrinə itaət göstərməyə çalışmalıdırlar), çünki Allahın müəyyənləşdirdiyi zaman, hökmən, gələcəkdir. O, eşidəndir, biləndir. Ciddi-cəhdlə fəaliyyət göstərən özü üçün çalışır. Çünki Allahın aləmlərə qətiyyən ehtiyacı yoxdur. —————————————————————————————- Quranın başqa bir öncəgörənliyi: Peyğəmbər (s) Məkkədən Mədinəyə hicrət etmək qərarına gəldikdə vətəni Məkkə üçün darıxdı, simasına qəm çökdü. Bu vaxt vəhy mələyi Cəbrail (ə) enib ondan soruşdu: “Doğulduğun şəhəri doğurdanmı çox sevirsən?” Peyğəmbər (s) buyurdu: “Bəli.” Cəbrail dedi: “Allah sənə belə bir xəbər göndərdi: “Quranı sənə vacib buyuran səni qayıdacağın yerə (vətəninə) mütləq qaytaracaqdır.” Bu vədin reallaşdığından, Peyğəmbərin (s) güclü bir ordu, qüdrət, əzəmət və qələbə ilə Məkkəyə qayıtmasından, Allahın əmin-amanlıq evinin ona müharibəsiz və qan tökülmədən təslim edildiyindən xəbərimiz var.[1] “Ənkəbut” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin ehtiva etdiyi mövzular dörd bölmədə ümumiləşdirilmişdir: 1. Sınaq və münafiqlərin vəziyyəti; 2. Peyğəmbərlər tarixindən, onların kafir və günahkarlarla mübarizəsindən fraqmentlər; 3. Tövhid, şirkin inkar edilməsi, Allahın yaradılış aləmindəki nişanələri; 4. Həm qondarma tanrılar, həm də onlara ibadət edənlərin hörümçək qədər zəif və acizliyi, habelə Quranın əzəməti, İslam peyğəmbərinin haqq olmasının dəlilləri, namaz, ata-anaya yaxşılıq, saleh əməllər, müxaliflərlə məntiqli davranış tərzi kimi bəzi tərbiyəvi məsələlər və sair mövzular.[2] 2-3. Sınağın müxtəlif formaları: Bu ayələr göstərir ki, imtahan Allahın əbədi və dəyişməz qanunudur. Hər bir zümrə və cəmiyyət bu ilahi qanunda özünəməxsus pay sahibidir. Allahın sınağı onlar üçün fərqli-fərqli simalarda təzahür edir. Bəzən bir qrup insan hər cəhətdən günah çirkabına bulaşmış mühitdə yaşamaq məcburiyyətində qalır, fitnə-fəsad vəsvəsəsi onları hər tərəfdən əhatə edir. Onların ən böyük sınağı mühitin rəngini almamaq, öz təmizliklərini qorumaqdır. Bəzi insanlar məhrumiyyətlərə məruz qalırlar. Varlıqlarının əsas sərmayəsindən imtina edəcəkləri təqdirdə məhrumiyyətləri və yoxsulluqları da sona yetəcəyi halda, imanlarını, təqvalarını, azadlıqlarını, izzət və şərəflərini qorumaq üçün bunu etmirlər. Onların sınağı budur. Bəziləri bol nemət içində üzür, ixtiyarlarında bütün maddi imkanlar olur. Belə bir imkana malik olanların sınağı şükür etməkdir. Bəzən elə ölkələr olur ki, əhalisi Allahdan, ilahi dəyərlərdən və əxlaqdan uzaq olduğu halda, göz qamaşdıran maddi mədəniyyətə, yüksək sosial rifaha malik olur. İnsanları sirli bir cazibə bu həyat tərzinə doğru sürükləyir, inandıqları bütün dəyərləri ayaqları altına atmaları, zillət və xarlığı qəbul etmək müqabilində belə bir həyat tərzinə malik ola bilərlər. Bu da digər bir sınaq formasıdır. Müsibətlər, dərdlər, çətinliklər, müharibələr, münaqişələr, qıtlıq, bahalıq, inflyasiya, insanları əsarət boyunduruğuna salmağa çalışan, despot proqramlara təhrik edən diktator hökumətlər, nəfsani istəklər və ehtirasların güclü dalğaları və sair, hər biri Allah bəndələrinin yolu üzərində duran sınaqlardır. İnsanların imanı, şəxsiyyəti, təqvası, təmizliyi, əmanətdarlığı, azadlığı məhz bu cür səhnələrdə bəlli olur. Bu çətin sınaqlardan üzüağ və qalib çıxmaq üçün davamlı çalışmaq, Allahın xüsusi lütf və mərhəmətinə sığınmaq yeganə xilas yoludur. Bu ayənin təfsirini ehtiva edən bir hədisdə belə deyilir: “Qızıl kürədə yoxlandığı kimi yoxlanırlar, od qızılın xalis olmayan qatqılarını sıradan çıxarıb saflaşdırdığı kimi saflaşırlar.”[3] Möminlərin əmiri İmam Əlinin (ə) bir hədisində belə deyilir: “Bəla zalım üçün ədəb, mömin üçün sınaq, peyğəmbərlər üçün dərəcə, övliyalar üçün kəramətdir.” İmam Əlinin (ə) peyğəmbərlərin xüsusiyyətlərindən bəhs edən bir xütbəsində deyilir: “Allah peyğəmbərlərini aclıqla imtahan etdi, çətiniliklərlə qarşılaşdırdı, qorxulu hadisələrlə sınadı, çətinliklərlə saflaşdırdı.”[4] Hər halda, iman gətirdiklərini elan edən kimi cənnətliklərlə eyni yerdə olacaqlarını düşünənlər yanılırlar.[5] İman gətirib yaxşı işlər görənlərin günahlarının üstünü örtərik və onları etdikləri əməllərdən daha üstün olanı ilə mükafatlandırarıq. Biz insana ata-anası ilə gözəl davranmağı tövsiyə etdik. Əgər onlar (müşrik olsalar və) bilmədiyin bir şeyi Mənə şərik qoşmağın üçün səy göstərsələr, onlara tabe olma. Dönüşünüz Mənə olacaq, Mən də sizi bütün etdiklərinizdən xəbərdar edəcəyəm. İman gətirib yaxşı işlər görənləri əməlisalehlər zümrəsinə daxil edəcəyik. İnsanlardan: “Allaha iman gətirdik!” – deyənlər də vardır. Amma Allah yolunda əzab-əziyyətə məruz qaldıqda insanların işkəncələrini Allahın əzabı ilə eyni tuturlar. Rəbbin tərəfindən bir zəfər gəldikdə isə: “Biz də sizinlə idik!” – deyərlər. Məgər Allah yaradılmışların kökslərində olanları ən yaxşı bilən deyilmi? Şübhəsiz ki, Allah iman gətirənləri də tanıyır, münafiqləri də. Kafirlər möminlərə: “Bizim yolumuzla gedin, biz sizin günahlarınızı öz üstümüzə götürəcəyik” – deyirlər. Halbuki onlar bunların heç bir günahının altına girən deyillər. Şübhəsiz ki, onlar yalançıdırlar. Onlar həm öz (günah) yüklərini və həm də onlarla yanaşı, neçə-neçə yükləri daşıyacaqlar. Qiyamət günü onlar uydurduqları şeylər barəsində, mütləq, sorğu-suala çəkiləcəklər. Biz Nuhu öz qövmünə doğru göndərdik. O, onların arasında doqquz yüz əlli il qaldı. Nəhayət, tufan onları zülm etdikləri zaman yaxaladı. —————————————————————————————— Ata-anaya yaxşılıq və onun istisnası: Quranda valideynə yaxşılıq edilməsi kimi mühüm və insani mövzuya bir neçə yerdə toxunulmuşdur. Surənin əvvəlki ayələrində qeyd edilən bu tövsiyə Allahın böyük sınaqlarından biridir. Bəzən valideynlər ömürlərinin elə çağına çatırlar ki, onlara baxmaq çətinləşir. Övladlar məhz belə bir vaxtda sınaqdan çıxmalı, boyunlarında olan haqları yerinə yetirməli, Allahın əmrinə itaət göstərməli, ata-analarına yaxşı baxmalıdırlar. Bir gün bir nəfər Peyğəmbərdən (s): “Mən kimə yaxşılıq edim?” – deyə soruşur. Peyğəmbər (s): “Anana”, – deyə cavab verir. Həmin şəxs: “Ondan sonra kimə?” – deyə soruşur. Peyğəmbər (s): “Anana”, – deyə cavab verir. Sual verən adam üşüncü dəfə: “Ondan sonra kimə?” – deyə soruşur. Peyğəmbər (s): “Anana”, – deyə cavab verir. Dördüncü dəfədə Peyğəmbər (s) ata və insana yaxın olan digər qohumlara yaxşılıq etməyi tövsiyə edir. Bir çox kitabda yer almış başqa bir hədisdə Peyğəmbərin (s) belə buyurduğunu görürük: “Cənnət anaların ayaqları altındadır!” Ancaq bu sevginin insan və Allah münasibətlərindən, habelə iman şərtlərindən üstün olması ehtimalının qarşısını almaq üçün Allah bir istisna ilə məsələyə aydınlıq gətirir: “Əgər onlar (müşrik olsalar və) bilmədiyin bir şeyi Mənə şərik qoşmağın üçün səy göstərsələr, onlara tabe olma”. Buradan da məlum olur ki, heç nə Allah ilə insan münasibətindən üstün ola bilməz. Bu münasibət bütün həqiqətlərin fövqündə dayanır. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Allaha itaətsizliklə şərtlənən yaradılmışa itaət doğru deyil.” Bənzər ayə “Loğman” surəsində də yer almışdır. “Loğman” surəsindəki ayədə sadəcə, bu cümlə artıqdır: “Dünyada onlarla gözəl davran”. Yəni onların şirkə dəvətini qəbul etməməklə yanaşı, dünya həyatında onlara yoldaş olmalı və onlarla yaxşı keçinməlisən. Quranın şirkə və digər günahlara dəvət etdikləri zaman ata-anaya qarşı çıxmağa icazə verməsi belə bir təsəvvür yaratmasın ki, onlarla pis davranılmasına icazə verilmişdir.[6] Az əziyyət çəkib çox istəyən münafiqlər: Əvvəlki ayələrdə saleh möminlər və müşriklərdən danışıldı. Bu ayədə üçüncü qrup insanlardan, yəni münafiqlərdən danışılır. Ayədə Allahın cəzası əzab, insanların yaratdığı çətinliklər fitnə adlandırılmışdır. Allah başa salmaq istəyir ki, insanların yaratdığı çətinliklər əzab deyil, sınaq və insanların kamilləşməsi üçün bir vasitədir. Buna görə də onlara bu ikisini müqayisə etməmək, müxaliflərin onlara əzab və işkəncə verdiklərini bəhanə etməmək, imanlarından əl çəkməmək göstərişi verir, bunun dünyada bir sınaq olduğunu bildirir. Nəzər nöqtəsi olan ayə bir məsələyə aydınlıq gətirir. O da budur ki, münafiq təkcə qəlbində iman olmayıb mömin olduğunu deyən şəxs deyil, imanı zəif olan, başqalarının təzyiqi ilə əqidəsini dəyişən də münafiq sayılır.[7] Təbii ki, təqiyyənin bu mövzuya heç bir aidiyyatı yoxdur. (Daha ətraflı məlumat üçün bax: Nəhl – 106). Siz günah edin, babalı bizim boynumuza: Bu ayədə müşriklərin zəif və puç bir məntiqlərinin bir nümunəsinə işarə edilmişdir. Bu gün də bir çox qıcıqçıların yanlış bir iş tutmağa çağırış edərkən “günahı mənim boynuma” demələrinə çox rast gəlirik. Halbuki kimsənin başqasının günahını götürə bilməyəcəyini yaxşı bilirik. Çünki Allah adildir və heç kəsi başqasının cinayətinə görə cəzalandırmaz. Bundan əlavə, bu cür əsassız sözlər insanı hər hansı davranışa görə daşıdığı məsuliyyətdən azad etmir. Bəzi dardüşüncəli insanların bu cür danışıqları insanın cəzasından iynə ucu qədər də azaltmır. Bu, şirkə, küfrə, bütpərəstliyə və zülmə dəvət edənlərin heç bir cəzasının olmayacağı təsəvvürünün qarşısını almaq üçün onların öz günah yüklərini daşımaqla yanaşı başqalarının da günah yüklərini daşıyacaqlarını buyurur. Hər hansı işə stimul vermək işin bir hissəsi sayıldığı üçün onların götürəcəkləri əlavə günah yükünə günaha çağırış və təhrik səbəb olur.[8] Biz onu və gəmidə olanları xilas edib onu bütün aləmlərə bir əlamət etdik. İbrahimi (də) göndərdik. Bir zaman o, öz qövmünə demişdi: “Allaha ibadət edin və Ondan qorxun! Əgər bilsəniz, bu sizin üçün daha xeyirlidir. Siz Allahı qoyub ancaq bütlərə ibadət edir və yalan uydurursunuz. Allahdan başqa ibadət etdikləriniz sizə ruzi vermək iqtidarında deyillər. Ruzini yalnız Allahdan diləyin, Ona ibadət edin və Ona şükür edin. Siz ancaq Ona qaytarılacaqsınız”. Əgər siz (məni) yalançı hesab etsəniz, (heç də təəccüblənmərəm,) sizdən əvvəlki qövmlər də (öz peyğəmbərlərini) yalançı saymışdılar. Peyğəmbərin vəzifəsi isə yalnız aydın şəkildə çatdırmaqdır. Onlar Allahın yaradılmışları necə xəlq etdiyini, sonra da yenidən qaytardığını görmürlərmi? Bu, Allah üçün asandır. De: “Yer üzünü gəzib dolaşın və Allahın məxluqatı ilk dəfə necə yaratdığına baxın. Sonra Allah axirət dünyasını yaradacaq. Həqiqətən, Allah hər şeyə qadirdir. O, istədiyinə əzab verir, istədiyinə də rəhm edir. Siz Ona doğru qaytarılacaqsınız. Siz əsla Allahın iradəsinə üstün gələ, nə yerdə, nə də göydə Onun qüdrətindən qaça bilməzsiniz. Allahdan başqa sizin nə bir himayədarınız, nə də bir yardımçınız olacaq”. Allahın ayələrini və Onunla görüşü inkar edənlər Mənim rəhmətimdən ümidlərini kəsənlərdir. Onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab vardır. —————————————————————————————– Ruzini Allahdan istəyin: Bütpərəstlər bütləri mələk və cinlərin atributları hesab edir, onları razı salmaq üçün bu atributlara sitayiş edir, əvəzində onların xeyir-bərəkət, ruzi göndərdiklərinə inanırdılar. Ancaq həzrət İbrahim (ə) onlara xeyir-bərəkətin və ruzinin bütlərin deyil, onları yaradan, həyatlarını davam etdirmək üçün ruzilərini də verən Allahın əlində olduğunu xatırladır. Daha sonra İbrahim (ə) daha mühüm məsələyə işarə edərək ruzi və onun səbəblərinin sitayiş və ibadət səbəbi olmadığını bildirir. Ruzinin xüsusi səbəbləri var və fərdlərin imanından və küfründən asılı deyil. Kafirə çox ruzi nəsib ola biləcəyi halda, möminə az ruzi nəsib ola bilər. İnsan elə tanrıya şükür və ibadət etməlidir ki, qayıdışı Ona tərəfdir, Onun əli ilə qaldırılacaq, əbədi xoşbəxtlik və ya bədbəxtliyinə Onun əmri ilə qovuşacaq.[9] Dünyanı gəzmək: Dünyanın müxtəlif yerlərində qədim dövrlərdən qalmış abidələr tarixin canlı sənədləridir. Hətta biz yazılı tarixdən daha çox məhz onlardan faydalanırıq. Keçmiş dövrlərdən qalmış abidələr, şəkillər, rəsmlər və kitabələr bizə xalqların ruhu, qəlbi, təfəkkürü, gücü, qüdrəti, əzəməti və süqutu ilə bağlı məlumat verir. Halbuki tarix onların yalnız baş vermiş hadisələrini, cansız və quru şəkillərini təcəssüm etdirir. Diktatorların saraylarının xarabalıqları, əsrarəngiz Misir ehramları, Babil qəsri, Kəsranın sarayları, Səba xalqının mədəniyyət qalıqları və dünyanın ayrı-ayrı yerlərində mövcud olan digər abidələrin hər biri danışmasa da min dilə malikdir, danışır. Canlı tarixdən bir sətir oxumaq bir tarix kitabını oxumağa bərabərdir. İnsanın ruhunun oyanışında rol oynayan bu oxunuş heç nə ilə müqayisə edilə bilməz. Qədim dövrlərə aid abidələrin qarşısında dayandıqda xarabalıqlar sanki canlanır, çürümüş sümüklər torpağın altından qalxır, öz əvvəlki simalarında hərəkət etməyə başlayırlar. Yenidən baxdıqda hamısını sakit, unudulmuş və tərk edilmiş halda görərik. Bu iki vəziyyətin müqayisəsi ötəri istəklər üçün minlərlə cinayətlərə əl atan təkəbbürlü və özlərini başqalarından üstün tutan insanların nə qədər dardüşüncəli olduqlarının şahidi oluruq. Buna görə də Quran insanlara yer üzünü gəzmək, səyahət etmək, yerin altında olan qədim abidələri öz gözləri ilə görmək, baxıb ibrət dərsi çıxarmaq göstərişi verir. İslamda səyahət və turizmə çox böyük əhəmiyyət verilir. Məqsəd isə keçmiş xalqların abidələrini araşdırmaq, onların aqibəti ilə yaxından tanış olmaq, dünyanın müxtəlif nöqtələrində Allahın əzəmətini müşahidə etməkdir. Quranda bu məsələ öz əksini “yer üzünü gəzin” göstərişində tapır. Quranın bir çox ayəsində bu mövzuya toxunulmuşdur. Nəml-69; Ənkəbut-20; Həcc-46 və sairəni buna misal göstərə bilərik. Təəssüf ki, İslamın bu faydalı göstərişi bir çox digər göstərişi kimi müsəlmanların diqqətindən kənarda qalmışdır.[10] Qövmünün cavabı isə ancaq: “Ya onu öldürün, ya da yandırın!” – deməsi oldu. Lakin Allah onu oddan qorudu. Bu hadisədə mömin adamlar üçün nişanələr vardır. (İbrahim) dedi: “Siz Allahı qoyub dünya həyatında aranızda sevgi və məhəbbətə səbəb olan bütləri özünüzə tanrı seçmisiniz. Sonra isə Qiyamət günü bir-birinizdən uzaqlaşıb, bir-birinizi lənətləyəcəksiniz. Yeriniz oddur. Sizə yardım edəcək heç bir dost və yoldaş olmayacaq”. Lut ona (İbrahimə) iman gətirdi. (İbrahim) dedi: “Mən Rəbbimə doğru hicrət edirəm. Həqiqətən, O, qüdrətlidir, müdrikdir”. Biz ona İshaqı və Yaqubu bağışladıq. Onun nəslinə peyğəmbərlik və kitab verdik. Dünyada onun mükafatını verdik. Axirətdə də əməlisalehlərdən olacaqdır! Lutu da göndərdik. Bir zaman o, öz qövmünə belə demişdi: “Siz özünüzdən əvvəl dünya xalqlarından heç kəsin etmədiyi çox çirkin bir əməli etdiniz. Siz kişilərin yanına gedir, yol kəsir (nəsil artımının qarşısını alır) və məclislərinizdə murdar işlər görürsünüz?” Qövmünün cavabı isə ancaq: “Əgər doğru danışanlardansansa, bizə Allahın əzabını gətir!” – deməsi oldu. (Lut) dedi: “Ey Rəbbim! Fitnə-fəsad törədən bu qövmə qarşı mənə kömək et!” ———————————————————————————- Bütlərin seçilməsi bütpərəstlər arasında necə sevgi səbəbi olur? Bu suala bir neçə yöndən cavab vermək olar: 1. Sitayiş və pərəstiş hər bir xalq və qəbilə üçün vəhdət rəmzi sayılırdı. Çünki hər zümrə özü üçün bir büt seçmişdi. Bütlərin ayrı-ayrı şəhər və qəbilələrə aid olduğunu yazırlar. Məsələn, “Üzza” Qüreyş qəbiləsinə, “Lat” Səqif, “Mənat” Ovs və Xəzrəc qəbilələrinə məxsus idi. 2. Bütlərə sitayiş onlarla əcdadları arasında əlaqə vasitəsi hesab edilirdi. Elə məhz buna görə onların atalarının mirası olduğunu bəhanə gətirib onlara sitayişi bununla izah edirdilər. 3. Kafirlərin rəhbərləri öz ardıcıllarını bütlərə pərəstiş etməyə çağırırdılar. Bu, başçı ilə ardıcılları arasında bir əlaqə vasitəsi hesab edilir. Ancaq Qiyamətdə bütün bu puç, çürümüş, saman çöpündən olan əlaqələr darmadağın olacaq, bir-birlərini günahlandıracaq, lənətləyəcəklər. Hətta xam xəyalları ilə Allahla onlar arasında vasitəçi olduğunu düşündükləri və “biz bunlara yalnız ona görə pərəstiş edirik ki, bizi Allaha yaxınlaşdırırlar” (Zümər-3) – deyə iddia etdikləri tanrılar onlardan qaçacaq. Allah-taala belə buyurur: “Tezliklə məbudlar onların ibadətlərindən imtina edəcək, onlara qarşı çıxacaqlar”. (Məryəm-82) “Qiyamət günü bir-birinizdən uzaqlaşıb, bir-birinizi lənətləyəcəksiniz” deyilərkən onların Qiyamət günü bir-birindən uzaqlaşması, dünyada yalançı məhəbbətlərinə səbəb olan vasitənin axirətdə ədavət və düşmənçiliklərinə səbəb olacağı nəzərdə tutulur. “Zuxruf” surəsinin 67-ci ayəsində belə buyururlur: “O gün müttəqilərdən başqa (bütün) dostlar bir-birinə düşmən kəsiləcəklər”. Bəzi hədislərdən belə məlum olur ki, bu məsələ təkcə bütpərəstlərə deyil, batil bir rəhbəri özünə başçı seçən, batilin yolunu gedən, onunla dostulq edən hər kəsə aiddir. Onlar Qiyamətdə bir-birinə düşmən kəsiləcək, bir-birini lənətləyəcəklər. Ancaq münasibətləri bu dünyada tövhid, allahpərəstlik, Allahın əmrinə boyun əymək prinsipinə əsaslanan möminlərin bir-birinə qarşı olan məhəbbəti əbədilik rəngi alacaq, və orada daha da möhkəmlənəcək. Bəzi hədislərdə qeyd olunanlara görə, möminlər orada bir-biri üçün bağışlanma diləyəcək, müşriklər isə bir-birini lənətələmək və nifrin etməklə məşğul olacaqlar[11]. İbrahimin (ə) hicrəti: İlahi rəhbərlər öz missiyalarını hər hansı bir məkandan başlayırdılar. Həmin məkanların mühiti o qədər çirkin və oradakı despotların təzyiqləri o qədər güclü olurdu ki, missiyanın inkişafının tamamilə qarşısını alırdı. Buna görə də ilahi rəhbərlər Allahın dinini yaymaq üçün hicrət etmək məcburiyyətində qalırdılar. İbrahim (ə) də Lut peyğəmbər (ə) və həyat yoldaşı Sara ilə birlikdə Babildən Şama doğru hərəkət etmək və tövhid inancını oradan yaymaq məcburiyyətində qalmışdı. İbrahim (ə) özü bu barədə belə buyurmuşdur: “Mən Rəbbimə doğru (Onun dinini yaymaq üçün) hicrət edirəm.” Çünki bu yol Allah yolu, Onun razı qaldığı yol, göndərdiyi dinin yolu idi[12]. İbrahimin (ə) mükafatı: Təfsirçilər bu mükafatın nə olması ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bəziləri bunun dünyadakı gözəl maddi və mənəvi həyat olduğunu bildirirlər. Belə ki, “Nəhl” surəsinin 123-cü ayəsində Allah-taalanın belə buyurduğunu görürük: “Biz dünyada ona yaxşılıq bəxş etdik, o, axirətdə yaxşılardandır.” Bəziləri hesab edirlər ki, o, digər möminlərin də axirətdə nail olacağı Allaha yaxınlıq məqamıdır. Allah bu məqamı İbrahimə (ə) bu dünyada bəxş etmişdir[13]. Bəziləri hesab edirlər ki, bəlkə də bu mükafat bütün ümmətlər arasında onun bir örnək kimi yaxşı adla xatırlanmasıdır. Belə ki, hər kəs İbrahimə (ə) böyük bir peyğəmbər kimi hörmət bəsləyir, onun varlığı ilə fəxr edir. Onun duası ilə Məkkənin əmin-amanlıq məkanına çevrilməsi, hər il həcc mərasimi dövründə bütün qəlblərin ona doğru cəzb olunması, onun imana səbəb olan əzəmətli xatirələrinin yada salınması bu mükafatların bir hissəsi hesab edilə bilər.[14] Elçilərimiz İbrahimə (övladının olacağı ilə bağlı) müjdə gətirdikləri zaman dedilər: “Biz (Lutun ezam olunduğu) bu şəhərin sakinlərini məhv edəcəyik. Çünki oranın sakinləri zalımdırlar”. (İbrahim) dedi: “Orada Lut da var!” Onlar dedilər: “Biz orada kimin olduğunu yaxşı bilirik. Biz onu da, onun ailəsini də xilas edəcəyik. Yalnız arvadından başqa. O, (günahkar) qövmün arasında qalacaq”. Elçilərimiz Lutun yanına gəldikdə o, onlara görə kədərləndi və ürəyi sıxıldı. Onlar dedilər: “Qorxma və kədərlənmə! Biz səni və sənin ailəni xilas edəcəyik. Yalnız arvadından başqa. O, (günahkar) qövmün arasında qalacaq. Biz günah əməllər törətdiklərinə görə bu şəhərin sakinlərinin üstünə göydən bir əzab endirəcəyik”. Biz düşünən adamlar üçün o şəhərdən açıq-aydın bir əlamət saxladıq. Mədyən əhalisinə də qardaşları Şüeybi göndərdik. O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin, axirət gününə ümid bəsləyin və yer üzündə fəsad törətməyin”. Onlar isə onu yalançı saydılar. Buna görə də onları zəlzələ yaxaladı və səhər tezdən onlar evlərində ölü və üzüqoylu düşmüşdülər. Ad və Səmud qövmünü də (məhv etdik). Onların məskənləri sizə bəllidir. Şeytan onlara etdikləri əməlləri gözəl göstərib haqq yoldan çıxardı. Halbuki onların görən gözləri var idi. ————————————————————————————- İbrahimin (ə) Lutun (ə) qövmünə ürəyi yanır: Həzrət İbrahim (ə) “orada Lut da var” deyərkən Lutun (ə) da xilas olması üçün əzabın Lut qövmünün üzərindən götürülməsini istəyir. Mələklər isə ona belə cavab verirlər: Bizim bundan xəbərimiz var. Biz Lut və ailəsi istisna olmaqla hər kəsi məhv edəcəyik. Arvadı da məhv olanların içində olacaq. İbrahim (ə) Lutun (ə) peyğəmbər olduğunu, Allahın onu da şəhər əhalisi ilə birlikdə məhv etməyəcəyini bilirdi. Mələklərin əzab xəbəri onda Lutla (ə) bağlı bir qorxu da yaratmamışdı. Sadəcə, İbrahim (ə) həzrət Lutun (ə) hesabına başqalarının da əzabdan xilas olmasını istəyirdi. (Bu mövzu haqqında “Hud” surəsinin 74-76-cı ayələrində bir qədər ətraflı məlumat verilmişdir.) İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində mələklərin İbrahimin (ə) yanına gəlməsi və ona verilən müjdədən danışarkən sözlərinə bunları əlavə edir: “İbrahim mələklərə deyir: – Nə üçün gəlmisiniz? Mələklər: – Lut qövmünü məhv etməyə. İbrahim (ə): – Əgər onların yüz nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Əgər onların əlli nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Əgər onların otuz nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Əgər onların iyirmi nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Əgər onların on nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Əgər onların beş nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Əgər onların bir nəfəri mömin olsaydı, necə? Cəbrail (ə): – Xeyr (əzab nazil olmazdı). İbrahim (ə): – Lut həmin şəhərdədir. Cəbrail (ə): – Biz orada olanları yaxşı tanıyırıq. Onu və ailəsini xilas edəcəyik, təkcə arvadından başqa. O, geridə qalanlardan olacaq.” İmam Həsən ibn Əli (ə) bu hədis haqqında belə buyurmuşdur: “Mən İbrahimin (ə) söhbətindən yalnız belə qənaətə gəlirəm ki, o, Lut qövmünün yaşamasını istəmişdir. Bunu Allah-talanın “Lut qövmü ilə bağlı bizimlə mübahisə edirdi” ayəsindən başa düşmək olar.” (Hud-74).[15] Lutun (ə) ürəyinin sıxılması: Lut (ə) mələkləri tanımadığı üçün narahat olmuşdu. Onlar gözəl gənclər surətində gəlmişdilər. Bu cür qonaqların belə çirkin mühitə gəlişi Luta (ə) problem yarada və qonaqların yanında onun utanmasına səbəb olacaq hərəkətlərin baş verməsinə gətirib çıxara bilərdi. Buna görə də azğın, həyasız və utancverici qövmünün bu qonaqlar qarşısında necə davranacağından bərk narahat idi. “Hud” surəsindən də məlum olur ki, bu həyasız qövm qonaqlardan xəbər tutduqda durmadan Lutun (ə) evinə axışır və onlara hörmətsizlik etmək istəyirlər. Hələ də mələklərin həqiqi kimliyindən xəbərsiz olan Lut (ə) təşivşə düşür. Gah nəsihət, gah təhdid etməklə, gah vicdanları oyatmaq üçün “aranızda alicənab bir kişi yoxdurmu?” deməklə, gah da qızları ilə evlənmələrini təklif etməklə onlara mane olmağa çalışır. Ancaq bu utanmazlar heç nə ilə qane olmur, yalnız öz mənfur və utancverici məqsədlərini düşünürlər. Bu vaxt Allahın elçiləri özlərini Luta (ə) tanıtdırır, ilahi möcüzə ilə hücum çəkmiş qövmün gözünə pərdə çəkir, Allahın bu böyük peyğəmbərinin qəlbini sakitləşdirirlər.[16] Açıq-aydın əlamət: Bax:”Hicr” surəsi, 76-cı ayə. Göz sahibi olanlar: Bəzi təfsirçilər “onların görən gözləri var idi” cümləsini təfsir edərkən bu sözlə onların görən gözə, ağıl və dərrakəyə, bəziləri, sağlam fitrətə malik olduqlarının, bəziləri isə doğru yolu göstərən peyğəmbərlərlə təmin olunduqlarının nəzərdə tutulduğunu qeyd etmişlər. Bu sözün bütün bu mənaları eyni anda ifadə etməsinin heç bir problemi yoxdur. Yəni Allah demək istəyir ki, onlar üzrlü cahillər deyildilər, haqqı tanıyırdılar, vicdanları oyaq idi, kifayət qədər ağıllı və dərrakəli idilər, peyğəmbərlər də onlara hər şeyi başa salmışdı. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, ağıl və vicdanın səsinə, peyğəmbərlərin çağırışına əhəmiyyət vermir, Şeytanın vəsvəsələrinin arxasınca düşür, çirkin əməllərinin gözlərində gözəl görünməsi günbəgün artırdı. Özlərini dönüşü olmayan bir həddə çatdırmışdılar. Yaradılış qanunu bu quru və faydasız “odun”ları oda məhkum etdi[17]. Qarunu, Fironu və Hamanı da (məhv etdik.) Musa onlara aydın dəlillər gətirdi. Onlar isə yer üzündə təkəbbürlük etdilər, ancaq (Allahdan) üstün ola bilmədilər. Biz onların hər birini öz günahına görə yaxaladıq. Onlardan bəzisinin üstünə çınqıl tufanı göndərdik, bəzisini göydən gələn qorxunc səs yaxaladı, bəzisini yerə batırdıq, bəzisini də (suya) qərq etdik. Allah onlara əsla zülm etmədi, amma onlar özləri özlərinə zülm edirdilər. Allahdan başqasını özlərinə rəhbər tutanlar özünə yuva qurmuş hörümçəyə bənzəyirlər. Yuvaların ən zəifi isə, əlbəttə ki, hörümçək yuvasıdır. Kaş ki, biləydilər! Allah onların Onu qoyub nəyi çağırdıqlarını bilir. O, yenilməz qüdrət sahibidir, müdrikdir. Bunlar bizim insanlar üçün çəkdiyimiz məsəllərdir. Onları isə yalnız bilən adamlar dərk edər. Allah göyləri və yeri haqq olaraq yaratmışdır. Bunda möminlər üçün bir əlamət vardır. Kitabdan sənə vəhy olunanı oxu və namaz qıl. Çünki namaz (insanı) çirkinliklərdən və günahdan çəkindirir. Allahı xatırlamaq daha böyükdür. Allah nə etdiyinizi bilir. ———————————————————————————— Zəif himayədarlar hörümçək yuvaları kimidir: Bu ayədə Allahdan qeyrisini özünə tanrı və himayədar seçən insanlar üçün gözəl bir misal qeyd edilmişdir. Bu misal üzərində nə qədər çox düşünsək, daha çox incəliklərə vararıq. Hər bir heyvan və ya həşərat özü üçün ev düzəldir, yuva qurur. Ancaq bu evlərin heç biri hörümçək yuvası kimi zəif deyil. Nazik saplardan hörülmüş hörümçək yuvasının nə divarı olur, nə tavanı, nə həyəti, nə də qapısı. Üstəlik, yuvanın hörülməsində istifadə edilən ləvazimat o qədər zəif və davamsızdır ki, heç nəyə müqavimət göstərə bilmir. Mülayim külək əsdiyində bütün sapları sökülür, bir neçə yağış damcısı ilə darmadağın olur, azacıq od qarşısında məhv olur, hətta üzərinə toz-torpaq da qonduğunda davam gətirmir, parçalanıb evin tavanından sallanır. Yalançı tanrılar da belədir, nə bir xeyirləri var, nə ziyanları, nə bir problemi həll edirlər, nə də çıxılmaz vəziyyətdə sığınacaq olurlar. Bu yuva uzun və hündür ayaqlı hörümçək üçün həm istirahət yeridir, həm həşərat ovlayıb qida tədarük etmək üçün tələ. Ancaq digər heyvanların yuvaları ilə müqayisədə sonsuz dərəcə zəif və davamsızdır. Allahdan qeyrisinə güvənənlərin güvənc yerləri hörümçək toru kimidir. Fironların taxt-tacı, qarunların saysız-hesabsız var-dövləti, şah və hökmdarların qəsrləri, xəzinələri hörümçək toru kimi etimad edilməyəcək qədər zəifdir, hadisələr qasırğasına qarşı duruş gətirə bilmir. Ancaq Allaha iman gətirən və Ona təvəkkül edərək ömür sürənlər kürəklərini polad söykənəcəyə söykəmiş kimidirlər.[18] Namazın ən böyük fəlsəfəsi: Namazın təbiəti insana ən güclü daşındırıcı amili, yəni xilqət və məada etiqadı xatırlatdığı üçün onu çirkinliklərdən və günahdan daşındırır. Namaza durub təkbir deyən insan Allahın hər şeydən üstün və uca olduğunu dilinə gətirir, Onun verdiyi nemətləri xatırlayır, bu nemətlərə görə şükür edir, Onu rəhman və rəhim olması ilə öyür, Qiyamət gününü xatırlayır, Allahın bəndəsi olduğunu etiraf edir, Ondan yardım diləyir, onu doğru yola yönəltməsini, qəzəbləndiyi və yolunu azmış insanların yolundan çəkindirməsini istəyir. Şübhəsiz ki, belə bir insanın ruhunda və qəlbində haqqa doğru bir hərəkət, paklıq və təmizliyə doğru bir cəhd, təqvaya doğru bir sıçrayış yaranacaq. O, Allah üçün əyilir, qarşısında alnını yerə qoyur, əzəmətində qərq olur, xudbinliyi, özünü üstün tutmağı unudur, Allahın təkliyini və Mühəmmədin (s) peyğəmbərliyini təsdiq edir, Peyğəmbərə (s) və ailəsinə salam göndərir, Allahdan Onun saleh bəndələri sırasında yer almasını istəyir. Bütün bunlar namaz qılan bəndənin varlığında böyük bir mənəviyyat dalğası yaradır. Bu dalğa günah qarşısında güclü bir sədd çəkir. Bəndə bu əməli sutka ərzində bir neçə dəfə təkrar edir, günün müxtəlif vaxtlarında maddi fəaliyyətlərlə məşğul olduğu üçün Allahı unudan bəndə bu təkrarlarla ali başlanğıcı xatırlayır. Bundan başqa, namaza hazırlaşarkən yuyunur, özünü təmizləyir, haram və qəsb malı özündən uzaqlaşdırır, dost dərgahına doğru yol alır. Bütün bunlar çirkinliklər və günah qarşısında daşındırıcı rol oynayır. Namaza İslamda o qədər böyük əhəmiyyət verilir ki, digər əməllərin qəbulu onun qəbulu ilə şərtlənir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Əgər kimsə namazının Allah dərgahında qəbul olub-olmamasını bilmək istəyirsə, bu namazın onu çirkinliklərdən və günahlardan çəkindirib-çəkindirməməsinə baxsın. Əgər çəkindiribsə, namazı qəbuldur.” Əlbəttə, çirkinlik və günahların tərk edilməsi bir neçə mərhələdə gerçəkləşir. Namaz qılınma şərtlərindən asılı olaraq, bu mərhələlərdən bir neçəsini ehtiva edə bilər. Qılınan namaz nə qədər formal olsa da, namaz qılan nə qədər günaha bulaşmış olsa da, qıldığı namazının namaz qılana heç təsir etmədiyi mümkün deyil. Təbii ki, bu cür namazın təsiri çox az olur. Ancaq bir həqiqət də var ki, günahkar namazqılan sözügedən namazı qılmasa, daha çox günaha batar. Ənsardan olan bir gənc Peyğəmbərlə (s) birlikdə namaz qılsa da, çox çirkin günahlarla məşğul imiş. Bu barədə Peyğəmbərə (s) xəbər verildiyində “nəhayət, namazı bir gün onu bu əməllərdən daşındıracaq.” – deyə buyurmuşdu.[19] Yalnız zülm edənləri istisna olmaqla kitab əhli ilə ən gözəl tərzdə mübahisə edin və deyin: “Biz Allah tərəfindən bizə və sizə nazil olana iman gətirmişik. Bizim də, sizin də məbudunuz birdir. Biz yalnız Ona itaət edirik”. Beləcə, kitabı (bu Quranı) sənə nazil etdik. Kitab verdiyimiz şəxslər də ona iman gətirirlər. Bunların (müşriklərin) arasında da ona iman gətirənlər vardır. Bizim ayələrimizi ancaq kafirlər inkar edirlər. Sən bundan əvvəl nə bir kitab oxuyurdun, nə də əlinlə bir şey yazırdın. Yoxsa, sözlərini inkar etmək istəyənlər şübhəyə düşərdilər. Amma bu, elm verilmiş şəxslərin kökslərində qərarlaşmış açıq-aydın ayələrdir. Bizim ayələrimizi yalnız zalımlar inkar edirlər. Dedilər: “Nə üçün Rəbbi təfəindən ona möcüzə nazil olmadı?” De: “Möcüzələr hamısı yalnız Allah tərəfindəndir. Mən ancaq açıq-aydın qorxudanam”. Davamlı olaraq onlara oxuduğun kitabı sənə nazil etməyimiz onlar üçün kifayət deyilmi? Bunda iman gətirən adamlar üçün mərhəmət və xatırlatma vardır. De: “Mənimlə sizin aranızda Allahın şahid olması yetər. O, göylərdə və yerdə olanları bilir. Batilə inanıb Allahı inkar edənlər əsl ziyana uğrayanlardır”. ——————————————————————————————- Təhsil almayan şəxsin yazması: Oxumaq və yazmaq hər bir insan üçün imtiyaz hesab edilir. Ancaq şərait elə gətirir ki, yazmamaq və oxumamaq imtiyaz hesab edilir. Bu məsələ özünü peyğəmbərlər, xüsusilə də sonuncu peyğəmbərdə (s) daha çox doğruldur. Çünki təhsil görmüş alimlər, məlumatlı və çox mütaliə etmiş filosoflar peyğəmbərlik iddiası etsəydilər, səmavi kitab deyə bir kitab gətirdiklərini desəydilər, bu, həmin kitabın onların öz düşüncələrinin məhsulu olması ilə bağlı şübhə yaranmasına səbəb olardı. Amma çox geri qalmış bir cəmiyyətdən çıxmış, heç bir təhsil görməmiş, kitab oxumamış, hətta bir səhifə belə yazı yazmamış bir insan qalxıb çox ali məzmuna malik, varlıq aləmini əhatə edən bir kitab təqdim etdiyində artıq bu kitabın onun öz beyninin məhsulu deyil, səmavi vəhy və ilahi təlimin məhsulu olması ilə bağlı heç bir şübhəyə yer qalmır. Quranın başqa ayələrində də Peyğəmbərin (s) təhsil almadığı qeyd edilmişdir. Ümumiyyətlə, Hicazda İslam peyğəmbərinin (s) təhsil alacağı bir məktəb, dərs oxumaq üçün bir müəllim olmamışdı. Tarixi mənbələrin yazdığına görə, o dövrdə Məkkədə oxumaq və yazmaq savadı olan insanların sayı biri qadın olmaqla, on səkkiz nəfərdən çox olmamışdır. Təbii ki, ibtidai təhsillilərin sayının bu qədər az olduğu bir mühitdə kiminsə təhsil aldığı halda, camaatın ondan xəbər tutmaması qeyri-mümkün idi. Kiminsə qətiyyətlə “mən təhsil almamışam”, – deyə iddia etməsi, heç kəsin də buna etiraz etməməsi iddiaçının doğru danışmasının aşkar göstəricisidir. Hər halda Peyğəmbərin (s) bu ayələrdə qeyd edilmiş önəmli xüsusiyyəti Quran möcüzəsinin təkmilləşməsində və bəhanəçilərin bəhanələrinin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. O, yalnız vəhy məktəbindən bəhrələnmiş böyük və misilsiz alim olmuşdur.[20] Alimlərin köksündəki parlaq ayələr: Əvvəlki ayədə Peyğəmbərin (s) təhsil almadığı və əsla yazı yazmadığı qeyd edilmişdir. Buradan Quranın insan tərəfindən yazılmadığı məlum olur. Burada ortaya belə bir sual çıxır: Bəs Quran nədir? Quran nəzər nöqtəsi olan ayədə bu suala belə cavab verir: “Bu, elm verilmiş şəxslərin kökslərində qərarlaşmış açıq-aydın ayələrdir.”[21] “Açıq-aydın ayələr” ifadəsi Quranın haqq olduğunu göstərən ayələrin Quranın özündə yer aldığını, ayələrin özlərinin bəyan etdiyini və ayələrin dəlillərinin elə onların özlərində olduğunu göstərir. Əsl həqiqətdə Quranın ayələri obyektiv aləmin nişanələri kimidir; insan onları araşdırdıqca, heç nəyə ehtiyac duymadan onların gerçək olduğunu dərk edir. Qanunvericiliklə bağlı olan ayələr də məzmun və forma baxımından düz olduqlarını sübuta yetirirlər. Bundan əlavə, bu ayələrə tabe olanlar və ona ürək bağlayanların əlləri nə qədər boş və ayaqları nə qədər yalın olsa da, elm və ayıqlıqdan nəsibi olan insanlardır. Daha dəqiq desək, hər hansı məktəbin orijinallığını öyrənməyin yollarından biri həmin məktəbə inanan möminlərin vəziyyətinin araşdırılmasıdır. Əgər insanın ətrafını nadan və fırıldaqçılar bürüyərsə, həmin şəxsin də eyni xüsusiyyətin daşıyıcısı olduğu ehtimalı böyük olur. Kökslərində elmlərin sirləri yatmış insanlar hər hansı məktəbə qarşı sədaqət nümayiş etdirərlərsə, bu, həmin məktəbin düzlüyünün göstəricisidir. Belə ki, biz kitab əhlindən olan bir qrup alimin, Əbuzər, Salman, Miqdad, Əmmar Yasir və Əli (ə) kimi seçilən, təqvalı və böyük şəxsiyyətlərin bu məktəbin himayəçiləri və aşiqləri olduğunu görürük. Bir çox hədislərdə bu ayənin Əhli-beyt imamlarına (ə) aid olduğu qeyd edilmişdir. Təbii ki, ayənin məzmunu təkcə onlarla məhdudlaşmır, əslində, onlar ayənin ən parlaq nümunələridir. Bəzi hədislərdə burada təkcə imamların nəzərdə tutulduğu qeyd edilsə də, əsl məqsəd Quranın bütün elmlərinin İmamların (ə) ixtiyarında olmasıdır. Bu da alimlərin və düşüncəli insanların Quran elmlərindən faydalana bilməsi ilə heç bir təzad təşkil etmir.[22] Onlar səndən əzabın tez gəlməsini tələb edirlər. Əgər qərarlaşdırılmış bir vaxt təyin edilməsəydi, əzab onlara gələrdi. Nəhayət, bu əzab onlara qəfildən, özləri də hiss etmədən gələcəkdir. Cəhənnəm kafirləri əhatə etdiyi halda, onlar səndən əzabın tez gəlməsini istəyirlər. Əzabın onları başlarının üstündən və ayaqlarının altından əhatə edəcəyi və onlara: “Etdiyiniz əməllərin (cəzasını) dadın!” – deyəcəyi gün (çox çətin və ağrılı olacaq). Ey Mənim iman gətirmiş bəndələrim! Mənim bu yerim genişdir. Elə isə yalnız Mənə ibadət edin. (Düşmənlərin təzyiqləri qarşısında təslim olmayın!) Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sonra sizi Bizə doğru qaytaracaqlar. İman gətirib layiqli işlər görənləri əbədi qalacaqları Cənnətdə altından çaylar axan otaqlarda yerləşdirəcəyik. Əməl sahiblərinin mükafatı necə də gözəldir! O kəslərin ki, (çətinliklər qarşısında) dözümlü olmuş və yalnız öz Rəblərinə təvəkkül etmişlər. O qədər canlı var ki, öz ruzisini daşıya bilmir. Allah onların da, sizin də ruzinizi verir. O, eşidəndir, biləndir. Əgər sən onlardan: “Göyləri və yeri kim yaradıb, günəşi və ayı kim ram edib?” – deyə soruşsan, onlar: “Allah!” – deyəcəklər. Bununla belə, onları (Allaha ibadət etməkdən) necə də sapdırırlar! Allah qullarından istədiyinin ruzisini genişləndirər, istədiyininkini də məhdudlaşdırar . Allah hər şeyi bilir. Əgər sən onlardan: “Göydən yağış nazil edib onunla yeri öldükdən sonra dirildən kimdir?” – deyə soruşsan, onlar: “Allahdır!”– deyəcəklər. De: “Həmd və tərif Allaha məxsusdur!” Lakin onların çoxu bilmir. —————————————————————————————— Hicrət etmək lazımdır: Təfsirçilərin çoxu hesab edir ki, bu ayə Məkkədə kafirlərin təzyiqlərinə məruz qalmış və üzərlərinə düşən dini vəzifələri yerinə yetirə bilməyən möminlər haqqında nazil olmuşdur. Buna görə də onlara oradan köçmək göstərişi verilmişdir. Əlbəttə, bu qanun təkcə Məkkə möminlərinə aid deyil. Azadlığın müsəlmanlardan tamamilə alındığı, müsəlmanların ilahi proqramlardan uzaq düşdüyü, yalnız zillət və xarlığa məruz qaldıqları hər bir zamanda və məkanda müsəlmanların vəzifəsi tam və ya nisbətən azadlıq olduğu məkanlara hicrət etməkdir. Başqa sözlə desək, insan yaradılışının məqsədi Allaha bəndə olmaqdır. İnsanın azad, başıuca və bütün cəbhələrdə qalib olması onun həqiqi bəndəliyinin əlamətidir. “Yalnız Mənə ibadət edin!” cümləsində məhz bu məsələyə işarə edilmişdir. Bu əsas və son hədəf ayaqlar altına alındığı zaman yeganə yol hicrət etməkdir. Allahın yeri genişdir, başqa bir yerə köçmək və etnik, irqi, yerlibazlıq hisslərinin təsiri altına düşüb onların əsirinə çevrilməmək lazımdır. Bu anlayışlar əsl hədəfə təhlükə yaratmayacaq qədər dəyərlidir. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Sənin üçün heç bir şəhər başqasından yaxşı deyil. Ən yaxşı şəhər səni qəbul edən və asudə yaşadığın şəhərdir.”[23] Allah sizə ruzi verir: İnsandan başqa digər canlılar, heyvanlar və həşəratlar arasında öz qidasını səhra və düzənliklərdən toplayıb yuvasına daşıyan və ehtiyat saxlayan çox az sayda canlı növü var. Digər canlılar adətən, hər gün yeni ruzi dalınca düşür. Ətrafımızda, uzaq və yaxın ərazilərdə, səhraların dərinliklərində, dağların zirvələrində, dənizlərin dibində milyonlarla canlının Allahın nemət süfrəsindən qidalandığından xəbərin olduğu, ruzi əldə etmək üçün onlardan daha zəkalı olduğunu bildiyin halda, nə üçün ruzinin kəsiləcəyindən qorxub çirkin və utancverici həyat tərzini qəbul edir, özünü zülm və zillətli həyat tərzinə məhkum edirsən? Bu darısqal və qaranlıq həyat çərçivəsindən çıx, Rəbbinin geniş süfrəsinin kənarında əyləş, qəm yemə. Ananın qarnında zəif və çarəsiz qaldığın, heç kəsin, hətta mehriban ata və ananın da əlinin çatmadığı vaxt Rəbbin səni unutmadı, ehtiyacın olanı ixtiyarına verdi. Bu gün isə sən artıq güclü və qüdrətlisən, öz ruzinin dalınca özün gedə bilərsən.[24] Ürəkdə Allah, dildə büt deyirlər: Ərəbistan yarımadasının bütpərəstləri varlıq aləminin tək Allah tərəfindən yaradıldığını qəbul etsələr də, kainatın idarə edilməsində şirkə düşmüşdülər. Onlar hesab edirdilər ki, dünyanı yaratdıqdan sonra Allah kainatın bəzi idarəçilik işlərini üstün məxluqlara həvalə etmiş, özü isə bir kənara çəkilmişdir. Bu məxluqlar mələklər, cinlər, müqəddəs ruhlar və sairədən ibarət idi. Onlara görə, bu varlıqların hər biri dünyanı ayrı-ayrı yönlərdən idarə edir; yaratmaqla idarəçilik ayrı-ayrı mövzulardır. Allahın işi yalnız yaratmaqdan ibarətdir. İdarəçilik yaratmaqdan fərqləndiyi üçün o, bu dünyanın sahibləri olan digər məxluqlara məxsusdur.[25] Bu dünya həyatı əyləncə və oyundan başqa bir şey deyildir. Həqiqi həyat axirət evidir. Kaş ki, biləydilər! Gəmiyə mindikləri zaman Allahı ixlasla çağırır (Ondan qeyrisini yaddan çıxarırlar). Allah onları quruya çıxarıb xilas edən kimi, yenidən müşrik olurlar. (Qoy onlar) Bizim onlara verdiyimizə (ayələrə) nankorluq etsinlər və həyatın keçici ləzzətlərindən bəhrələnsinlər. Amma tezliklə başa düşəcəklər. İnsanların onların ətrafında (Məkkədən kənarda) oğurlandığı halda, onlar üçün təhlükəsiz və toxunulmaz bir yer təyin etdiyimizi görmədilərmi? Onlar batilə inanıb Allahın nemətinə qarşı nankorluq edirlər? Allaha qarşı yalan uyduran və yaxud haqq gəldikdən sonra onu yalan sayan kəsdən daha zalım kim ola bilər? Kafirlərin yeri Cəhənnəmdə deyilmi? Yolumuzda (ixlasla) cihad edənləri, mütləq, Öz yolumuza yönəldəcəyik. Allah xeyirxah əməl sahibləri ilədir. [1] Nümunə, c.16, səh.184 [2] Nümunə, c.16, səh.198 [3] Nümunə, c.16, səh.206 [4] Pəyame-Quran, c.4 ,səh.476 və 481 [5] Nümunə, c.16, səh.207 [6] Nümunə, c.16, səh.215-218 [7] Nümunə, c.16, səh.215-218 [8] Nümunə, c.16, səh.222 [9] Əl-Mizan, c.16, səh.118 [10] Nümunə, c.3, səh.124 [11] Nümunə, c.16, səh.246 [12] Nümunə, c.16, səh.248 [13] Əl-Mizan, c.16, səh.126 [14] Nümunə, c.16, səh.250 [15] Əl-Mizan, c.16, səh.128-132 [16] Nümunə, c.16, səh.263 [17] Nümunə, c.16, səh.271 [18] Nümunə, c.16, səh.277 [19] Nümunə, c.16, səh.284 [20] Nümunə, c.16, səh.306 [21] Əl-Mizan, c.16, səh.144 [22] Nümunə, c.16, səh.304 [23] Nümunə, c.16, səh.326 [24] Nümunə, c.16, səh.332 [25] Mənşuri-cavid,c.2, səh.281
“Qəsəs” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ta, Sin, Mim. Bu, açıq-aydın kitabın ayələridir. Biz iman gətirən insanlar üçün Musa ilə Fironun əhvalatını olduğu kimi sənə oxuyacağıq. Firon yer üzündə təkəbbürlük göstərib onun əhalisini zümrələrə bölürdü, bir zümrəni zəiflədir, oğlan uşaqlarının başını kəsir, qadınlarını isə sağ buraxırdı. Həqiqətən, o, fitnə-fəsad törədənlərdən idi. Biz istəyirdik ki, yer üzünün aciz qalanlarına minnət qoyaq, onları yer üzünün öndərləri və varisləri edək, —————————————————————————————- 89. “Yaxşı iş” deyilərkən nə nəzərdə tutulur? Təfsirçilər ayədə işlənmiş “yaxşı iş” ifadəsi haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bəziləri bu ifadə ilə “la ilahə illəlah” cümləsinin və Allaha iman gətirilməsinin nəzərdə tutulduğunu qeyd etmişlər. Bəziləri bu sözlə möminlərin əmiri İmam Əli (ə) və məsum imamların (ə) rəhbərliyinə işarə edildiyini bildirmiş və bu fikri sünni mənbələrində mövcud olan çoxlu sayda hədislə əsaslandırmışlar. İmam Baqir (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Əlinin (ə) dostlarından biri yanına gəldi. İmam buyurdu: “Yaxşı bir iş görənlərə ondan daha yaxşı mükafat veriləcək” cümləsinin izahını verimmi? Həmin şəxs: “Bəli, sənə fəda olum, ey möminlərin əmiri!” – deyə cavab verdi. İmam buyurdu: “Yaxşı iş biz Əhli-beytin rəhbərliyini qəbul etmək, pis iş isə rəhbərliyimizi inkar etmək və bizə qarşı düşmənçilikdir.” Yaxşı və pis iş bu ayədə çox geniş məzmun ifadə edir, bütün yaxşı və pis işlərə şamil olur. Allaha, İslam peyğəmbərinə (s) və imamların rəhbərliyinə (ə) iman gətirmək bütün yaxşı işlərin başında dayansa da, ifadənin bütün saleh əməllərə şamil olmasına mane olmur[1]. “Qəsəs” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə, möminlərin say etibarı ilə çox, güc və qüdrət baxımından üstün olan düşmənlərin təqiblərinə məruz qaldıqları bir vaxtda nazil olmuşdur. Müsəlmanların azlığı, düşmənlərin isə çoxluğu bəzilərinin İslamın gələcəyi ilə bağlı qorxu və narahatlıq keçirməsinə səbəb olmuşdu. Qeyd olunan vəziyyət İsrail oğullarının Firon tərəfdarlarının təqib və təzyiqlərinə məruz qaldıqları vəziyyətə daha çox bənzədiyi üçün, bu surənin ayələrinin yarısında Musa (ə), İsrail oğulları və Firon tərəfdarlarından bəhs edilir. Surənin əvvəlində zəiflər üçün olan haqq-ədalət hökumətinin qalib gələcəyi, zalımların məğlubiyyətə uğrayacağı xəbər verilir. Surənin digər hissəsində öz elm və sərvətinə güvənən, təkəbbürü sayəsində Fironun aqibəti ilə qarşılaşan təkəbbürlü və zəngin Qarunun əhvalatından danışılır. Firon suya batdığı halda Qarun torpağa batmışdı. Bu iki hissə arasında birinci hissə üçün nəticə, ikinci hissə üçün isə giriş səciyyəsi daşıyan tövhid, məad, Quranın əhəmiyyəti, müşriklərin Qiyamətdəki vəziyyəti, haqq yola yönəlmə və azma, zəif insanların bəhanələrinə cavab mövzularını əhatə edən qiymətli dərslər yer almışdır[2]. Bizim istəyimiz, zəiflərin qələbəsi: Bu ayə çox aşkar və ümidvericidir. Ümumi bir qanun ehtiva edən bu ayədə feil davamedici zaman formasında təqdim edilmişdir. Bununla da istəyin təkcə İsrail oğullarının zəifləri və Firon hökuməti ilə məhdudlaşmadığı xəbər verilmişdir. Belə ki, Firon İsrail oğullarının axırına çıxmaq, onları məhv etmək istəyirdi. Ancaq Allah-taala zəifləri yer üzünün varisləri və rəhbərləri etmək istəyini xəbər verir. Bu, haqqın batil, imanın küfr üzərində qələbə çalacağı müjdəsidir. İsrail oğullarının hökuməti və Firon tərəfdarlarının hökumətinin süqutu bu ilahi istəyin reallaşmasının ən bariz nümunəsidir. İslam zühur etdikdən sonra Peyğəmbər (s) və səhabələrinin, öz dövrlərinin fironları tərəfindən təzyiqlərə məruz qalan, məsxərə olunan, təhqir edilən imanlı ayaqyalınların, yoxsulların, təmiz qəlbli məzlumların hakimiyyəti isə onun ən kamil nümunəsidir. Allah-taala bu sinfin əli ilə kəsraların saraylarının qapılarını açdı, onları qüdrət taxtından saldı. Bunun ən irimiqyaslı nümunəsi həzrət Mehdinin (ə) bütün yer üzünü əhatə edəcək haqq-ədalət dövlətinin hökmranlığı olacaq. Çoxlu sayda hədislərdə bu böyük zühurdan danışılmışdır. İmam Əli (ə) bu ayəni təfsir edərkən belə buyurmuşdur: “Bu dəstə Ali-Mühəmməddir (s). Allah onların Mehdisini təzyiq və əzablardan sonra qaldıracaq, onlara güc-qüdrət bəxş edəcək, düşmənlərini xar edəcək.”[3] hökmranlıqlarını yer üzündə möhkəmləndirək, Firona, Hamana və onların qoşunlarına qorxub çəkindikləri şeyi göstərək. Biz Musanın anasına: “Onu əmizdir. Ondan ötrü qorxduqda isə onu çaya at. Qorxma və kədərlənmə. Çünki Biz onu sənə qaytaracaq və onu elçilərimizdən biri edəcəyik” – deyə vəhy etdik. Fironun ailəsi onu sudan götürdü ki, axırda onlara düşmən kəsilib başlarına bəla olsun. Həqiqətən, Firon, Haman və onların qoşunları günahkar idilər. Fironun zövcəsi (onların uşağı öldürmək niyyətində olduğunu görüb) dedi: “(Bu uşaq) mənim və sənin gözünün işığıdır. Onu öldürməyin. Ola bilsin ki, o, bizə bir fayda verər, yaxud da onu oğulluğa götürərik”. Onlar (bu işin sonunu) bilmirdilər. Musanın anasının ürəyi boş qalmışdı (övlad dərdindən başqa heç bir şey haqda düşünmürdü). Əgər Biz, inananlardan olsun deyə, onun qəlbini möhkəmlətməsəydik, az qala məsələnin üstünü açacaqdı. (Anası Musanın) bacısına: “Onun dalınca get!” – dedi. O da onlar hiss etmədən uzaqdan göz qoyurdu. Daha öncə Biz bütün süd verən qadınları ona haram etmişdik. (Musanın bacısı məmurların dayə axtarışında olduğunu görüb) dedi: “Sizin üçün bu körpənin qayğısına qalacaq və ona qarşı xeyirxah olacaq bir ailəni sizə göstərimmi?” Beləliklə, Biz onu öz anasına qaytardıq ki, gözü aydın olsun, kədərlənməsin və Allahın vədinin haqq olduğunu bilsin. Lakin onların çoxu (bunu) bilmir. ————————————————————————————— Haman kim idi? Haman Fironun tanınmış vəziri olmuşdur. Fironun hökumət sisteminə elə nüfuz etmişdi ki, ayədə Misir qoşunları Firon və Hamanın qoşunları kimi qeyd edilmişdir[4]. Hədislərdə onun çox hiyləgər və tədbirli adam olduğu, Fironun cinayətlərinin çoxunda rol oynadığı, hətta bir çox məqamlarda Fironu yönləndirdiyi bildirilmişdir. Hədislərdə qeyd edilir ki, həzrət Musa (ə) Fironu Allaha inanmağa çağırır, iman gətirəcəyi təqdirdə onun firavan həyata malik olacağını, öldükdən sonra isə Cənnətə gedəcəyini vəd verir. Musanın (ə) bu dəvəti Firona az da olsa, təsir göstərir. Ancaq o, heç bir addımı Hamanla məsləhətləşmədən atmadığı üçün bu məsələdə də Hamanla məsləhətləşir. Haman hiyləgərliklə Fironun iman gətirməsinin qarşısını alır. Habelə Fironun sehrbazlarının Musa (ə) qarşısında məğlub olması və Allaha iman gətirməsi ilə İsrail oğullarının çoxu Musaya (ə) iman gətirir. Bu vaxt Haman Firona təklif edir ki, Musanın (ə) dininə üz tutan hər kəsi həbsə salsın, Firon da belə edir. “Əraf” surəsinin 123-cü ayəsində də qeyd edildiyi kimi, Allah bir-birinin ardınca onlara tufan, çəyirtkə, bitki xəstəlikləri, qurbağa, qan bəlalarını göndərir[5]. Buna görə də hədislərdə onun Fironla birlikdə fəsad törətdiyi kimi, Cəhənnəmdə də onula birlikdə yanacağı qeyd edilmişdir. İmam Sadiqin (ə) babası İmam Səccada (ə) istinadən buyurduğu bir hədisdə belə deyilir: “Cəhənnəm odunun yeddi qapısı var, onun bir qapısı Firon, Harun, Haman və Qarun üçündür…”[6] Allahın qəribə proqramı: Güc və qüdrət nümayişi Allahın qüdrətli və zülmkar bir xalqı məhv etmək istədiyi vaxt göylərin və yerin qoşunlarını səfərbər etməsi deyil. Əsl qüdrət nümayişi təkəbbürlü zülmkarların özlərini məhv etmək üçün hərəkətə keçməsi, öz-özlərini yandırmaq üçün odun toplamalarıdır. Təcavüzkar və özbaşına Firon tərəfdarlarının da başına gələn məhz bu idi. Onlar Musanı (ə) öz əlləri ilə xilas edib böyütdülər. Musanın (ə) mamaçası qibtilərdən idi, qoyulduğu sandığı qibti bir dülgər düzəltmişdi. Musanı (ə) Nilin dalğalarından Fironun ailəsi xilas etmişdi. Sandığı Firon özü, ya da həyat yoldaşı Asya açmışdı. Qəhrəman Musanın (ə) əmin-amanlıqda yaşadığı, böyüyüb boya-başa çatdığı saray da məhz elə Fironun öz sarayı olmuşdur. Allahın qüdrət nümayişi bax elə budur[7]. 12-13. Digər qadınların südünün Musaya (ə) haram edilməsinin fəlsəfəsi: Hədislərdə qeyd edilir ki, bütün süd verən qadınlar Musaya (ə) haram edildikdən və o, öz anasına qayıtdıqdan, onun sinəsini qəbul etdikdən sonra Fironun vəziri Haman deyir: – Mən hiss edirəm ki, sən onun həqiqi anasısan. Nə üçün bu qədər qadının arasından təkcə sənin sinəni qəbul etdi? Musanın anası: – Ona görə ki, mən xoşətirli bir qadınam, südüm çox şirindir. Bu günə qədər mənə tapşırılanların heç biri sinəmdən imtina etməyib. Orada olanlar bu sözü təsdiq etdilər, hər biri ona qiymətli hədiyyələr verdi. Hədislərinin birində İmam Baqir (ə) belə buyurmuşdur: “Üç gündən artıq çəkmədi ki, Allah körpəni öz anasına qaytardı.” Bəziləri yazır ki, başqa qadınların südü Musaya (ə) ona görə haram edilmişdi ki, Allah bu pak peyğəmbərin haram, oğurluq, cinayət, rüşvət, qəsbə bulaşmış süddən qidalanmasını istəmirdi. Pak olmayanlara qarşı mübarizə aparmaq üçün onun anasının südü kimi pak bir süddən qidalanmalı idi. Bəzi təfsirçilər yazırlar ki, yetkinlik yaşına çatana qədər sarayda Musaya (ə) böyük hörmət və ehtiram göstərilmişdir. Ancaq Musanın (ə) tövhidlə bağlı sözləri Fironu bərk narahat edirdi. Hətta iş o yerə çatır ki, onu qətlə yetirmək qərarına gəlir. Buna görə də Musa (ə) sarayı tərk edir, şəhərdə olarkən isə biri qibtilərdən, digəri isə sibtilərdən olan iki nəfərin mübahisə etdiyini görür[8]. (Musa) yetkinləşib kamillik dövrünə çatdıqda Biz ona hikmət və elm əta etdik. Biz xeyirxah işlər görənləri belə mükafatlandırırıq. O, şəhərə əhalisi xəbərsiz ikən daxil oldu və birdən orada bir-biri ilə vuruşan iki kişi gördü. Biri onun ardıcıllarından (İsrail oğullarından), o biri isə düşmənlərindən idi. Ardıcıllarından olan kəs onu düşməninə qarşı köməyə çağırdı. Musa onun sinəsinə möhkəm bir yumruq vurub işini bitirdi. Musa dedi: “Bu (sizin davanız), Şeytan əməlindəndir. Həqiqətən, o, açıq-aşkar azdıran bir düşməndir!” (Musa) dedi: “Ey Rəbbim! Mən özüm-özümə zülm etdim. Məni bağışla!” O da onu bağışladı. Həqiqətən, O, bağışlayandır, rəhmlidir. Dedi: “Ey Rəbbim! Mənə nemət bəxş etdiyin üçün mən heç vaxt günahkarlara arxa olmayacağam!” Musa şəhərdə səksəkə içində idi və hər an bir hadisənin baş verəcəyini gözləyirdi. Birdən dünən onu köməyə çağıran adamın yenə də fəryad qoparıb ondan kömək dilədiyini gördü. Musa ona dedi: “Sən doğrudan da, açıq-aşkar yolunu azmış insansan!” İkisinin də düşməni olan adamın qarşısını alıb ona mane olmaq istədikdə, o, dedi: “Ey Musa! Sən dünən bir nəfəri öldürdüyün kimi, məni də öldürmək istəyirsən? Sən yer üzündə ancaq bir zülmkar olmaq istəyirsən. Sən islah edənlərdən olmaq istəmirsən”. Şəhərin ən ucqar yerindən bir kişi qaça-qaça gəlib dedi: “Ey Musa! Bu camaat səni öldürmək barəsində məşvərət edir. Tez çıx get! Mən sənin yaxşılığını istəyənlərdənəm!” Musa səksəkə içində ətrafa baxa-baxa oradan çıxıb: “Ey Rəbbim! Məni bu zalım adamların əlindən qurtar!” – dedi. —————————————————————————————– 15-16. Musa tərəfindən qətl hadisəsinin baş verməsi məsumluqla düz gəlirmi? Təfsirçilər qibti ilə İsrail oğullarından olan şəxsin mübahisəsi və qibtinin qətlə yetirilməsi hadisəsi ilə bağlı çox fikirlər irəli sürmüşlər. Təbii ki, hadisənin özü elə mühüm problem yaratmır. Çünki Firon tərəfdarlarından olan həmin cinayətkar şəxs İsrail oğullarından olan minlərlə körpənin başını kəsmiş, heç bir cinayətdən çəkinməyən rəhmsiz canilərdən idi. Buna görə də o, qanı İsrail oğullarına halal olan insanlardan idi. Sadəcə, təfsirçilər üçün çətinlik yaradan məsələ Musanın (ə) işlətdiyi sözlərin izahıdır. Bir yerdə Musa (ə) bu əməli Şeytan əməli adlandırır, başqa bir yerdə “ey Rəbbim! Mən özümə zülm etdim, məni bağışla!” – deyir. Bu ifadə formaları hətta peyğəmbərlik vəzifəsinə təyin edilməzdən əvvəl məsum olması zəruri olan peyğəmbərlərin günahsız olması prinsipi ilə necə düz gəlir? Qeyd etməliyik ki, Musanın (ə) törətdiyi hadisə uzaq başı “daha yaxşının tərk edilməsi” hesab edilməlidir. O, bu davranışı ilə özünü çətinə saldı. Çünki qibti olan bir nəfərin Musa (ə) tərəfindən qətlə yetirilməsi hadisəsi Firon tərəfdarlarının həzm edə biləcəyi yüngül bir hadisə deyildi. “Daha yaxşının tərki” onsuz da haram əməl sayılmır, sadəcə, heç bir yanlışa yol vermədən daha yaxşının tərkinə səbəb olur. Bu ayələri təfsir edərkən İmam Rza (ə) belə buyurmuşdur: “Bu, Şeytan əməlindəndir” cümləsində Musanın əməli deyil iki kişinin mübahisəsi nəzərdə tutulmuş və o, “Şeytan əməli” hesab edilmişdir. “Ey Rəbbim! Özümə zülm etdim”, yəni gəlməməli olduğum yerə gəldim, ümumiyyətlə mən bu şəhərə gəlməməli idim. “Məni bağışla”, yəni məni düşmənlərindən gizlət ki, məni tapa bilməsinlər (“ğüfran” sözünün bir mənası da “gizlətmək”dir). Daha ətraflı məlumat üçün bax: “Şuəra” surəsi, 20-ci ayə[9]. Onların hər ikisinin düşməni olan şəxs: Təfsirçilərin çoxu hesab edir ki, Musaya (ə) “ey Musa! Sən dünən bir nəfəri öldürdüyün kimi, məni də öldürmək istəyirsən?” – deyən şəxs əvvəlki gün Musadan (ə) köməklik diləyən şəxs olub. İsrail oğullarından olan şəxs Musanın (ə) bu cür məzəmmət etdiyini gördükdə elə güman edir ki, onu da dünənki gün qibti kişini öldürdüyü kimi öldürəcək. Buna görə də qorxusundan elə deyir. Bu gün dava etdiyi qibti onun bu sözündən dünənki qibtinin qatilinin Musa (ə) olduğunu başa düşür. Tez saraya gedib hadisəni danışır. Firon və saray adamları məsləhət və məşvərət edib Musanın (ə) qətlə yetirilməsi ilə bağlı qərar qəbul edirlər. Deməli, “ikisinin də düşməni olan adam” deyilərkən dünənki gün başqa bir qibti ilə mübahisə edən və Musanın (ə) kömək etdiyi şəxs nəzərdə tutulur. Tövratda qeyd edilənin əksinə olaraq bu cümlədən belə məlum olur ki, burada mübahisə edənlərin hər ikisi İsrail oğullarından olmayıb. Əslində, onların biri İsrail oğullarından, digəri isə Firon tərəfdarlarından olub[10]. Musanı (ə) Fironun adamlarının planından xəbərdar edən kim idi? Bu kişi ehtimal ki, sonradan “Firon nəslindən olan mömin” adı ilə tanınan şəxsdir. Onun adının Cəzqil olduğu yazılıb və qeyd edilib ki, o, Firona onun adamların müzakirə, məsləhət və məşvərət məclislərində iştirak edəcək qədər yaxın adamlardan olub. O, Fironun adamlarının törətdikləri cinayətlərdən çox narahat olur, bu hakimiyyətə qarşı bir qiyam olmasını gözləyir, həmin qiyamda iştirak edəcəyinə ümid bəsləyirdi. O, Musaya (ə) ümid bəsləyir, onun simasında inqilabçı bir Allah adamının surətini görürdü. Buna görə də onun təhlükədə olduğunu hiss etdikdə özünü Musaya (ə) çatdırdı və onu təhlükənin caynağından xilas etdi. “Ğafir” surəsində onun təkcə bu hadisə deyil, başqa hadisələrdə də Musaya (ə) yardım göstərdiyi, Firon sarayında İsrail oğullarının “görən iti gözü” hesab edildiyi qeyd edilmişdir[11]. Mədyən tərəfə üz qoyduqda dedi: “Ümidvaram ki, Rəbbim məni doğru yola yönəldəcək!” O, Mədyənin su (quyusu) olan ərazisinə gəlib çatanda orada heyvanlarını suvaran adamlar gördü. Onların yaxınlığında da (suya yaxınlaşmalarına mane olmaq üçün) qoyunlarına nəzarət edən iki qız görüb: “Nə etmək istəyirsiniz?” – dedi. Onlar dedilər: “Çobanların hamısı çıxıb getməyincə biz onları (qoyunlarımızı) suvarmırıq. Atamız da çox qocadır”. (Musa) onlar (onların qoyunları) üçün su çəkdi, sonra da kölgəyə doğru yön alıb dedi: “Ey Rəbbim! Sənin mənə göndərəcəyin istənilən xeyrə ehtiyacım var!” Qəfildən onlardan biri çox utana-utana onun yanına gəlib dedi: “Atam bizə (bizim qoyunlara) su verməyinin haqqını ödəməkdən ötrü səni çağırır”. Musa onun (Şüeybin) yanına gəlib başına gələni danışdıqda o dedi: “Qorxma! Sən zalım adamların əlindən xilas olmusan!” Qızlardan biri dedi: “Atacan! Onu işə götür, çünki işə götürülə bilənlərin ən yaxşısı güclü və etibarlı olanıdır”. (Şüeyb) dedi: “Səkkiz il mənə işləmək şərti ilə qızlarımdan birini sənə ərə vermək istəyirəm. Əgər sən (bu müddəti) on ilə çatdırsan, bu, sənin tərəfindən bir lütf olar. Mən sənin çiyninə ağır yük qoymaq istəmirəm. Allahın izni ilə mənim əməlisalehlərdən olduğumu görəcəksən”. (Musa) dedi: “Bu, ikimizin arasında bir razılaşmadır. Bu iki müddətdən hansınısa yerinə yetirsəm, mənə qarşı haqsızlıq olmayacaqdır. Allah dediyimizə şahiddir!” ——————————————————————————————- Musanın (ə) ədəb-ərkanı və zahidliyi: Musa (ə) yorğun və ac, həmin şəhərdə heç bir sığınacağı və adamı olmayan bir qərib idi. Amma bütün bunlara baxmayaraq, dözümsüzlük göstərmirdi. O qədər ədəbli idi ki, hətta dua edərkən də açıq şəkildə “ey Rəbbim, filan cür et!” demədi. Sadəcə, belə dedi: “Ey Rəbbim! Sənin mənə göndərəcəyin istənilən xeyrə ehtiyacım var!” Bu duası ilə Musa (ə) yalnız ehtiyac duyduğunu dilə gətirir, qalanını Allahın Öz mərhəmətinə həvalə edir[12]. Möminlərin əmiri İmam Əli (ə) peyğəmbərlərin zahidliyi və dünyaya etinasızlıqlarından danışarkən belə buyurmuşdur: “Əgər ondan (İslam peyğəmbərindən (s)) başqa kimisə özünə öndər seçmək istəsən, Musanı (ə) seç. Çünki o buyurmuşdu: “Ey Rəbbim! Sənin mənə göndərəcəyin istənilən xeyrə ehtiyacım var!” And olsun Allaha! İstədiyi yalnız bir tikə çörək olmuşdur.”[13] Həya peyğəmbərlər və onların ailələrinin əxlaqıdır: Bu ayədə bizə verilən dərslərdən biri həya dərsidir. Əvvəlki ayələrdə Şüeybin qızlarının öz qoyunlarını suvarmamasına səbəb kimi orada qoyunlarını suvaran bir qrup kişinin olduğu qeyd edilmişdi. Onlar bütün çobanlar gedənə qədər gözləyir və qoyunlarını yalnız bundan sonra suvarırdılar. Bu ayədə də həmin qızlardan birinin yad bir gəncə çox utana-utana və həya ilə yaxınlaşdığı, çatdıracağı ismarışı (atam bizə (bizim qoyunlara) su verməyinin haqqını ödəməkdən ötrü səni çağırır) bir cümlə ilə ifadə etdiyi qeyd edilir. Digər tərəfdən, Musanın (ə) da həyası diqqətə layiqdir. Belə ki, hədislərdə yazılanlara görə, Musa (ə) Şüeybin (ə) qızı ilə birlikdə onların evlərinə doğru yola düşdükdə ona belə deyir: “Sən mənim arxamca gəl və yolu göstər. Çünki biz qadınlara hətta arxadan belə, baxmayan insanlardanıq.”[14] Bir gün Peyğəmbər (s) səhabələrindən “qadınlar üçün nə daha yaxşıdır?” – deyə soruşur. Heç kəs suala cavab verə bilmir. Bu xəbər gedib Fatiməyə (ə) çatır. O xanım belə buyurur: “Mən qadınlar üçün nəyin daha yaxşı olduğunu bilirəm. Naməhrəm kişilərə baxmasınlar, namərhrəm kişilər də onları görməsin.” Həzrət Zəhranın (ə) bu sözləri Peyğəmbərin (s) qulağına çatdıqda çox sevinir və buyurur: “Fatimə mənim bədənimin yarısıdır.”[15] Düzgün idarəetmə üçün lazım olan iki əsas şərt: Bu ayədə idarəetmədə tələb olunan iki mühüm və əsas şərt ümumi və yığcam şəkildə qeyd edilmişdir: güc və etibar. Təbii ki, güc deyilərkən burada təkcə fiziki güc nəzərdə tutulmur, ümumiyyətlə, güc-qüdrət deyilərkən insanın üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirə biləcəyi güc nəzərdə tutulur. Ən güclü idarəedici öz vəzifə səlahiyyətlərini yaxşı bilən, motivasiyalarıdan xəbərdar olan, proqramlaşdırmadan yaxşı başı çıxan, yetərli dərəcədə təşəbbüskar olan, fəaliyyətlərin nizama salınması işini yaxşı bacaran şəxsdir. O, öncə hədəfləri müəyyən etməli və yalnız bundan sonra həmin hədəfləri reallaşdıracaq gücləri səfərbər etməlidir. Yaxşı idarəedici bununla yanaşı ürəyiyanan, xeyirxah, etibarlı və dürüst olmalıdır. Öz işlərini gördürmək üçün yalnız etibarlılıq və təmizlik prinsipi ilə kifayətlənənlər, yalnız ixtisas şərti ilə kifayətlənənlər qədər səhvə yol verirlər. İslam məntiqi hər bir işin güclü, qüdrətli və etibarlı insana tapşırılmasını tələb edir. Yalnız bu zaman cəmiyyətdə nizam-intizama nail olmaq olar. Əgər tarix boyu hökumətlərin süqut səbəblərini araşdırsaq, onların süqutunun əsas səbəbinin vəzifələrin iki qrupdan birinə – xəyanətkar idarəedici və ya dürüst bacarıqsıza həvalə edildiyinin şahidi olarıq. Hər ikisinin nəticəsi eynidir[16]. Musa müddətini başa vurub ailəsi ilə birlikdə yola çıxdığı zaman dağ tərəfdə bir od gördü və ailəsinə dedi: “Dayanın! Mən bir od gördüm. Mən ondan bəlkə də sizə bir xəbər və ya bir köz gətirərəm ki, qızınasınız”. Musa od götürmək üçün gəldikdə vadinin sağ tərəfindəki bərəkətli yerdə bitmiş bir ağacın ortasından səs ucaldı: “Ey Musa! Aləmlərin Rəbbi olan Allah Mənəm! Əsanı at!” (Musa) onun (əsanın) ilan kimi sürətlə qıvrıldığını görüb qorxdu, arxasına belə baxmadan geri qayıtdı. (Səs gəldi:) “Ey Musa! Qayıt, qorxma! Sən əmin-amanlıqda olanlardansan! Əlini qoynuna sal, çıxaranda eyibsiz-nöqsansız, ağappaq və parlaq olacaq. Qorxu keçib getsin deyə əlini sinənin üzərinə qoy. Bu ikisi (əsa və ağappaq əl) Firon və onun adamlarına qarşı sənin Rəbbindən olan iki parlaq dəlildir. Onlar fasiqdirlər”. Dedi: “Ey Rəbbim! Mən onlardan birini öldürmüşəm, qorxuram ki, məni öldürələr. Qardaşım Harun dildə məndən daha bəlağətlidir. Məni təsdiq və yardım etməsi üçün onu da mənimlə birlikdə göndər. Mən, onların məni yalançı sayacaqlarından qorxuram”. Buyurdu: “Tezliklə qollarını qardaşınla qüvvətləndirəcək, ikinizə də hökmranlıq və üstünlük verəcəyik. Dəlillərimiz sayəsində sizə qalib gələ bilməyəcəklər. Siz və sizə tabe olanlar qalib gələcəksiniz”. ————————————————————————————— Sağ tərəfdəki vadinin kənarı: “Şati” ərəb dilində kənara, qırağa, “vadi” isə sel sularının axdığı yerə, dərəyə deyilir. İki dağ arasına da vadi deyilir. “Buq’ə” ətraf əraziləri olmayan torpaq parçasına, “əymən” isə sağ tərəfə deyilir. Bərəkətli torpaq sahəsi vadinin sağ tərəfində xüsusi bir yerdir. “Ey Musa” çağırışı həmin yerdə olan ağacdan ucalmışdır. Ağacın bərəkətli olması da məhz bu nidanın həmin ağacdan ucalması ilə bağlıdır. Allahın çağırışı bu ərazidən ucaldığı üçün ora şərafətli hesab edilir. Məhz həmin şərafət və müqəddəslik həzrət Musanın (ə) ayaqqabılarını çıxarmasına səbəb olmuşdur[17]. Qorxudan xilas olmaq üçün əllərin sinə üzərinə qoyulması: Boş səhrada qaranlıqlar içində o möcüzələri görmək Musanı (ə) bərk həyəcanlandırdı. Buna görə də ürəyinin sakitləşməsi üçün ona əllərini sinəsinin üzərinə qoymaq göstərişi verildi. Bəziləri hesab edir ki, bu cümlədə peyğəmbərlik vəzifəsinin yerinə yetirilməsində qətiyyət və əzmkarlığın olmasına, heç bir güc və qüdrətdən qorxmamağa eyham vurulur. Bəziləri ehtimal edir ki, əsa ilana çevrildiyində Musa (ə) əlini irəli verib özünü müdafiə etmək istəyir. Allah isə ona müdafiə olunmağa ehtiyac olmadığını, əl-qolunu yığışdırmasını və qorxmamasını göstəriş verir. Ayədə əl əvəzinə qanad sözündən istifadə edilməsi bədii təsvir xarakteri daşıyır. İnsanın təhlükə hiss etdiyi və sakitləşdiyi vaxt keçirdiyi psixoloji vəziyyətlər quşun eyni şəraitlərdə keçirdiyi hisslərə bənzədilmişdir. Belə ki, quş təhlükə gördükdə və ya hiss etdikdə qanadlarını çırpır, ancaq sakitləşdikdə qanadlarını bir yerə yığır[18]. Bəzi təfsirçilər ehtimal edir ki, bu göstərişlə Allah Musanın (ə) təvazökar olmasını istəmişdir. Çünki təkəbbürlü və xudpəsənd insanlarin adəti qollarını bədənlərindən bir qədər aralı tutmaqdır. Bu ayə “Hicr” surəsinin Peyğəmbərə (s) “qanadlarını möminlər üçün endir”, – deyə xitab edilən 88-ci ayəsinə bənzəyir[19]. Yalançı sayılmaqdan qorxmağın səbəbi nə idi? Bu ayədə Musanın (ə) Allahdan qardaşı Harunu onunla birlikdə göndərməsini istəməsinin səbəbi qeyd edilmişdir. O, Fironun tərəfdarlarının onu yalançı sayacaqlarından, onun da qəzəblənib dəlillərini açıq şəkildə bəyan edə bilməyəcəyindən qorxur. Belə ki, “Şüəra” surəsinin 12-13-cü ayələrində Musanın (ə) dilindən belə deyildiyini görürük: “Ey Rəbbim! Qorxuram ki, onlar məni yalançı hesab edələr, (belə olduqda) hövsələdən çıxam, dilim də söz tutmaya. Buna görə Haruna da mənimlə göndər.” Nəticədə, ayənin mənası belə olur: “Qardaşım Harun məndən daha fəsahətlidir, məndən daha səlis danışır. Onu mənimlə birlikdə göndər ki, dəvətimdə düzdanışan olduğumu təsdiq etsin, camaat mənimlə mübahisəyə qalxdığında onları qane etsin. Çünki onların məni yalançı sayacaqlarından bu zaman iddiamın düzgünlüyünü aydın şəkildə bəyan edə bilmərəm.” (Harunun Musadan (ə) daha fəsahətli olması ilə bağla daha geniş məlumat əldə etmək üçün bax: Şüəra – 12)[20]. Musa onlara açıq-aşkar möcüzələrimizi göstərdikdə onlar: “Bu, Allahın adına uydurulmuş sehrdən başqa bir şey deyil. Biz ulu babalarımızdan belə bir şey eşitməmişik”– dedilər. Musa dedi: “Rəbbim Öz tərəfindən kimin doğru yolu göstərən yönləndirici gətirdiyini və gözəl aqibətin kimə nəsib olacağını daha yaxşı bilir. Şübhəsiz ki, zalımlar nicat tapmazlar!” Firon dedi: “Ey əyanlar! Mən sizin üçün özümdən başqa bir məbud tanımıram. Ey Haman! Mənim üçün palçığın üzərində od qala və bir qüllə düzəlt ki, Musanın məbudundan xəbər tutum. Mən onun yalançılardan olduğunu düşünürəm. Firon və onun qoşunları yer üzündə haqsız yerə təkəbbür göstərdilər və elə güman etdilər ki, hüzurumuza qaytarılmayacaqlar. Biz də onu və onun qoşunlarını tutub dənizə atdıq. Bax gör zalımların aqibəti necə oldu! Biz onları oda çağıran rəhbərlər etdik. Qiyamət günü onlara kömək edilməyəcəkdir. Bu dünyada onları lənətlik etdik. Qiyamət günü isə onlar üzüqaralardandırlar. Biz əvvəlki nəsilləri məhv etdikdən sonra Musaya insanları ayıldan, doğru yolu göstərən və rəhmət səbəbi olan kitab verdik ki, bəlkə xatırlasınlar. ———————————————————————————— Fironun uca qəsri: İstəmədikləri, arzu etmədikləri hər hansı mühüm hadisə ilə qarşılaşdıqda kütlənin fikrini yayındırmaq və diqqətləri öz üzərlərinə cəlb etmək üçün yeni bir səhnə yaratmaq qədim dövr siyasətçilərinin tez-tez əl atdıqları vasitələrdən olmuşdur. Musanın (ə) sehrbazlar üzərində qələbə çalması xəbəri bütün Misirə yayıldıqdan və sehrbazların Musaya (ə) iman gətirməsi Firon hökumətinin mövqeyini təhlükəyə atdıqdan sonra nəyin bahasına olursa-olsun, kütlənin fikrini yayındırmaq, hədiyyələr, bəxşişlər paylayıb insanları qəflət yuxusuna vermək, onların başını qatacaq bir məşğuliyyət planını işə salmaq zərurəti yaranmışdı. Bəzi tarixi mənbələrin yazdığına görə, Haman saray üçün böyük bir ərazi ayırtdırır. Qəsri tikmək üçün işə əlli min usta və memar, minlərlə fəhlə cəlb edir. Bina o qədər hündür olur ki, üzərindən hər yeri görmək mümkün olur. Bəziləri yazır ki, memarlar onun pilləkənlərini elə tikmişdilər ki, süvari adam atla pilləkənlərlə onun başına qədər dırmaşa bilərdi. Qəsrin tikintisi başa çatdıqdan sonra Firon qəsrin üstünə çıxır və göyün elə yerdən göründüyü şəkildə olduğunu görür. Deyilənə görə kamana ox qoyub göyə atır. Ox göydə uçan quşa dəyir, ya da elə özünün əvvəldən planlaşdırdığı kimi qana bulaşmış halda yerə düşür. Firon qəsrdən enərək üzünü camaata tutub deyir: “Gedin, artıq rahat olun. Musanın tanrısını öldürdüm.” Buna inanan sadəlövh camaat bu xəbəri camaata yayır. Bəzi mənbələrin yazdığına görə tikili davam gətirmir, tezliklə uçur və nəticədə, xeyli adam həlak olur[21]. Bəziləri ehtimal edir ki, Firon uca qəsr tikdirmək istəyərkən ulduzlara baxmaq, ulduzlar vasitəsilə peyğəmbər göndərildiyini, Musanın (ə) dediklərinin həqiqət olub-olmadığını müəyyən etmək üçün bir rəsədxana tikdirmək məqsədi güdmüşdür[22]. 39. Təkəbbür, özünü böyük tutmaq Fironun boyundan uzun bir libasdır: Ayədə Firon və adamlarının təkəbbüründən, xilqət və məad prinsipləri qarşısında təslim olmamasından danışılır. Doğrusu, bəzən bir milçəyi belə özündən uzaqlaşdırmağa qüdrəti çatmayan, bəzən mikrob adlanan mikroskopik bir varlıq qarşısında davam gətirməyib torpaqlar altına dəfn edilən zəif insan özünü necə böyük tuta, allahlıq iddiası edə bilər? Məşhur bir qüdsi hədisdə belə deyilir: “Təkəbbür və böyüklük Mənim xələtim, əzəmət Mənim böyüklüyümün əyninə biçilmiş bir libasdır. Bu xüsusiyyətlərdə Mənimlə mübarizəyə qalxan şəxsi Cəhənnəmə göndərərəm.” Təbii ki, Allahın Özünü bu cür səciyyələndirməsinə ehtiyacı yoxdur. Mühüm olan cəhət insanın həddini aşması, təkəbbür və qürurun onun beynini doldurduğu vaxt başlayır[23]. Nur və od öndərləri: Quran məntiqində iki qrup rəhbər və lider var; doğru yolda olan təqvalıların rəhbəri, haqq yoldan azmışların rəhbəri olan liderlər, başqa sözlə desək, od rəhbərləri. Bu iki qrup liderin xüsusiyyətləri hədislərdə, o cümlədən İmam Sadiqin (ə) bir hədisində belə qeyd edilmişdir: “Birinci qrup adamlar Allahın əmrini insanların əmrindən və öz iradələrindən üstün tutanlar, Onun hökmünü hökmlərin ən üstünü hesab edənlərdir. Halbuki ikinci qrupun adamları öz əmrlərini Allahın əmrindən, öz hökmlərini Allahın hökmündən üstün tutanlardır.” Bu meyarla sözügedən iki qrupu tanımaq çox asandır. Qrupların bir-birindən fərqləndiyi Qiyamət günü hər bir qrup öz rəhbərinin arxasınca gedəcək. Quranda belə buyurulmuşdur: “Hər bir qrupu öz rəhbəri ilə çağırdığımız gün…” (İsra-71). Qiyamət bu kiçik dünyanın böyük təcəssümüdür. Bu dünyada hər hansı rəhbərə bağlı olan və onun ardınca gedən şəxs orada da onunla birlikdə olacaq. Yaddan çıxarmamalıyıq ki, dünyada öz ardıcıllarının önündə gedən və onları Nilin dalğaları qoynunda batıran Firon Qiyamətə də onların önündə gedib od dənizinə batıracaq[24]. Biz Musaya peyğəmbərlik əmri verəndə sən qərb tərəfdə deyildin. Sən (möcüzələri Musanın ixtiyarına verəndə) şahid olanlardan da deyildin. Lakin Biz müxtəlif dövrlərdə neçə-neçə nəsillər yaratdıq və onlar uzun ömür sürdülər. Sən Mədyən sakinləri arasında olub ayələrimizi onlara oxumurdun. Lakin səni göndərən Biz idik. Biz çağırdığımız zaman sən dağın yanında deyildin. Lakin səndən əvvəl heç bir qorxudan gəlməmiş bir tayfanı xəbərdar edəsən deyə, bu, Rəbbin tərəfindən bir mərhəmətdir. Bəlkə xatırlayalar. Əgər (peyğəmbər göndərilmədən) etdikləri əməllərin nəticəsində onlara bir müsibət üz versəydi, deyəcəkdilər: “Ey Rəbbimiz! Nə üçün bizə bir peyğəmbər göndərmədin ki, biz də Sənin ayələrinə tabe olub möminlərdən olaq?” Bizim tərəfimizdən onlara haqq gəldikdə onlar: “Nə üçün Musaya verilənin eynisi ona da verilmədi?” – dedilər. Məgər onlar daha öncə Musaya verilən möcüzələri inkar edib: “Bu iki nəfər (Musa və Harun bizi azdırmaq üçün) ələ-ələ vermiş iki sehrbazdır. Biz onların heç birinə inanmırıq!” – deməmişdilər? De: “Əgər doğru deyirsinizsə (Tövrat və Quran Allah tərəfindən nazil edilməyibsə), Allah tərəfindən bu ikisindən daha doğru yol göstərən elə bir kitab gətirin ki, mən ona tabe olum!” Əgər sənin bu təklifini qəbul etməsələr, bil ki, onlar yalnız nəfslərinin istəklərinə uymuşlar. Öz nəfsani istəklərinə tabe olan və heç bir düz yol göstərən ilahi rəhbəri qəbul etməyən şəxsdən daha azğın kim ola bilər?! Şübhəsiz ki, Allah zalımları doğru yola yönəltməz. —————————————————————————————- Qərb tərəf haradır? Bir məsələyə xüsusilə diqqət yetirmək lazımdır ki, Mədyəndən Misir istiqamətinə hərəkət edərkən Musanın (ə) Sina səhrasından keçib getdiyi istiqamət şərq-qərb, İsrail oğullarının Misirdən Şama doğru hərəkət edərkən Sinadan keçdikləri istiqamət qərb-şərq istiqamətidir. Bəzi təfsirçilər hesab edirlər ki, bu və 46-cı ayədə Allahın həzrət Musaya (ə) verdiyi ilk əmrə və onu Firona doğru yollaması məsələsinə işarə edilmişdir. 46-cı ayə əslində, 44-cü ayəni təsdiq edir[25]. Bəzi təfsirçilər hesab edirlər ki, bu ayədə Musanın (ə) Turda qalmasına və Tövratın nazil olmasına işarə edilmişdir. 46-cı ayədə isə ilk peyğəmbərlik əmrinin verilməsinə və Musanın (ə) Firona doğru göndərilməsinə işarə edilib[26]. Bir suala cavab: Burada belə bir sual yaranır ki, yer üzündə hər zaman ilahi bir nümayəndə olması, Peyğəmbərin (s) müasirləri olan ərəblər arasında da peyğəmbər canişinlərinin olması zərurətini bildiyimiz halda, Quranda “səndən qabaq bu qövmə heç bir qorxudan gəlməmişdir”, – deyilməsi nə qədər məntiqlidir? Qeyd etməliyik ki, burada kitab sahibi və aşkar qorxudan nəzərdə tutulmuşdur. Belə ki, İsanın (ə) zamanından Peyğəmbərin (s) zamanına qədər uzun illər ötmüş, şəriət sahibi olan peyğəmbərlər gəlməmiş, bu da inkarçıların əlinə bir bəhanə vermişdir. İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Pak və müqəddəs olan Allah ərəblər arasında bir kitab oxuyan və ya peyğəmbərlik iddiası ilə çıxış edən bir şəxs olmadığı halda, Mühəmmədi (s) peyğəmbər göndərdi. Mühəmməd (s) onlara rəhbərlik edib çatmaları lazım olan yerə çatdırdı və onlara qurtuluş gətirdi.”[27] İki sehr: “Sihrani” iki sehr-cadu deməkdir. Kafirlər bu ifadə ilə Tövrat və Quranı nəzərdə tuturdular. Çünki əvvəlki ayədə də oxuduğumuz kimi, onlar bəhanə gətirərək, Quranın da Tövrat kimi bir dəfəyə nazil olmadığına etiraz etmişdilər. Quran bu suala belə cavab verir: Musanın (ə) dövrünün kafirləri sizin kimi Allah peyğəmbərinin səmavi kitabını inkar etmiş, sizin kimi onun sehr-cadu olduğunu demişdilər[28]. Bəzi təfsirçilər isə “iki sehr” deyilərkən, iki sehrbaz və cadugərin nəzərdə tutulduğunu bildirmişlər. Onlar bu sözlə Musa ilə Harunu nəzərdə tuturdular. İfadə mübaliğənin yüksək həddini göstərir. Çünki ərəblər kiminsə haqqında mübaliğə ilə danışdıqda, həmin şəxsi xüsusiyyətin özü kimi təqdim edirlər. Adilin ədalət, zalımın zülm, sehrbazın sehr kimi təqdim edilməsi buna misaldır[29]. Məsələn, Əlinin (ə) ədalətin daha yüksək həddində olduğunu göstərmək üçün onu “Əli ədalətdir” kimi səciyyələndirmişlər. (Tərcümə ikinci ehtimala əsaslanır). Biz Quran ayələrini onlara biri digərinin ardınca gətirdik ki, bəlkə xatırlasınlar. Daha öncə kitab verdiyimiz kəslər ona (Qurana) iman gətirirlər. Onlara (Quran) oxunduğu zaman: “Biz ona iman gətirdik. Bunlar həqiqətən də, Rəbbimizdən olan haqdır. Biz ondan əvvəl də müsəlman idik!” – deyirlər. Onlar səbir etdiklərinə görə ikiqat mükafat alan, pisliyi yaxşılıqla dəf edən və verdiyimiz ruzidən Allah yolunda xərcləyən şəxslərdir. Onlar boş və mənasız sözlər eşitdikləri zaman ondan üz çevirib: “Bizim əməllərimiz bizə, sizin əməlləriniz də sizə aiddir. Sizə salam olsun! Biz cahilləri istəmirik!” – deyirlər. Sən istədiyini doğru yola yönəldə bilməzsən. Amma Allah istədiyini doğru yola yönəldir. O, doğru yolda olanları da daha yaxşı tanıyır. Onlar dedilər: “Əgər biz doğru yola yönəlməyi (hidayəti) səninlə birlikdə qəbul etsək, yurdumuzdan qovularıq”. Məgər Bizim tərəfimizdən ruzi olaraq hər tərəfdən məhsulların gətirildiyi əmin-aman və təhlükəsiz bir yeri onların ixtiyarına vermədik? Lakin onların çoxu bilmir. Biz nemətin bolluğundan məst olub qürrələnən neçə-neçə şəhər və kəndi məhv etdik. Bu, onların evləridir. Onlardan sonra az adam istisna olmaqla orada heç kəs məskunlaşmadı. Biz onların varisi olduq. Sənin Rəbbin ayələrimizi oxumaq üçün mərkəzlərinə bir peyğəmbər göndərməmiş şəhərləri və kəndləri məhv etmədi. Biz yalnız əhalisi zalım olan şəhərləri və kəndləri məhv etdik. ———————————————————————————– 53. Sonuncu Peyğəmbərin (s) gəlişindən qabaqkı müsəlmanlar: Kitab əhlinin Peyğəmbər (s) və Quran qarşısında təslim olduğu qeyd edilən bu ayənin “biz ondan əvvəl də müsəlman idik!” cümləsi kitab əhlinin Qurandan və onun haqq olduğundan xəbərdar olduqlarını göstərir. Onlar bu cümlə ilə Quran qarşısında o göndərilməzdən əvvəl təslim olduqlarını, Quranın dəvət etdiyi və İslam adlandırdığı dinə iman gətirdiklərini elan edirlər. Sözügedən cümlə kitab əhlinin Allah rəsulunun (s) xüsusiyyətlərindən və ona endirilmiş kitabdan xəbərdar olduğunu göstərir. Çünki bu xüsusiyyətlər haqqında onlara göndərilmiş səmavi kitabda məlumat verilmişdi. Quranda bu bardə belə deyilir: “O kəslər ki, yanlarındakı Tövrat və İncildə haqqında yazılmış olduğunu gördükləri elçinin – yazıb-oxumaq bilməyən peyğəmbərin, ardınca gedərlər.” (Əraf – 157), “İsrail oğullarından olan alimlərin ondan yaxşı xəbərdar olması bunlar üçün yetərli dəlil deyilmi?” (Şüəra – 197)[30]. Doğru yola yönəltmək yalnız Allahın əlindədir: Öncəki ayələrdə iki qrup insandan danışılırdı: Allah rəsulunun (s) səylərinə baxmayaraq, iman nuru qəlblərinə nüfuz etməyən inadkar Məkkə müşrikləri və Allahın haqq yola çağırışını qəbul etmiş, İslam yolunda fədakarlıq göstərən, sevgi ilə dayanmış, qohumlarının, yaxınlarının, özündənrazı cahillərin müqavimətindən qorxmayan kitab əhli və Məkkədən uzaqda yaşayan insanlar. Allah-taala bu ayə ilə həqiqət üzərindən pərdə götürür, doğru yola yönəltməyin başqasının deyil, yalnız Allahın əlində olduğunu, hansı şəxsin iman gətirməyə layiq, hansı başlarda ilahi eşq sevdasının olduğunu, hansı qəlblərin haqq üçün döyündüyünün yalnız Allaha bəlli olduğunu çatdırır. O, layiqli insanları daha yaxşı tanıyır, onlara uğur bəxş edir, iman yolunu tutmaları üçün lütf və mərhəmətini onlara yoldaş edir. Allah qəlblərində Onunla düşmənçilik edən, var gücləri ilə Onun elçiləri ilə mübarizəyə qalxan, iman nuruna layiq görülməyəcək qədər utancverici həyata malik olan, zülmət qəlbli, çirkin insanların yolu üzərində uğur işığı yandırmaz. Çünki burada “hidayət” deyilərkən “yol göstərilməsi” nəzərdə tutulmur. Belə ki, yol göstərmək peyğəmbərlərin işidir, o, istisnasız olaraq doğru yolu hər kəsə göstərir. Əslində, nəzər nöqtəsi olan bu ayədə “hidayət” deyilərkən “mənzil başına çatdırmaq” nəzərdə tutulur. Bu isə yalnız Allaha məxsusdur. İman toxumunu qəlblərə məhz O səpir. Onun işləri də hesab-kitabsız deyil. O, hazır olan qəlblərə nəzər salır, səmavi nuru onlara çiləyir. Hər halda, bu ayədə Allah bir növ Peyğəmbərə (s) təskinlik verir, ona başa salmaq istəyir ki, nə Məkkə müşriklərinin öz şirklərindəki qətiyyəti, nə də Həbəşistan və Nəcran camatının, Salman və Büheyraların ixlasla iman gətirməsi səbəbsiz deyil. Birincilərin iman gətirmədiyinə görə narahat olmasın, çünki Allah nuru hazır qəlblərə daxil olur, onlarda məskən salır. Oxşar məzmunlara Quranda çox rast gəlmək olar. Həmin ayələrdən belə məlum olur ki, Allahın bu qruplarla bağlı istəyi səbəbsiz deyil. Allahın istəyi hikmət, proqram, insanların ləyaqəti, səy və fəaliyyətlərinə əsaslanır. Allah yalnız bu əsasla bir qrupu doğru yola yönəldir, bir qrupu isə bundan məhrum edir[31]. Sizə verilən ancaq dünya malı və onun bərbəzəyidir. Allah yanında olanlar isə daha xeyirli və daha davamlıdır. Məgər başa düşmürsünüz? Verdiyimiz gözəl bir vədə qovuşan kimsə dünya malı verdiyimiz, sonra da Qiyamət günü gətiriləcək kimsə ilə eynidirmi? O gün Allah onları çağırıb deyəcəkdir: “Güman etdiyiniz ortaqlarım haradadır?” Haqlarında əzab əmrinin gerçəkləşəcəyi qəti olan kimsələr deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Biz bunları haqq yoldan azdırdıq. Özümüz azdığımız kimi onları da azdırdıq. Biz onlardan uzaqlaşıb Sənə üz tuturuq. Doğrusu, onlar bizə ibadət etmirdilər”. Onlara: “Allaha şərik qoşduğunuz tanrıları çağırın!” – deyiləcək. Məbudlarını çağıracaqlar, ancaq (şərikləri) onlara cavab verməyəcəklər. Onlar əzabı görəcəklər. Arzu edəcəklər ki, kaş haqq yola yönələnlərdən olaydılar. Bir gün Allah onları çağırıb: “Peyğəmbərlərə nə cavab verdiniz?” – deyəcək. O gün bütün xəbərlər onlardan gizli qalacaqdır. Hətta bir-birindən soruşa bilməyəcəklər. Tövbə edib iman gətirən və yaxşı işlər görən kimsə ümid var ki, nicat tapanlardan olsun. Rəbbin istədiyini yaradır və istədiyini seçir. Onların isə ixtiyarı yoxdur. Allah pakdır, müqəddəsdir və onların qoşduqları şəriklərdən ucadır. Sənin Rəbbin onların qəlbinin həm gizli saxladıqlarını, həm də aşkar etdiklərini bilir. O, Allahdır. Ondan başqa məbud yoxdur. Dünyada da, axirətdə də həmd Ona məxsusdur. Hökmranlıq Ona məxsusdur və siz Ona doğru qaytarılacaqsınız. ——————————————————————————————- Tanrıların onlara ibadət edənlərdən qaçıb uzaqlaşması: Müşriklərin ibadət etdiyi tanrılar iki qrupa bölünür: Bəzi insanlar Allahın əziz bəndələri olan mələklərə və Məryəm oğlu İsaya (ə) ibadət edir və onları tanrı sayırdılar. Bəziləri isə İblis kimi çirkin cinlər, Firon, Nəmrud və sair kimi azğın insanlara ibadət edir, onları tanrı sayırdılar. Ayədə ikinci qrupa aid məbudlardan danışılır. Belə ki, birinci qrupa aid edilən tanrılar kimisə haqq yoldan azdırmadığı halda, ikinci qrupa aid edilən tanrılar özləri haqq yoldan azmaqla yanaşı, başqalarını da azdırmışlar. Ayədə buyurulur ki, bu qrupa aid edilən tanrılar onlara ibadət edən insanlardan uzaq durub deyəcəklər: “Özümüz azdığımız kimi onları da azdırdıq” Yəni düzdür ki, onları biz aldadıb azdırmışıq, ancaq onları buna məcbur etməmişik. Biz öz ixtiyarımızla azdığımız kimi, onlar da öx ixtiyarları ilə azıblar, heç bir zor və gücə məruz qalmayıblar. “İbrahim” surəsinin 22-ci ayəsində İblisin Qiyamət günü öz ardıcıllarına belə deyəcəyi qeyd edilmişdir: “…Mənim sizin üstünüzdə heç bir hökmranlığım yox idi. Mən sizi (azğınlığa) dəvət etdim, siz də (dəvətimi) qəbul etdiniz. Buna görə də məni yox, özünüzü qınayın.” Saffat surəsinin 28-33-cü ayələrində belə buyurulur: “(Qiyamətdə) bir qrup deyəcək: “Siz (azğın rəhbərlər idiniz, üzdə) xeyirxahlıq və yaxşılıqla daxil olurdunuz (ancaq işiniz aldatmaqdan və kələk gəlməkdən ibarət idi)”. (Onlar) deyəcəklər: “Xeyr! Siz mömin deyildiniz (bizim nə günahımız var). Bizim sizin üzərinizdə heç bir hökmranlığımız da yox idi. Xeyr, siz özünüz həddi aşmış adamlar idiniz… Biz özümüz azğın olduğumuz kimi, sizi də azdırdıq. Çünki biz özümüz də azmış adamlar idik”. Bunların hamısı (həm rəhbərlər, həm də ardıcılları), həmin gün Allahın əzabında ortaqdırlar.”[32] 65-66. Peyğəmbərə (s) nə cavab verdiniz? Bu ayənin məzmunu müşriklərdən bəhs edən və Qiyamət günü onlara veriləcək sualı ehtiva edən ayələrin məzmununun davamıdır. Onlardan tapındıqları haqda soruşulduqdan sonra Peyğəmbərlə (s) necə davranmaları soruşulacaq. Şübhəsiz ki, kafirlərin heç bir cavabı olmayacaq. Əgər desələr ki, çağırışlarını qəbul etdik, yalan danışmış olacaqlar. Yalanın isə orada heç bir faydası olmayacaq. Əgər desələr ki, onları yalançı hesab etdik, iftira atdıq, sehrbaz, dəli adlandırdıq, onlara qarşı silahlı mübarizəyə qalxdıq, davamçılarını qətlə yetirdik, verdikləri cavablar xar və rüsvayçılıqlarına səbəb olacaq. Qiyamət günü Allahın böyük peyğəmbərlərindən “insanlar sizə nə cavab verdilər?” – deyə soruşulduqda, onlar deyəcəklər: “Biz heç nə bilmirik, Sən bütün gizli sirlərdən xəbərdarsan.” (Maidə-109). Qəlbi kor olan bu müşriklər bu sual qarşısında nə cavab verə bilərlər?[33] İxtiyar Allahın bir nemətidir: Bu ayə şirkin inkarı və müşriklərin inancının yanlış olmasına bir dəlildir. Bu ayədə yaradılışın və şəfaət ixtiyarının Onun əlində, peyğəmbərlərin göndərilməsi ixtiyarının isə Onun iradəsindən, xülasə, bütün mövcudat aləminin ixtiyarının Allahın istəyindən asılı olduğu qeyd edilir. Onun icazəsi olmadan nə bütlər, nə də mələk və peyğəmbərlər heç nə edə bilməzlər. İxtiyarın qeyd-şərtsizliyi onun ümumiliyini ifadə edir. Yəni həm obyektiv, həm də subyektiv hadisələrin ixtiyarı Allahın əlindədir. Hər ikisi Onun yaratmaq məqamından qaynaqlanır. Belə olan halda, onlar şirk yolunu necə seçir və Allahdan qeyrisinə üz tuturlar? Əhli-beyt (ə) hədislərində bu ayənin ixtiyar və məsum imamın Allah tərəfindən göndərilməsi mövzularına işarə etdiyi qeyd edilmişdir. “Onların ixtiyarı yoxdur” cümləsi qeyd olunan mənanı ifadə edir. Təbii ki, bu məna yükü ayənin parlaq məna çalarlarından biridir. Çünki dinin qorunması və bu məqsədlə də məsum rəhbərin təyin edilməsi yalnız Allaha məxsusdur[34]. De: “Deyin görüm, əgər Allah gecəni üstünüzdə Qiyamətə qədər uzatsa, Allahdan başqa hansı məbud sizə bir işıq gətirə bilər? Eşitmirsinizmi?” De: “Deyin görüm, əgər Allah gündüzü üstünüzdə Qiyamətə qədər uzatsa, Allahdan başqa hansı məbud dincəldiyiniz gecəni sizə gətirə bilər? Məgər görmürsünüz?” Onun mərhəmətindəndir; gecəni və gündüzü yaratdı ki, dicələsiniz, Allahın lütfündən faydalanmaq üçün çalışasınız və bəlkə də şükür edəsiniz. Bir gün Allah onları çağırıb: “Öz nəzərinizdə Mənə tay tutduğunuz şəriklər haradadırlar?” – deyəcəkdir. (O gün) Biz hər bir ümmətdən bir şahid seçəcək və (müşriklərə): “Dəlilinizi gətirin!” – deyəcəyik. Onlar bilirlər ki, haqq yalnız Allaha məxsusdur. Uydurduqları hər şey gözdən itəcək. Qarun Musanın qövmündən idi. Amma onlara zülm etdi. Biz ona elə xəzinələr vermişdik ki, onların açarlarını daşımaq bir dəstə qüvvətli adama ağır gəlirdi. Qövmü ona dedi: “Öyünmə! Allah öyünənləri sevmir. Allahın sənə verdiyi ilə axirət yurduna can at. Dünyadakı nəsibini də unutma. Allah sənə yaxşılıq etdiyi kimi, sən də yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə çalışma. Allah fitnə-fəsad törədənləri sevmir”. —————————————————————————————– Qiyamət gününün şahidləri: Bu ayədə şahidlər deyilərkən peyğəmbərlər nəzərdə tutulur. Hər bir peyğəmbər öz ümmətinin şahididir, həzrət Mühəmməd (s) isə bütün peyğəmbərlərin və ümmətlərin şahididir. (Bax: Nisa – 41). Deməli, peyğəmbərlərdən ibarət bir məclis təşkil ediləcək. İnadkar və qəlbi kor olan müşriklər həmin məclisdə sorğuya çəkiləcək. Məhz orada şirkin dərinliklərindən xəbər tutulacaq, Allahın haqq və bütlərin isə puç olduğunu açıq-aşkar şəkildə müşahidə edəcəklər.[35] İsrail oğullarından olan eqoist varlı: Qarun Musanın (ə) yaxın qohumlarından (əmisi oğlu, yaxud xalası oğlu) olmuşdur. Tövratla yaxından tanış idi, oradakı məlumatların çoxundan xəbərdar idi. İlk əvvəllər möminlərin sırasında yer almışdı. Lakin var-dövlət qüruru onu küfrün qoynuna ataraq yerin dibinə batırdı. Tarixi mənbələrdə onun həm Fironun İsrail oğulları arasındakı nümayəndəsi, həm də Firon xəzinələrinin xəzinədarı olduğu yazılmışdır. Firon İsrail oğullarını qarət edib bütün var-yoxlarını yağmalamaq üçün İsrail oğulları arasından hiyləgər və rəhmsiz bir adam seçir. İsrail oğullarını zalım hakimiyyətinin xeyrinə istismar etmək, bu yolla külli miqdarda sərvət əldə etmək üçün həmin şəxsi İsrail oğulları üzərində tam səlahiyyətli nümayəndəsi təyin edir. Firon həlak olduqdan sonra onun sərvətinin və xəzinələrinin böyük bir hissəsi Qarunda qalır. Musa (ə) Fironun külək gətirən bu sərvətini ondan alıb yoxsullara paylamağa fürsət tapmır. Nəhayət, Musa (ə) ondan zəkat almaq qərarına gəldiyində üzündəki pərdə cırılır və çirkin siması üzə çıxır. (Daha ətraflı məlumat üçün bax: Bu surənin 81-ci ayəsi)[36]. Dinin sərvətlə bağlı mövqeyi: Bu ayədə qövmünün ağıllı adamlarının bir neçə nəsihəti qeyd edilmişdir. Bu xülasədə onların ikisinin qısa izahını verəcəyik: Onlar dedilər: “Allahın sənə verdiyi ilə axirət yurduna can at.” Bu, onu göstərir ki, mal və sərvət bəzilərinin yanlış təsəvvürlərinin əksinə olaraq pis bir şey deyil. Mühüm olan cəhət sərvətin harada xərclənməsidir. Əgər sərvət vasitəsilə axirət qazanmağa səy göstərilərsə, ondan yaxşı nə ola bilər ki? Əgər sərvət təkəbbür, qəflət, zülm, təcavüz, nəfsani istəklərin həyata keçirilməsi üçün bir vasitəyə çevrilərsə, ondan pis heç nə ola bilməz. Bu, İmam Əlinin (ə) dünya ilə bağlı söylədiyi məşhur bir cümləsində öz əksini tapmışdır: “Ona ibrət gözü ilə baxanın gözlərinə işıq gələr. Ona arzu və təmənna gözü ilə baxanın gözü kor olar.” Qarun sahib olduğu külli miqdarda sərvətlə cəmiyyətə xeyri dəyən çoxlu işlər görə bilərdi, ancaq təkəbbürü həqiqətləri görməsinə imkan vermədi. Onlar dedilər: “Dünyadakı nəsibini unutma.” Hər bir insanın dünyada bir nəsibi var. Bu miqdar onun fiziki tələbatını, geyim və yaşayış yerini ödəyəcək qədərdir. Bundan artığı ehtiyacdan kənardır. İnsan bu həqiqəti əsla unutmamalıdır. Bir insan nə qədər yemək yeyə, nə qədər paltar geyinə, neçə evdən, neçə maşından istifadə edə, ölərkən özü ilə neçə kəfən apara bilər? Deməli, bu zəruri ehtiyaclardan artığı başqalarının payıdır. Əgər insan bundan artığını qazanarsa, həmin hissə əmanət sayılır. İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Ey Adəm övladı! Öz ruzindən artıq qazancında başqalarının xəzinədarısan.” “Dünyadakı nəsibini unutma” cümləsi ilə bağlı başqa bir yozum da verilmişdir. Bu yozum yuxarıdakı izahların hamısını əhatə edir. İmam Əli (ə) bu cümlə haqqında belə buyurmuşdur: “Sağlamlığını, gücünü, azadlığını, gəncliyini, şadlığını, ehtiyacsızlığını unutma, bunların vasitəsilə axirətini qazan.” Bu izaha əsasən ayənin bu hissəsi insanları xəbərdar edir ki, fürsət əldən çıxmamış sərmayələrini əldən verməsinlər. Çünki fürsətlər bulud kimi ötüb keçir[37]. (Qarun) dedi: “Bu sərvətə malik olduğum bilik vasitəsilə nail olmuşam”. Məgər o bilmirdi ki, Allah ondan əvvəl ondan daha qüvvətli və daha varlı qövmləri məhv etmişdir? (Allahın əzabı yetişdiyində) günahkarlardan cinayətləri barəsində soruşulmaz. (Bir gün Qarun) bütün zinət əşları ilə xalqının qarşısına çıxdı. Dünya həyatını arzulayanlar dedilər: “Kaş ki, Qaruna verilənin bənzəri bizdə də olaydı! Həqiqətən, o, böyük qismət sahibidir”. Elm verilmiş kəslər isə dedilər: “Vay halınıza! İman gətirib yaxşı əməl işlədən kimsə üçün Allahın mükafatı daha xeyirlidir. Buna isə yalnız səbir edənlər nail olarlar”. Biz onu evi ilə birlikdə (yerə) batırdıq. Allahın əzabı qarşısında ona yardım edəcək kimsə yox idi. Özü də özünə kömək edə bilmədi. Dünən onun yerində olmağı arzulayanlar (bu səhnəni gördükdə) dedilər: “Vay olsun bizə! Deməli, Allah Öz qullarından istədiyi kəs üçün ruzini artırar da, azaldar da. Əgər Allah bizə minnət qoymasaydı, bizi də yerin dərinliyinə batırardı. Ah, demək kafirlər nicat tapmayacaqlarmış!” Biz bu axirət yurdunu yer üzündə özlərini üstün tutmaq və fitnə-fəsad törətmək istəməyənlərə nəsib edirik. Gözəl aqibət müttəqilərindir. Kim yaxşı iş görsə, ona bundan daha yaxşı mükafat verilər. Kim də pis işlər görsə, pis iş görənlərin cəzası yalnız əməlləri (qədər) olar. ——————————————————————————————– Sərvət nümayişi xəstəliyi: Xudpəsənd varlılar adətən bəzi psixi xəstəliklərə tutulurlar. Bu xəstəliklərdən biri sərvət nümayişi xəstəliyidir. Onlar var-dövlətlərini başqalarına göstərməkdən, miniklərinə minməkdən, ayaqyalın yoxsullar arasından keçməkdən toz-torpağı onların üstünə qaldırmaqdan, onları təhqir etməkdən zövq alırlar. Əlbəttə, başqalarında özlərinə qarşı kin-küdurət yaratdıqları və onların hissləri ilə oynadıqları üçün çox vaxt sərvət nümayişi onların canlarının bəlasına çevrilir. Çox vaxt bu utancverici hərəkətləri həyat dəftərlərinin vərəqlərini qarışdırır və ya sərvətlərinin sovrulmasına səbəb olur. Bəziləri bu cür axmaq hərəkətləri ilə insanları tamahlandırmaq və onları özlərinə tabe etmək marağı güdə bilərlər, ancaq elələri də var ki, bu davranışlara heç bir maraq güdmədən yol verirlər. Bu isə artıq proqram deyil, nəfsin istəyidir. Hər halda Qarun bu qanundan istisna edilmir, hətta “onun bariz nümunəsidir” desək, yanılmarıq[38]. Qarunun həyasızlığının sonu və əzab əmri: Qarun sərvətini yoxsul insanların qarşısında nümayiş etdirməklə itaətsizliyini son həddə çatdırır. Musa (ə) Qarundan malının zəkatını verməsini tələb etdiyində o, sadə bir hesablama ilə külli miqdarda sərvət ödəməli olduğunu anlayır. Buna görə də zəkat verməkdən boyun qaçırıb özünü təmizə çıxarmaq üçün çirkin bir plana əl atır. Allah rəsulunun heysiyyətini ləkələmək üçün əxlaqsız bir qadına pul verib onu insanların qarşısında Musa (ə) ilə çirkin bir münasibətdə olduğunu elan etməyə razı salır. Lakin qadın insanların qarşısına çıxdığı zaman Musa (ə) Allaha and verib ondan həqiqəti deməsini istəyir. Qadın Allahın istəyi ilə çirkin niyyətindən daşınıb əsl həqiqətin üstünü açır. Bu vaxt Musa (ə) Qarunu nifrin edir. Nəticədə, Allah çirkin təbiətli Qaruna əzab göndərir və onu evi ilə birlikdə yerə batırır[39]. Axirət evi özlərini üstün tutmaq istəyində olanların evi deyil: Cinayətkar varlının ibrətamiz əhvalatı qeyd edildikdən sonra bu ayədə həmin hadisədən alınan nəticə bəyan edilir. Bu ayəyə görə, insanların ilahi nemətlərdən olan axirət evindən məhrum olmasına iki amil səbəb olur: Təkəbbür, özünü başqalarından üstün tutmaq və bütün günahları ehtiva edən fitnə-fəsad. Allahın qadağan etdiyi hər bir davranış insanın yaradılış sisteminə ziddir. Buna görə də həmin qadağaları pozmaq insanın yaranış sisteminə qarşı çıxmaq, kamilliyinə mane olmaq, yaranış qanunlarını pozmaq və yer üzündə fitnə-fəsad törətmək hesab edilir. Hətta təkəbbür də fəsadın bir nümunəsidir. Ancaq böyük təsir gücünə malik olduğu üçün ayrı şəkildə qeyd edilmişdir. Hədislərdə bu xüsusiyyətə xüsusi diqqət ayrılmışdır. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Bəzən elə olur ki, insana ayaqqabısının bağının dostunun ayaqqabısının bağından yaxşı olması zövq verir, bununla da bu ayə ona şamil olur.” Çünki bu da özünü başqalarından üstün tutmağın kiçik bir formasıdır. Xəlifəliy dövründə İmam Əli (ə) bazarlarda gəzər, yolunu azmışlara yol göstərər, zəiflərə kömək edər, satıcıların və qazanc əldə edənlərin yanından keçərək sözügedən ayəni onlara tilavət edib buyurarmış: “Bu ayə ədalətli və təvazökar rəhbərlər, habelə cəmiyyətin digər qüdrət sahibləri haqqındadır.” Yəni mən rəhbərliyi üstünlük vasitəsi hesab etmədiyim kimi, siz də maddi imkanı üstünlük vasitəsinə çevirməyin. Çünki gözəl aqibət özlərini başqalarından üstün tutmayan və fitnə-fəsad törətməyənlərə məxsusdur[40]. Möminlərin əmiri İmam Əli (ə) xilafəti qəsb edən və özünün xəlifə olduğu dövrdə ona müxalif olanlardan şikayətləndikdən sonra belə buyurmuşdur: “Sanki onlar Allahın “Biz bu axirət yurdunu yer üzündə özlərini üstün tutmaq və fitnə-fəsad törətmək istəməyənlərə nəsib edirik. Gözəl aqibət müttəqilərindir”, – deyə buyurduğunu eşitməmişdilər. And olsun Allaha! Onu eşidib başa düşmüşdülər, lakin dünya gözlərini qamaşdırmış, onun bəzək-düzəyi onları aldatmışdı.”[41] Quranı sənə vacib buyuran səni qayıdacağın yerə (vətəninə) mütləq qaytaracaqdır. De: “Rəbbim kimin hidayət gətirdiyini və kimin açıq-aydın azğınlıq içində olduğunu yaxşı bilir”. Sən bu səmavi kitabın sənə nazil olacağına ümid etmirdin. Ancaq Rəbbinin mərhəməti sayəsində bu baş verdi. İndi ki belədir, əsla kafirlərə arxa durma! Allahın ayələri sənə nazil edildikdən sonra, məbada səni bu ayələrdən döndərsinlər. Sən Rəbbinə doğru dəvət et və müşriklərdən olma! Allahla yanaşı başqa bir məbudu çağırma! Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Onun zatından başqa hər şey fanidir. Hakimiyyət yalnız Ona məxsusdur və hamı Ona doğru qaytarılacaqdır. [1] Nümunə, c.15, səh.572 [2] Nümunə, c.16, səh.6 [3] Nümunə, c.16, səh.15 [4] Nümunə, c.16, səh.16 [5] Daha çox məlumat əldə etmək üçün bax: Biharül-ənvar, c.13, səh.67 [6] Biharül-ənvar, c.31, səh.518 [7] Nümunə, c.16, səh.30 [8] Nümunə, c.16, səh.35 [9] Nümunə, c.16, səh.44 [10] Əl-Mizan, c.16, səh.21 [11] Nümunə, c.16, səh.51 [12] Nümunə, c.16, səh.57 [13] Nəhcül-bəlağə, 159-cu xütbə [14] Əl-Mizan, c.16, səh.28 [15] Vəsailüş-şiə, c.20, səh.67 [16] Nümunə, c.16, səh.66 [17] Əl-Mizan, c.16, səh.32 [18] Nümunə, c.16, səh.77 [19] Əl-Mizan, c.16, səh.34 [20] Əl-Mizan, c.16, səh.34 [21] Nümunə, c.16, səh.85 [22] Əl-Mizan, c.16, səh.37 [23] Nümunə, c.16, səh.89 [24] Nümunə, c.16, səh.91 [25] Nümunə, c.16, səh.96 [26] Əl-Mizan, c.16, səh.50 [27] Nümunə, c.16, səh.98 [28] Əl-Mizan, c.16, səh.52 [29] Nümunə, c.16, səh.102 [30] Əl-Mizan, c.16, səh.54 Kitab əhlinin öncədən Peyğəmbərin (s) xüsusiyyətlərindən xəbərdar olması ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün bax: Bəqərə – 89; Ənam – 20 [31] Nümunə, c.16, səh.115 [32] Əl-Mizan, c.16, səh.64 [33] Nümunə, c.16, səh.140 [34] Nümunə, c.16, səh.142 [35] Nümunə, c.16, səh.149 [36] Nümunə, c.16, səh.173 [37] Nümunə, c.16, səh.155 [38] Nümunə, c.16, səh.163 [39] Nümunə, c.16, səh.166 [40] Nümunə, c.16, səh.177 [41] Nəhcül-bəlağə, 3-cü xütbə
“Nəml” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ta, Sin. Bu, Quranın və aydınlıq gətirən açıq-aşkar bir kitabın ayələridir. Möminlərə doğru yolu göstərən bələdçi və müjdədir. O kəslərə ki, namaz qılır, zəkat verir və axirətə qətiyyətli inamları var. Axirətə iman gətirməyənlərin (pis) əməllərini onlara gözəl göstərdik. Odur ki, onlar sərsəri gəzirlər. Bunlar əzabı ağır olacaq kimsələrdir. Onlar axirətdə ən çox ziyana uğrayanlardır. Həqiqətən, bu Quran sənə müdrik və bilən tərəfindən təlqin edilir. Bir zaman Musa öz ailəsinə: “Mən, uzaqdan bir od gördüm. (Burada qalın,) tezliklə ondan sizə bir xəbər və ya bir köz gətirim ki, qızınasınız”, – demişdi. Odun yanına gəlib çatanda bir nida ucaldı: “Odun içindəki də, ətrafındakı da mübarək olsun. Aləmlərin Rəbbi olan Allah pak və müqəddəsdir! Ey Musa! Mən yenilməz qüdrət və hikmət sahibi olan Allaham! Əsanı (yerə) at!” (Musa) onun ilan kimi qıvrıldığını gördükdə dönüb qaçdı, hətta arxasına da baxmadı. “Ey Musa! Qorxma! Elçilər Mənim hüzurumda qorxmazlar. Ancaq kim haqsızlıq edib sonra da pisliyi yaxşılığa çevirərsə, (Mən onun tövbəsini qəbul edərəm,) Mən bağışlayanam, rəhmliyəm! Əlini qoynuna sal; çıxanda heç bir qüsursuz, ağappaq və parlaq olacaq. Bu, Firon və onun tərəfdarlarına göndərilən doqquz möcüzədən biridir. Onlar fasiq və həddi aşmış bir qövmdür!” Açıq-aydın möcüzələrimiz onlara gəldikdə: “Bu, açıq-aşkar bir sehrdir!” – dedilər. ————————————————————————————— “Nəml” surəsinin ümumi məzmunu: Məkkə surələrinə xas olan məzmun bu surə üçün də spesifikdir. Etiqad baxımından daha çox xilqət və məad mövzularını, elmi və etik yöndən beş böyük peyğəmbərin (Musa, Davud, Süleyman, Saleh və Lut (ə)) həyatını və yollarını azmış qövmləri ilə mübarizələrini əhatə edir. Bununla da həm həmin vaxt Məkkədə azlıqda olan möminlərə təsəlli və ürək-dirək verilir, həm də inadkar və zalım müşriklərə xəbərdarlıq edilir. Bu surənin üstün cəhətlərindən biri burada həzrət Süleymanla (ə) Səba hökmdarının əhvalatının böyük bir hissəsinin yer alması, onun necə iman gətirməsindən danışılması, şanapipik quşu və qarışqanın Süleymanla (ə) danışmasından bəhs edilməsidir. Surədə Allahın sonsuz elmi, Onun varlıq aləmindəki hər şeyə nəzarət etməsi və bəndələri üzərindəki hakimiyyətindən qanışılır[1]. Reallıq və iman: İnsan həyatının ən mühüm cəhətlərindən biri budur ki, gerçəkliyi olduğu kimi dərk etsin, onunla bağlı mövqeyini aydınlaşdırsın, düşüncələri, azğın meylləri, sevgisi və qəzəbi gerçəkləri görməyə və dərk etməyə mane olmasın. Buna görə də məsumların (ə) Allahdan istədiyi ən mühüm istəklərdən biri belə idi: “İlahi, gerçəkləri və mövcüdatı mənə olduğu kimi göstər!” Bu hal iman olmadan mümkün deyil. Çünki nəfsani istəklər bu yolun ən böyük maneəsidir. Maneə isə yalnız təqva, nəfsani istəklərin cilovlanması sayəsində aradan qalxa bilər. Bu həqiqətin aşkar və faktiki nümunəsini dünyapərəstlərin həyatında görmək olar. Onlar yalnız utanc verən, çirkaba bulaşmış və rüsvayçılıq gətirən vasitələri, anarxiyanı, çılpaqlığı, dəbdəbəli həyat tərzini və sairəni fəxr mənbəyi hesab edib mədəniyyət göstərcisi kimi qəbul edirlər. Pis və utancverici əməlləri onlara elə gözəl göstərilir ki, onlara görə utanmamaqla yanaşı, fəxr edib qürur duyurlar[2]. Odda olan kim idi, onun ətrafında olan kim: Təfsirçilər burada kimlərin nəzərdə tutulması ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Daha ağlabatan rəy odda olan şəxsin Musa (ə), ətrafdakıların isə həmin vaxt bu ərazini əhatə edən yaxın mələklər olduğu deyilən rəydir. Belə ki, Musa (ə) yaşıl ağacın ortasından qalxan oda o qədər yaxınlaşır ki, sanki onun ortasında yer alır. Bunun əksi də ola bilər, odun içində olan mələklər, kənarında olan isə Musadır (ə). Üçüncü təfsirdə “odda olan” deyilərkən Allahın odun içində olan nurunun, “odun ətrafında olan” deyilərkən isə Musanın (ə) nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Hər halda, burada Allahın cism olması ilə bağlı şübhə yaranmaması, Allahın eyib, nöqsan və cisimlikdən uzaq olduğunu çatdırmaq üçün ayənin sonunda Allah-taala “aləmlərin rəbbi olan Allah pak və müqəddəsdir”, – deyə buyurmuşdur[3]. Ürəklərində buna qəti əmin halda, haqsızcasına və özlərini üstün tutaraq onu inkar etdilər. Bax gör, fəsad törədənlərin aqibəti necə oldu! Biz Davuda və Süleymana böyük bir elm verdik. Onlar dedilər: “Həmd bizi öz mömin qullarının çoxundan üstün tutan Allah üçündür!” Süleyman Davuda varis oldu və dedi: “Ey insanlar! Bizə quşların dili öyrədildi və bizə hər şeydən verildi. Bu, açıq-aşkar üstünlükdür”. Süleymanın cinlərdən, insanlardan və quşlardan ibarət qoşunu onun üçün toplandı. O qədər çox idilər ki, bir-birinə qoşulmaq üçün dayanmalı idilər. Nəhayət, onlar qarışqa vadisinə gəlib çatdıqda bir qarışqa dedi: “Ey qarışqalar! Yuvalarınıza girin ki, Süleyman və qoşunu özləri də hiss etmədən sizi tapdayıb məhv etməsin”. (Süleyman) onun bu sözünə gülümsədi və dedi: “Ey Rəbbim! Mənə həm özümə, həm də valideynlərimə əta etdiyin nemətə şükür etmək, Sənin razılığına səbəb olacaq yaxşı əməl etmək üçün ilham ver və məni əməlisaleh bəndələrinin sırasında Öz mərhəmətinə qovuşdur!” (Süleyman) o (şanapipiyi) axtarıb dedi: “Şanapipiyi nə üçün görmürəm? Yoxsa o burada yoxdur? O, mənə aşkar bir dəlil gətirməsə, ya ona şiddətli bir əzab verəcəyəm, ya da başını bədənindən qoparacağam”. Çox keçmədi (şanapipik gəldi və) dedi: “Mən sənin bilmədiyin bir şeyi öyrəndim. Sənə Səbadan qəti bir xəbər gətirmişəm. ————————————————————————————— Kafirin məlumatı: Bu ayəyə əsasən deyə bilərik ki, həqiqi iman ilə elm və yəqin bir-birindən fərqli şeylərdir. Həmçinin küfrün elm və yəqinə malik olmaqla yanaşı inkar üzündən baş verməsi də mümkündür. Başqa sözlə desək, həqiqi iman haqq qarşısında tam şəkildə təslim olmaqdır. Deməli, insan nəyəsə qəti əmin olduğu halda, əmin olduğu həqiqət qarşısında zahirən və daxilən təslim olmazsa, iman gətirmiş sayılmır. Bu cür insanlar bilərəkdən inkarçı olan insanlar qrupuna aid edilir. İmam Sadiq (ə) küfrün beş qismini bəyan edərkən inkar etməni onlardan biri kimi qeyd edir. Qəsdən inkarçılığı isə belə izah edir: “Qəsdən inkarçılıq insanın nəyinsə haqq olduğuna qəti şəkildə əmin olduğu halda, inkar etməsinə deyilir”. Daha sonra İmam (ə) sözügedən ayəni oxumuşdur[4]. Quşların dili: Bu ayədə quşların danışa bilməsi, şüur və dərk sahibi olduqları açıq şəkildə qeyd edilmişdir. Quşlar digər heyvanlar kimi, müxtəlif vəziyyətlərdə fərqli-fərqli səslər çıxarırlar. Dəqiq araşdırma və diqqət sayəsində bu səs fərqlərindən onların vəziyyətlərini müəyyən etmək olar. Qəzəb, sevinc, aclıq və sair halları ifadə edən səslər demək olar ki, bir-birindən fərqlənir. Lakin haqqında danışdığımız ayələrdə daha fərqli məzmundan danışılır. Ayələrdə onların dəqiq məlumatları əks etdirən, insanlarla ünsiyyəti ehtiva edən nitq sahibi olduqları qeyd edilmişdir. Bu, bəzilərinə qəribə görünsə də, alimlərin apardığı araşdırmalar və bəzi quşlarla bağlı müşahidələr burada heç bir qəribəliyin olmadığını göstərir. Heyvanların, xüsusilə quşların zəkası ilə bağlı daha heyrətamiz məlumatlar mövcuddur. Onların yuva düzəltmə qabiliyyəti, balalarının gələcək vəziyyəti, ehtiyacları və çətinlikləri ilə bağlı məlumatları, bir neçə ay öncədən havanın necə olmasıni bilmələri, baş verməzdən əvvəl zəlzələdən xəbərdar olmaları, ümumiyyətlə, quşlar və heyvanlarla bağlı əlimizdə olan bu qəbil məlumatlar canlıların çox yüksək şüur və idraka malik olduqlarından xəbər verir. Bütün bu faktlara əsasən onların özlərinə məxsus danışıq qabiliyyətinə malik olması, onların dillərini bilən insanlarla bildikləri dildə danışa bilmələri heç də təəccüblü deyil. Quranın digər ayələrində də bu mövzunun müxtəlif formalarına işarə edilmişdir (Ənam surəsi-38). Hədislərdə də bu mövzu haqqında çox danışılmışdır. İmam Sadiqin (ə) hədislərinin birində İmam Əlinin (ə) İbn Abbasa belə buyurduğu qeyd edilmişdir: “Allah həzrət Süleymana öyrətdiyi kimi, bizə də quşların, quruda və suda yaşayan bütün canlıların dilini öyrətdi.”[5] Həzrət Süleymanın (ə) hökmranlığının sərhədləri: Bu ayəni təfsir edərkən bütün insanların, cinlərin, quşların, yoxsa onların bir qisminin həzrət Süleymanın (ə) ordusunu təşkil etməsi bəzi təfsirçilər arasında fikir ayrılığının yaranmasına səbəb olmuşdur. Əslində, Süleyman (ə) bütün yer üzünün hakimi deyildi, onun hakimiyyətinin sərhədləri Şam, Beytül-müqəddəs və ehtimal ki, bəzi ətraf əraziləri əhatə edirdi. Hətta sonrakı ayələrdən belə məlum olur ki, şanapipiyin əhvalatına qədər Yəmən onun hökmranlığı altında olmamışdır. Yəmən yalnız şanapipiyin əhvalatından və Səba hökmdarı təslim olduqdan sonra onun hakimiyyəti altına keçmişdir. Habelə, bu ayələrdən belə məlum olur ki, onun əmrinə tabe olan quşlar arasında yalnız bir şanapipik var idi. Çünki Süleyman (ə) onu görmədikdə axtarmışdır. Əgər söhbət bütün quşlar, o cümlədən minlərlə şanapipikdən getsəydi, bu ifadə düzgün olmazdı[6]. Mən onlara hökmranlıq edən, ixtiyarında hər şey və çox böyük bir taxtı olan bir qadın gördüm. Mən onun və tayfasının Allahı qoyub günəşə səcdə etdiklərinin şahidi oldum. Şeytan əməllərini onların gözündə gözəl göstərib yoldan çıxartdığına görə haqqın yolunu tapa bilmirlər.” Nə üçün göylərdə və yerdə gizli olanı aşkara çıxardan, sizin gizlətdiklərinizi də, üzə çıxartdıqlarınızı da bilən Allaha səcdə etməsinlər? Böyük ərşin Rəbbi olan Allahdan başqa tanrı yoxdur. (Süleyman) dedi: “Araşdıraq görək, doğru deyirsən, yoxsa yalançılardansan? Mənim bu məktubumu apar onların yanına at. Sonra qayıt (bir guşədə dayan) və bax gör nə əksüləməl göstərəcəklər!” (Səba hökmdarı) dedi: «Ey əyanlar! Mənə çox qiymətli bir məktub atıldı. Bu məktub Süleymandandır və onda deyilir: “Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Tövsiyəm budur ki, mənə qarşı təkəbbür göstərməyin və yanıma Haqqa təslim olan halda gəlin!” (Sonra Səba hökmdarı) dedi: “Ey əyanlar! Bu əhəmiyyətli məsələ barəsində fikrinizi mənə bildirin. Mən heç bir mühüm işi sizin iştirakınız (və məsləhətiniz) olmadan etməmişəm.” Dedilər: “Biz kifayət qədər böyük qüdrətə və çox böyük hərbi gücə malikik. Ancaq son qərar sənindir, bax gör, nə qərar verirsən!” Dedi: “Hökmdarlar hər hansı bir məmləkətə soxulduqları zaman oranı viran qoyar, xalqının hörmətli adamlarını da xar edərlər. Onlar bax belə edərlər. Mən onlara bir hədiyyə göndərəcəyəm və baxacağam görüm elçilər nə xəbər gətirəcəklər. ——————————————————————————— 29-30. Məktub yazmaq üsulu: Bu ayələrdə mühüm və tale yüklü məsələlərdən bəhs edən məktubun hansı formada yazılması göstərilmişdir. Süleymanın (ə) məktubu “Rəhman və Rəhim olan Allahın adı ilə” cümləsi ilə başlayır və əsas mətləb iki cümlə ilə çatdırılır. Bizim böyük imamlarımız məktubların qısa və lakonik, lazımsız və artıq sözlərə yol verilmədən, tamamilə ölçülüb-biçilərək yazılmasını israrla tövsiyə etmişlər. Möminlərin əmiri İmam Əli (ə) məktublarının birində məmurlarından birinə belə yazmışdır: “Qələmlərinizin ucunu iti edin, sətirləri bir-birinə yaxın edin, məktublarınızda mənə artıq sözlər yazmaqdan çəkinin, daha çox məzmuna fikir verin, uzunçuluğa yol verməyin. Çünki müsəlmanlar bu zərər və xərci ödəyəcək imkana malik deyillər.” Bu göstəriş müsəlmanların malına qənaət edilməsi ilə yanaşı, yazıçının və oxucunun da vaxtının qənaət edilməsinə səbəb olur. Bu qaydalara riayət edilməməsi məktubun əsas məqsədinin şablon cümlələr arasında itib-batması, yazıçı və oxucunun öz məqsədlərinə çatmaması ilə nəticələnir. Adətən, məktub insanın şəxsiyyətindən xəbər verir. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Sənin başqalarına göndərdiyin elçi ağlının tərcümanıdır, məktubun sənin tərəfindən danışan ən parlaq vasitədir.” İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Məktub insanın ağlının miqyasının və bəsirətinin ölçüsünün göstəricisidir.” Hədislərdə məktubun cavabının salama cavab qədər vacib olduğu qeyd edilmişdir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Salamın cavabı vacib olduğu kimi, məktubun da cavabı vacibdir.”[7] Təfsirçilər həzrət Süleymanın (ə) məktuba “Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə” cümləsi ilə başlaması və bu məzmunu ehtiva edən hədislərə istinad edərək bu cümlənin təkcə məktub deyil, bütün işlərin əvvəlində qeyd edilməsinin faydalı, hətta lazımlı olduğunu bildirmişlər. Məsələn, dəstəmaz alarkən bu cümlənin deyilməsi bədənin tam şəkildə pak olması, Həmd və surənin astadan oxunması lazım olan namazlarda (zöhr və əsr), habelə müstəhəb namazlarda ucadan deyilməsi namaz vaxtı şeytanın namaz qılandan uzaqlaşmasına, çətinliklərlə qarşılaşdıqda deyilməsi çətinliklərin aradan qalxmasına, miniyə minərkən təhlükələrdən qorunmaya, hər hansı məkana və evə daxil olarkən bərəkətin oraya nazil olmasına, şeytanların həmin yerdən qovulmasına səbəb olur. Evin və ev sakinlərinin bəlalardan qorunması üçün bu cümlənin evlərin giriş qapısına yazılması məsləhətdir[8]. 34-35. Hökmdarların xüsusiyyətləri: Bu ayələrdə despot hökumət və imperiyaların məmləkətlərin məhvinə və hörmətli insanların xar olmasına səbəb olduğu qeyd edilmişdir. Belə ki, despot hakimiyyətlər şəxsiyyətli insanları idarəçilikdən kənarlaşdırır, yaltaqları işə götürür, yalnız öz mənfəətlərini güdürlər. Onlar hədiyyə, rüşvət, var-dövlət düşkünü olurlar, bu işlərlə məşğul olanlar onlar üçün daha əzizdir. Şahların fikri və düşüncələri var-dövlət və şan-şöhrət əsiri olduğu halda, peyğəmbərlər yalnız xalqların islahını düşünürlər. Şahlar hədiyyələrə çox düşkün olurlar, zəif cəhətləri də məhz elə budur. Onları qiymətli hədiyyələrlə ram etmək olar. Buna görə də Səba hökmdarı Süleymana (ə) hədiyyə göndərib onun şah, yoxsa peyğəmbər olduğunu öyrənmək istəyir. O fikirləşir ki, əgər Süleyman (ə) hədiyyəni qəbul etsə, deməli, istək və arzularının arxasınca düşüb ölkələr fəth etmək istəyən bir şahdır, yox əgər hədiyyələri qəbul etməsə, deməli, onun məqsədi hökmranlıq, işğal və şan-şöhrət deyil, başqadır. Buna görə də onunla ağılla davranmaq lazımdır[9]. (Səba hökmdarının elçiləri) Süleymanın yanına gəldikdə o dedi: “Siz mənə mal-dövlətləmi yardım etmək istəyirsiniz? Allahın mənə bəxş etdiyi sizə verdiyindən daha yaxşıdır. O sizlərsiniz ki, öz bəxşişlərinizlə fərəhlənirsiniz. Onların yanına qayıt! Biz onların üstünə qarşısında dura bilməyəcəkləri bir ordu ilə gəlib onları oradan xar və alçalmış vəziyyətdə çıxaracağıq!” (Süleyman) dedi: “Ey əyanlar! Onlar müti olaraq yanıma gəlməmiş sizlərdən hansınız onun taxtını mənə gətirə bilər?” Cinlərdən olan bir ifrit dedi: “Sən yerindən qalxmamış mən onu sənə gətirərəm. Mən bu işi görməyə çox qüvvətliyəm, etibarlıyam!” Kitabdan xəbəri olan bir nəfər isə belə dedi: “Mən onu sənə bir göz qırpımında gətirərəm!” (Süleyman) onu (taxtı) yanında hazır durmuş görən kimi dedi: “Bu, Rəbbimin lütfündəndir ki, məni sınağa çəksin, görək şükür edəcəyəm, yoxsa nankor olacağam! Kim şükür etsə, öz xeyrinə şükür etmiş olur, kim də nankor olsa, (öz zərərinə olur,) Rəbbim ehtiyacsız və kərimdir!” (Süleyman) dedi: “Onun taxtını tanınmaz hala salın, görək onu tanıyacaq, yoxsa haqqı tapmayanlardan olacaq?” O gəldikdə ona: “Taxtın bu cürdürmü?” – deyildi. O: “Deyəsən odur! Biz bundan öncə bilmiş və müsəlman olmuşuq!” – deyə cavab verdi. (Süleyman) onu Allahdan başqa tapındığı şeydən çəkindirdi. Çünki o, kafir bir tayfadan idi. Ona: “Həyətə (sarayın həyətinə) daxil ol!” – deyildi. Oraya baxdıqda oranın göl olduğunu güman etdi və (sudan keçmək üçün) ətəyini çırmaladı. (Süleyman) dedi: “Bu, (su deyil,) hamar büllurdan düzəldilmiş bir saraydır!” (Səba hökmdarı) dedi: “Ey Rəbbim! Mən özümə zülm etmişəm. İndi isə Süleymanla aləmlərin Rəbbi olan Allaha təslim oldum!” —————————————————————————————— Cinlərdən olan ifrit və kitabdan xəbəri olan şəxs: “İfrit” təkəbbürlü və hiyləgər deməkdir. “Mən bu işi görməyə çox qüvvətliyəm, etibarlıyam!” cümləsi də bu ifritin xəyanət edə biləcəyindən ehtiyat edildiyini göstərir. Buna görə də ifrit özünü müdafiə edərək əmanətdar və vəfalı olacağına söz verir. Soruşula bilər ki, cinlərdən olan bir ifrit belə bir qeyri-adi işi necə bacara bilərdi? Qeyd etməliyik ki, hətta imanı olmayan şəxslər də bəzən nəfsi ilə mübarizə və ağır məşqlər sayəsində qeyri-adi işlər görə bilərlər. Lakin onların gördükləri qeyri-adi işlərlə möcüzənin fərqi ondadır ki, bu işlər insanın məhdud gücünə əsaslandığı üçün hər zaman məhduddur. Möcüzə isə Allahın sonsuz qüdrətindən qaynaqlanır, digər nişanələri kimi bu da sonsuzdur. Bu fərqi əks etdirən ən bariz nümunə cinlərdən olan ifritlə kitabdan xəbəri olan şəxsin fərqini ehtiva edən ayələrdir. Ayədə işarə edilən şəxsin kimliyi, malik olduğu elmi haradan əldə etməsi “kitabın elmi” deyilərkən nə nəzərdə tutulması məsələsi təfsirçilər arasında fikir ayrılıqlarına səbəb olmuşdur[10]. Əhli-beyt (ə) hədislərində həmin şəxsin həzrət Süleymanın (ə) vəziri və özündən sonrakı canişini olan Asəf ibn Bərxiya olduğu qeyd edilmişdir[11]. Bəziləri bildirir ki, bu imanlı şəxs Allahın əzəmətli adlarından xəbərdar olmuşdur. Belə ki, hər bir şey bu adlar qarşısında təzim edir və onlar insana qeyri-adi güc bəxş edir. Əlbəttə, bu, o demək deyil ki, insan onları deməklə onlar güclü təsir yaradırlar. Allahın əzəmətli adlarını bilmək deyərkən insanın onları öz ruhuna və canına hopdurması, bilik, əxlaq, təqva və iman baxımından həmin adların təzahürünə çevriləcək kamilliyə çatması nəzərdə tutulur. Bir şöləsi də əzəmətli ad olan bu mənəvi və ruhi kamillik insana belə bir qeyri-adilik yaratmaq gücü bəxş edir[12]. Ayənin məzmunundan belə məlum olur ki, həmin şəxsin xüsusi bir elmi və Allahla yaxınlığı olmuşdur. Çünki nə zaman Allahdan bir şey istəsəydi və istəyini dilə gətirsəydi, Allah istəyini verərdi[13]. 41-44. Süleymanın (ə) tərbiyə metodu: Ayələrdə Süleymanın (ə) Səba hökmdarının iman gətirməsinə səbəb olacaq iki davranış tərzindən söhbət açılır. Birincisi bu idi ki, o, Səba hökmdarının taxtını qeyri-adi şəkildə öz sarayına gətirib tanınmaz şəkilə salmışdı. Halbuki yüksək zəkaya və düşüncəyə malik olan hökmdar öz taxtını görən kimi onu tanımış və Süleymanın (ə) ilahi və qeyri-adi gücə malik olduğunu başa salmaq istəyində olduğunu anlamışdı. Buna görə də ona “buna ehtiyac yox idi, biz bundan əvvəl Süleymanın qüdrətindən xəbərdar olmuş və ona tabe olmuşuq” demişdi. Süleyman (ə) daha sonra öz peyğəmbərliyini sübuta yetirmək üçün başqa bir əlamət göstərmiş, hökmdarı sarayın hamar büllurdan düzəlmiş həyətinə dəvət etmişdir. Sarayın həyətinin döşəməsi elə düzəldilmişdi ki, hökmdar oranın su hovuzu olduğunu güman etmiş, buna görə də oradan keçmək üçün ətəyini çırmalamışdır. Ancaq sonra başa düşmüşdür ki, burada heç bir su yoxdur, büllur döşəmə o qədər hamardır ki, saf su kimi görünür. Burada artıq Süleymanın (ə) adi bir insan olmaması, həqiqətən, Allahla əlaqəsinin olması ilə bağlı onda heç bir şək-şübhə qalmamışdır. Hökmdar şanapipiyin gəliş forması, Süleymanın (ə) hədiyyə qəbul etməməsi, taxtın gətirilməsi hadisələrini gördükdən sonra tərəddüd etmədən dərhal öz qaranlıq keçmişini etiraf etmiş, Allah qarşısında təslim olub Ona iman gətirmişdir. Süleyman (ə) ordu yürütmədən və qan tökmədən bu cür məsələlərə əhəmiyyət verən qadın psixologiyasını nəzərə alaraq, hökmdarı heyrətləndirir və müharibə olmadan istəyinə nail olur[14]. Biz Səmud tayfasına – Allaha ibadət edin deyə, qardaşları Salehi göndərdik. Onlar isə bir-biri ilə düşmənçilik edən iki firqəyə bölündülər. O dedi: “Ey qövmüm! Nə üçün yaxşılıqdan qabaq pisliyə tələsirsiniz? Nə üçün Allahdan bağışlanmağınızı diləmirsiniz? Ola bilsin ki, sizə rəhm oluna”. Onlar dedilər: “Biz sənin və səninlə birlikdə olanların ucbatından uğursuzluğa düçar olduq”. (Saleh) dedi: “Sizin uğursuzluğunuz Allah yanındadır. Siz aldanmış bir camaatsınız”. O şəhərdə doqquz kiçik qrup var idi ki, yer üzündə fitnə-fəsad törədir, yaxşı işlər görmürdülər. Onlar dedilər: “Gəlin Allaha and için ki, gecə ona və ailəsinə basqın edəcək (onları öldürəcək), sonra da onun qan qohumuna deyəcəyik ki, biz onun ailəsinin öldürüldüyündən xəbər tutmamışıq və biz düzünü deyirik”. Onlar plan cızıb tədbir tökdülər, Biz də tədbir tökdük. Lakin onlar hiss etmədilər. Bax gör onların hiylələrinin aqibəti necə oldu. Biz onları bütün tayfaları ilə birlikdə yerlə-yeksan etdik. Zülm və haqsızlıqları ucbatından boş qalmış evləri də budur. Bunda bilən adamlar üçün əlamət vardır. İman gətirib təqvalı olanları isə xilas etdik. Lutu (yada sal.) Bir zaman öz qövmünə demişdi: “Gözünüz görə-görə çirkin işmi görəcəksiniz? Siz qadınları qoyub ehtiras ucbatından kişilərin yanınamı gedəcəksiniz? Siz nadan bir qövmsünüz!” —————————————————————————————– İstiğfar etməyin (bağışlanma diləməyin) əsl mahiyyəti: Bu ayədə həzrət Salehin (ə) iatiğfarın Allahın rəhmətini cəlb edən amil olduğunu dediyini görürük. Yaddan çıxarmamalıyıq ki, istiğfar dillə ifadə etməkdən daha üstün məzmun daşıyır. Bir nəfər İmam Əlinin (ə) yanında “əstəğfirullah” deyir. İmam Əli (ə) buyurur: “Anan matəmində otursun. Bilirsən istiğfar nə deməkdir? İstiğfar böyük insanlara xasdır. İstiğfar altı mənanı ehtiva edir: 1. Keçmişlə bağlı peşmançılıq; 2. Günaha dönmənin həmişəlik tərk edilməsində qərarlılıq; 3. Allahla günah yükündən xilas olmuş halda görüşmək üçün insanların haqlarını geri qaytarmaq; 4. Yerinə yetirilməmiş bütün vaciblərin yerinə yetirilməsi; 5. Bədəndə haramdan yaranmış əti dəri sümüyə bitişincəyə və dəri ilə sümük arasına yeni ət gələnə qədər qəm-qüssə çəkmək; 6. Bədənə günahın şirinliyini daddığı kimi, itaət əziyyətini daddırmaq. Yalnız bundan sonra “əstəğfirullah” de!”[15] 48-49. Fəsad törədən doqquz qruplaşma: Bu ayədə işarə edilən şəhər “Hicr” şəhəridir. Şəhər Şamla Hicazın arasında Səmud qövmünün yaşadığı “Vadil-qura” adlı ərazidə yerləşirdi. Orada doqquz kiçik qrup var idi. Onlar qərara gəlirlər ki, gecə vaxtı Salehin (ə) evinə basqın edib onu ailəsi ilə bilikdə həlak etsinlər və sonra da Salehin (ə) qan qohumuna bu qətldən xəbərsiz olduqlarını desinlər. Bənzər planı müşriklər Peyğəmbərin (s) zamanında da düşünmüşdülər. Belə ki, Məkkə müşrikləri Peyğəmbəri (s) aradan götürməklə bağlı qərar qəbul edirlər. Ancaq bu qərarı necə icra edəcəkləri ilə bağlı konkret fikrə gələ bilmirlər. Bu vaxt Şeytan qoca bir kişi simasında məclisə daxil olur, qırx qəbilədən qırx nəfərin toplanmasını, gecə ikən Peyğəmbərin (s) evinə basqın edib onu qətlə yetirmələrini təklif edir. Bu minvalla Peyğəmbərin (s) qətlində qırx nəfərin əli olduğu üçün qanı itəcək və yaxın qohumları qanbahası istəmək məcburiyyətində qalacaqdılar. Əlbəttə, ilahi yardımlar və həzrət Əlinin (ə) fədakarlığı sayəsində onların planları alt-üst olur (Bəqərə – 207). Bəzi təfsirçilər yazırlar ki, Salehi (ə) öldürmək istəyən doqquz qrup mələklər tərəfindən atılmış daşlar vasitəsilə həlak edilir. Bəziləri yazır ki, Saleh (ə) kimsə hiss etmədən onların arasından keçib getmiş və o getdikdən sonra Allah-taala əzab göndərərək onları məhv etmişdi. Bəziləri isə onların dağa qalxdığını, orada Salehi (ə) gözləyərkən dağın üzərlərinə aşıb onları məhv etdiyinı yazırlar[16]. Boş evlər: “Xaviyət” sözünün kökü “xavə”, mənası isə süquta uğrayan, viran qalan və boşalandır. Bu ifadə axan ulduzlar haqqında da işlədilir. “Xavən-nəcm”, yəni ulduz axdı. Əslində, “xavə” sözünün əsl mənası boşalmaqdır. Bu söz ac qarınlar, puç qoz, yağışsız ulduzlar (Cahiliyyət dövrünün ərəblərinin inancına görə üfüqdə görünən hər bir ulduzun bir yağışı vardır) haqıqnda işlədilir. Bu ayədə Səmud qövmünün evlərinin törətdikləri zülm və haqsızlıq nəticəsində boş qaldığı, onlardan heç bir səs-səmir, hənirti gəlmədiyi, günah dolu məclislər, naz-nemətlər və təmtəraqdan heç bir əsər-əlamət qalmadığı buyurulur. Əlbəttə, zülm və haqsızlıq odu onları yandırıb viran qoymuşdu[17]. Qövmünün cavabı isə ancaq: “Lutun ailəsini şəhər və diyarınızdan çıxarın. Çünki onlar ismətli insanlardır!” – demələri oldu. Biz onu və ailəsini xilas etdik. Yalnız arvadından başqa. Biz onun geridə qalanlardan olmasını istədik. Biz onların üstünə yağış yağdırdıq. Qorxudulanların yağışı necə də pisdir! De: “Həmd Allaha məxsusdur, salam olsun Onun seçilmiş bəndələrinə! Allah yaxşıdır, yoxsa Ona şərik qoşduqlarınız? (Şərik qoşduğunuz bütlər yaxşıdır,) yoxsa göyləri və yeri yaradan? Sizin üçün göydən su göndərdik, onunla gözəl və ürək oxşayan bağlar saldıq. Halbuki siz onların ağaclarını da böyüdə bilməzdiniz. Heç Allahla yanaşı başqa bir məbudmu var? Xeyr, onlar (nadanlıqları ucbatından yaranmışları Rəblərinə) bərabər tutanlardır. Yoxsa yeri sabit edən, arasından çaylar axıdan, üzərində möhkəm dağlar yaradan və iki dənizin arasında maneə qoyan? Allahla yanaşı başqa bir məbudmu var? Xeyr, onların çoxu bilmir. Yoxsa dara düşən şəxs dua etdiyi zaman onu qəbul edən, şəri sovuşduran və sizi yer üzünün xəlifələri edən? Allahla yanaşı başqa bir məbudmu var? Çox az xatırlayırsınız. Yoxsa səhranın və dənizin qaranlıqlarında sizi yönləndirən, küləkləri rəhmətindən əvvəl (yağışdan qabaq) müjdəçi kimi göndərən? Allahla yanaşı başqa bir məbudmu var? Allah onların qoşduqları şəriklərdən ucadır. ————————————————————————————– “Həmd aləmlərin Rəbbi üçündür” ifadəsinin savabı: Əhli-beyt (ə) hədisrlərində “həmd aləmlərin Rəbbi üçündür” ifadəsini (“əlhəmdulillah” zikrini) deməyin çox savabı olduğu qeyd edilmişdir. Bir gün Müfəzzəl İmam Sadiqdən (ə) “mənə ümumi və əhatəli bir dua öyrət”, – deyə xahiş etdikdə İmam (ə) buyurur: “Allaha həmd və şükür et. Elə bir namaz qılan qalmaz ki, sənə dua etməsin. Çünki onlar namaz qılarkən “səmiəllahu limən həmidəh” (Allah həmd və şükür edənin həmd və şükürünü eşidir)”, – deyirlər.” Başqa bir hədisdə belə deyilir: Əgər bir nəfər gün ərzində dörd dəfə həmd desə, həmin günün şükürünü etmiş sayılır; əgər gecə həmd desə, həmin gecənin şükürünü etmişdir. İnsan hətta xoşluq və çətinlik vaxtları da Allaha həmd və şükür etməlidir. Nemət verildikdə “bu nemətə görə Allaha həmd olsun”, bəla ilə qarşılaşdıqda “hər bir vəziyyətə görə Allaha həmd olsun” desin.”[18] Allahın seçilmiş bəndələrinə salam olsun: “Seçilmiş bəndələr” deyilərkən peyğəmbərlər və pak imamlar (ə) nəzərdə tutulur. “Ali-İmran” surəsinin 33-cü ayəsində belə deyilir: “Allah Adəmi, Nuhu, İbrahimin nəslini və İmranın nəslini seçib aləmlərdən üstün etdi.” Təfsirçilər yazırlar ki, Allah-taala bu cümlə ilə məsumların, yəni peyğəmbər və imamların digər insanlardan üstün olduğunu, Əhli-beyt imamları (ə) İbrahimin (ə) nəslindən olduğunu yazırlar[19]. Hədislərdə də Peyğəmbərin (s) pak ailəsinin bu ayənin aşkar nümunələrindən olduğu qeyd edilmişdir (Daha ətraflı məlumat üçün bax:“Ali-İmran” surəsinin 33-cü ayəsi)[20]. Dara düşən şəxsin duası: Bu ayədə Allah tərəfindən problemlərin həlli və duaların qəbul edilməsindən danışılır. Səbəblər dünyasının bütün qapıları insanın üzünə bağlandıqda, bıçaq sümüyə dirəndikdə, insanın əli hər tərəfdən üzüldükdə problemlər düyününü açan, müşkülləri aradan qaldıran, qəlblərə ümid nuru bəxş edən, rəhmət qapılarını dara düşmüş insanın üzünə açan yalnız Allahdır. Allah bütün dua şərtlərini özündə cəm edən duaçının duasını qəbul etməsinə baxmayaraq, bu ayədə “dara düşən şəxs” ifadəsini xüsusi olaraq qeyd edir. Çünki duanın şərtlərindən biri insanın bütün səbəblər aləmindən əl üzməsi, bütün qəlbini və ruhunu Allahın ixtiyarına verməsi, hər şeyin Ondan olduğuna, bütün müşküllərin həllinin Onun əlində olmasına əmin olmasıdır. Bu düşüncə isə özünü yalnız insan darda olduğu vaxt büruzə verir. Doğrudur ki, bu dünya səbəblər dünyasıdır və mömin bütün səy və fəaliyyətlərini bu istiqamətdə həyata keçirir, ancaq səbəblər dünyasında itib-batmır, hər şeyin Onun pak zatının bərəkətindən qaynaqlandığını yaddan çıxarmır. Bu isə duanın qəbul olunmasının ən mühüm şərtidir. Bəzi hədislərdə bu ayə İmam Mehdinin (ə) qiyamına yozulmuşdur. İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Bu ayə Ali-Mühəmmədin Mehdisi haqıqnda nazil edilmişdir. And olsun Allaha, qəm-qüssə içində olan və çıxılmaz vəziyyətdə qalan odur. İbrahim məqamında iki rükət namaz qılıb əlini Allah dərgahına qaldıraraq dua etdiyində Allah-taala onun duasını qəbul edəcək, narahatlıqlara son qoyacaq və onu yer üzünün xəlifəsi edəcək.” Təbii ki, ayənin məzmunu daha genişdir. Onun nümunələrindən biri həzrət Mehdinin (ə) varlığıdır. Yer üzünü fitnə-fəsad bürüdüyü, insanların çətinliklər içində çıxılmaz vəziyyətdə qaldığı, bütün dünyanı qəm-qüssə bürüdüyü vaxt o, dünyanın ən müqəddəs yerində dua edəcək, çətinliklərin aradan qalxmasını istəyəcək və Allah-taala da onun duasını müqəddəs dünya inqilabının başlanğıcı edərək, “sizi yer üzünün xəlifəsi edəcək” ayəsində də buyurulduğu kimi, onu və dostlarını yer üzünün canişinləri edəcək[21]. Yoxsa məxluqatı əvvəldən yaradan, sonra onu yenidən qaytaran, sizə göydən və yerdən ruzi verən? Allahla yanaşı başqa bir məbudmu var?” De: “Əgər doğru deyirsinizsə, dəlilinizi gətirin”. De: “Allahdan başqa göylərdə və yerdə olanların heç biri qeybi bilməz. Nə zaman diriləcəklərini də bilmirlər. Onların (müşriklərin) axirət haqqında heç bir doğru-düzgün məlumatları yoxdur, əksinə, onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər, hətta ona qarşı kordurlar”. Kafirlər dedilər: “Biz və atalarımız torpağa qarışdıqdan sonra torpaqdan çıxardılacağıq? Bu, həm bizə, həm də daha əvvəl atalarımıza verilmiş bir vəddir. Bu, keçmişdəkilərin uydurma əfsanələrindən başqa bir şey deyildir”. De: “Yer üzündə gəzib dolaşın və görün günahkarların aqibəti necə olmuşdur!” Onlara görə kədərlənmə və qurduqları hiylələrdən ötrü də ürəyini sıxma. Onlar: “Əgər doğru deyirsinizsə, bu vəd nə vaxt olacaq?” – deyirlər. De: “Bəlkə də tələsik istədiyiniz şeyin bir qismi artıq sizə yaxınlaşmışdır”. Həqiqətən, sənin Rəbbin insanlara qarşı lütfkardır, lakin onların çoxu naşükürdür. Şübhəsiz ki, sənin Rəbbin onların qəlblərində gizli saxladıqlarını və aşkar etdiklərini bilir. Göydə və yerdə elə bir gizli şey yoxdur ki, açıq-aydın yazıda (lövhi-məhfuzda və Allahın sonsuz elm xəzinəsində) olmasın. Bu Quran İsrail oğullarının ixtilafda olduqları şeylərin çoxunu onlara bəyan edir. —————————————————————————————– Kor dünyapərəstlər: “İddarəkə” sözü “tədərəkə” sözündən düzəlmiş, mənası bir şeyin hissələrinin hamısının zəncirin halqaları kimi tamamlanana qədər birinin digərinin ardınca gəlməsdir. Deməli, ayənin mənası belə olur: Onlar bütün elmlərini və biliklərini axirətdən başqa şeylərə sərf etdilər, nəhayət, axirət üçün heç bir dərk yolu saxlamadılar. Bu cəhətdən sözügedən ayə “Bizi xatırlamaqdan üz çevirib yalnız dünya həyatı istəyən şəxsdən üz çevir. Onların bilik səviyyəsi budur…” (Nəcm-29-30) ayələrinə bənzəyir. Ayədə elmin axirət bilgisindən məhrum olma mərhələlərinə və inadkar müşriklərin onun ən yüksək həddində olmasına işarə edilmişdir. “Onların (müşriklərin) axirət haqqında məlumatları yoxdur”, yəni onların axirət haqqında heç bir bilgiləri yoxdur, “əksinə, onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər”, yəni, Qiyamət haqqında eşitsələr də, bildikləri qəlblərinə nüfuz etməmiş, bu haqda qəti inama malik olmamış, əksinə, ona şək-şübhə ilə yanaşırlar. “Hətta ona qarşı kordurlar”, yəni Qiyamətə inanmamaları çirkin inanclarının və əməllərinin ruhlarının gözünü kor etməsi, nəticədə, düşüncə və dərkdən məhrum qoyması ilə bağlıdır. Onlar bu səbəbdən axirət günündən xəbərsizliyin son həddindədirlər və onunla bağlı bütün dərk yolları bağlıdır[22]. Tələskənlik nə üçündür? “Rədifə” sözü “rədf” sözündən götürülmüş, mənası hər hansı şeyi izləməyə deyilir. Buna görə də at minənə “radif” deyilir. Habelə, bu söz bir-birinin ardınca düzülmüş fərdlər və əşyalar haqqında işlədilir. Bəziləri hesab edir ki, “əzab” deyilərkən burada müsəlmanlarla kafirlərin ilk döyüşü olan Bədr müharibəsində müsəlmanların inadkar kafirlərə endirdiyi zərbə, nəticədə, kafirlərdən yetmiş nəfərin öldürülməsi və yetmişinin də əsir götürülməsi nəzərdə tutulur. Belə bir ehtimal da var ki, burada ümumi əzab nəzərdə tutulur. Sadəcə, aləmlərə rəhmət olan Peyğəmbərin (s) varlığı əzabın gəlməməsinə səbəb olmuşdur. “Ənfal” surəsinin 33-cü ayəsində də bu məsələyə işarə edilmişdir. “Bəlkə də” ifadəsi Peyğəmbərin (s) dilindəndir. Hətta bu ifadə Allahın dilindən olsa belə, heç bir problem yaratmır. Çünki sözügedən ifadə ilə nəyinsə baş verəcək ərəfədə olduğuna eyham vurulur. Təbii ki, baş verəcək hadisə ilk mərhələlərdə hər hansı maneə ilə qarşılaşa və yarımçıq da qala bilər[23]. Quran İsrail oğulları arasında mövcud olan ixtilafa aydınlıq gətirir: İsrail oğulları arasında bir çox məsələlərdə, o cümlədən Məryəm (ə), İsa (ə), Tövratda gələcəyi haqqında müjdə verilmiş peyğəmbərin kimliyi və bir çox dini məsələlərlə bağlı ixtilaf var idi. Quran onların ixtilafda olduqları məsələlərə aydınlıq gətirdi, İsanın (ə) açıq şəkildə “mən Allahın bəndəsiyəm, mənə səmavi kitab verib peyğəmbər təyin etmişdir” (Məryəm-30) dediyini elan etdi, Məsihin (ə) anadan atasız olaraq dünyaya gəldiyini, bunun qeyri-mümkün bir hadisə olmadığını buyuraraq onu Adəmin (ə) atasız və anasız olaraq torpaqdan yaranması ilə əsaslandırdı (Ali-İmran-59). Habelə, haqqında Tövratda məlumat verilmiş peyğəmbərin Mühəmməd (s) olduğunu açıqladı. Hər halda Quranın missiyalarından biri peyğəmbərlərin çatdırdıqları həqiqətlərlə xurafatların qarışması nəticəsində meydana çıxmış ixtialflarla mübarizədir. Ümumiyyətlə, təhriflərdən, haqla batilin qarışmasından meydana çıxmış ixtilaflara son qoymaq hər bir peyğəmbərin vəzifəsidir. Dərs oxumamış və cəhalət mühitindən çıxmış bir fərdin belə bir addım atması qeyri-mümkün olduğu üçün onun Allah tərəfindən göndərildiyi aydın olur[24]. O, möminlər üçün hidayət və rəhmətdir. Sənin Rəbbin Qiyamətdə onların arasında Öz hökmü ilə hakimlik edəcək. O, qüdrətlidir, biləndir! Elə isə Sən Allaha təvəkkül et! Çünki sən açıq-aydın haqq yoldasan. Sözsüz ki, sən sözünü ölülərə eşitdirə və dönüb gedən karları geri çağıra bilməzsən. Habelə, korları düşdükləri azğınlıqdan doğru yola çıxara bilməzsən. Sən sözünü yalnız ayələrimizə iman gətirməyi qəbul etməyə hazır olan və haqq qarşısında təslim olanlara eşitdirə bilərsən. Onlara verilən əzab fərmanı gəlib çatdığı zaman onlar üçün yerdən elə bir canlı (şəxs) çıxardarıq ki, onlarla danışıb ayələrimizə inanmadıqlarını söyləyər. (Yada sal) bir vaxt hər ümmətin ayələrimizi yalan sayanlarından bir dəstə toplayacağıq. Sonra da onları bir yerə toplaşana qədər saxlayacağıq. Nəhayət, (haqq-hesab yerinə) gəldikləri zaman (onlara) deyər: “Ayələrimizi araşdırma aparmadanmı yalan hesab etdiniz? Siz nə iş görürdünüz?” Bu vaxt zülm etdiklərinə görə əzab fərmanı onları haqlayacaq və onlar danışa bilməyəcəklər. Məgər gecəni onların istirahət etməsi və gündüzü işıq saçması üçün yaratdığımızı görmədilərmi? Bu hadisələrdə iman gətirənlər üçün açıq-aşkar əlamətlər vardır. (Yada sal) bir gün sur üfürüləcək, Allahın istədiklərindən başqa, göylərdə və yerdə olanlar dəhşətə düşəcək və hamısı Onun hüzuruna baş əyərək gələcəkdir. Sən dağlara baxıb onların hərəkətsiz durduğunu güman edirsən, halbuki onlar bulud kimi hərəkət edirlər. Bu, hər şeyi nizam-intizamlı şəkildə yaradan Allahın işidir. O, sizin etdiklərinizdən heç şübhəsiz, xəbərdardır. —————————————————————————————— “Dabbətul-ərz (yerin canlısı): “Dabbətul-ərz” ərəb dilində canlıya deyilir. Bəzilərinin düşündüklərinin əksinə olaraq, bu söz təkcə insan olmayan canlılar üçün işlədilmir, daha geniş məzmun ifadə edərək, insanlara da şamil olur. Lakin Quranda bu sözün məna çalarları haqqında heç bir söz deyilməmişdir. Ayədə söz ümumi mənada işlənsə də, bu sözün prototipinin insanlarla danışa biləcəyi və imansız insanları ümumi şəkildə müəyyən edəcəyi qeyd edilmişdir. Hədislərdə və təfsirçilərin yazılarında bu mövzu haqqında çox məlumat verilmişdir. Bir qrup təfsirçi hədislərə əsaslanaraq, onun əsas fəaliyyətinin müsəlmanları münafiqlərdən ayırmaq və onlara əlamət qoymaq olan qeyri-adi və çox aktiv bir insan olduğunu qeyd etmişlər. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) həmin şəxsi belə səciyyələndirmişdir: “O, heç kəsin malik olmadığı bir gücə malikdir, kimsə onun əlindən qaça bilməyəcək. Möminin alnına əlamət qoyub “mömin”, kafirin alnına əlamət qoyub “kafir” yazacaq. Musanın əsası və Süleymanın üzüyü ondadır.” Hədislərin çoxunda bu canlının möminlərin əmiri İmam Əli (ə) olduğu qeyd edilmişdir. İmam Sadiqin (ə) bir hədisində belə deyilir: “Əli (ə) məsciddə yatmışdı. Peyğəmbər (s) oraya gəlib buyurdu: “Qalx, ey Allahın canlısı”. Səhabələrdən biri soruşdu: “Ey Allahın elçisi, biz də bir-birimizi bu adla çağıra bilərikmi?” Peyğəmbər (s) buyurdu: “Xeyr, bu ad ona məxsusdur. Allahın Quranda “onlara verilən əzab fərmanı gəlib çatdığı zaman onlar üçün yerdən elə bir canlı (şəxs) çıxardarıq”, – deyə buyuraraq, haqqında xəbər verdiyi “dabbətül-ərz” odur.” Sonra buyurur: “Ey Əli! Axırzamanda Allah səni ən gözəl surətdə dirildəcək və sənin əlində düşmənlərə əlamət qoymaq üçün bir vasitə olacaq.” Bu hədisə əsasən nəzər nöqtəsi olan ayə sonrakı ayədə haqqında məlumat verilən “qayıdışla” (rəcət) bağlıdır[25]. Rəcət (qayıdış): Bu ayədə Qiyamətin əlamətlərindən başqa birisinə işarə edilmişdir. Bu ayədən belə məlum olur ki, elə bir gün gələcək ki, Allah hər bir ümmətdən bir qrupu toplayacaq və onları cəzalandırmaq üçün hazır edəcək. Alimlərin bir çoxu bu ayədə Qiyamət ərəfəsində bir qrup yaxşı və bir qrup pis insanın bu dünyaya qaytarılacağına işarə edildiyini qeyd etmişdir. Əgər burada Qiyamətin özü nəzərdə tutulsaydı, “hər ümmətin ayələrimizi yalan sayanlarından bir dəstə toplayacağıq” ifadəsi düzgün olmazdı, çünki Qiyamət günü təkcə bir qrup deyil, hər kəs toplanacaq. Qayıdış şiə məzhəbinin məşhur inanclarındandır. Həmin inancın ümumi məzmunu belədir: İmam Mehdinin (ə) zühurundan sonra Qiyamət ərəfəsində xalis möminlərdən bir qrupu və həddini aşmış pis kafirlərdən də bir qrupu bu dünyaya qayıdacaq. Birinci qrup kamillik mərhələlərini adlayacaq, ikinci qrup isə şiddətli əzaba məhkum olacaq. Məlumdur ki, Qiyamət günü bütün insanların diriləcəyi qeyri-mümkün olmadığı kimi, bu dünyada bəzi ölülərin dirilməsi də mümkünsüz deyil. Quranda keçmiş ümmətlərdən beş qrupunun öldükdən sonra dirildiyi qeyd edilmişdir (Bəqərə-56; 73; 247; 259 və Maidə-110). Bu inancla bağlı verilən ən mühüm suallardan biri budur ki, Qiyamətdən öncə bütün insanların qayıtması hansı məqsədi daşıyır? Hədislərdən belə məlum olur ki, qayıdış bütün insanlara deyil, yalnız iman mərhələsinin ən yüksək həddində olan layiqli insanlara, həmçinin zülm və küfrün ən son həddində olan insanlara aiddir. Mənəvi kamillik yolunda irəliləyən, ancaq maneələrlə qarşılaşmış və təkamülü natamam qalmış insanlar dünyaya qayıtdıqdan sonra kamillik irəliləyişlərini davam etdirəcək, cahanşümul haqq-ədalət dövlətinin şahidi olacaq, həmin hökumətin təşkili və onun bərəkətindən faydalanmaqda ortaq olacaqlar. Qatı kafir və münafiqlər isə axirət əzabı ilə yanaşı Firon, Ad və Səmud qövmü kimi qövmlərin düçar olduğu əzaba düçar olmaq üçün bu dünyada da cəzalandırılacaqlar. Bunun üçün yeganə yol qayıdışdır[26]. Yaxşı bir iş görənlərə ondan daha yaxşı mükafat veriləcək. Onlar o günün qorxusundan uzaq olacaqlar. Pis bir iş görənlər isə üzüstə oda atılacaqlar. “Məgər siz ancaq etdiyiniz əməllərə görə cəzalandırılmırsınız?” (De:) “Mənə ancaq bu şəhərin (Məkkənin) Rəbbinə ibadət etmək əmr edilmişdir. O kəsə ki, bu şəhəri hörmətli etmişdir. Hər şey yalnız Ona məxsusdur. Mənə əmr olunub ki, müsəlman olum və Quran oxuyum!” Kim doğru yola yönəlsə, öz xeyrinə doğru yola yönəlmişdir. Haqq yoldan azana isə (belə) de: “Mən ancaq qorxudanlardanam!” De: “Həmd və sitayiş Allaha məxsusdur! Sizin Onu tanımağınız üçün O, dəlillərini sizə göstərəcək. Rəbbin etdiyiniz əməllərdən xəbərsiz deyildir!” [1] Nümunə, c.15, səh.391 [2] Nümunə, c.15, səh.400 [3] Nümunə, c.15, səh.406 [4] Nümunə, c.15, səh.413 [5] Nümunə, c.15, səh.422 [6] Nümunə, c.15, səh.432 [7] Nümunə, c.15, səh.456 [8] Ətyəbül-bəyan, c.15, səh.133 [9] Nümunə, c.15, səh.455 [10] Nümunə, c.15, səh.468 [11] Əl-Mizan, c.15, səh.364 [12] Nümunə, c.15, səh.470 [13] Əl-Mizan, c.15, səh.364 [14] Nümunəyə istinadən, c.15, səh.479; əl-Mizan, c.15, səh.366 [15] Nəhcül-bəlağə, Qısa kəlamlar, 417-ci kəlam [16] Ətyəbül-bəyan, c.10, səh.152 [17] Nümunə, c.15, səh.498 [18] Ətyəbül-bəyan, c.10, səh.163 [19] Ətyəbül-bəyan, c.10, səh.164 [20] Əl-Mizan, c.15, səh.393 [21] Nümunə, c.15, səh.517-520 [22] Əl-Mizan, c.15, səh.388 [23] Nümunə, c.15, səh.533 [24] Nümunə, c.15, səh.537 [25] Nümunə, c.15, səhh.551 [26] Nümunə, c.15, səh.548, 555, 559
“Şuəra” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ta, Sin, Mim. Bunlar açıq-aydın kitabın ayələridir. Onlar iman gətirmədiyinə görə, görünür, qəm-qüssədən özünü həlak etmək istəyirsən. Əgər Biz istəsək, göydən onlara elə bir əlamət göndərərik ki, onun önündə başları itaətkarlıqla əyilər. Rəhman Allahdan onlara elə bir ayə gəlməz ki, ondan üz çevirməsinlər. Onlar yalan saydılar. Məsxərəyə qoyduqlarının (cəza) xəbəri onlara yetişəcəkdir. Onlar yer üzündə cürbəcür qiymətli bitkilər bitirdiyimizi görmürlərmi? Bunda (Allahın varlığını göstərən) açıq-aydın bir əlamət vardır. Lakin onların əksəriyyəti mömin olmadı. Sənin Rəbbin yenilməz qüvvət sahibi, mərhəmətlidir. Bir zaman Rəbbin Musaya dedi: “Get o zalım qövmün yanına get – Firon qövmünə! Onlar (Allahın əmrinə qarşı çıxmaqdan) qorxmurlar?” (Musa) dedi: “Ey Rəbbim! Qorxuram ki, onlar məni yalançı hesab edələr, (belə olduqda) hövsələdən çıxam, dilim də söz tutmaya. Buna görə Harunu da (mənimlə) göndər. Onların məndən əvəzini çıxmaq istədikləri bir günahım da var. Buna görə məni öldürəcəklərindən qorxuram”. Buyurdu: “Xeyr, belə deyil! (Onlar heç nə edə bilməzlər.) İkiniz də ayələrimizlə (onları doğru yola yönəltmək üçün) gedin! Biz sizinləyik və eşidirik. Fironun yanına gedib deyin: “Biz aləmlərin Rəbbinin elçiləriyik! İsrail oğullarını bizimlə göndər!” (Firon) dedi: “Biz səni körpə ikən öz aramızda boya-başa çatdırmadıqmı? Sən ömrünün bəzi illərini bizimlə yaşamadınmı? Sonda (etməli olmayacağın) o işi gördün (bizlərdən birini öldürdün), sən bir nankorsan!” —————————————————————————————– “Şuəra” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin məzmununu bir neçə bölmə üzrə ümumiləşdirmək olar: 1. Surə müqəttəə hərfləri ilə başlayır. Sonra Quranın əzəmətindən danışılır, ardınca müşriklərin təzyiqləri və dərrakəsizliyi qarşısında Peyğəmbərə (s) təsəlli verilir, tövhid və Allahın sifətlərinə ötəri şəkildə işarə edilir. 2. Yeddi böyük peyğəmbərin (Musa, İbrahim, Nuh, Hud, Saleh, Lut və Şeybin) həyatının bəzi fraqmentləri qeyd edilir, onların Peyğəmbər (s) dövrünün müşrikləri ilə bənzərliyi olan inadkarlar və dərrakəsizlərlə mübarizəsindən sitatlar gətirilir, onlara göndərilmiş şiddətli, ağır və qorxulu əzab və bəlalar xatırlanır, bununla da İslam peyğəmbərinə qarşı çıxanlar təhdid edilir. 3. Üçüncü hissə əvvəlki bölmələrin nəticəsi xarakterini daşıyır. Burada İslam peyğəmbəri, Quranın əzəməti, müşriklərin təkzibləri, dəvət metodu və möminlərlə necə davranılması mövzusunda Peyğəmbərə verilən göstərişlərdən söhbət açılır. Surə möminlərə müjdə verilməsi, kafirlərin isə təhdid edilməsi ilə sona çatır[1]. Məcburi imanın heç bir dəyəri yoxdur: Bu ayədə bildirlir ki, Allah-taala elə bir möcüzə və kafirlərə elə bir qorxulu əzab göndərə bilər ki, hamı bir nəfər kimi Onun qarşısında təzim edər, itaət göstərər. Ancaq bu imanın Allah üçün heç bir dəyəri yoxdur. Dəyər insanların haqq qarşısında öz iradəsi, istəyi, qərarı, düşüncə və dərki ilə təvazökarlıq göstərməsindədir. İmam Əli (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Əgər Allah istəsəydi, göydən bir əlamət göndərərdi və başlar onun qarşısında itaətkarlıqla təzim edərdi. Əgər belə etsəydi, insanlar üçün sınaq anlayışı tamamilə aradan qalxardı”. İmam Sadiq (ə) bu ayəni izah edərkən belə buyurmuşdur: “Həddi aşanlar deyilərkən Əməvi sülaləsi nəzərdə tutulur. Mehdi (ə) qiyam etdiyi vaxt onlar göydə bir əlamət görüb təslim olacaqlar.” Məlumdur ki, bu hədis ayənin daha geniş məzmununun bir hissəsinə işarə edir. Belə ki, həzrət Mehdi (ə) zühur etdikdən və bütün dünyanın hakimi olduqdan sonra Əməvi yolunu davam etdirən bütün zülmkar hökumətlər o həzrətin qüdrəti qarşısında təslim olacaq[2]. Musanın (ə) dilində qüsur var idimi? Quranın bir neçə yerində həzrət Musanın (ə) peyğəmbərliyə seçilməsindən, Allahın əmrinin Firon tərəfdarlarına çatdırılmasından danışılarkən həzrət Musanın (ə) dilində qüsur olması, buna görə də Allahdan dilindəki qüsuru açmasını istəməsi vurğulanır. Görəsən qüsur deyilərkən nə nəzərdə tutulur? Doğurdanmı Musanın (ə) dilində qüsur var idi və danışarkən bəzən dili dolaşırdı? Yoxsa Musa (ə) həqiqəti söyləmək üçün rəvan bəyan tərzi, həqiqəti insanlara başa salmaq üçün aydın, səlis, güclü və kəsərli nitq istəyirdi? Böyük ehtimalla ikinci fikir düzgündür. Çünki Harunun vəzir olmasını istəyərkən onun daha fəsahətli olduğunu əsas gətirir: “Məndən daha fəsahətli olan qardaşım Harunu yardımçı və köməkçi olmaq üçün mənimlə birlikdə göndər”[3]. Deməli, Musa (ə) fəsih olsa da, Harun ondan daha fəsahətli idi. Buna görə də Musa (ə) Allahdan daha fəsahətli olmasını, Harunu isə onun vəzir və köməkçisi etməsini istəmişdir. (Musa) dedi: “Mən onu edəndə xəbərsiz olmuşam. Mən sizdən qorxduğum üçün yanınızdan qaçıb getdim. Amma sonradan Rəbbim mənə elm və hikmət bəxş etdi və məni peyğəmbərlərdən etdi. İsrail oğullarını özünə kölə etməyini mənə minnətmi qoyursan? Firon dedi: “Aləmlərin Rəbbi nədir?” (Musa) dedi: “Əgər ağlınız və şüurunuz varsa, (bilin ki,) O, göylərin, yerin və onların arasında olanların Rəbbidir!” Firon ətrafındakılara dedi: “(Onun nə danışdığını) eşitmirsiniz?” (Musa) dedi: “O sizin də, ulu babalarınızın da Rəbbidir!” (Firon) dedi: “Sizə göndərilmiş elçi, sözsüz ki, dəlidir!” (Musa) dedi: “Əgər ağlınızı işə salsanız, (bilərsniz ki,) O, şərqin, qərbin və bunların arasında olanların Rəbbidir!” (Firon qəzəblənib) dedi: “Əgər məndən başqasını tanrı qəbul etsən, səni həbsə ataram!” (Musa) dedi: “Bəs sənə açıq-aşkar bir şey göstərsəm də (iman gətirməzsən)?” (Firon) dedi: “Əgər doğru danışırsansa, göstər onu!” Bu vaxt Musa əsasını (yerə) atdı, o da dərhal dönüb açıq-aşkar böyük bir ilana çevrildi. Əlini (qoynundan) çıxardan kimi baxanların gözləri önündə bəmbəyaz və parlaq oldu. (Firon) ətrafındakı zadəganlara dedi: “Bu, bilikli və məharətli bir sehrbazdır! O, öz sehri ilə sizi torpağınızdan çıxartmaq istəyir. Nə təklif edirsiniz?” Dedilər: “Ona və qardaşına möhlət ver və səfərbərlik üçün şəhərlərə məmurlar göndər, bütün bilikli və mahir sehrbazları yanına gətirsinlər”. Nəhayət, sehrbazlar bəlli bir günün müəyyən edilmiş vaxtında toplandılar. Camaata deyildi: “Siz də yığışmırsınızmı?” —————————————————————————————- Musa (ə) nədən xəbərsiz olub? Həzrət Musa (ə) məsum olduğu üçün təfsirçilər bu ayə ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bu fikirlər arasında ən düzü isə budur: Musa (ə) “xəbərsiz idim” deyərkən demək istəyir ki, mən o adamı öldürərkən xeyrimə olan nəticədən xəbərsiz olmuşam. Belə ki, məndən yardım istəyən adama kömək edərkən, edəcəyim köməyin başqa bir nəfərin ölümü ilə nəticələnəcəyindən, buna görə də mənim Misiri tərk edib Mədyənə gedəcəyimdən, uzun illər vətəndən ayrı düşəcəyimdən xəbərsiz olmuşam[4]. Əslində, Musa (ə) burada peşman olduğunu söyləmir. Çünki həmin vaxt zülmə məruz qalmış bir məzluma yardım göstərmişdir. Həzrət Musa (ə) burada demək istəyir ki, o, iki nəfərin mübahisəsinə müdaxilə edərkən məqsədi Fironun adamını öldürmək olmamış, məzlumu müdafiə edərkən qarşı tərəfin ölümünə səbəb olacağından, nəticədə, başına iş açacağından xəbərsiz olmuşdur. Daha ətraflı məlumat almaq istəyənlər “Qəsəs” surəsinin 15-16-cı ayələrinin şərhinə baxa bilərlər. İsrail oğullarının bəndəlik neməti: 18-19-cu ayələrdə qeyd edilir ki, Firon Musanı (ə) uşaq vaxtı etdiyi yaxşılıqların əvəzində nankorluq etməkdə ittiham edir. Əslində, Firon Musanı (ə) və İsrail oğullarını özünün köləsi hesab edir, Musaya (ə) etdiyi yaxşlığı köləsinə qarşı lütfkarlıq kimi qiymətləndirirdi. Həzrət Musa (ə) ona belə cavab verir: Sən İsrail oğullarını kölə etməyini boynuma minnət qoyursan? Sənin mənə qarşı lütfkarlıq hesab etdiyin və nankorluqda ittiham etdiyin nemət deyil, mənim və İsrail oğulları üzərindəki zorakı hökmranlığındır. Ümumiyyətlə, insanları zorla kölə etmək necə nemət ola bilər?[5] Musanın (ə) əsası ilə bağlı işlədilən müxtəlif ifadələr: Bu ayədə Musanın əsasının “suban”a (əjdahaya – böyük ilana), “Nəml” surəsinin 10-cu və 31-ci ayələrində “cann”a (cəld və sürətlə hərəkət edən kicik ilana), “Taha” surəsinin 20-ci ayəsində isə “həyyə”yə (ilana) çevrildiyi qeyd edilmişdir. Bu müxtəliflik sual doğurmaya bilməz. Əslində, burada elə də anlaşılmaz bir şey yoxdur. Bu fərqlilik iki aspektdən izah edilə bilər: 1. Ola bilsin ki, bu ifadələrlə həmin ilanın müxtəlif vəziyyətlərinə işarə edilmişdir. Yəni əsa əvvəlcə kiçik və nazik birilana çevrilmiş, yavaş-yavaş böyümüş, nəhayət, əjdaha şəkli almışdır. 2. Bu ifadələrin hər biri ilanın ayrı-ayrı xüsusiyyətlərini ifadə edir. Belə ki, “suban” onun böyüklüyünü, “cann” sürətini və çevikliyini, “həyyə” isə onun canlı olduğunu ifadə edir[6]. Əgər sehrbazlar qalib gəlsələr, onlara tabe olaq”. Sehrbazlar gəldkdən sonra Firona dedilər: “Əgər qalib gəlsək, bizə mükafat veriləcəkmi?” Dedi: “Bəli! Belə olacağı təqdirdə sizi yaxın adamlardan edəcəyəm”. Musa sehrbazlara dedi: “Nə atacaqsınızsa, atın!” Onlar iplərini və əsalarını yerə atıb dedilər: “Fironun qüdrətinə and olsun ki, biz, mütləq, qalib gələcəyik!” Sonra Musa əsasını atdı və (əsa) qəfildən onların bütün yalançı ləvazimatlarını uddu. Sehrbazlar dərhal səcdəyə qapandılar (və) dedilər: “Biz aləmlərin Rəbbinə iman gətirdik – Musanın və Harunun Rəbbinə!” (Firon) dedi: “Mən sizə izn verməmişdən əvvəl siz ona imanmı gətirdiniz? Şübhəsiz ki, o, sizə sehr öyrədən böyüyünüzdür. Tezliklə biləcəksiniz! Mən sizin əllərinizi və ayaqlarınızı çarpaz kəsdirib hamınızı dara çəkdirəcəyəm”. Dedilər: “Zərər yoxdur, biz (onsuz da) öz Rəbbimizə qayıdacağıq. Biz ilk iman gətirənlər olduğumuza görə Rəbbimizin günahlarımızı bağışlayacağına ümidvarıq”. Biz Musaya: “Gecə vaxtı bəndələrimi (Misirdən) apar. Çünki siz təqib olunacaqsınız” – deyə vəhy etdik. Firon şəhərlərə səfərbərlik məmurları göndərdi. Onlar, həqiqətən, kiçik bir dəstədir. Onlar bizi qəzəbləndirmişlər. Biz hamımız döyüşə hazırıq”. Biz onları bağlardan və çeşmələrdən çıxartdıq; xəzinələrdən və gözəl qəsrlərdən də. Beləcə, Biz İsrail oğullarını onların varisi etdik. Onlar İsrail oğullarını təqib etdilər, günəş üfüqdən qalxan vaxtı onlara çatdılar. —————————————————————————————— Yaxınlıq ən böyük mükafatdır: Firon sehrbazlardan: “Nə istəyirsiniz, mal, yoxsa vəzifə?” – deyə soruşur. Bu da onu göstərir ki, Fironun yaxın adamlarından olmaq o dövrün ən böyük mükafatlarından biri hesab edilmişdir. Əslində, insanın arzu etdiyi gücə yaxınlaşmasından böyük mükafat ola bilməz. Haqq yoldan sapmışlar Firona yaxın olmağı ən yüksək mükafatlardan hesab etdikləri kimi, allahpərəstlər də Allaha yaxınlıqdan böyük mükafat olmadığını düşünürlər, hətta Cənnəti bütün nemətləri ilə birlikdə Onun pak zatının bir cilvəsinə dəyişirlər. Buna görə də ən böyük mükafata layiq görülməli olan şəhidlər etdikləri böyük fədakarlıq müqabilində ən böyük mükafat olan Allaha yaxınlıq mükafatına layiq görülürlər. “Rəblərinin yanında” ifadəsi bu həqiqəti açıq şəkildə ifadə edir. Təmizürəkli möminlər də ibadətlə məşğul olarkən fikirlərində tutduqları yeganə şey Allah-taalaya yaxın olmaqdır[7]. İxtiyari iman işığında sevərək hərəkət etmək: Sehrbazların ruhunda baş verən dəyişiklik bir anın içində onların qatı zülmətdən göz qamaşdıran işığa çıxmasına, Firondan gözlədikləri bütün mənfəətlərdən imtina etməsinə, hətta canlarının belə təhlükə qarşısında qalmasına hazır olmalarına səbəb oldu. Bütün bu cəsarətli addımlar ona görə idi ki, onlar bilikli və savadlı adamlar idilər və bilikləri sayəsində haqqı batildən ayıra bildilər, nəticədə, haqqın tərəfinə keçdilər. Onlar yolun qalan hissəsini ağılla getmədilər, eşq yolunu qət edən miniyə mindilər. Gülün qoxusu onları elə məst etmişdi ki, özlərini unutmuşdular. Buna görə də Fironun ən şiddətli təhdidləri qarşısında əzmkarlıq nümayiş etdirdilər. Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Hər bir qəlb mərhəmətli Allahın əlindədir. Əgər istəsə, onu doğru yola yönəldər, əgər istəsə, onu haqq yoldan sapdırar.” Təbii ki, Allahın istəyi bəndənin hazırlığından qaynaqlanır. Uğurun bəxş edilməsi və əldən alınması səbəbsiz olmur[8]. İsrail oğulları Misirin hakimi oldular? Bir qrup təfsirçi bu ayəyə əsasən hesab edir ki, İsrail oğulları Misirə qayıdıb hakimyyət başına keçdilər və bir müddət burada hökmranlıq etdilər. Bəziləri hesab edirlər ki, Firon və tərəfdarları həlak olduqdan sonra onlar müqəddəs torpaqlara üz tutdular, ancaq bir müddətdən sonra Misirə qayıdıb burada hakimiyyəti ələ aldılar. Musanın (ə) Allahın böyük peyğəmbəri olduğunu nəzərə alsaq, ehtimal edə bilərik ki, hökuməti tamamilə süquta uğramış və İsrail oğullarının əlinə keçmiş bir ölkəni, özü də uzun illər yüz minlərlə İsrail oğlunun yaşayıb mühiti ilə yaxından tanış olduğu bir məmləkəti tamamilə tərk edib ora ilə bağlı heç bir qərar qəbul etməmək, əvəzində səhraya üz tutmaq Musa (ə) kimi bir peyğəmbər üçün təsəvvüredilməzdir. Deməli, vəziyyət iki haldan xaric deyil: ya İsrail oğulları hamılıqla Misirə qayıdıb dövlət yaratdılar, ya da onların bir qrupu Musanın (ə) əmri ilə orada qalıb bu proqramı həyata keçirdi. Əks halda, ayələrdə Firon tərəfdarlarının çıxarılması və İsrail oğullarının varis edilməsi anlaşılmaz qalır[9]. İki dəstə bir-birini gördükdə Musanın səhabələri: “Biz yaxalandıq!” – dedilər. (Musa) dedi: “Xeyr, şübhəsz ki, Rəbbim mənimlədir. Tezliklə mənə doğru yolu göstərəcəkdir!” Biz Musaya: “Əsanı dənizə vur!” – deyə vəhy etdik. Dəniz dərhal yarıldı, hər bir hssəsi nəhəng bir dağ kimi oldu. O birilərini (Fronun qoşununu) də ora yaxınlaşdırdıq. Musa və onunla birlikdə olanların hamısını xilas etdik. O birilərini isə suya qərq etdik. Bu hadisədə bir ibrət vardır. Lakin onların çoxu iman gətirmədi. (Çünki haqqı axtarmırdılar). Sənin Rəbbin məğlubedilməzdir, rəhimlidir. Onlara İbrahimin əhvalatını da oxu. Bir zaman o, öz atasına və tayfasına dedi: “Nəyə ibadət edirsiniz?” Onlar dedilər: “Biz bütlərə ibadət edir və hər gün onlara tapınmaqda davam edirik”. O dedi: “Onları çağırdığınız zaman sizi eşidirlərmi? Yaxud sizə xeyir və ya zərər verirlərmi?” Onlar dedilər: “Biz yalnız ata-babalarımızın belə etdiyini görmüşük”. O dedi: “Siz davamlı olaraq nəyə ibadət etdiyinizi gördünüzmü – həm siz, həm də ulu babalarınız? Onların hamısı mənim düşmənimdir, təkcə aləmlərin Rəbbi istisnadır. O Rəbb ki, məni yaratmış və davamlı olaraq doğru yola yönəldir. O Rəbb ki, məni yedirdir və içirdir; O Rəbb ki, xəstələndiyim zaman mənə şəfa verir; O Rəbb ki, məni öldürəcək, sonra dirildəcəkdir; O Rəbb ki, haqq-hesab (Qiyamət) günü xətalarımı bağışlayacağına ümidvaram. Ey Rəbbim! Mənə hikmət ver və məni əməlisalehlərə qovuşdur! ————————————————————————————— Dəniz kimi bir çay: Quranda Allahın əmri ilə Musanın (ə) İsrail oğullarını dənizdən keçirdiyi dəfələrlə qeyd edilmişdir. (Bax: Yunus – 90, Taha – 77, Şuəra – 63, Duxan – 24). Bəzi ayələrdə isə çaydan keçirdiyi buyurulmuşdur. (Bax: Taha – 78, Qəsəs – 40, Zariyat – 40). Görəsən dəniz və çay deyilərkən nə nəzərdə tutulur? Görəsən çay deyiləkən Misirin su mənbəyi hesab edilən böyük Nil çayı, yoxsa Qırmızı dəniz nəzərdə tutulur? Bəzi təfsirçilər burada Qırmızı dənizin nəzərdə tutulduğunu iddia edirlər. Əlimizdə olan Tövratda da Qırmızı dəniz qeyd edilmişdir. Lakin faktlar Nil çayı olduğunu deməyə əsas verir. Çünki ərəb dilində “bəhr” geniş ərazini əhatə edən bol suya deyilr. “Yəmm” də bu mənanı ifadə edir. Buna görə də hər iki sözün Nil çayını ifadə etməsinin heç br maneçiliyi yoxdur[10]. Xəstənin şəfası Onun əlindədir: Bu ayəni oxuduqdan sonra ortaya belə br sual çıxa bilər ki, əgər möminin şəfası Allahın əlindədirsə, həkimə müraciət etməyə, dərmandan istifadə etməyə nə lüzum var? Bu dünyanın səbəblər və vasitələr aləmi olduğunu, hadisələrin maddi və ya mənəvi vasitələrlə idarə edildiyini nəzərə alsaq, sualın cavabı aydın olur. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Allah işləri vasitə və səbəblər olmadan icra etmək istəmir”. Əslində, xəstələrin şəfa tapmasında rolu olan dərman və həkim kimi vasitələr ilahi şəfanın şərtləridir. Çünki Allah şəfa təsirini onlara bəxş etmişdir. Buna görə də biz xəstəliyin müalicəsinə çox böyük önəm verməliyik. Ancaq bir məsələni də xüsusilə diqqət mərkəzində saxlamalıyıq ki, məhdud səbəb və vasitələrin şəfa göstərəcək gücü və yerləri Allahın istəyindən asılıdır. Allahın istəyi ilə bu vasitələrin heç bir təsiri olmaya bilər. Bu zaman Allahın istəyinə boyun əymək lazımdır[11]. Peyğəmbərlərin tövbəsi və bağışlanma diləməsi: Bu məsələyə “Bəqərə” surəsinin 128-ci ayəsinin şərhində toxunmuşuq. Hər şeydən əvvəl hökm istəmək: Hökm hikmətlə eyniköklü söz olmuşdur. Hikmət haqqa elm və bilik yolu ilə çatmaq, saleh əməlləri və mövcudatı tanımaqdır. Başqa sözlə desək, hikmət harada və hansı libasda olmasından asılı olmayaraq, haqqı tanıdacaq meyar və dəyərlərin tanınmasına deyilir. Əlbəttə, hökm hikmətdən daha üstün məna yükünə malikdir. Hökmdə məlumatla bərabər onun icrasına hazır olmaq da var. Nəfsani istəklərə tabe olmadan çıxarılan xətasız və doğru qərarları da bu tərifə əlavə edə bilərik. Hər halda İbrahm (ə) hər şeydən əvvəl Allahdan hakimiyyətlə müşayiət olunan dərin və düzgün bilik istəmişdir. Çünki heç bir əməl proqramı belə bir bazisi olmadan mümkün deyil. Bundan sonra İbrahim (ə) layiqli bəndələrə qovuşmağı Allahdan istəmişdir ki, bununla da əməli hikmətin yönlərinə işarə etmşdir. Duanın birinci hissəsi nəzəri hikmətə aid olduğu halda, ikinci hissəsi əməli hikməti ifadə edir[12]. Gələcək ümmətlər arasında mənə doğru danışan dil qismət elə! Məni nemətlərlə dolu Cənnətin varislərindən et! Atamı (əmimi) bağışla! Çünki o, azanlardandır. Onların dirildiləcəyi gün məni utandırma, rüsvay etmə! O gün ki, nə var-dövlət, nə də oğul-uşaq bir fayda verməyəcək. Ancaq sağlam bir qəlblə Allahın hüzuruna gələnlərdən başqa!” Cənnət müttəqilərə yaxınlaşdırılar. Cəhənnəm də azğınlar üçün aşkar olar. Onlara deyilər: “Hanı sizin sitayiş etdikləriniz – Allahdan başqa (tanrılarınız)? Onlar sizə kömək edə bilərlərmi, yaxud kimsə onların dadına çata bilərmi?” O zaman onlar azğın ibadət edənlərlə birlikdə Cəhənnəmə atılarlar, İblisin bütün qoşunları da habelə. Onlar orada höcətləşərək deyərlər: “Allaha and olsun ki, biz açıq-aydın azğınlıq içində idik – Çünki sizi aləmlərin Rəbbinə tay tuturduq. Bizi ancaq günahkarlar azdırdı. Bizim nə şəfaətçilərimiz, nə də canıyanan bir dostumuz var! Kaş yenidən qayıda biləydik, möminlərdən olaydıq!” Bu hadisədə bir əlamət (ibrət) vardır. Lakin onların əksəriyyəti yenə iman gətirmədi. Sənin Rəbbin yenilməz qüdrət sahibidr, rəhimlidir. Nuh tayfası elçiləri (peyğəmbərləri) yalançı saydı. Qardaşları Nuh onlara o vaxt deyəndə ki: “Məgər qorxmursunuz? Həqiqətən, mən sizin üçün etibar ediləsi bir elçiyəm. Allahdan qorxun və mənə itaət edin. Mən bunun əvəzinə sizdən heç bir haqq istəmirəm. Mənim haqqım ancaq aləmlərin Rəbbinə aiddir. Allahdan qorxun və mənə itaət edin!” Onlar dedilər: “Sənə ən rəzil adamlar tabe olduğu halda, biz sənə inanaq?” —————————————————————————————- İbrahimin (ə) düz danışan dili: İbrahim (ə) bu duası ilə Allahdan sonrakı əsrlərdə nəslindən düz danışan bir övladının olmasını istəyir. Yəni İbrahim (ə) qəlbində olanları söylədiyi kimi, övladının da İbrahimin (ə) qəlbində olanları insanlara çatdırmasını diləyir. Gələcəkdə nəslindən Allah dinini təbliğ etmək, insanları tövhid və təkallahlıq dininə çağırmaq üçün bir övladı olmasını dua edir. Bəzi təfsirçilər hesab edir ki, İbrahim (ə) bu duasında İslam peyğəmbərini (s) nəzərdə tutmuşdur. Belə ki, Peyğəmbər (s) özü də hədislərinin birində buna işarə edərək buyurmuşdur: “Atam İbrahim duasında məni nəzərdə tutmuşdur”. Quranın bir neçə yerində Peyğəmbərin (s) dininin elə İbrahimin (ə) dini olduğunun qeyd edilməsi bu faktı təsdiq edir. Kəbə binasını tikdikdən sonra həzrət İbrahim (ə) və İsmailin (ə) etdiyi duanın məzmunu da bunu deməyə əsas verir: “Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir elçi göndər ki, Sənin ayələrini onlara oxusun, kitabı və hikməti onlara öyrətsin və onları təmizləsin!” (Bəqərə-129). Bəzi hədislərdə “düz danışan dil” deyilərkən möminlərin əmiri İmam Əlinin (ə) nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir[13]. Əgər biz İmam Əlinin (ə) dinin möhkəmlənməsi və tövhid şüarının davam etməsində ifa etdiyi rol haqqında düşünsək, Peyğəmbərlə (s) yanaşı onun da düz danışan dil olduğunu qəbul edərik. Sağlam qəlb: “Sağlam qəlb” deyilərkən bütün xəstəliklərdən, əxlaqi qüsurlardan uzaq qəlb nəzərdə tutulur. Hədislərdə “sağlam qəlb” haqqında çox məlumat verilmişdr. “Sağlam qəlb”in nə olduğunu bilmək üçün bir neçə nüansa diqqət yetirmək lazımdır: 1. İmam Sadiq (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Şirk və tərəddüd olan hər bir qəlb tənəzzülə məruz qalır”. 2. Maddiyyata və dünyaya bağlılıq insanı həqiqət yolundan sapmağa və günaha sürükləyr. Çünki “dünyanı sevmək bütün günahların qaynağıdır”. Deməli, “sağlam qəlb” dünya məhəbbətinin olmadığı qəlbdir. Başqa bir hədisində İmam Sadiq (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: ““Sağlam qəlb” dünya sevgisindən azad olan qəlbdir”. 3. “Sağlam qəlb” yalnız Allahın olduğu qəlbdir. İmam Sadiq (ə) bu ayənin mənası haqqında soruşan şəxsə belə cavab vermişdir: ““Sağlam qəlb” Allahdan başqasının iştrakı olmadan Allahla görüşən qəlbdir.” Bir məsələni də xüsusilə qeyd etməlyik ki, bu məqamlarda qəlb deyilərkən ruh və can nəzərdə tutulur. Hədislərdə qəlb, onun sağlamlığı, bəlaları və bəlalara qarşı mübarizə üsullarından çox danışılmışdır. Bütün bunların məcmusundan belə məlum olur ki, İslam hər şeydən əvvəl fikri, etiqadi və əxlaqi prinsiplərə əhəmiyyət verir. Çünki insanın bütün əməli proqramları onlardan qaynaqlanır. Belə ki, ürəyin sağlam olması cismin sağlam olmasına, xəstə olması isə bütün üzvlərin xəstəlməsinə səbəb olur. Çünki bədənin bütün hüceyrələrinin qidalanması qan vasitəsilə gerçəkləşir. Qan isə bədənin bütün nöqtələrinə ürək vasitəsilə paylanır. İnsanın həyat proqramlarının da sağlam və ya qeyri-sağlam olması etiqad və əxlaqın sağlam və qeyri-sağlam olduğunu göstərir[14]. Cənnət yaxınlaşır: Maraqlıdır ki, ayədə “təqvalılar Cənnətə yaxınlaşdırılar” deyil, “Cənnət təqvalılara yaxınlaşdırılar”, – deyə buyurulmuşdur. Bu da təqvalı insanların çox əzəmətli və böyük olduğunu göstərir[15]. (Nuh) dedi: “Mən onların nə etdiklərini bilmirəm! Onların haqq-hesabı yalnız Rəbbimə aiddir. Kaş anlayaydınız! Mən iman gətirənləri qovan deyiləm. Mən yalnız açıq-aşkar bir qorxudanam”. Dedilər: “Ey Nuh! Əgər (sözlərinə) son qoymasan, daşqalaq ediləcəksən”. Dedi: “Ey Rəbbim! Qövmüm məni yalançı hesab etdi. Mənimlə onların arasına ayrılıq sal, məni və mənimlə birlikdə olan möminləri qurtar!” Biz onu və onunla birlikdə olanları (insan və cürbəcür heyvanlarla) dolu gəmidə xilas etdik. Qalanlarını isə suya qərq etdik. Bunda açıq-aydın bir əlamət vardır. Lakin onların əksəriyyəti iman gətirmədi. Sənin Rəbbin yenilməz qüdrət sahibidir, rəhimlidir. Ad tayfası da elçiləri yalançı saydı. Qardaşları Hud o vaxt onlara deyəndə ki: “Məgər qorxmursunuz? Həqiqətən, mən sizin üçün etibar etməli olduğunuz bir elçiyəm. Allahdan qorxun və mənə itaət edin! Mən bunun əvəzinə sizdən heç bir haqq və mükafat istəmirəm. Mənim haqq və mükafatım ancaq aləmlərin Rəbbinə aiddir. Siz hər bir hündürlükdə əbəs yerə bir əlamətmi qurursunuz? Sanki əbədi qalacaqsınız deyə gözəl və möhkəm qəsrlərmi tikirsiniz? Kimisə cəzalandırdığınız zaman qəddarlar kimi cəzalandırırsınız? Allahdan qorxun və mənə itaət edin! Bildiyiniz nemətlərlə sizə yardım edən Allahdan (Onun əmrinə qarşı çıxmaqdan) qorxun. O, sizə heyvanat və oğul-uşaqla yardım etdi. (Üstəlik) bağlar və çeşmələr də əta etdi. Mən sizə üz verəcək böyük günün əzabından qorxuram”. Onlar (Ad qövmü) dedilər: “Bizə öyüd-nəsihət versən də, verməsən də, bizim üçün birdir. —————————————————————————————– 111-114. Dinin yayılmasında yoxsulların rolu: Bu ayələr haqqında araşdırma apardıqda məlum olur ki, o dövrün imkanlı kafirlərinin təfəkkürünə qruplaşma ruhiyyəsi hakim kəsilmişdir. Buna görə də onlar yoxsul sinfinə aid olanları dəyərsiz və aşağı insanlar hesab etmişlər. Onlar üçün dəyər meyarı var-dövlət, paltar, ev, gözəl və bahalı minik vasitəsi olmuşdur. Bu təfəkkür sahibləri zadəgan sinfində az, yoxsul sinfində daha çox müşayiət edilən təmizlik, təqva, haqpərvərlik və yüksək insani keyfiyyətlərdən xəbərsiz qalmışdılar. Əlbəttə, kafirlərin sözügedən tənələrinə təkcə Nuh (ə) deyil, bütün peyğəmbərlər, o cümlədən İslam peyğəmbəri də məruz qalmışdır. Eyni tənələrə hətta bu dövrün haqq rəhbərləri də məruz qalırlar. Ətraflarında yoxsul və zəiflərin olmasını kafirlər onlara nöqsan tuturlar. Halbuki bununla onlar özləri də bilmədən haqq rəhbərlərini tərifləmiş, təmsil etdkləri məktəbin düz olduğunu təsdiq etmiş olurlar[16]. Tarixi araşdırmalar da göstərir ki, peyğəmbərlərin çağırışlarının qəbulu və onların gətirdkləri dinin yayılmasında yoxsullar öndə getmişlər. Bu gün də dini mərasimlərdə, məscidlərdə, anım mərasimlərində, moizə, xütbə, dini məktəblərdə yoxsulların və orta təbəqənin nümayəndələrinin daha çox təmsil olunduğu müşahidə edilir[17]. Dünyanın dəbdəbəli qəsrləri axirətin ağır yüküdür: Bir gün İslam peyğəmbəri (s) bir yerdən keçirmiş, gözü yol kənarında olan bir saraya sataşır. “Bu nədir?” – deyə soruşur. Səhabələr onun səhabələrdən birinə aid olduğunu deyirlər. Peyğəmbər (s) evin sahibi gələnə qədər gözləyir. Həmin şəxs gəlib salam verir, amma Peyğəmbər (s) üzünü çevrir… Ev sahibi üzünü ətrafında olan adamlara tutub deyir: “And olsun Allaha, Peyğəmbərin (s) məndən narazı olduğunu görürəm. Bilmirəm nə etmişəm”. Səhabələr deyirlər: “Peyğəmbər sənin təmtəraqlı evini görüb narahat oldu”. Ev sahibi gedib evini yerlə bir edir. Bir gün Peyğəmbər (s) həmin yolla gedərkən qəsrin yerində olmadığını görüb soruşur: “Buradakı evə nə oldu?” Hadisəni ona danışırlar. Peyğəmbər (s) buyurur: “Hər bir evin zəruri olan hissəsindən artığı Qiyamət günü öz sahibinə ağır yükdür.” Bu və bənzər hədislərdən İslamın israfa yol verilmiş, insanı qafil edən tikililərlə bağlı baxışı, onlara qarşı olması aydın olur. İslamda xüsusilə, evsiz-eşiksizlərin, ev-eşiyə ehtiyacı olanların yaşadığı yerlərdə məğrur və Allahdan xəbərsiz təkəbbür əhlinin tikdiyi qəsrlər kimi tikililər tikilməsinə icazə verilmir. Diqqət çəkən məqam budur ki, Allahın rəsulu (s) bu humanist məqsədin gerçəkləşməsində zor tətbiq etməmiş, belə bir tikilinin uçurdulmasına göstəriş verməmiş, əvəzində etik bir reaksiya ilə (üzünü turşutmaq və etinasızlıq göstərməklə) öz məqsədinə çatmışdır[18]. Mübahisə və münaqişədə rəhmsizlik: Ayədə Ad qövmünün çirkin xüsusiyyətlərindən birinə, yəni mübahisə və münaqişə zamanı edilən rəhmsizliyə işarə edilmişdir. Həzrət Hud (ə) onlara belə buyurur: Kimsə cəzaya səbəb olacaq bir səhvə yol verə bilər. Ancaq siz haqq və ədalət çərçvəsindən çıxmamalı, ən kiçik cinayətə ən ağır cəza forması ilə qarşılıq verməməli, qəzəbləndiyniz vaxt insanların qanını axıtmamalı, qılınc çəkib onların üstünə düşməməlisiniz. Bu, zalımların və həddi aşanların işidir[19]. Bu, yalnız və yalnız əvvəlkilərin metodudur. Biz əzaba əsla düçar olmayacağıq”. Onlar Hudu yalançı saydılar. Biz də onları məhv etdik. Bunda bir əlamət vardır. Lakin onların çoxu iman gətirmədi. Sənin Rəbbin yenilməz qüdrət sahibidir, rəhmlidir. Səmud tayfası elçiləri yalançı saydı. Qardaşları Saleh o zaman onlara dedikdə ki: “Təqva yolunu tutmursunuz? Mən sizin üçün etibar ediləsi bir peyğəmbərəm. Allahdan qorxun və mənə itaət edin. Mən bunun əvəzində sizdən heç bir haqq və mükafat istəmirəm. Mənim mükafatım ancaq aləmlərin Rəbbinə aiddir. Elə bilirsiniz burada olan nemətlər içində son dərəcə arxayınlıqla həmişəlik qalacaqsınız? Bu bağlar və bulaqlarda, əkinlər, meyvələri dəymiş və şirin olan xurmalıqlar içində? Dağlardan evlər yonacaq və onlarda rifah içində yaşayacaqsınız? Allahdan qorxun və mənə itaət edin! Həddi aşanların əmrinə tabe olmayın. Onlar yer üzündə fəsad törədir və islahat aparmırlar”. Dedilər: “(Saleh!) Sən ovsunlanmışlardansan (ağlını itirmisən). Sən də bizim kimi ancaq bir insansan. Əgər doğru danışanlardansansa, bir əlamət göstər”. Dedi: “Bu, dişi dəvədir! Onun da, sizin də müəyyən edilmiş gündə su içmək haqqınız vardır. Ona heç bir pislik etməyin, yoxsa böyük günün əzabı sizi yaxalayar”. Nəhayət, onlar dəvəyə hücum edib onun diz vətərini kəsdilər, sonra da əməllərindən peşman oldular. Əzab onları yaxaladı. Bunda bir əlamət vardır. Lakin onların çoxu iman gətirmədi. Sənin Rəbbin yenilməz qüdrət sahibidir, rəhmlidir. ———————————————————————————— 151-152. İsrafçılıqla yer üzündə fəsad törətməyin əlaqəsi: İsrafçılıq yaradılış və şəriət qanunu ilə müəyyən edilmiş həddin aşılmasına deyilir. Məlumdur ki, istənilən doğru sistemdə istənilən təcavüz və həddi aşma pozuntuya və parçalanmaya səbəb olur. Başqa sözlə desək, fəsadın mənbəyi israf, israfın nəticəsi fəsaddır. Əlbəttə, “israf” sözü bir çox mənalarda işlədilir: bəzən yemək və içmək kimi sadə kontekstlərdə, bəzən intiqam və qisas məsələlərində həddin aşılması, yalanla nəticələnən mühakimələr, şəkk-şübhə ilə nəticələnən inanclar, təkəbbür, üstün tutma, istismar və nəhayət, bütün günahlar kontekstndə işlənir. Buradan da israfçılıqla fəsad arasında hansı əlaqənin olduğu aydınlaşır. Bəzi böyük təfsirçilər hesab edirlər ki, varlıq aləmi vahid bir sistemdir, hətta bəzən hissələri arasında müşahidə edilən ziddiyyətlə harmoniya təşkil edir. Bu sistem doğru hədəflər istiqamətində hərəkətdədir və hər hissəsi üçün müəyyən bir hərəkət trayektoriyası mövcuddur. İndi əgər bu hissələrdən biri öz hərəkət orbitindən çıxsa, yanlış istiqamətə yol alsa, onunla dünyanın digər hissələri arasında problem yaranacaq. Əgər bu həddi aşmış intizamsız hissəni öz həqiqi orbitinə qaytara bilsələr, çox yaxşı olar, əks təqdirdə, onu məhv etməlidirlər ki, sistem onun üçün müəyyən edilmiş şəkildə hərəkətinə davam etsin. İnsan da fitrət əsasında öz orbiti üzrə hərəkət etsə, varlıq sistemi ilə harmoniya təşkil etsə, onun üçün təyin edilmiş xoşbəxt hədəfə çatar. Ancaq həddini aşsa, fəsad yolunda addımlasa, Allah ona qulaqburması verər, ona çətinliklərlə xəbərdarlıq edər. Əgər bunların heç bir təsiri olmasa, fəsad varlığının dərinliklərinə işləsə, Allah əzab göndərərək yer üzünü onun varlıq çirkabından təmzləyər. Bununla da Allahın bu ayələrdə israfı fəsadla eyni sırada qərarlaşdırmasının mənası aydın olur[20]. Allah rəsuluna atılmış böyük iftira: “Sehr” sözündən düzəlmiş “musəhhər” cadu olunmuş adam deməkdir. Kafirlərin inancına görə sehrbazlar bəzən sehr edərək insanların ağlını başlarından alırlar. Onlar bu iftiranı təkcə Salehə (ə) deyil, digər peyğəmbərlərə də yaxırdılar. İslam peyğəmbəri (s) də bu cür iftiradan yan keçə bilməmişdir. “Furqan” surəsinin 8-ci ayəsində belə deyilir: “Zalımlar: “Siz ancaq cin vurmuş bir adamın ardınca gedirsiniz” – dedilər. ” Onlar hesab edirdilər ki, ağıllı adam mühitin rənginə uyğunlaşan, cəmiyyətlə ayaqlaşan, bütün fəsadlara bulaşmış şəxsdir. Əgər ilahi və inqilabçı bir şəxs yanlış inancları və sistemləri aradan qaldırmaq üçün qiyam etsəydi, onu dəli, cinli və sehrlənmiş adlandırardılar[21]. Günahkarın tərəfdarlarının onun günahına ortaq olması: Möminlərin əmiri İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Ay camaat, hər hansı işə razı və ya narazı olmaq mükafat və cəzanın əhatə dairəsinin artmasına səbəb olur. Belə ki, Səmudun dəvəsini bir nəfər kəsdi, ancaq Allahın əzabı onların hamısını yaxaladı. Çünki hamı əmələ razılıq vermişdi.”[22] Deməli, məktəb və fikir bağlılıqları insanların talelərini birləşdirir[23]. Lut qövmü də elçiləri yalançı saydı. Qardaşları Lut o zaman onlara dedikdə ki: “Təqva yolunu tutmursunuz? Mən sizin üçün etibar ediləsi bir elçiyəm. Allahdan qorxun və mənə itaət edin! Mən bunun əvəzində sizdən heç bir haqq və mükafat istəmirəm. Mənim mükafatım ancaq aləmlərin Rəbbinə aiddir. Doğrudanmı siz insanlardan yalnız kişi cinsinə yaxınlıq edir və Rəbbinizin sizin üçün yaratdığı cütlərinizi tərk edirsiniz? Həqiqətən, siz həddi aşanlarsınız”. Dedilər: “Ey Lut! Əgər (sözlərindən) əl çəkməsən, mütləq, çıxarılanlardan olacaqsan!” Dedi: “Mən sizin əməllərinizin qatı düşmənyəm. Ey Rəbbim! Məni və ailəmi onların tutduqları işdən xilas et!” Biz onu və onun bütün ailəsini xilas etdik. Geridə qalanlar arasındakı yaşlı qadından başqa. Sonra o birilərini məhv etdik. Biz onların üstünə (daşlardan) yağış yağdırdıq. Qorxudulanların yağışı nə pis yağış imiş! Bunda bir əlamət vardır. Lakin onların çoxu iman gətirmədi. Sənin Rəbbin yenilməz qüdrət sahibidir, rəhmlidir. Əykə əhalisi peyğəmbərləri yalançı hesab etdi. O zaman ki, Şüeyb onlara dedi: “Təqva yolunu tutmursunuz? Həqiqətən, mən sizin üçün etibar ediləsi bir elçiyəm. Allahdan qorxun və mənə itaət edin! Mən bunun əvəzində sizdən heç bir haqq və mükafat istəmirəm. Mənim mükafatım ancaq aləmlərin Rəbbinə aiddir. Ölçüyə tam riayət edin və başqalarını ziyana salmayın. Düz tərəzi ilə çəkin. İnsanların haqqını az qoymayın və yer üzündə fəsad törətməyə çalışmayın. ————————————————————————————– 165-166. Eynicinslilərin çirkin əməllərinin acı nəticələri: Şübhə yoxdur ki, cinsi pozğunluq insan cəmiyyətlərində meydana gələn ən təhlükəli pozğunluqlardandır. Çünki bütün əxlaq normalarını öz zərərli kölgəsi altına alır, insanlarda ülvi hisslərin pozulmasına səbəb olur. Homoseksuallıq İslam dinində o qədər çirkin əməl sayılır ki, İslam hüququnda onun cəzası tərəddüd etmədən edam göstərilmişdr. İmam Rza (ə) bir hədisində homoseksuallığın haram edilməsinin fəlsəfəsini belə izah etmişdir: “Kişinin kişiyə, qadının da qadına haram edilməsinin səbəbi budur ki, bu davranış Allahın yaratdığı qadın və kişi təbiətinə ziddir. Belə ki, əgər kişilər və qadınlar öz həmcisnlərinə meyl göstərsələr, insanların nəsli kəsilər, ictimai həyatı fəsad bürüyər, dünya dağılar.” İslam peyğəmbəri (s) bir hədisində belə buyurmuşdur: “Eynicinslililərə meyl göstərənlər Cənnətin qoxusunu almayacaqlar.” İmam Əlinin (ə) hədislərinin birində homoseksuallıq küfr həddində təqdim edilmişdir. Hətta homoseksuallığın ən aşağı hədlərinə meyl göstərən şəxsləri də şiddətli əzab gözləyir. İslam peyğəmbərinin (s) hədislərinin birində belə deyilir: “Oğlan uşağını ehtirasla öpən şəxsə Qiyamət günü Allah oddan bir yüyən taxar.”[24] 181-182. Çəkidə aldatmaq: Satarkən az çəkmək, tərəzidə aldatmaq, çəki və hesabda kələk gəlinməsinə qarşı mübarizəyə Quranda xüsusi önəm verilmişdir. Hətta məsələyə o qədər önəm verilir ki, varlıq aləmində bu sistem yaradılış sistemi ilə bir sırada qərarlaşdırılır: “Göyü ucaldıb tərəzi və qanun qoydu ki, tərəzidə həddi aşmayasınız. İnsafla çəkin və çəkini əskiltməyin.” (Rəhman surəsi-7-9). Bu ayələrdə çəki və hesabda ədalətə riayət etmənin kiçik deyil, çox əhəmiyyətli bir mövzu olduğuna, hətta bütün dünyaya hakim olan nizam-intizam və ədalət prinsipnin bir hissəsi olduğuna işarə edilmişdir. Ümumiyyətlə, haqq-ədalət, nizam-intizam və hesab-kitab varlıq aləminə hakim kəsildiyi kimi, hər yerdə və hər şeydə əsas və həyati əhəmiyyətə malikdir. Buna görə də sözügedən prinsipdən uzaq düşmək təhlükəlidir. Xüsusilə çəkidə aldatmaq alqı-satqının əsas şərti hesab edilən etibar və inam sərmayəsini məhv, iqtisadi sistemi alt-üst edir. Bir məsələni də xüsusilə qeyd etməliyik ki, çəkidə aldadanlar hüquqi cəhətdən alıcılara borcludurlar. Buna görə də onların tövbəsi, hətta aldatdıqları adamları tanımasalar belə, mənimsədiklərini geri qaytarmayınca tövbələri əsla qəbul olmaz. Sahibi tanınmayan mala gəlincə, həmin məbləğ haqqın qaytarılması adı ilə mal sahibinin adından yoxsula verilməlidir. Çəkidə aldatmağın mənası çox genişdir, vəzifəni yerinə yetirərkən istənilən növ laqeydlik və səhlənkarlığa da şamil olur. Belə ki, bu hökm az iş görən fəhlə, yaxşı dərs deməyən müəllim, vaxtında iş başında olmayan, işinə can yandırmayan işçiyə də şamil olur və onları da eyni aqibət gözləyir[25]. Sizi və əvvəlki nəsilləri yaradandan (əmrinə qarşı gəlməkdən) qorxun!” Dedilər: “Sən yalnız və yalnız ovsunlanmışlardansan. Sən də bizim kimi bir insansan. Səninlə bağlı qənaətimiz yalnız budur ki, sən yalançılardasan. Əgər, doğru danışanlardansansa, göydən başımıza daşlar yağdır”. (Şüeyb) dedi: “Rəbbim sizin gördüyünüz işlərdən daha yaxşı xəbərdardır”. Nəhayət, onu yalançı saydılar və buna görə də kölgəli günün əzabı onları yaxaladı. Həqiqətən, o, böyük bir günün əzabı idi. Bu hadisədə bir əlamət vardır. Lakin onların çoxu iman gətirmədi. Sənin Rəbbin yenilməz qüdrət sahibidir, rəhmlidir. Şübhəsiz ki, bu (Quran), aləmlərin Rəbbi tərəfindən nazil edilmişdir. Onu əmanətdar Ruh endirib – sənin qəlbinə ki, qorxudanlardan (xəbərdar edənlərdən) olasan. (Onu) açıq-aydın ərəb dilində (nazil etdi). Şübhəsiz ki, onun haqqında keçmiş ümmətlərin kitablarında da məlumat verilmişdir. İsrail oğullarından olan alimlərin ondan yaxşı xəbərdar olması bunlar üçün yetərli dəlil deyilmi? Əgər Biz onu ərəb olmayanlardan birinə nazil etsəydik və o, bunu onlara (ərəblərə) oxusaydı, ona iman gətirməzdilər. Biz Quranı günahkarların qəlbinə belə (açıq-aydın şəkildə) salarıq. Onlar ağrı-acılı əzabı öz gözləri ilə görməyənədək ona inanmazlar. (Əzab) onlara özləri də hiss etmədən, gözlənilmədən gələcəkdir. Onlar deyəcəklər: “Bizə möhlət veriləcəkmi?” Bizim əzabımız üçünmü tələsirlər? Bizə xəbər ver, əgər onlara illərlə bu həyatdan pay versək, sonra vəd olunduqları əzab onlara yetişsə, ————————————————————————————— Kölgəli günün əzabı: “Zullət” kölgə salan bulud parçasına deyilir. Təfsirçilərin bir çoxu bu ayəni təfsir edərkən yazırlar ki, Şüeybin (ə) qövmünün yaşadığı ərazini yeddi gün yandırıcı isti bürüdü, heç külək əsmədi. Qəfildən göydə bir bulud parçası peyda oldu, külək əsdi. İnsanlar evlərindən çölə tökülüşərək buludun kölgəsinə toplaşdılar. Bu vaxt buluddan qulaq batıran ölümcül bir ildırım qopdu. Onun ardınca oraya toplaşanların başına od yağdı, yer silkələnməyə başladı, hamısı həlak oldu. Bilirik ki, ildırım buludla yer arasındakı güclü elektirik mübadiləsinin nəticəsində baş verir. İldırım qorxulu səsə malikdir, bəzən baş verdiyi ərazidə böyük şimşək və titrəyişlə müşayiət olunur. Quranın müxtəlif surələrində Şüeybin (ə) qövmünə göndərilmiş əzabla bağlı hamısı bir həqiqəti əks etdirən müxtəlif ifadələr işlənmişdir. “Əraf” surəsinin 91-ci ayəsində “rəcfət” (titrəyən yer), “Hud” surəsinin 94-cü ayəsində “səyhət” (gurultulu səs), bu ayələrdə isə “kölgəli günün əzabı” ifadəsi işlədilmişdir[26]. Ruhul-əmin (əmanətdar ruh): Ruhul-əmin deyilərkən vəhy mələyi, yəni Cəbrail (ə) nəzərdə tutulur. Çünki “Bəqərə” surəsinin 97-ci ayəsində də vəhyin onun tərəfindən gətirildiyi buyurulmuşdur: “De: “Cəbrailin düşməni (əslində, Allahla düşməndir. Çünki) o, Allahın əmri ilə Quranı sənin qəlbinə nazil edir.” Başqa bir yerdə ona Ruhul-qudus deyilmişdir (Bəqərə – 87). Allahın Cəbraili (ə) Ruhul-əmin adlandırmasının səbəbi onun Allahın əmrlərini Peyğəmbərə (s) çatdırarkən əmanətdar olduğunu, Allahın sözünü qəsdən, bilmədən, səhvən və ya unudaraq dəyişmədiyini, təhrif etmədən çatdırdığını göstərməkdir[27]. 198-199. Etnik təəssübkeşlik: Şübhə yoxdur ki, insan aid olduğu torpaq, qəbilə və ya xalqa qarşı sevgi bəsləyir. Onun öz torpağına, xalqına və millətinə olan sevgisi eyib deyil, əksinə, onun sosial münasibətlərində qurucu rol oynayan amildir. Ancaq bu sevginin də bir həddi var. Əgər həddi aşsa, dağıdıcı, destruktiv və zərərli olar. Bəyənilməyən milli və etnik təəssübkeşlik ifrat sevgiyə aiddir. Qohum, qəbilə, xalq və vətənin ifrat dərəcədə müdafiəsi tarix boyu bir çox müharibələrə, xurafat və çirkinliklərin xalq və qəbilənin adət-ənənəsi adı altında digər xalqlara ötürülməsinə səbəb olmuşdur. Bu ifrat müdafiə və tərəfdarlıq bəzən elə bir həddə çatır ki, qəbilənin ən çirkin adamı insanın gözündə gözəl, başqa qəbilənin ən gözəl adamı isə insanın gözündə çirkin görünür. Başqa sözlə desək, etnik təəssübkeşlik insanın ağıl, fikir, düşüncə və dərrakəsinin üzərini örtən, doğru mühakimə yürütməyə mane olan cəhalət və eqoizm pərdələrindən biridir. Təəssübkeşlik bəzi xalqların arasında daha güclüdür. Təəssübkeşliyi şöhrət tapmış bu ayələrdə də işarə edilən bir qrup ərəb buna bir misaldır. Cahiliyyət dövrünün ərəblərinin təəssübkeşliyi elə bir həddə olmuşdur ki, hətta Quran başqa bir xalqa gəlmiş olsaydı, ona əsla iman gətirməzdilər. Hədislərdə də təəssübkeşlik pislənilən və məzəmmət edilən xüsusyyətlərdən biri kimi təqdim edilmişdir. Hədislərinin birində İslam peyğəmbəri (s) belə buyurmuşdur: “Qəlbində xardal dənəsi boyda təəssübkeşlik olan şəxsi Qiyamət günü Allah cahil ərəblərlə bir tutacaq.” İmam Sadiq (ə) bu ayəni izah edərkən buyurmuşdur: “Əgər Quran qeyri-ərəbə nazil olsaydı, ərəblər ona iman gətirməzdilər. Ancaq Quran ərəblərə nazil oldu, qeyri-ərəblər ona iman gətirdi. Bu, qeyri-ərəblər üçün bir üstünlükdür.”[28] Dünya ləzzətindən olan nəsiblərinin onlara heç bir faydası olmayacaq. Biz heç bir kəndi qorxudanları olmadan məhv etmədik. Xəbərdar edib, xatırlamaları üçün (göndərdik). Biz əsla zalım olmamışıq! Bu ayələri şeytanlar və cinlər endirmədi. Onlar buna layiq deyillər və (buna) qüdrətləri də çatmaz. Çünki onlar (səmavi xəbərləri) dinləməkdən kənarlaşdırılmışlar. Allahla yanaşı heç bir tanrını çağırma, yoxsa əzaba düçar edilənlərdən olarsan. Yaxın qohumlarını qorxut! Qanadlarını sənə tabe olan möminlər üçün aç! Əgər onlar sənə asi olsalar, de: “Şübhəsiz ki, mən sizin etdiyiniz əməllərdən uzağam!” Yenilməz qüdrət və rəhmət sahibi olan Allaha təvəkkül et! O, səni (ibadət etmək üçün) duranda da görür, səcdə edənlər arasında etdiyin hərəkəti də. Odur eşidən və bilən Allah! Şeytanların kimə nazil olduqlarını sizə xəbər verimmi? Onlar hər bir yalançıya və günahkara nazil olarlar. Onlar eşitdiklərini (başqalarına) təlqin edərlər və əksəriyyəti yalançıdır! Şairlərə gəldikdə isə, onlara ancaq azğınlar uyar. Onların hər vadidə sərgərdan gəzdiyini görmürsənmi? Və etmədikləri sözləri danışdıqlarını (görmürsənmi)? Təkcə iman sahibi olub xeyirxah əməllər edən, Allahı tez-tez yada salan və haqsızlığa məruz qaldıqları zaman özlərini (və möminləri) müdafiə edənlərdən başqa. Zalımlar isə qayıdacaqları yerin hara olduğunu tezliklə biləcəklər. —————————————————————————————- 210-212. Qurana qarşı başqa bir iftira: Bu ayədə Quran düşmənlərinin bəhanə və ya qəbuledlməz iftiralarından birinə cavab verilir. Onlar deyirdilər: Mühəmmədin (s) cinlərdən biri ilə əlaqəsi var və bu ayələri ona həmin cin öyrədir. Halbuki Quranda bu ayələrin aləmlərin Rəbbi tərəfindən nazil edildiyi dəfələrlə təkrarlanır. Əsasən, haqq, ədalət, təqva, təmizlik, paklıq və istənlən şirkdən uzaq durmağa çağırışdan ibarət olan Quranın məzmunu ayələrin Şeytan fikrləri və cinlərin təlqinləri ilə əsla oxşar olmadığını göstərir. Şeytanlar və cinlərin işi yalnız fitnə-fəsad və şərdən ibarətdir, Quran isə xeyir və islahat kitabıdır. Bundan başqa, cinlərin belə bir qüdrəti yoxdur. Əgər onların belə bir qüdrəti olsaydı, Quranın nazil olduğu mühitdə şeytanlarla əlaqəsi olan kahinlər kimi insanlar onun mislini gətirə bilməli idilər. Halbuki onların hamısı bunda aciz idilər. Acizlikləri onların gücləri fövqündə olan bir varlıq tərəfindən göndərildiyini sübuta yetirir. Digər tərəfdən kahinlər özləri etiraf edirdilər ki, Peyğəmbər (s) dünyaya gəldikdən sonra onlarla əlaqəsi olan şeytanların səmavi xəbərlərlə olan əlaqəsi tamamilə kəsilmişdir. Quranın digər ayələrindən də məlum olur ki, şeytanlar daha çox göylərə qalxır, qulaq asır, mələklər arasında danışılan xəbərləri bəzən öz dostlarına çatdırırdılar. Lakin Peyğəmbərin (s) zühurundan sonra dinləməyə tamamilə son qoyuldu və bu əlaqə kəsildi. Bunu müşriklər özləri də bilirdilər. Əgər bilməsəydilər də, Quran onlara xəbər verdi[29]. Yaxın qohumların çağırılması: İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Bu ayə nazil olanda Allah rəsulu (s) həmin vaxt sayları təxminəən qırx nəfərə çatan Əbdülmüttəlib övladlarını çağırıb buyurdu: “Sizlərdən hansınız mənim qardaşım, varisim, arxam, məndən sonra mənim vəsim və sizin aranızdakı canişinim olar?” Bu sözü onların hər birinə ayrıca dedi, hamısı da təklifi rədd etdi. Nəhayət, sözü mənə ünvanladı. Mən dedim: “Ey Allahın elçisi! Mən hazıram”. Bu vaxt üzünü Əbdülmüttəlib nəslinə tutub ded: “Ey Əbdülmüttəlibin övladları! Bu, mənim varisim, arxam və məndən sonra aranzıdakı canişinimdir. Sonra toplaşanlar istehza ilə gülüb qalxdılar və Əbutalibə dedilər: “Sənə əmr edəcək ki, bu oğlan uşağının əmrinə tabe olub ona itaət edəsən.”[30] 224-227. İslamda şeir və şairlik: Şübhəsz ki, şeir təbi və şairlik bacarığı insanın digər bütün istedadları kimi, düzgün istiqamətə yönəldiyi, ondan müsbət şəkildə istifadə edildiyi zaman qiymətli olur. Əgər ondan insanların etiqad və əxlaq özüllərini dağıtmaq, fəsada, anarxiyaya çağırış üçün istifadə edilərsə, insanlar onunla puçluğa, mənasızlığa, xəyalpərəstliyə sövq edilərsə və ya ondan məzmunsuz məşğuliyyət kimi istifadə edilərsə, qiymətsiz, hətta zərərli olar. İslam da bu istiqamətin hədəflərini, strategiyalarını və nəticələrini qiymətləndirir. Bir qrup səhabə mübarək ramazan gecələrinin birində sözü şer və şairliyin üstünə gətirdiyi vaxt İmam Əli (ə) buyurdu: “Bilin ki, əməl meyarınız dindir, sizi qoruyan vasitə təqvadır, bəzəyiniz ədəbdir, abrınızı qoruyan vasitə səbirdir.” Şeir, əslində, vasitədir, onun qiymət meyarı istifadə edildiyi məqsəddir. Bəzən bu vasitə elə həddə çatdırılmışdır ki, fəsad və destruktivliyin əsas amilinə çevrilmişdir, bəzən bir xalqı və milləti qaniçən və əzazil düşmən qarşısında elə cəsur etmişdir ki, rəşadətli döyüşçülər düşmən ordusunun sıralarını dağıdaraq qəlbini parçalamışlar. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Hər kəs bizim haqqımızda bir beyt şeir desə, Allah Cənnətdə onun üçün bir ev inşa edər.”[31] [1] Nümunə, c.15, səh.179 [2] Nümunə, c.15, səh.185-188 [3] Mənşuri-cavid, c.12, səh.69 [4] Əl-Mizan, c.15, səh.261 [5] Əl-Mizan, c.15, səh.264 [6] Nümunə, c.15, səh.216 [7] Nümunə, c.15, səh.222 [8] Nümunə, c.15, səh.238 [9] Nümunə, c.15, səh.239 [10] Nümunə, c.15, səh.247 [11] Təfsiri-mövzui, c.6, səh.378; Pəyame-Quran, c.3, səh.342; Ətyəbül-bəyan, c.10, səh.44 [12] Nümunə, c.15, səh.261 [13] Əl-Mizan, c.15, səh.286 [14] Nümunə, c.15, səh.273 [15] Nümunə, c.15, səh.268 [16] Nümunə, c.15, səh.282 [17] Ətyəbül-bəyan, c.10, səh.60 [18] Nümunə, c.15, səh.293 [19] Nümunə, c.15, səh.294 [20] Nümunə, c.15, səh.307 [21] Nümunə, c.15, səh.311 [22] Nəhcül-bəlağə, 192-ci xütbə [23] Nümunə, c.15, səh.314 [24] Nümunə, c.15. səh.320 [25] Nümunə, c.15, səh.111 [26] Nümunə, c.15, səh.340 [27] Əl-Mizan, c.15, səh.316 [28] Nümunə, c.15, səh.53 [29] Nümunə, c.15, səh.363 [30] İləlüş-şəraye, c.1, səh.170 [31] Nümunə, c.15, səh.381
“Furqan” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Aləmləri xəbərdar edib qorxutmaqdan ötrü Öz quluna Furqanı (Quranı) nazil edən kəs tükənməz, bərəkətli və xeyirlidir! Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur. Özünə övlad götürməmişdir və hökumətində də şəriki yoxdur. Hər şeyi yaradıb dəqiq bir biçim vermişdir. —————————————————————————————– Mühüm proqramlarda iştirak etməmək üçün Peyğəmbərdən (s) icazə alınmasının zəruriliyi: Bəzi hədislərdə bu ayənin Hənzələ ibn Əyyaş haqqında nazil olduğu qeyd edilmişdir. Ühüd döyüşünün baş verəcəyi günün gecəsi Hənzələ ailə qurmağa hazırlaşırdı. Peyğəmbər (s) səhabələri ilə döyüşlə bağlı müzakirələr aparırdı. Bu zaman Hənzələ Peyğəmbərin (s) yanına gəlib ondan həmin gecə üçün icazə istəyir. Peyğəmbər (s) icazə verir. Səhər açıldıqda döyüşdə iştirak etmək üçün o qədər tələskənlik edir ki, hətta qüsl almağa belə lüzum görmür. Elə həmin halda döyüş meydanına yollanır. Nəhayət, şəhid olur. Peyğəmbər (s) onun haqqında belə buyurur: “Mələklərin yerlə göy arasında Hənzələyə qüsl verdiklərini gördüm”. Bundan sonra Hənzələ “Ğəsilül-məlaikə” (mələklərin qüsl verdiyi adam) ləqəbi ilə tanınır[1]. Peyğəmbəri (s) bir-birinizi çağırdığınız kimi çağırmayın: Bu cümlə ilə bağlı iki izah mövcuddur: 1. Peyğəmbərin (s) çağırışını öz çağırışlarınıza tay tutmayın. Əgər o, sizi hər hansı məsələyə görə çağırırsa, deməli, həmin məsələ dini cəhətdən çox mühüm bir məsələdir. Ona çox böyük əhəmiyyəti olan bir məsələ kimi baxmaq lazımdır. Onun çağırışlarına laqeyd yanaşmayın, əmrini Allahın əmri, çağırışını Allahın çağırışı bilin. 2. Peyğəmbəri (s) çağırarkən bir-birinizi çağırdığınız kimi deyil, ədəb-ərkanla, hörmətlə, məqamına layiq şəkildə çağırın. Bu göstəriş ona görə verildi ki, o dövrdə İslamın etik davranışları ilə tanış olmayanlar həm təklikdə, həm də ictimai yerdə Peyğəmbəri (s) birbaşa adı ilə “Mühəmməd!” – deyə çağırırdılar. Bu da böyük səmavi rəhbərin məqamına uyğun olmayan bir davranış idi. Bu ayədə onun “ey Allahın rəsulu”, “ey Allahın nəbisi” kimi adlarla, ədəblə, etik normalara uyğun səs ahəngi ilə çağırmaq göstərişi verilir[2]. İmam Sadiqin (ə) bir hədisində həzrət Fatimənin (ə) dilindən belə nəql edildiyi qeyd edilmişdir: “Bu ayə nazil olandan sonra mən artıq Allah rəsulunu “atacan” deməyə son qoyub “ey Allahın rəsulu”, – deyə çağırmağa başladım. Peyğəmbər (s) mənə buyurdu: “Sən “atacan” de. Çünki bu söz qəlbimi daha da canlandırır və Allahı daha çox şad edir.”[3] “Furqan” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə üç hissədən təşkil olunub: 1. Surənin əvvəlində müşriklərin bəhanələri qeyd edilərək onlara cavablar verilir, Allahın əzabı, Qiyamət gününün hesab-kitabı və Cəhənnəmin ağrı-acılı əzabları ilə qorxudulur, keçmiş xalqların başına gələnlərdən söz açılır. 2. Bu mövzunu təkmilləşdirmək üçün Allahın təkliyini sübut edən dəlillərin müəyyən qisminə, Allahın mövcudat aləmindəki əzəmət nişanələrinə işarə edilir. 3. Həqiqi möminlər və Allahın səmimi bəndələrinin xüsusiyyətlərinə ümumiləşdirilmiş şəkildə toxunulur[4]. Quran haqla batili ayırandır: “Furqan” sözünün mənası ayıran, fərqləndirəndir. Ayədə “furqan” deyiləkən Quran nəzərdə tutulmuşdur. Çünki Quran insan həyatının bütün sferalarında haqla batilin əbədi və ən yaxşı tanıtdırıcısıdır. Quran fikir, düşüncə, inanc, qanun, hökmlər, ədəb və əxlaq sahəsində möhkəm bir meyardır[5]. Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Fitnələr qaranlıq gecənin bir parçası kimi sizi ağuşuna aldığı vaxt Qurana sığının!”[6] Diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, Allahın zatının mübarək olması Furqanın, yəni haqqı batildən ayıran Quranın nazil olması vasitəsilə təqdim edilmişdir. Bu da onu göstərir ki, ən böyük xeyir və bərəkət insanın haqq və batili tanımaqda istifadə etdiyi vasitədədir[7]. Onlar Allahı qoyub heç nə yaratmayan, əksinə, özləri yaradılan, özlərinə nə bir zərər, nə də bir xeyir verməyə qadir olmayan, öldürməyə, həyat verməyə və yenidən diriltməyə qüdrətləri çatmayanları özlərinə tanrı seçdilər. Kafirlər: “Bu, onun uydurduğu yalandan başqa bir şey deyildir. Ona bu işdə başqa adamlar da kömək etmişlər” – dedilər. Beləcə, onlar haqsızlığa və iftiraya yol verdilər. Onlar: “Bu, keçmişdəkilərin nağıllarıdır. O, bunları köçürmüşdür. Bunlar səhər-axşam ona oxunur” – dedilər. De: “Onu göylərin və yerlərin sirlərini bilən nazil etmişdir. O, bağışlayandır, rəhimlidir!” Onlar dedilər: “Nə üçün bu peyğəmbər yemək yeyir, bazarları gəzib dolaşır. Nə üçün ona özü ilə birlikdə xəbərdarlıq edib qorxu gələn bir mələk göndərilmədi? Niyə ona (göydən) bir xəzinə göndərilmədi? Niyə meyvəsindən yeyəcəyi bir bağı olmadı?” Zalımlar: “Siz ancaq cin vurmuş bir adamın ardınca gedirsiniz” – dedilər. Gör səninlə bağlı hansı bənzətmələri söylədilər və haqq yoldan bir daha onu tapa bilməyəcəkləri şəkildə sapdılar! İstəsə, sənə bundan daha yaxşısını verə, ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarını yarada, sənin üçün dəbdəbəli qəsrlər inşa edə bilən Allah necə də tükənməz, bərəkətli və xeyirlidir! Lakin onlar Qiyaməti də yalan saydılar. Biz də Qiyaməti yalan sayanlardan ötrü yandırıb-yaxan bir od hazırladıq. ——————————————————————————————- 4-5. Quranı başqalarından öyrənməsi Peyğəmbərə (s) atılan bir böhtandır: Hədislərdə qeyd edilir ki, kafirlər “başqa adamlar” deyərkən Tövratı oxuyub onunla yaxından tanışlığı olan Qədas, Yəsar və Həbr adlı üç yəhudini nəzərdə tuturdular. Onlar müsəlman olduqdan sonra Peyğəmbər (s) onlara qayğı göstərirdi. Kafirlər bu vəziyyətdən sui-istifadə edərək Peyğəmbərə (s) bu ayələrdə qeyd edilən iftiraları atdılar[8]. Kafirlər bir neçə cümlə ilə Quranda zəif cəhətlər olduğunu sübut etməyə çalışırdılar: “Quranda yeni heç nə yoxdur, keçmişdəkilərin bir ovuc nağıllarıdır. Başqalarını köməyi olmadan Peyğəmbər (s) öz fəaliyyətni hətta bir gün də davam etdirə bilməz. Səhər-axşam mövzuları ona kimlərsə diktə etməli və o da yazmalı idi. O, yazmağı da bilir, oxumağı da. Təhsil almamışam deməsi yalandır”. Kafirlər bu iftiraları ilə insanları Peyğəmbərin (s) ətrafından dağıtmaq istəyirdilər. Halbuki hamı Peyğəmbərin (s) kimdənsə təhsil almadığını yaxşı bilirdi. Hər gün kimdənsə nə isə öyrənsəydi, bunu hər kəsdən əsla gizlətmək olmazdı. Bundan başqa, Quran ayələri Peyğəmbərə (s) müxtəlif vaxtlarda, o cümlədən səfərlərdə də nazil olurdu. Digər tərəfdən, Quranda keçmiş peyğəmbərlərin əhvalatları ilə yanaşı etiqad, əxlaq, hökm və qanunlarla bağlı çox mövzular yer almışdır. Məsələnin başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, Quranda peyğəmbərlər haqqında yazılanlar təhrif edilmiş Tövrat, İncil və ərəb nağıllarında olan əhvalatlardan fərqlənirdi. Əgər onları Quranla müqayisə etsək, bunun şahidi olarıq[9]. Allah Peyğəmbərə (s) kafirlərin söylədiklərindən daha yaxşısını bəxş edə bilər: Əvvəlki ayələrdə qeyd edilir ki, kafirlər Peyğəmbərə (s) qarşı ittihamlar irəli sürərkən nə üçün ona göydən xəzinə göndərilmədiyini və ya nə üçün bir bağ sahibi olmadığını da irad tuturdular. Allah-taala bu ayədə onlara cavab verərək buyurur ki, Allah Peyğəmbərə (s) kafirlərin söylədiyi xəzinə və bağdan daha yaxşısını verə blər, ancaq istədiyi bu deyil[10]. İmam Əli (ə) bu mövzunu çox gözəl bir tərzdə ifadə etmişdir: “Əgər Allah-taala istəsəydi, peyğəmbərləri seçərkən xəzinələri, ləl-cəvahirat mədənlərini, yamyaşıl bağların qapılarını onların üzünə açardı. Göydəki quşları, yer üzünün yırtıcı heyvanlarını onlarla birlikdə hərəkətə gətirərdi. Ancaq bunu etsəydi, imtahan olmazdı, mükafat və əzab heç bir əhəmiyyət kəsb etməzdi, Allahın müjdə və təhdidləri faydasız olardı, möminlərə sınanmışların mükafatları vacb olmazdı, iman gətirənlər əməlisalehlərin savablarına layiq görülməzdilər, sözlər öz mənasını itirərdi. Lakin Allah peyğəmbərləri zahirən sadə və yoxsul olmalarına baxmayaraq, əzmkar və qüvvətli, qəlbləri və gözləri doldurmayacaq qədər qənaətcil, göz və qulaqları heyrətləndirəcək qədər yoxsul olduqları halda seçmişdir. Əgər peyğəmbərlər qarşı çıxılmayacaq qədər böyük qüdrətə, əsla məğlub edilə blməyəcək gücə, bütün gözlərin dikildiyi hakimiyyətə sahib olsaydılar, insanlar uzaq-uzaq yerlərdən onlara doğru axın edərdilər, insanlar arasında etibarları və dəyərləri olmazdı, təkəbbürlü insanlar qarşılarında təzim edərdilər, qorxu və ya maddiyyata olan sevgi üzündən zahirən iman gətirdiklərini söyləyərdilər. Belə olan surətdə imanları xalis olmazdı, imanlarına Allahdan qeyri hədəflər nüfuz edərdi, yaxşı işləri ayrı-ayrı məqsədlər üçün edərdilər. Ancaq Allah peyğəmbərlərə itaət göstərilməsinin, səmavi kitabların təsdiqinin, ibadətdə təvazökarlığın, Allahın əmrinə boyun əyməyin, itaətkarlığın əsasında Allah üçün olan xalis niyyətin durmasını, niyyətlərə Allahdan qeyrisinin qatılmamasını istəmişdir. Çünki sınaq və çətinliklərin miqyası artdıqca savab və mükafatlar da artmış olur.”[11] Buradan da aydın olur ki, bu ayədə bağ və qəsr deyilərkən axirət deyil, dünya bağları və qəsrləri nəzərdə tutulur. Yəni Allah-taala elə bu dünyada peyğəmbərlərə kafirlərin söylədiklərindən daha yaxşısını bəxş edə bilər[12]. Bu od onları uzaq məsafədən gördüyü zaman onun qorxulu səsini və qəzəbli uğultusunu eşidəcəklər. Zəncirə vurulmuş və buxovlanmış halda onun dar bir küncünə atıldıqları zaman ah-nalə səsləri, “mənə ölüm olsun” fəryadları ucalar. (Onlara deyilər:) “Bu gün özünüzə bir ölüm deyil, çoxlu-çoxlu ölümlər istəyin!” De: “Bu yaxşıdır, yoxsa müttəqilərə əməllərinin mükafati və məskunlaşmaları üçün vəd edilən əbədi Cənnət?” Onlar üçün orada istədikləri hər şey vardır. Orada əbədi qalacaqlar. Bu, sənin Rəbbinin Öz öhdəsinə götürdüyü qəti bir vəddir. O gün onları və Allahdan başqa sitayiş etdiklərinin hamısını bir yerə toplayıb deyəcək: “Mənim bu qullarımı siz azdırdınız, yoxsa onlar özləri azdılar?” Onlar deyəcəklər: “Sən pak və müqəddəssən! Sənin əvəzinə özümüzə başqa himayədarlar götürmək bizə yaraşmaz. Lakin Sən onlara və atalarına o qədər bol nemət bəxş etdin ki, axırda Səni xatırlamağı unudub məhvə məhkum oldular”. (Allah-taala onlara buyuracaq:) “Bu məbudlar sizin dediklərinizi təkzib etdilər. Artıq siz nə əzabı dəf edə, nə də kimdənsə yardım diləyə bilirsiniz. Zülm edənlərinizə böyük bir əzab daddıracağıq”. Səndən öncəki elçilərimiz də yemək yeyər, bazarları gəzib dolanardılar. Sizin bəzilərinizi digərlərinizlə sınaqdan keçirtdik ki, (görək) səbir edə biləcəksinizmi? Sənin Rəbbin görəndir. ——————————————————————————————- Cəhənnəmin fəryadı: Bu ayədə ilahi əzabın şiddətini göstərən bir neçə bədii ifadə işlədilmişdir: 1. Ayədə “onlar Cəhənnəm odunu uzaqdan görürlər” deyil, “Cəhənnəm odu onları uzaqdan görür” deyə buyurulmuşdur. Sanki gözü və qulağı varmış kimi od yollara göz dikib günahkarların yolunu gözləyir. 2. Həyəcana gəlməsi üçün od onların yaxınlaşmasına ehtiyac duymur. Elə uzaq məsafədən qəzəblə fəryad qoparır. Hədislərə görə bu məsafə br illik yoldur. 3. Cəhənnəm odu üçün “zəfir” ifadəsi işlədilmişdir. Zəfir insanın havanı ciyərlərinə alması nəticəsində köksünün qabarmasına deyilir. Bu vəziyyət adətən, insan bərk qəzəbləndiyi vaxt baş verir. Bu ifadələrlə Cəhənnəm odu öz ovunu gözləyən ac yırtıcıya bənzədilmişdir[13]. 17-18. Burada “Allahdan qeyriləri” deyilərkən kimlər nəzərdə tutulur? Məşhur təfsirçilər bu suala iki cavab vermişlər: 1. Burada tanrılar deyilərkən ayrı-ayrı müşrik zümrələrin özlərinə məbud seçdiyi insanlar (İsa peyğəmbər kimi), şeytanlar (cinlər kimi) və mələklərdən olan tanrılar nəzərdə tutulur. Bu ibadət obyektləri ağıl, şüur və idrak sahibləri olduqları üçün onlara sual ünvanlanmışdır. “Bunlar bizim onlara ibadət etməyimizi istəyirdilər” deyən müşriklərin yalanını üzə çıxarmaq və bəhanələrinə son qoymaq üçün iddia ilə bağlı tanrı seçilən bu varlıqların özlərindən soruşulur. Onlar isə söylənilənlərin yalan olduğunu bildirirlər. 2. Allah-taala həmin gün bütlərə bir növ həyat və şüur bəxş edəcək. Onlar da verilən suallara cavab verə və “İlahi, biz bunları azdırmadıq, bunlar nəfs və təkəbbürlərinə tabe olub azdılar”, – deyə cavab verə biləcəklər. Ayədəki göstəricilər onların ağıl və şüur sahibi olduqlarını göstərir. Bu da İsa, mələklər və onlar kimi şüurlu varlıqlar versiyasının daha münasib olduğunu deməyə əsas verir[14]. Peyğəmbərlər insanlar üçün sınaq və imtahan vasitəsidir: Əvvəlki ayələrdə qeyd edilir ki, kafirlər peyğəmbərin insanlar kimi yeməsini, bazarlarda gəzməsini, maddi cəhətdən özünə xas bir həyat tərzinə malik olmadığını ona irad tuturdular. Allah-taala bu ayədə onlara cavab verərək buyurur ki, Allahın dəyişməz qanununa əsasən bu dünya ixtiyar və sınaq yeridir, insanlar müxtəlif vasitələrlə sınanırlar. Allah bəzi insanların digərləri üçün sınaq vasitəsi olmasını istəyir. Peyğəmbərlər maddi həyatda insanlarla ortaq cəhətlərə malik olduqlarına görə onlar üçün sınaq vasitəsi olurlar. Bununla da şübhəçilər möminlərdən, haqqın acısına dözə bilməyən ehtiras və nəfsani istək davamçıları Allaha itaət yolunda səbir və dözüm nümayiş etdirən haqq ardıcıllarından fərqləndirilirlər[15]. İnsanların çoxu öz kimilərin, xüsusilə maddi cəhətdən aşağı həyat tərzinə malik insanların tabeçiliyi altında olmağı xoşlamırlar. Onlara görə rəhbər ya maddi cəhətdən, ya yaşca digərlərindən üstün olmalı, ya da cəmiyyətdə tanınıb-seçilən adamlardan olmalıdır. “İsra” surəsinn 94-cü ayəsində Allah-taala belə buyurmuşdur: “İnsanlara doğru yolu göstərən bələdçi gəldikdən sonra onların iman gətirməsinə ancaq: “Allah bir insanımı elçi göndərdi?”– demələri mane oldu.”[16] Bizimlə görüşəcəklərinə ümid etməyənlər dedilər: “Nə üçün bizə mələklər göndərilmədi? Niyə Rəbbimizi öz gözlərimizlə görmürük?” Onlar özləri haqqında təkəbbürə qapıldılar və həddi çox aşdılar. Məhz mələkləri görəcəkləri gün günahkarlara heç bir müjdə olmayacaqdır. (Bu, onların əzab günü olacaq). Deyəcəklər: “ Bizə aman verin, bizi bağışlayın!” Biz onların etdikləri əməllərə baxdıqdan sonra onları havada sovrulmuş toz dənəciklərinə çevirərik. Həmin gün Cənnət sakinlərinin qalacağı yer daha yaxşı və istirahət edəcəyi yer daha gözəl olacaqdır. Həmin gün göy buludla parçalanacaq və mələklər (yerə) endiriləcəkdir. Həmin gün həqiqi hökmranlıq ancaq rəhman olan Allaha məxsusdur. O gün kafirlər üçün çətin bir gün olacaqdır. Həmin gün zalım kimsə əlini dişləyərək deyəcəkdir: “Kaş ki, mən Peyğəmbərlə eyni yolu tutaydım! Vay halıma! Kaş ki, filankəslə dost olmayaydım! Çünki zikr (haqqı xatırladan) mənə çatdıqdan sonra o, məni (haqqı) xatırlamaqdan sapdırdı”. Şeytan insanı hər zaman xar edəndir. Peyğəmbər: “Ey Rəbbim! Qövmüm bu Quranı tərk etdi!” – deyəcək. Beləcə, Biz hər peyğəmbər üçün günahkarlardan bir düşmən etdik. Amma yolu göstərən rəhbər və yardımçı kimi Rəbbin sənə yetər. Kafirlər dedilər: “Nə üçün Quran ona birdəfəyə nazil olmadı?” Biz onu sənin qəlbini möhkəmləndirmək üçün sənə tədricən oxuduq. —————————————————————————————– Göylərin parçalanacağı gün: Bu ayədə müşriklərin bəhanələrindən birinə cavab verilmişdir. Onlar əsatir və nağıllarda olduğu kimi, Allahın və mələklərin buludların arasından enib onları haqqa dəvət edəcəklərini gözləyirdilər. Yəhudi əsatirlərində də bəzən Allahın buludlar arasında göründüyü qeyd edilmişdir. Quranda onlara belə cavab verilir: Mələklər bir gün onlar üçün enəcək. Ancaq həmin gün onların cəza və əzab günü olacaq. Həmin gün onların xülyalarına son qoyulacaq. Bəzi təfsirçilər hesab edirlər ki, göylərin parçalanması deyilərkən müşahidə aləminin aşkar olması, cəhalət və nadanlıq pərdəsinin kənara çəkilməsi, qeyb aləminin aşkara çıxması nəzərdə tutulur. İnsanlar həmin gün malik olduğu dərk və gözdən fərqli bir dərkə və gözə malik olacaq. Pərdələr kənara çəkiləcək və insanlar yuxarı aləmdən enməkdə olan mələkləri görəcəklər[17]. 27-28. Dostun insan həyatındakı rolu: 27-ci ayədə: “Kaş ki, mən Peyğəmbərlə eyni yolu tutaydım!”, sonrakı ayədə isə: “Kaş ki, filankəslə dost olmayaydım!”, – deyə buyurulmuşdur. Yəni bütün bədbəxtliyimə səbəb Peyğəmbərlə (s) əlaqəni kəsməyim, azğın insanla dostluq etməyimdir[18]. Bu ayələrdən məlum olur ki, haqq yoldan azmışların azmasının səbəbi nəfsi istəklərinə tabe olmaları və şeytanın dostları ilə dostluq etmələridir. Təcrübə də bu həqiqəti təsdiq edir[19]. İnsan istər-istəməz təsirə məruz qalan varlıqdır, fikirlərinin mühüm hissəsini dostluq etdiyi insanların düşüncə tərzi təşkil edir. Təsirə məruz qalma məsələsi haqqında İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Əgər kiminsə vəziyyəti sizdə şübhə doğursa və onun hansı dinə qulluq etdiyini bilməsəniz, dostlarına baxın. Əgər dostları Allah dininin davamçıları olsalar, deməli, o da Allah dinində olan adamdır, yox əgər Allah dininin davamçıları olmasalar, deməli, o da Allah dinində deyil.” Doğrusu, dostun insanın xoşbəxtlik və bədbəxtliyindəki rolu bütün amillərdən böyük olur. Bəzən dost insanı məhvə sürükləyir, bəzən iftixar zirvəzinə yüksəldir. İmam Cavad (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Sıyrılmış qılınc kimi, zahiri gözəl, təsiri isə çox acınacaqlı olan pis insanla yoldaşlıq etməkdən çəkin!”[20] İnsanlar Quranı tərk ediblər: Bu ayədə İslam peyğəmbərinin (s) kafirlərin Quranla davranış qaydasından şikayəti və narahatlığından danışılır. Bu şikayətin şamil olduğu insanlar bu gün də mövcuddur. Müsəlmanların bir çoxu həyat rəmzi, xilas vasitəsi, qələbə, hərəkət, tərəqqi amili və həyat proqramları ilə dolu olan Quranı bir kənara qoyub, hətta mülki və cəza qanunları üçün də başqalarının tərtib etdiyi qanunlara müraciət etmişlər. Əgər İslam ölkələrinin çoxuna, xüsusilə Şərq və Qərb mədəniyyətinin hökmranlığı altında olan müsəlman ölkələrinə baxsaq, Quranın onların arasında formal bir rituala çevrildiyinin şahid olarıq. Quran yalnız gözəl səslərlə oxunur, ayələri məscidlərin divarlarına yazılır, açılış mərasimlərində oxunur, səfərdə olanların qorunması, xəstələrin şəfa tapması, maksimum dərəcədə oxunuş savabına nail olmaq üçün istifadə edilir. Bəzi İslam ölkələrində Quranın oxunması və əzbərlənməsi dərnəkləri təşkil edilmişdir. Çoxlu sayda oğlan və qızlar Quranı oxumaq və əzbərləməklə məşğuldurlar. Ancaq fikir və qanunlara gəldikdə, bunlar əcnəbilərdən alınır. Elə bu gün də Peyğəmbər (s) yüksək səslə bunları deməkdədir: “Ey Rəbbim! Qövmüm bu Quranı tərk edib!”[21] Onlar sənin yanına gəlib elə bir məsəl çəkməzlər ki, (onlara qarşı cavab olaraq) Biz sənə haqqı və ən yaxşı yozumu verməyək. Üzləri üstə Cəhənnəmə doğru toplanılacaq kimsələrin yeri ən pis yerdir və onlar haqq yoldan ən çox azan kimsələrdir. Biz Musaya kitab verdik və qardaşı Harunu da ona köməkçi etdik. “Ayələrimizi yalan sayan bu tayfanın yanına gedin!” – dedik. (Ancaq onlar imtina etdilər). Sonra Biz onları (ayələrimizi yalan sayanları) ağrı-acı içində məhv etdk. Biz Nuh qövmünü elçiləri yalançı saydıqları zaman suda batırdıq və onları insanlar üçün bir ibrət etdik. Biz zalımlar üçün sarsıdıcı bir əzab hazırlamışıq. Biz Adı, Səmudu, Rəss əhlini (küknar ağacına sitayiş edənləri) və onların arasında olan bir çox nəsilləri də məhv etdik. Biz onların hamısına misallar çəkdik və onların hamısını məhv etdik. Onlar (Məkkə müşrikləri) bəla yağmuru düşmüş şəhərin yanından keçmişdilər. Məgər onlar onu görmürdülər? (Bəli, görürdülər, ancaq) onlar öldükdən sonra dirilməyə də inanmırlar. Onlar səni gördükdə ancaq sənə lağ edir (və deyirlər: ) “Budurmu Allahın elçi göndərdiyi kəs? Əgər biz tanrılarımıza tapınmaqda qətiyyətli olmasaydıq, az qala o, bizi azdıracaqdı”. Onlar əzabı gördükləri zaman dərhal kimin haqq yoldan daha çox azdığını anlayacaqlar. Nəfsinin istəyini ilahiləşdirən kimsəni gördünmü? Sən onu haqq yola yönəldə biləcəksənmi (və ya onu müdafiə edə biləcəksənmi)? ————————————————————————————– Rəss əhalisi: İmam Əlinin (ə) Rəss əhalisi ilə bağlı böyük bir hədisi var. Hədisin xülasəsi belədir: Onlar “şah ağac” adlandırdıqları sənubər (küknar) ağacına sitayiş edən bir qövm idi. Qövmün Rəss çayı sahilində on iki abad şəhəri var idi. Həmin şəhərlər bunlardır: “Aban, Azər, Dey, Bəhmən, İsfənd, Fərvərdin, Ordibehişt, Xordad, Mordad, Tir, Mehr, Şəhrivər”. Əcəmlər öz aylarını da bu şəhərlərin adları ilə adlandırıblar. Rəss əhalisi küknar ağacına hörmət əlaməti olaraq onun toxumlarını ayrı-ayrı yerlərdə əkir və suvarmaq üçün çaydan onların dibinə arxlar çəkirdi. Həmin sudan kimsə içsəydi, onu qətlə yetirib deyərdilər: Bu tanrıların həyat mənbəyidir, onu azaltmağa kiminsə haqqı çatmır. Onlar hər ayın bir gününü bir şəhərdə bayram təşkil edir, şəhərin kənarında olan küknar ağacının yanına gedib ona qurban kəsir, başı kəsilmiş heyvanın bədənini oda atırdılar. Tüstü göylərə qalxdığında səcdəyə qapanıb ah-nalə etməyə başlayırdılar. Bu ənənə bütün şəhərlərdə davam etdirilirdi. Nəhayət bir gün növbə İsfəndiyarın şahlıq etdiyi paytaxt şəhərə çatdı. Bütün kəndlərin əhalisi şəhərə toplaşdı. On iki gün ardıcıl bayram təşkil edildi, imkanları çatan hər şeyi qurban etdilər. Ağacın qarşısında səcdə etdilər. Beləcə, küfr və ağaca sitayiş girdabında qərq olduqları vaxt Allah onlara İsrail oğullarından bir peyğəmbər göndərdi. Peyğəmbər onları tək olan Allaha ibadət etməyə, şirkdən əl çəkməyə çağırdı. Ancaq onlar iman gətirmədilər. Peyğəmbər də onların ibadət etdiyi ağacı nifrin etdi. Ağac qurudu. Hadisədən narahat olan camaat peyğəmbəri öldürmək qərarına gəldi. Dərin bir quyu qazıb onu həmin quyuya atdılar, ağzını da bağladılar. Üstündə əyləşib canını tapşırana qədər etdiyi ah-naləyə qulaq asdılar. Bu əməllərinə görə Allah onlara şiddətli bir əzab göndərib son adamlarına qədər məhv etdi. Hədislərdə qeyd edilənlərə görə, bu qövmün qadınları da yollarını azıb meyillərini qadınlara salmışdılar[22]. Nəfsani istəklərə və ehtiraslara pərəstiş etmək təhlükəli bəladır: İnsanda müxtəlif instinktlər və meyillərin, özünə, maddi həyata sevgisi, qəzəb və sair xüsusiyyətlərin olması danılmazdır. Bütün bunlar, əslində, həyatın davamı üçün zəruridir. Allah-taala bunların hamısını insanın kamilləşməsində rol oynayan vasitələr olaraq yaratmışdır. Lakin bəzən bu instinktlər həddi aşır, ağılı özünə müti edir, hətta onu həbs edib, insanın bütün varlığına hakim kəsilir, ixtiyar və azadlığını əlindən alır. Bu, hər növ bütpərəstlikdən təhlükəli olan nəfsə itaətdir. Hətta bütpərəstliyin də ondan qaynaqlandığını deyə bilərik. Buna görə də Peyğəmbərin (s) hədislərinin birində “göylər altında itaət edilən nəfsdən böyük büt yoxdur”, – deyə buyurması səbəbsiz deyil. Hədislərdə bu məsələ ilə bağlı çox təkanverici ifadələr işləndiyinin şahidi oluruq. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Nəfsə itaət etməklə nə din bir araya gələr, nə ağıl”. Bəzən elə olur ki, insan nəfsə itaətdən aldığı zərbənin acısını ömrünün sonuna qədər çəkir. Bəzən də elə olur ki, nəfsə itaəti tərk etməsi nəticəsində Allah bəndəsi adi yollarla mümkün olmayan çox yüksək məqamlara ucalır[23]. Yoxsa onların çoxunun eşidib anlayacağınımı güman edirsən? Onlar heyvan kimidirlər, bəlkə daha da azğındırlar. Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsən? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun varlığının göstəricisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş yığırıq. Sizin üçün gecəni libas, yuxunu rahatlıq, gündüzü də həyat və fəaliyyət vasitəsi edən Odur. Küləkləri Öz rəhmətindən qabaq müjdəçi olaraq göndərən Odur. Biz göydən təmizləyici və pakedici su endirdik ki, onunla ölü bir diyarı canlandıraq, yaratdığımız neçə-neçə heyvanlara və necə-neçə insanlara ondan içirdək. Xatırlamaları üçün bu ayələri onlara müxtəlif formalarda bəyan etdik. Lakin insanların çoxu küfrdən başqa hər şeydən imtina edir. Əgər istəsəydik, hər bir kəndə və şəhərə bir qorxudan göndərərdik (ancaq buna lüzum yoxdur). Buna görə sən kafirlərə baş əymə və onlara qarşı bunun (Quranın) vasitəsilə böyük bir cihad et! Birinin suyu dadlı və şirin, digərininki isə duzlu və acı olan iki dənizi qovuşduraraq aralarında maneə və keçilməz sədd qoyan Odur. Sudan insan yaradan, ona qan qohumları və sonradan qohum olanları bəxş edən Odur. Rəbbin hər zaman qadirdir. Onlar Allahı qoyub özlərinə nə xeyir, nə də zərər verə bilməyənlərə sitayiş edirlər. Kafirlər Rəblərinə qarşı həmişə bir-birinə arxa dururlar. ——————————————————————————————- 45-46. Kölgələrin hərəkəti: Bu ayələrdə kölgə nemətindən söhbət açılır. Şübhəsiz ki, ayənin “məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi?”, – deyə buyurulan ilk hissəsində uzun və hərəkətdə olan, bir vəziyyətdə qalmayan, daim hərəkət edən və yerini dəyişən kölgə nemətinin əhəmiyyətinə işarə edilmişdir[24]. Ayələrin məzmunundan belə başa düşülür ki, kölgələrin uzanması deyilərkən günortadan sonraya təsadüf edən, qərb tərəfdən başqlayaraq şərqə doğru uzanan, günəş qüruba çatdığında yox olan kölgə nəzərdə tutulur. Günəş qürub etdikdə bu uzanma başa çatır və gecə başlayır. Sözügedən kölgə hər zaman hərəkətdədir. Əgər Allah istəsəydi, onu sabit saxlayardı[25]. Allah-taala sonra günəşi bu kölgənin varlığının göstəricisi etdiyini buyurur. Yəni Allah demək istəyir ki, əgər günəş olmasaydı, kölgə anlayışı aydın olmazdı. 46-cı ayədə kölgə neməti ilə yanaşı başqa bir böyük nemətə işarə edilmişdir. Bu nemət kölgələrin tədricən yekunlaşmasıdır. Əgər işıqdan qaranlığa və əksinə keçid qəfildən baş versəydi, bütün mövcudata zərər dəyərdi. Lakin bu keçmənin tədricən baş verməsi mövcudat aləmi üçün heç bir zərər vermədən böyük xeyirlər verir[26]. Vahid rəhbərlik: Peyğəmbərlər ümmətlərin rəhbərləridirlər. Rəhbər mövzusunda təfriqə ümmətlərin zəifləməsinə səbəb olur. Dövrümüzdə, yəni peyğəmbərliyin sona yetdiyi, dünyanın sonuna qədər rəhbərliyin davam etməsinin zəruri olduğu bir şəraitdə mərkəzləşmə və vəhdət əhəmiyyəti özünü daha qabarıq şəkildə göstərir. Vahid rəhbər bütün qüvvələri bir yerə toplaya və onlara vahid bir proqram təqdim edə bilər. Vahid rəhbərlik tövhid həqiqətinin insan cəmiyyətinə yansıdığını göstərir. Bunun əksi isə artıq bir növ şirk, təfriqə və nifaq deməkdir. Peyğəmbərlik məqamını keçdikdən sonra rəhbərliyin aşağı səviyyələrinə də bu prinsip hakim olmalıdır. Rəhbər sarıdan təfriqəyə məruz qalmış xalqlar zəifləməklə yanaşı, həyatlarının bütün sahələrində parçalanmaya düçar olmuşlar[27]. Birinin suyu şirin, digərinin suyu şor olan iki dənizin bir yerdə qərarlaşması: Bu ayədə Allahın bu dünyadakı qüdrətinin heyrətamiz təzahüründən, birinin suyu şor, digərininki şirin olan iki dəniz arasında görünməz pərdə çəkərək bir-birinə qarışmağa qoymamasından danışılır. Əlbəttə, bu gün biz artıq bilirik ki, bu iki dənizi bir-birinə qarışmağa qoymayan görünməz pərdə şor və şirin suyun qatılığı və onların hər birinin özünəməxsus çəkiyə malik olmasıdır. Bu amillər onların uzun müddət bir-birinə qarışmasına imkan vermir. Bəzi təfsirçilər ayədə işarə edilən iki dənizi tapmaq üçün yer kürəsinə uzun-uzadı səyahətə çıxmışlar. Ancaq bu problem bizim üçün öz həllini tapmış məsələlərdəndir. Çünki dənizlərə tökülən bütün şirin sulu çaylar sahilə yaxın ərazidə şirin sudan ibarət bir dəniz zonası yaradır və şor suyu kənara itələyirlər. Bu vəziyyət uzaq məsafələrə qədər davam edir. Qatılıq dərəcəsndəki fərqlilikdən asılı olaraq bir-birinə qarışmırlar[28]. Biz səni ancaq müjdə verən və qorxudan kimi göndərdik. De: “Mən bunun (Allah dinini yaymağın) əvəzinə sizdən heç bir mükafat istəmirəm. Təkcə onu istəyirəm ki, insanlar Rəbbinə tərəf aparan bir yol tutsunlar”. Ölməz, (əbədi) yaşayana təvəkkül et və Onu həmd-səna ilə təriflə. Onun Öz qullarının günahlarından agah olması kifayətdir. Göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaradan, sonra da ərş üzərində qərarlaşan (Allah) Rəhmandır. Ondan istə ki, hər şeydən xəbərdardır! Onlara: “Rəhman Allaha səcdə edin!” – deyildikdə: “Rəhman nədir? Məgər bizə əmr etdiyin şeyə səcdə etməliyik?” – deyərlər. (Bu sözü deyərlər və) nifrətləri daha da artar. Səmada bürclər qoyan və orada yanan çıraq və işıq saçan bir ay yaradan (Allah) əbədi və bərəkətlidir. Yada salmaq və ya şükür etmək istəyənlər üçün gecə ilə gündüzü bir-birinin ardınca gətirən Odur. Rəhmanın qulları o kəslərdir ki, yer üzündə təvazökarlıqla gəzər, cahillər onlara (xoşagəlməz) bir söz dedikdə: “Salam!” – deyərlər. Onlar gecələrini Rəbləri üçün səcdədə və qiyamda keçirərlər. Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq et ki, onun əzabı ağır və davamlıdır. Həqiqətən, o, pis məskən və pis iqamətgahdır!” Onlar Allah yolunda xərclədikdə nə israfçılıq, nə də xəsislik edər, bunların arasında orta bir yol tutarlar. —————————————————————————————- Gecə ilə gündüzün bir-birini əvəzləməsi şükür edənlər üçün bir nemətdir: Bu ayənin təfsirini ehtiva edən bəzi Əhli-beyt (ə) hədislərində belə qeyd edilir: Gecə ilə gündüzün bir-birini əvəzləməsi ona görədir ki, əgər insan bu vaxtların birində Allaha bəndəlik zamanı üzərinə düşən vəzifələrdən hər hansı birinin icrasında laqeydlik edərsə, digərinin vaxtında onun əvəzini yerinə yetirsin. İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Gecə hər hansı ibadəti yerinə yetirməsən, gündüz onun qəzasını yerinə yetir. Allah-taala “gecə ilə gündüzü bir-birinin ardınca gətirən”, – deyə buyurmuşdur. Yəni insan gecə yerinə yetirə bimədiyi vəzifəsini gündüz, gündüz yerinə yetirə bilmədyini isə gecə yerinə yetirsin.”[29] Təvazökarlıq imanın açarıdır: Allah bəndəsinin brinci əlaməti özünü onun bütün əməllərində, hətta yol yeriməsində belə göstərən təvazökarlıqdır. Etik vərdişlər özünü hər zaman insanın əməllərində, danışığında və hərəkətlərində göstərir. İnsanın hətta yol yerimə formasından onun əxlaqi keyfiyyətlərinin bəzi cəhətlərini müəyyən etmək olar. Bəli, təvazökarlıq imanın açarıdır. Təkəbbür isə küfrün açarı hesab edilir. Gündəlik həyatımızda müşahidə etdiyimiz, eyni zamanda Quran ayələrindən də oxuduğumuz kimi, təkəbbürlü insanların Allahın təyin etdiyi rəhbərlərin sözlərinə qulaq asmaq istəmədiklərinin, gerçəkləri məsxərəyə qoyduqlarının, halbuki burunlarının ucundan o tərəfi görmədiklərinin şahidi oluruq. Deyilənə görə, Peyğəmbər (s) küçələrin birindən keçərkən bir qrup insanın bir yerdə toplaşdığını görür. Bunun səbəbini soruşduqda onlar deyirlər: Bir dəli var, gülməli davranışları ilə hər kəsin diqqətini özünə cəlb edib. Peyğəmbər (s) onları yanına çağırıb buyurur: “Əsl dəlinin kim olduğunu deməyimi istəyirsinizmi?” Hər kəs susur və bütün varlığı ilə qulaq asır. Peyğəmbər (s) buyurur: “Əsl dəli təkəbbürlə yol yeriyən, dayanmadan o tərəf – bu tərəfə baxan, böyürlərini çiyinləri ilə hərəkət etdirən, insanların xeyrinə ümid bəsləmədikləri, şərindən əmin olmadıqları şəxsdir. Belə bir adam görsəniz, (bilin ki, o,) xəstədir.”, – deyə buyurur”[30]. Gecəni oyaq qalmaq möminin şərəfidir: Bu ayədə Allah bəndələrinin başqa bir xüsusiyyətnə, yəni gecəni oyaq qalmağa işarə edilmişdir. Onlar qafillərin gözlərinin yuxuda olduğu, riya və özünü göstərməyə heç bir imkan olmadığı vaxt yuxunu özlərinə haram edər, Allahı xatırlayar, Onun əzəməti qarşısında qiyam və səcdə edərlər. Hədislərdə də gecəni oyaq qalmaq və gecə namazının fəzilətləri haqqında çox məlumat verilmişdir. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Gecəni oyaq qalmaq bədənin sağlamlığına, Allahın razılığına, ilahi rəhmətin bəndəyə şamil olmasına və onun peyğəmbərlərin əxlaqını mə mənimsəməsinə səbəb olur.” İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Gecə oyaq qalmaqdan əl çəkmə. Çünki bu əməldən məhrum olan şəxs ziyana uğramışdır.”[31] Onlar Allahla yanaşı başqa tanrını çağırmaz, Allahın haram etdiyi cana haqsız yerə qıymaz və zina etməzlər. Bunu edən şəxs şiddətli əzaba düçar olar. Qiyamət günü onun əzabı qat-qat artırılar və onun içində xar olub əbədi qalar. Ancaq tövbə edib iman gətirən və saleh əməllər edənlər istisnadır. Allah onların pis əməllərini yaxşı əməllərlə əvəz edər. Allah bağışlayandır, rəhimlidir! Tövbə edib yaxşı iş görən şəxs Allaha doğru qayıtmış olar. Onlar yalandan şahidlik etməz, faydasız bir məclisə rast gəldikdə (oradan) alicənablıqla ötüb keçərlər. Onlara Rəblərinin ayələri xatırlandığı zaman o ayələrə qarşı kar və kor kimi davranmazlar. Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Həyat yoldaşlarımızı və övladlarımızı gözlərimizin aydınlıq səbəbi et və bizi müttəqilərə imam et!” Onlar səbir etdiklərinə görə Cənnətin yüksək dərəcələri ilə mükafatlandırılacaq, orada xeyir-dua ilə, salamla qarşılanacaqlar. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Ora nə gözəl məskən, necə də gözəl iqamətgahdır! De: “Əgər dua və çağırışınız olmasaydı, Rəbbim sizə diqqət yetirməzdi. Siz (Allahın ayələrni və peyğəmbərləri) yalan saydınız. Ona görə də (əzab sizi) rahat buraxmayacaqdır!” —————————————————————————————— Günahların yaxşı əməllərlə əvəzlənməsi: Bu ayədə tövbənin mühüm təsirlərindən birinə və Allahın tövbə edən şəxsə olan xüsusi diqqətinə işarə edilmişdir. Belə ki, günahkar şəxs tövbə etdikdən sonra Allah lütf və mərhəmət göstərib onun günahlarını silir, əvəzinə yaxşı əməllər yazır. Əbuzərin Peyğəmbərə (s) istinad etdiyi bir hədisdə belə deyilir: “Qiyamət günü bəzi insanları Allahın hüzuruna gətirərlər. Kiçik günahlarını ona göstərib böyük günahlarını gizlədərlər. Sonra onlara “filan vaxt flan yerdə filan (kiçik) günahı etmisən” deyilər. Onlar etiraf edərlər, inkar etməzlər, ancaq ürəklərində böyük günahlarına görə bərk qorxu keçirərlər. Bu vaxt əgər Allah həmin şəxslərə mərhəmət göstərmək istəyərsə, etdikləri günahların əvəzinə ona savab yazılmasını göstəriş verər. Həmin şəxslər deyərlər: “İlahi, biz böyük günahlar etmişik, onları burada görmürük”. Əbuzər sonra belə qeyd edir: Bu vaxt Peyğəmbər (s) gülümsədi, hətta dişləri göründü. Sonra bu ayəni oxudu: “Allah onların pis əməllərini yaxşı əməllərlə əvəz edər”[32]. Həyat yoldaşlarınızı və övladlarımızı gözlərimizin aydınlıq səbəbi et: Allah bəndələrinin xüsusiyyətlərindən biri budur ki, övladlarının və ailələrinin tərbiyəsinə xüsusi diqqət yetirər, onlar qarşısında çox böyük məsuliyyət daşıdıqlarını düşünərlər. Əlbəttə, burada təkcə bir küncdə oturub dua etmək nəzərdə tutulmamışdır. Əslində, dua onların bu işə istək və şövqünü, bu yolda olan səylərini göstərir. Şübhəsiz ki, bu cür şəxslər övladlarının və ailələrinin tərbiyəsində, onların İslamın əsas prinsipləri və əməli hökmləri ilə tanış olmasında, haqq-ədalət yolunu tutmalarında əllərindən gələni əsirgəmirlər. Allahın bu xalis bəndələrinin ən parlaq addımlarından biri də budur ki, onlar haqq yolunda tək-tənha addımlamaqla kifayətlənməyb, möminlərin öndəri və rəhbəri də olmağa səy göstərir, başqalarını da bu yola çağırmağa çalışırlar. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, bu ayələr bütün möminlərin deyil, öndə gedən möminlərin xüsusiyyətlərini bəyan edir. Onlar insan cəmiyyətinin və təqvalı insanların özlərinə örnək hesab etdiklər şəxslərdir. Buna görə də hədislərdə bu ayənin İmam Əli (ə) və Əhl-beyt (ə) imamları haqqında nazil olduğunu görürük. Heç bir şübhə yoxdur ki, sözügedən məsumlar bu ayələrin ən parlaq nümayəndələridirlər. Bu isə ayənin ümumi məzmununa xələl gətirmir[33]. Əgər duanız olmasaydı, qiymətiniz olmazdı: Bu ayəni gördükdən sonra bəziləri belə hesab edə bilər ki, dua etmək asan işdir, hər kəs bunu bacarar, hətta duanın çarəsizlərin işi olduğunu da düşünə bilər. Bu cür düşünən insanların səhvi ondadır ki, onlar duanın şərtlərini unudurlar. Çünki duanın şərtləri nəzərə alınarsa, insanın özünü islah etməsində mühüm rol oynadığı, insanla Allah arasında birləşdirici vasitə olduğu ortaya çıxar. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Dua möminin silahı, dinin sütunu, göylərin və yerin nurudur.” Duanın birinci şərti insanın çağırdığı, dua etdiyi şəxsi tanımasıdır. İkinci şərt insanın öz ruhunu istəklərə hazır etməsidir. Üçüncü şərt çağırdığı şəxsin çağırandan razı olmasıdır. Çünki duanın təsirli olacağı ehtimalı çox aşağıdır. Dördüncü şərt insanın bütün gücünü səfərbər etməsidir. İnsan duaya bütün güc və qüvvəsini səfərbər etdiyi zaman dua etməlidir. Hədislərdə açıq şəkildə qeyd edilir ki, insan edə biləcəyi işdə səhlənkarlıq edib duadan yapışarsa, duası qəbul olunmaz. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Dua qələbə və qurtuluşun açarıdır. Ən yaxşı dua təqvalı insanın pak köksündən və qəlbindən qalxan duadır.”[34] [1] Nümunə, c.14, səh.561 [2] Nümunə, c.14, səh.568 [3] Safi, c.2, səh.451 [4] Nümunə, c.15, səh.3 [5] Nümunə, c.15, səh.7 [6] Üsuli-kafi, c.2, səh.592 [7] Nümunə, c.15, səh.7 [8] Əl-Mizan, c.15, səh.180 [9] Nümunə, c.15, səh.22 [10] Əl-Mizan, c.15, səh.185 [11] Nəhcül-bəlağə, 234-cü xütbə [12] Əl-Mizan, c.15, səh.186 [13] Nümunə, c.15, səh.36 [14] Nümunə, c.15, səh.45 [15] Əl-Mizan, c.15, səh.194 [16] Nümunə, c.15, səh.50 [17] Nümunə, c.15, səh.64 [18] Nümunə, c.15, səh.71 [19] Əl-Mizan, c.15, səh.204 [20] Nümunə, c.15, səh.72 [21] Nümunə, c.15, səh.76 [22] Əl-Mizan, c.15, səh.215 [23] Nümunə, c.15, səh.103 [24] Nümunə, c.15, səh.110 [25] Əl-Mizan, c.15, səh.224 [26] Nümunə, c.15, səh.112 [27] Nümunə, c.15, səh.129 [28] Nümunə, c.15, səh.123 [29] Nümunə, c.15, səh.145 [30] Nümunə, c.15, səh.150 [31] Nümunə, c.12, səh.227 [32] Nümunə, c.15, səh.160 [33] Nümunə, c.15, səh.167 [34] Nümunə, c.15, səh.174
“Nur” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! (Bu,) Bizim nazil edib (əməl edilməsini sizə) vacib buyurduğumuz bir surədir. Biz onda açıq-aydın ayələr nazil etdik ki, bəlkə düşünüb ibrət alasınız. Zinakar qadının və zinakar kişinin hər birinə yüz şallaq vurun. Əgər Allaha və axirət gününə inanırsınızsa, o ikisinə qarşı şəfqətiniz Allahın hökmünü icra etməyinizə mane olmasın. Qoy möminlərdən bir dəstə onların əzabına şahid olsun. Zinakar kişi yalnız zinakar və ya müşrik bir qadınla evlənə bilər. Zinakar qadın da yalnız zinakar və ya müşrik bir kişiyə ərə gedə bilər. Möminlərə isə bu, haram edilmişdir. İsmətli qadınları (zinada) günahlandırıb, sonra dörd şahid gətirməyən kəslərə səksən şallaq vurun və onların şahidliyini əsla qəbul etməyin. Onlar fasiqlərdir. Bundan sonra tövbə edib özlərini islah edənlərdən başqa. Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Arvadlarını (iffətsizlikdə) günahlandırıb özlərindən başqa şahidləri olmayanların hər biri doğru danışanlardan olmasına dair dörd dəfə Allahı şahid tutmalıdır. Beşinci dəfə isə: “Əgər yalan danışanlardandırsa, Allah ona lənət eləsin!” – deməlidir. Qadın da ərinin yalan danışanlardan olduğuna dair dörd dəfə Allahı şahid tutmaqla (zina) cəza(sı)nı ondan (özündən) dəf edə bilər. Beşinci dəfə: “Əgər bu kişi doğru danışanlardandırsa, Allah ona (kişinin dediyi həmin işi görənə, yəni qadının özünə) qəzəb etsin!” – desin. Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, Allah tövbələri qəbul edən və hikmət sahibi olmasaydı (sizlərin çoxunuz Allahın lənətinə gələrdiniz). ——————————————————————————————- “Nur” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surəni iffət, ismət və cinsi günahlarla mübarizə surəsi hesab etmək olar[1]. 2-9. Ümumi iffəti qorumaq üçün dörd hökm: Bu ayələrdə Allahın dörd hökmünə işarə edilmişdir. Bu hökmlərin mərkəzində zina (bir-birinə məhrəm olmayan qadınla kişinin qeyr-qanuni münasibətləri) durur. Biz burada həmin dörd hökm haqqında ümumi məlumat verəcəyik: Zina etmş kişi ilə qadının cəzasından danışan 2-ci ayə üç əmri ehtiva edir: 1. Zina edən qadınlarla kişilərin cəzalandırılması. Əlbəttə, ümumi səciyyə daşıyan bu hökmün istisnaları da vardır. Zina etmiş evli kişi və ərli qadının cəzası bütün şərtlər daxilində edamdır. 2. Allahın bu qanununu icra edərkən şəfqət və mərhəmət göstərlməməsinə əmr edilir. Əlbəttə, Allahın hökmünü icra edərkən şəfqət və mərhəmət yolverilməz olduğu kimi, ifrata varmaq, kobudluq göstərmək və həddi aşmaq da yasaqdır. 3. Bir qrup möminin cəza meydanında iştirak etməsinə göstəriş verilmişdir. Çünki burada məqsəd təkcə günahkarı cəzalandırmaq deyil, həm də digərlərinin ibrət götürməsidir. Quranda edamın, mütləq, hamının gözü önündə yerinə yetirilməsi əmr edilməmişdir. Ayrı-ayrı şərait və məsləhətlərdən asılı olaraq bəzən üç və ya daha artıq adamın iştrakı kifayət edir[2]. 3-cü ayədə zinakar qadınla zinakar kişinin ailə qurması qadağan edilmişdir. Əlbəttə, hədislərdə bu hökmün həmin əməllə tanınan və tövbə etməyən kişi və qadınlara aid olması qeyd edilmişdir. Yəni bu əməllər ilə tanınmasalar, keçmiş əməllərini tərk etsələr, pak və təmiz olmaq qərarına gəlsələr, tövbələrini əməlləri ilə göstərsələr, onlarla ailə qurmağın heç bir maneçiliyi yoxdur[3]. 4 və 5-ci ayələrdə iftira və böhtanın cəzasından bəhs edilir. Belə ki, əvvəlki ayələrdə zina etmiş kişi və qadınların ağır şəkildə cəzalandırılması bəyan edilmişdir. Bu da təqvasız və qərəzli insanların bu vasitə ilə təmiz insanlara böhtan və iftira atmasına səbəb ola bilər. Buna görə də zina edən kişi və qadınının ciddi şəkildə cəzalandırılacağı bəyan edildikdən sonra bu hökmdən sui-istifadə etmək istəyən iftiraçıların ağır cəzalandırılacağı bildirilmişdir. Bununla da təmiz və iffətli ailələrin heysiyyəti, şərəf və ləyaqəti qorunur və qərəzli insanlar camaatın şərəf və ləyaqətini ləkələməyə cürət etmirlər. Quranda bu cür insanlara 80 şallaq cəza müəyyən edilir, şahidliklərinin qəbul edilməməsi və fasiq kimi tanınmaları elan edilir. İffətli ailələrn qorunması məsələsində göstərilən bu ciddiyyət təkcə bu mövzu ilə məhdudlaşmır, İslam təlimlərinin çoxunda öz əksini tapır. Bütün bunlar İslam təlimlərində imanlı, iffətli kişi və qadınların heysiyyətinin qorunmasına çox böyük önəm verilməsindən xəbər verir. Əlbəttə, bir nəfər başqasına namus böhtanı atarsa, hökmün icrasından sonra tövbə edərsə, böhtan atdığı şəxsdən halallıq alarsa, tövbə ilə şahidliyi gələcəkdə məqbul sayılar və İslamın bütün hökmlərində fasiqlik hökmü onun üzərindən götürülər[4]. 6-9-cu ayələr böhtan mövzusunun istisna və qeydini bəyan edir. Belə ki, ər öz arvadını iffətsizlikdə günahlardırarsa, onun yad bir adamla haram münasibətdə olduğunu iddia edərsə, ona böhtanın cəzası (80 şallaq) tətbq edilmir. Əlbəttə, onun da iddası dəlilsiz və şahidsiz qəbul edilmr. Çünki onun yalan və ya doğru deməsi məlum deyil. Bu zaman Quran məsələni ən yaxşı və ən ədalətl şəkildə həll edəcək bir yol təklif etmişdir. Bunu da onunla izah edirlər ki, kişinin belə bir hadisəyə susması mümkün deyil, qeyrət buna icazə vermir. Əgər o, hakimin yanına gedib şikayət etsə, dərhal haqqında hökm çıxarılacaq. Çünki hakim onun yalan və ya doğru dediyini bilmir. Əgər dörd şahid tələb etsə, bu mövzu da onun şərəf və ləyaqəti ilə düz gəlməz və bununla da məsələ bitər. Digər tərəfdən, yad insanlar bir-birini daha çox ittiham etdikləri halda, ərlə arvad bir-birini daha az ittiham edir. Əlbəttə, bu hökm qadının əl-qolunu bağlamır, 8 və 9-cu ayələr onun üçün çıxış yolu qoyur. Bu hökmdə həm qadın, həm də kişi İslam hakimi qarşısında Allahı şahd tutduğu, yalan deyəcəyi təqdirdə Allahın lənət və qəzəbini üzərlərinə götürdüyü üçün əksər insanlar belə bir səhv hərəkətə yol vermir[5]. Şübhəsiz ki, o böyük iftiranı atanlar özünüzdən olan bir dəstə idi. Onu özünüz üçün pis bir şey hesab etməyin. Əksinə, bu, sizin üçün xeyirlidir. Etdikləri bu günahda onların hər birinin öz payı vardır. İçərilərindən günahın böyük hissəsi üzərinə düşən şəxsi böyük bir əzab gözləyir. Nə üçün siz bunu (bu iftiranı) eşitdiyiniz zaman mömin kişilər və qadınlar bir-biri haqda yaxşı fikirdə olmadılar və “bu, açıq-aydın bir böhtandır!” – demədilər? Nəyə görə onlar buna dair dörd şahid gətirmədilər? Madam ki, şahid gətirmədilər, deməli, onlar Allah yanında əsl yalançıdırlar. Əgər Allahın dünyada və axirətdə sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, etdiyinz bu günaha görə sizə böyük bir əzab yetişərdi. Yadınıza salın, bir zaman siz bu şayiəni bir-birinzin dilindən eşitdiniz, əmin olmadığınız sözü danışdınız və onu əhəmiyyətsiz bir şey hesab etdiniz. Halbuki bu, Allah yanında çox böyük günahdır. Nə üçün siz onu eşitdiyiniz zaman: “Bizə bunu danışmaq yaraşmaz. Allahım! Sən pak və müqəddəssən! Bu, çox böyük bir böhtandır!”– demədiniz? Əgər möminsinizsə, Allah sizə bir daha bu cür hərəkətləri heç vaxt təkrar etməməyi nəsihət edir. Allah ayələri sizə izah edir. Allah biləndir, müdrikdir. Möminlər arasında iyrənc şayiələrin yayılmasını istəyənlər üçün dünyada və axirətdə acılı-ağrılı bir əzab vardır. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz. Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, Allah şəfqətli və rəhmli olmasaydı (böyük bir əzaba düçar olardınız). ————————————————————————————– Allah rəsulunun (s) ailəsinə böhtan atılması və Allahın Peyğəmbər (s) ailəsini müdafiə etməsi: Bu ayələrdə böyük böhtana işarə edilmişdir. Sünni hədislərində böhtan atılan şəxsin Aişə xanım, şiə hədislərində isə onun qibti Mariya olduğu qeyd edilmişdir. Qibti Mariyanı Peyğəmbərə (s) Misir şahı hədiyyə etmişdi. Peyğəmbərin (s) 18 ay yaşayandan sonra vəfat etmiş oğlu İbrahimin anası da məhz Mariya olmuşdur. Hədislərə gəlincə, hər iki məzhəbin hədislərində onları sual altına alacaq məqamlar var. Buna görə də sözügedən hədislərin müzakirəsinə lüzum görmürük. Hədislərin ümumi məzmunundan belə başa düşülür ki, bu ayələrdə işarə edilən iftira Peyğəmbərin (s) ailə üzvlərindən birinə atılmışdır. Bu, Aişə də ola bilər, qibti Mariya da. Ayələrdən göründüyü kimi, bir qrup şəxs Peyğəmbərin ailə üzvlərindən birinə iffətsizlik ittihamı atmış, münafiqlər və qəlbində mərəz olanlar böhtanın insanlar arasında yayılmasında maraqlı olduqları üçün onun yayılmasına köməklik göstərmiş, nəticədə, sözügedən böhtan ağızdan-ağıza dolaşmışdır. Allah-taala bu ayəni nazil edərək peyğəmbərini müdafiə etmiş və şayiə yayanları ciddi şəkildə məzəmmət etmişdir[6]. Böhtan hadisəsi bir tərəfdən acı olsa da, digər tərəfdən faydalı idi: Bu ayədə iffətli bir şəxsə atılmış böhtandan çox narahat olan möminlərə təsəlli verilir: “Onu özünüz üçün pis bir şey hesab etməyin. Əksinə, bu, sizin üçün xeyirlidir.” Əslində, bu hadisə özlərini müsəlman kimi göstərənlərin çirkin niyyətlərinin üstünü açmışdır. Cəmiyyətin fitnəkar və azğın fərdlərinin tanınması, bu vasitə ilə dürüst insanların daha ayıq olması və cəmiyyətin çirkin üzvlərini islah etməyə başlaması islaholunma yolunu tutmuş bir cəmiyyətin xoşbəxtliklərindəndir[7]. Cəmiyyət arasında çirkin davranışları yaymaq və günah odunu körükləmək: İnsan ictimai varlıq olduğu üçün mənsub olduğu cəmiyyət onun evi, cəmiyyət üzvlərinin namusu onun namusu hesab edilir. Cəmiyyətin təmiz olması fərdin təmiz olmasına, cəmiyyətin günaha bulaşması fərdin bulaşmasına səbəb olur. Bu səbəbdən də İslam ictimai mühiti bulaşdıran hər bir davranışa qarşı qətiyyətlə mübarizə aparır. İslamda qeybətlə mübarizə və eyiblərn örtülməsinə göstəriş verlməsinin bir dəlili də günahın ümumiləşməsinin qarşısını almaqdır. İmam Rza (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Günahı yayan şəxs xar olar, günahı gizləyən şəxs Allah tərəfindən bağışlanar.” Əvvəlki ayələrdə günahın yayılmasının ciddi şəkildə məzəmmət edilməsinin səbəbi də budur. Ümumyyətlə, günah od kimidir. Bu od cəmyyətin bir yerində şölələnərsə, onu söndürməyə, heç olmasa yayılmasının qarşısını almağa çalışmalıyıq. Əgər odu körükləsək, onu bir yerdən başqa bir yerə daşısaq, od hər tərəfi bürüyəcək və artıq qarşısıalınmaz olacaq. Bundan əlavə, cəmiyyətin zahirini günah çrkabına bulaşmaqdan qorumağın özü fəsad qarşısında bir sədd hesab edilir. İslam peyğəmbəri (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Çirkin bir işi yayan şəxs ilk dəfə dünyada bu iiş görən şəxs kimidir.” Bir gün bir nəfər İmam Kazimə (ə) deyir: “Sənə fəda olum, din qardaşlarımdan biri xoşlamadığım bir sözü danışdı. Özündən soruşdum, inkar etdi. Halbuki etimad edilən bir qrup şəxs də bu sözü həmin adama istinad edərək danışır”. İmam (ə) buyurur: “Müsəlman qardaşının qarşısında gözünə və qulağına inanma. Hətta əlli nəfər onun bu işi gördüyünə and içsə, ittiham edilən şəxs həmin işi görmədiyini desə, sən əlli nəfərin deyil, həmin adamın sözünü qəbul et. Onun eyibinin üstünün açılmasına, utanmasına və şəxsyyətinə xələl gəlməsinə səbəb olacaq bir hərəkətini camaat arasında yayma. Yoxsa Allah-taalanın “iyrənc şayiələrin yayılmasını istəyənlər…”, – deyə buyurduğu şəxslərdən olarsan.” Əlbəttə, bu məsələnin məhkəmədə şahidlik etmək və pis işlərdən çəkindirməkdən ötrü bir nəfərin eyiblərinin üstünün açılmasından başqa çarə olmadığı kimi istisnaları vardır[8]. Ey iman gətirənlər! Şeytanın izi ilə getməyin. Kim Şeytanın izi ilə getsə, (Şeytan onu haqq yoldan sapdırar, çünki o,) iyrənc və yaramaz işlər görməyi əmr edir. Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, sizdən heç kəs heç vaxt təmizə çıxmazdı. Lakin Allah dilədiyini təmizə çıxardır. Allah eşidəndir, biləndir. Aranızdan (mal cəhətdən) üstün olanlar və yaxşı yaşayanlar (mallarını) qohumlar, miskinlər və Allah yolunda hicrət edənlərdən əsirgəməsinlər. Qoy əfv edib bağışlasınlar. Məgər siz Allahın sizi bağışlamasını istəmirsiniz? Allah bağışlayandır, rəhmlidir. (Heç bir çirkinlikdən) xəbəri olmayan ismətli mömin qadınları günahlandıranlar dünyada və axirətdə Allahın rəhmətindən uzaqdırlar. Onları böyük bir əzab gözləyir. Həmin gün dilləri, əlləri və ayaqları etdikləri əməllər barəsində onların əleyhinə şəhadət verəcəkdir. O gün Allah onların həqiqi cəzasını tam verəcək və onlar Allahın aşkar haqq olduğunu biləcəklər. Napak qadınlar napak kişilərə, napak kişilər isə napak qadınlara, eləcə də təmiz qadınlar təmiz kişilərə, təmiz kişilər də təmiz qadınlara layiqdirlər. Bunlar iftiraçıların söylədiklərindən uzaqdırlar. Onları bağışlanma və qiymətli ruzi gözləyir. Ey iman gətirənlər! Özgə evlərə icazə almadan və onların sakinlərinə salam vermədən girməyin. Bu, sizin üçün daha yaxşıdır. Bəlkə xatırlayasınız. —————————————————————————————— Əgər Allahın lütf və mərhəməti olmasaydı, heç kəs heç vaxt təmizə çıxmazdı: Şübhəsiz ki, insanlar Allahın lütf və mərhəməti sayəsində çirkinlik, azğınlıq və günahlardan xilas olurlar. Belə ki, Allah insanlara həm ağıl, həm peyğəmbərlk nemətini bəxş etmş, həm də vəhy vasitəsilə hökmlərini nazil etmişdir. Bu nemətlərlə yanaşı, tutumu və potensialı olan insanlara qeybdən yardımlar göstərməsi paklanma və təmizlənmənin mühüm amillərindəndir. “Kimi istəsə” ifadəsi Allahın səbəbsiz istəyini ifadə etmir. Bəndələrin öz səy və fəaliyyətləri olmasa, Allah tərəfindən yönləndirmə və nemət də bəxş edilməz. Allah bu yolu istəyən, onda addım atan şəxsin əlindən tutur, şeytanların vəsvəsələrindən qoruyur, mənzil başına çatdırır. Başqa sözlə desək, Allahın lütf və mərhəməti bəzən ixtiyari səciyyə daşıyır, peyğəmbərlərin seçilməsi, səmavi kitabların göndərilməsi, hökmlərin göndərilməsi, müjdə və təhdid vasitəsilə baş verir, bəzən isə ixtiyardan kənar səciyyə daşıyır, ilahi və mənəvi yardımlar vasitəsilə həyata keçir. Ayənin nəzərdə tutduğu sasən ikinci vasitədir[9]. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Heç kəs (təkcə) öz əməli ilə xilas olmayacaq” Hədisin ravisi: “Ey Allahın rəsulu (s)! Hətta siz də?”, – deyə soruşduqda Peyğəmbər (s) buyurur: “Əgər Allah Öz rəhmət və lütfünü mənə şamil etməsə, hətta mən də.”[10] İslama görə cəzalandırmada orta hədd: Bir qrup təfsirçi bu ayənin nazilolma səbəbi haqqında belə yazmışdır: Böhtan hadisəsindən sonra səhabələrin bir dəstəsi qərara gəlir ki, bu hadisədə iştirak edən, böhtanda payı olanlara maliyyə yardımı göstərməsin, heç bir halda onlara qarşı mərhəmətli olmasınlar. Bu ayə nazil olur və onlara bu qədər kəskin mövqedə olmamaq, kəskin mövqedən əl çəkmək və əvf etmək göstəriş verir. Quran həm böhtan atanlara sərt reaksiya göstərir, həm də ifratçıların həddi aşmaması üçün bir-birindən cəlbedici üç kiçik cümlə ilə emosiyalara sərhəd qoyur: Əfv etməyi, güzəştə getməyi əmr edərək ardınca buyurur: “Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi?” Elə isə, siz də bağışlamalısınız. Bundan sonra əmri daha da gücləndirməkdən ötrü Allah-taalanın “bağışlayan və rəhmli” olduğu qeyd edilir. Allah-tala bununla insanlara ilahi əmrin hədlərini aşmamağı xatırlatmış olur. Bu hökmün əsl sahibi olan Allah bağışlayan və rəhmlidir. Yardımların kəsilməməsini O əmr edir, sizin bu danışmağınız haradan qaynaqlanır? Şübhəsiz ki, böhtan məsələsində müsəlmanlar arasına təfriqə düşməsi öncədən düşünülmüş bir hiylənin nəticəsi deyildi. Özlərini müsəlman kimi göstərən bəzi insanlar bu işi təşkil etmiş, müsəlmanlardan bir qrupu da bu fitnəyə aldanmışdı. Əlbəttə, hər iki dəstə müqəssir olsa da, onlar arasında fərq var idi, digər müsəlmanlar onların hamısı ilə eyni cür davranmamalı idilər. Bu ayə bütün müsəlmanlar üçün böyük bir dərsdir. Bəziləri günah işlətdiyi zaman cəza tətbiqində həddi aşmaq, onları cəmiyyətdən təcrid etmək, tamamilə tənəzzül etməmələri və düşmən sıralarında yer almamaları üçün bütün qapıları üzlərinə bağlamaq olmaz. Bu ayələr, əslində, İslama xas olan cəzbetmə və dəfetmə balansının bir təsviridir. İnsanların namusuna böhtan atanların ciddi şəkildə cəzalandırılmasından bəhs edən ayələr dəfetməni, əvfdən, bağışlamadan, Allahın bağışlayan və mərhəmətli olmasından bəhs edən bu ayə isə cəzbetməni göstərir[11]. Zinakarla evlənməyin haramlığı: İmam Baqir (ə) və İmam Sadiqə (ə) istinad edilən bir hədisdə belə buyurulur: “Bu ayə “zinakar kişi yalnız zinakar və müşrik qadınla evlənsin” ayəsi kimidir. Çünki bir dəstə kişi əxlaqsız qadınlarla ailə qurmaq istəyirdi. Allah-taala bunu onlara qadağan edir və bu işin bəyənilməyən bir iş olduğunu buyurur.”[12] Əgər orada heç kəsi tapmasanız, sizə izn verilməyincə oraya girməyin. “Qayıdın!” – deyilsə, qayıdın. Bu, sizin üçün daha təmizdir. Allah etdiklərinizdən xəbərdardır. Yaşayış olmayan və istifadə edə biləcəyiniz evlərə daxil olmaq sizin üçün günah deyildir. Allah sizin aşkara çıxardığınızı da, gizlində saxladığınızı da bilir. Mömin kişilərə de ki, (harama baxmayıb) gözlərini aşağı diksinlər və cinsiyyət üzvlərini (zinadan) qorusunlar. Bu, onlar üçün daha təmiz olar. Şübhəsiz ki, Allah onların nə etdiklərindən xəbərdardır. Mömin qadınlara da de ki, (harama baxmayıb) gözlərini aşağı diksinlər və cinsiyyət üzvlərini (zinadan) qorusunlar. Görünən miqdar istisna olmaqla zinətlərini göstərməsinlər; baş örtüklərini sinələrinin üstünə salsınlar (boğazlarını və sinələrini onunla örtsünlər); zinətlərini ərlərindən, yaxud atalarından, yaxud ərlərinin atalarından, yaxud öz oğullarından, yaxud ərlərinin oğullarından, yaxud qardaşlarından, yaxud qardaşlarının oğullarından, yaxud bacılarının oğullarından, yaxud öz qadın dindaşlarından, yaxud sahib olduqları kölələrdən, yaxud qadına meyli olmayan əqli qüsurlulardan, yaxud qadınların ayıb yerlərini hələ anlamayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər; gizlətdikləri zinət əşyaları bilinsin deyə ayaqlarını (yerə) vura-vura yeriməsinlər. Ey iman gətirənlər! Hamınız Allaha qayıdın ki, nicat tapasınız. ————————————————————————————– 27-28. Evlərə daxil olarkən icazə almağın səbəbi: Şübhəsiz ki, insan fərdi və sosial olmaqla iki yönə malikdir. Buna görə də şəxsi və ümumi olmaqla ikili həyat sürmək məcburiyyətindədir. Bu həyat tərzlərinin hər birinin özünə xas olan xüsusiyyətləri, ədəb qaydaları var. İctimai mühitdə insan geyim, davranış, yol yerimək və sair baxımdan bir çox qaydalara riayət etməlidir. Ancaq bütün gün boyu bu qaydalara riayət etmək yorucu və bezdiricidir. O, sutkanın bir hissəsini azad olmaq, bütün kompleksləri bir kənara qoyub istirahət etmək, ailə üzvləri ilə şəxsi söhbətlər etmək, mümkün olduğu qədər bu sərbəstlikdən faydalanmaq ehtiyacı duyur. Buna görə də şəxsi evinə gedir, qapısını başqalarının üzünə bağlayır, bir neçə saat özünü ictimai həyatdan təcrid edir, ictimai mühitdə qatlaşmaq məcburiyyətində qaldığı komplekslərdən azad olur. Buna görə də bu mühit kifayət qədər sərbəst və əmin-aman olmalıdır. Əgər hər ürəyi istəyən bu mühitə daxil olsa, artıq azadlıq, sərbəstlik, istirahət və rahatlıqdan əsər-əlamət qalmaz. Bu cəhətdən də qeyd olunan məsələ ilə bağlı xüsusi qaydalar mövcuddur. Peyğəmbər (s) kiminsə qapısına gedərkən qapısı ilə üzbəüz dayanmazmış, qapının ya sağ, ya da sol tərəfində durub “əssəlamu ələykum”, – deyə salam verərmiş. Həmin vaxt qapıdan pərdə asmaq hələ adət deyilmiş[13]. Yaşayış olmayan evlər: Yaşayış olmayan evlər deyilərkən qeyri-daimi yaşayış üçün tikilmiş və içində yaşamaq üçün lazımi vasitələri olan evlər nəzərdə tutulur. Buna görə də insanlar həmin evlərdə təbii şəkildə məskunlaşmırlar. Mehmanxanalar, hamamlar, karvansaralar və sairəni buna misal göstərmək olar. Bu binalar ümumi istifadə xarakteri daşıdığı üçün hər kəsin oraya daxil olmasına icazə verilir[14]. 30-31. Hicabın fəlsəfəsi: Çılpaqlıq və cinsi azadlıq adlandırılan müasir dövrdə qərbləşmə xəstəliyinə tutulanlar qadın və kişilərin istənilən komplekssizliyini azadlığın tərkib hissəsi hesab edirlər. Hicabdan danışmaq bu insanların əsla xoşuna gəlmir, bəzən onu keçmişlərə aid əfsanələrin qalıqları hesab edirlər. Ancaq bütün bu qeyd-şərtsiz azadlıqlar sayəsində meydana gələn saysız-hesabsız fəsadlar, gün-gündən artmaqda olan problemlər yavaş-yavaş hicab sözünü dinləmək üçün qulaqlar tapılmasına səbəb olmuşdur. Eşitmə, baxma və toxunma zövqünü və həzzini təmin etmələri üçün qadınlar bütün kişilərin ixtyarına verilməlidir, yoxsa bu zövqlər yalnız onların həyat yoldaşlarına məxsusdur? İslama görə baxma, dinləmə və toxunma da daxil, bütün cinsi zövqlər həyat yoldaşlarına məxsusdur. Bütün bunlar başqaları üçün günahdır. Hicabın fəlsəfəsi elə də müəmmalı bir iş deyil. Çünki: 1. Qadınların çılpaqlığı, bəzənib-düzənməsi, işvəli hərəkətləri və s. kişiləri, xüsusilə gəncləri davamlı təsir altında saxlayır. Bu vəziyyət onların əsəb sisteminə təsir göstərir, əsəb gərginliyi kimi xəstəliklərin yaranmasına, psixoloji xəstəliklərin meydana çıxmasına səbəb olur. 2. Statistika göstərir ki, dünyada çılpaqlığın artması boşanmaların və ər-arvad bağlarının qırılmasının davamlı artımına səbəb olur. 3. Əxlaqsızlığın və qeyri-qanuni uşaqların sayının artması hicabsızlığın acı nəticələrindəndir. Bu acı nəticələr qərb cəmiyyətlərində özünü daha qabarıq şəkildə göstərir[15]. Subay kişilərinzi və subay qadınlarınızı, əməlisaleh kölə və kənizlərinizi evləndirin. Əgər onlar kasıbdırlarsa, Allah Öz lütfü ilə onları ehtiyacsız edər. Allah genişləndirən, biləndir! Evlənməyə imkanı olmayanlar, Allah Öz lütfü ilə onları varlandırana qədər, ismətlərini qorusunlar. (Azad olmaq üçün) yazılı məktub istəyən kölələrinizdə bir xeyir görürsünüzsə, onlarla müqavilə bağlayın. Allahın sizə verdiyi maldan onlara verin. Əgər kənizləriniz pak və ismətli qalmaq istəsələr, dünya həyatının keçici malından ötrü onları öz bədənlərini satmağa məcbur etməyin. Kim onları (bu işə) məcbur etsə, (sonra peşman olsa), Allah onların bu məcburiyyətindən sonra bağışlayan və rəhm edəndir. Biz sizə bir çox həqiqətləri bəyan edən ayələr, sizdən əvvəl yaşamış insanlardan bəhs edən əhvalatlar və müttəqilər üçün öyüd-nəsihət nazil etdik. Allah göylərin və yerin nurudur. Allahın nuru, içində çıraq olan bir çıraqdana bənzəyir; bu çıraq ulduz kimi bərq vuran parlaq və şəffaf bir şüşənin içindədir. Bu çıraq nə şərqə, nə də qərbə aid olan mübarək zeytun ağacının yağı ilə yandırılır. (Bu yağ o qədər şəffafdır ki,) od toxunmadan belə, sanki işıq saçır. Nur üstünə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi biləndir. (Bu işıqlı çıraq) Allahın tikilib ucaldılmasına izn verdiyi və içində Allahın adının zikr edildiyi evlərdədir. Orada səhər-axşam Ona təriflər deyirlər. —————————————————————————————- Evlənmək Allahın qanunudur: Sağlam evlənmə insan nəslinin davam etməsi, insanın cismani və ruhani rahatlığını təmin edən, problemlərinin həlli üçün ehtiyac duyduğu, yaradılış qanunu ilə uyğunluq təşkil edən fitri bir qanundur. Yaradılış qanunları ilə uyğunluq təşkil edən İslam dini bu həqqəti maraqlı ifadələrlə bəyan edir. İslam peyğəmbəri (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Evlənən adam dininin yarısını qorumuşdur. Digər yarısında isə təqvalı olmalıdır.” Cinsi istək təklikdə digər istəklərə bərabər olan ən güclü və ramolunmaz instinktdir. Bu istək yanlış istifadə insanın imanının yarısının təhlükəyə düşməsinə səbəb olur. Buna görə də aidiyyəti olan ayə və hədislərdə müsəlmanlardan evlənmələri üçün subaylara yardım göstərmələri istənilmişdir. İmam Kazim (ə) Qiyamət günü Allahın ərşinin kölgəsində olacaq üç zümrədən birinin müsəlman qardaşların evlənməsinə yardım göstərən şəxslər olduğunu buyurmuşdur[16]. Bu məsələdə ataların üzərinə daha böyük məsuliyyət düşür. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Yetkinlik yaşına çatmış övladını evləndirməyə imkanı çatan valideyn övladını evləndirməzsə, nəticədə övlad günaha düşərsə, etdiyi günah hər ikisinə yazılar.” Subayların evlənməsinə problem yaranmasın deyə mehriyyə və sair evlənmə xərclərinin yüngül tutulmasına göstəriş verilmişdir. Buna görə də hədislərdə mehriyyənin çoxluğu qadının ağırayaqlığı və nəhsliyinin əlaməti hesab edilmişdir. Evlilikdən və ailə qurmaqdan boyun qaçırmaq üçün hamının yeganə bəhanəsi yoxsulluq və imkansızlıq olduğu üçün Quran kasıbçılığın maneə ola bilməyəcəyini, əksinə, onun ehtiyacsızlığa səbəb olacağını açıq şəkildə bəyan etmişdir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Ruzi həyat yoldaşı və ovladla birlikdədir.” Şübhəsiz ki, insani vəzifəsini yerinə yetirmək və öz təmizliyini qorumaq üçün evlənmək istəyən şəxsə Allah yardım edir[17]. Nur ayəsi: Allahın pak və ulu zatını bu dünyanın hiss olunan varlıqlarından hansınasa bənzətmək istəsək, bunun üçün nurdan başqa bir varlıq tapa bilərikmi? Allah dünyaya işıq bəxş edir. Əgər Öz lütfünü bir anlığa kainatdan əsirgəsə, varlıq aləmi fəna və yoxluq zülmətinə qərq olar. Hər bir varlıq Ondan mövqeyinə və münasbət dərəcəsinə uyğun işıq alır. Quran nurdur, çünki Allahın kəlamıdır. Peyğəmbərlər nurdurlar, çünki Allahın elçiləridirlər. Əgər nur sözünü “zatı aşkar olub başqalarını aşkara çıxaran” mənasında götürsək, o zaman nur sözü Allah haqqında işlədilmiş bənzərlik səciyyəsini itirəcək. Çünki kainatda Allahın zatıdan aşkar heç nə yoxdur. Allahdan başqa nə varsa, Onun nuru ilə aşkardır. Quran gözəl bir misalla ilahi nuru izah edir. Belə ki, möminin qəlbindəki iman nuru işıqlı çırağın malik olduğu dörd funksiyaya malikdir: 1. Çıraq möminin qəlbində aşkar olan və ətrafa hidayət nuru yayan iman şölələridr. 2. Şüşə imanı möminin varlığında nizama salan qəlbdir. 3. Çıraqdan möminin sinəsi və ya onu hadisələr girdabından qoruyan şəxsiyyəti və ayıqlığıdır. 4. Mübarək zeytun ağacı möminin imanını şölələndirən və son dərəcə pak olan ilahi vəhydir. Allah göyləri və yeri işıqlandıran nurdur; möminlərin qəlbindən baş qaldırıb onların bütün varlıqlarını işıqlandırır. Onlar özlərinin öz ağılları ilə əldə etdikləri dəlilləri vəhy nuru ilə çulğalaşdırıb “nur üstünə nur”un nümayəndəsinə çevrilirlər. Beləliklə, ilahi nuru qəbul edəcək qabiliyyətə malik qəlb sahibləri hidayət tapır və Allahın “Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir” cümləsində nəzərdə tutduğu şəxslər olurlar. Bu vəhy nuru kin-küdurətlərin yaranmasına səbəb olan şərq və qərb meyillərinin fəsadlarından uzaq tutulmalıdır. Vəhy nuru istənilən sapmadan elə uzaq tutulmalıdır ki, heç nəyə ehtiyac duymadan insan varlığının bütün qüvvələrini səfərbər edərək “od toxunmadan belə, sanki işıq saçır” cümləsinin ehtiva etdiyi subyektə çevrilsin[18]. Ticarət və alış-verişin Allahı xatırlamaqdan, namaz qılmaqdan və zəkat verməkdən yayındırmadığı kişilər qəlblərin və gözlərin çevriləcəyi bir gündən qorxarlar. (Bu işləri ona görə görürlər) ki, Allah onları etdikləri əməllərin ən gözəli ilə mükafatlandırsın və lütfü ilə mükafatlarını artırsın. Allah dilədiyinə hesabsız ruzi verir. Kafirlərin əməlləri səhradakı ilğıma bənzəyir. Susuz insan uzaqdan onun su olduğunu zənn edir, yaxınlaşdıqda isə heç nə tapmır. Əməllərinin yanında hesab-kitabını tam edən Allahı tapar. Allah tez haqq-hesab çəkəndir. Yaxud (onların əməlləri) dərin və böyük bir dənizdə dalğa ilə örtülmüş, dalğa üzərini dalğa, onun üstünü də qara bulud almış qaranlıqlara bənzəyir. Beləliklə, (onların əməlləri) bir-birini örtən qaranlıqlardır! Elədir ki, əgər əlini çıxartsa, onu görməzlər. Allahın nur vermədiyi adamın nuru olmaz. Göylərdə və yerdə olanların, həm də qanad açıb uçan quşların Allaha təriflər dediklərini görmürsənmi? Hər biri öz namazını və tərifini bilir. Allah onların nə etdiklərini bilir. Göylərin və yerin hökmranlığı Allaha məxsusdur. Dönüş də Allahadır. Allahın buludları aramla qovduğunu, sonra onları bir-birinə qovuşdurduğunu, sonra da onları bir yerə topladığını görmürsənmi? Sən onun arasından yağmur çıxdığını görürsən. Göydən, oradakı dağlardan (dağlara bənzər buludlardan) dolu yağdırır. İstədiyinə onun vasitəsilə ziyan vurur, istədiyindən də bu ziyanı uzaqlaşdırır. Buludların şimşəyinin parıltısı az qalır ki, gözləri kor etsin. ————————————————————————————– Ürəklərin və gözlərin çevriləcəyi gün: Quran ayələrindən belə məlum olur ki, Qiyamət həqiqətlər üzərindəki pərdələrin kənara çəkilərək həqiqətin aşkar olacağı gündür. “Biz pərdəni sənin gözündən kənara çəkdik və bu gün sənin gözün iti görür” ayəsi də bunu təsdiq edir. (Qaf surəsi – 22). Ümumiyyətlə, həmin gün qəlblər və gözlər Allahdan qeyrisinə dikilmiş, Allahı unutmuş və həqiqətin üzərini örtmüş dünya baxışından çevriləcək, başqa bir şəkil alacaq. O gün görmək yalnız iman və ağıl nuru ilə mümkün olacaq. Dünyada bu nuru öz daxillərində qorumuş möminlər onun zahir olmuş işığı ilə öz yollarını tapacaq, Rəblərinin lütf və kəramətinə baxacaqlar. Ayələrin birində Allah-taala belə buyurur: “Bir gün işıqları önlərindən və sağ tərəfindən sürətlə hərəkət edən mömin kişi və qadınlara baxarsan” (Hədid – 12). Başqa bir ayədə belə buyurur: “O gün o üzlər sevinib şadlanar, Rəblərinə baxarlar” (Qiyamət – 22-23). Bu dünyada sözügedən işıqdan məhrum olmuş kafirlər kor olacaqlar. Allah-taala “İsra” surəsinin 72-ci ayəsində belə buyurur: “Bu dünyada kor olmuş şəxs axirətdə də kor olacaq”. Qəlblərin və gözlərin çevriləcəyi gün həm möminlər, həm də kafirlər üçündür. Ancaq ayədə işarə edilən Allah adamları bu çevrilmənin ikinci formasından qorxurlar[19]. 39-40. Səhrada ilğım və ya dənizdə qaranlıqlar: Allah-taala əvvəlki ayələrdə möminlərin vəziyyətinin necə olacağını bəyan etdikdən və onların aqibətnin yaxşı olacağını buyurduqdan sonra bu ayələrdəiki misalla möminlərin vəziyyəti və aqibəti ilə kafirlərin vəziyyəti və aqibətini müqayisə edir. 39-cu ayədə kafirlərin şirkə bulaşmış əməlləri və ibadətləri ilğıma, özləri isə su istəyən, yanındakı şirin və dadlı sudan üz döndərən, onun xeyrini istəyib həmin sudan içməyə dəvət edən rəhbərə baxmayan susuz adama bənzədilir. O, ilğımı su zənn edib ona doğru hərəkət edir. Digər tərəfdən, əməllərin sona yetdiyi ölüm vaxtı belə təsvir edilir: həmin susuz adam ilğımı gördüyü yerə çatdıqda su tapmır, ancaq həmin yerdə onu şirin suya doğru istiqamətləndirən xeyirxah şəxsi görür. Kafirlər Allahı xatırlamaq, onları ilahi nura və xoşbəxtliyə nail edəcək saleh əməllər əvəzinə bütlərə və şirkə bulaşmış əməllərə üz tutur və bu əməllərin onları xoşbəxt edəcəyini düşünürlər. Bu həyat tərzini ömürlərinin sonuna qədər davam etdirirlər, nəhayət ölüm saatları çatır, axirət evinə köçürlər. Həmin gün bütlərdən heç bir əsər-əlamət qalmır, əllərində onları xoşbəxt edəcək hər hansı əməlin olmadığını görür, aqibətlərinin Allahın əlində olduğunu başa düşürlər. 40-cı ayədə kafirlər əməl cəhətdən zülmət qaranlıqlar içində böyük bir dənizdə səfərə çıxmış şəxsə bənzədilmişdir. Dənizin üzərinə qara buludlar və qorxulu dalğalar elə qaranlıq salmışdır ki, günəş, ay və ulduzlar görünmür. Yolçu belə bir qaranlıq içində yol gedir, onu sahilə çıxaracaq heç bir işıq belə görünmür. Günah və cahillik pərdələri də belədir; kafirlərin qəlbini elə bürüyür, onları maarf işığından elə məhrum edir ki, qəlbə işıq düşməsinə az da olsa yer qoymur. (Kafirlərin əməllərinin cəzasının necə olacağı ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün bax: İbrahim surəsi, 18-ci ayə)[20] Mövcudatın Allaha tərif, həmd-səna deməsi: Bu barədə “İsra” surəsinin 44-cü ayəsində məlumat vermişik. Göydəki dağlar: Bu ayədəki “dağlar” sözü ilə bağlı bir neçə fikir mövcuddur. Daha ağlabatanı göydəki bulud topalarının dağlara bənzəməsidir. Aşağıdan onlara baxdıqda onların hamar olması təsəvvürü yaransa da, təyyarə ilə uçanlar buludların dağlar və dərələr, hündür və alçaqlıqlarla müşayiət olundğunu, yerdəki kimi orada da göyün hamar olmadığını öz gözləri ilə görürlər. Buna görə də onların dağ adlandırılması tam yerinə düşür[21]. Allah gecə və gündüzü dəyişir. Bunda bəsirət sahibləri üçün bir ibrət vardır. Allah hər bir canlını sudan yaratmışdır. Onların bəzisi qarnı üzərində hərəkət edır, bəzisi iki ayaq, bəzisi də dörd ayaq üzərində yol yeriyir. Allah istədiyini yaradır. Çünki Allah hər şeyə qadirdir. Biz aydınlıq gətirən ayələr nazil etdik. Allah dilədiyini doğru yola yönəldir. “Allaha və Peyğəmbərə inanır, itaət göstəririk!” – deyirlər. Bu iddiadan sonra onlardan bir dəstəsi üz çevirir. Onlar mömin deyillər. Aralarında hökm vermək üçün Allahın və Onun elçisinin yanına çağırıldıqları zaman onlardan bir dəstə üz çevirir. Əgər haqlı olsalar, təslim olub sürətlə ona doğru gələrlər. Onların qəlbində xəstəlikmi var? Yoxsa onlar şübhəyəmi düşüblər? Ya da Allahın və Onun elçisinin onlara haqsızlıq edəcəklərindənmi qorxurlar? Xeyr, onlar özləri zülmkarlardır. Aralarında hökm çıxarması üçün Allah və Onun elçisinin yanına çağırıldıqlarında möminlərin sözü ancaq: “Eşidirik və itaət edirik!” – demələridir. Bunlar, məhz həqiqi nicat tapanlardır. Allaha və Onun elçisinə itaət göstərənlər, Allahdan qorxub əmrinə qarşı çıxmaqdan çəkinənlərdir məhz həqiqi qaliblər. Onlar son dərəcə təkidlə Allaha and içdilər ki, əgər sən onlara əmr etsən, onlar, mütləq, (evlərindən) çıxacaqlar (və canlarını ixlas tabağına qoyub təqdim edəcəklər). De: “And içməyin! Səmmiyyətlə itaət göstərin. Allah nə etdiyinizdən xəbərdardır”. —————————————————————————————- Su canlıların ilk maddəsidir: Ayədə “ma” sözü ilə hansı suya işarə edilməsi təfsirçilər arasında fikir ayrılığının yaranmasına səbəb olmuşdur. İrəli sürülən fikirlər arasında ikisinin daha düzgün olduğu görünür: 1. Su deyilərkən nütfə nəzərdə tutulur. Bu yozumun problemi bütün canlıların nütfədən yaranmamasıdır. Belə ki, təkhüceyrəli canlılar və bəzi heyvan növləri nütfədən deyil, hüceyrələrin parçalanmasından əmələ gəlir. Bu problem öz həllini iddianın ümumi deyil, növ prinsipinə əsaslanaraq irəli sürüldüyü qənaəti ilə tapa bilər. 2. Su deyilərkən ilk varlığın meydana gəlməsi nəzərdə tutulur. Bəzi hədislərə görə də Allahın ilk yaratdığı varlıq su olmuşdur. Allah insanları daha sonra həmin sudan yaratmışdır. Müasir elmi ehtimallara əsasən də ilk həyat cücərtiləri məhz dənizlərdə meydana gəlmişdir[22]. 47-50. Münafiqlər Allah və Peyğəmbəri (s) qarşısında itaət göstərmək deyil, öz mənfəətlərinin axtarışındadırlar: Təfsirçilər bu ayələrlə bağlı iki nazilolma səbəbi qeyd etmişlər: 1. Minafiqlərdən birinin bir yəhudi ilə mübahisəsi düşür. Yəhudi zahirən müsəlman olan bu münafiqlə mübahisələrinə son qoyması üçün ona Peyğəmbərin (s) yanına getmələrini təklif edir. Lakin o qəbul etmir, əvəzində yəhudi olan Kəb ibn Əşrəfin yanına getmələrini təklif edir. Bəzi hədislərdə yazılanlara görə hətta o, açıq şəkildə bildirir ki, Mühəmməd bizim məsələdə ədalətli davranmaya bilər. Bu ayə nazil olur və bu cür şəxslər ciddi şəkildə məzəmmət edilir. 2. İmam Əli (ə) ilə səhabələrdən biri arasında mübahisə düşür. Mübahisəyə səbəb səhabənin Əlidən (ə) aldığı torpaq sahəsində çoxlu daşların olması olur. Alıcı bunu bəhanə edərək torpaq sahəsini geri qaytarmaq istəyir, ancaq Əli (ə) qəbul etməyib deyir: Mənimlə sənin aranda Allahın rəsulu (s) hökm çıxarsın. Münafiqlərdən olan Həkəm ibn Əbülas alıcıya deyir: Razılaşma. Çünki onun əmisi oğlunun yanına getsən, şübhəsiz ki, onun xeyrinə hökm çıxaracaq. Bu ayə nazil olur və həmin şəxs ciddi şəkildə məzəmmət edilir[23]. Şiələrdən biri İmam Baqirin (ə) yanına gəlib deyir: Əgər borc və irs məsələsi ilə bağlı iki şiə arasında mübahisə yaransa, zalım hökümətin hakiminə müraciət edə bilərlərmi? İmam buyurur: “Xeyr, onun hökmü zalımın hökmüdür. Əgər onun çıxardığı hökm doğru olsa belə, ona əməl etmək haramdır.” Həmin şəxs deyir: Bəs belə olan halda nə edək? İmam buyurur: “Bizim halal və haramlarımızda nəzər sahibi, hökmlərimizdən xəbərdar olan bir həmməzhəbinizin yanına gedin. Onun hökm çıxarmasına razı olun. Çünki mən onu sizin üçün hakim təyin etmişəm. Bu cür adamdan imtina edən şəxs bizdən imtina etmiş kimidir, eyni zamanda sanki Allaha şərik qoşmuşdur.” Bu hədisdən də bütün şərtləri özündə cəm etmiş müctehidin hökmünün eynilə imamların hökmü olduğu qənaətinə gəlirik. Deməli, onların çıxardıqları hökmdən imtina etmək olmaz. Digər tərəfdən isə, bütün şərtləri özündə cəm etmiş müctehiddən başqasının hökmünə tabe olmaq vacib deyil[24]. Həqiqi qalib: Hədislərinin birində İmam Baqir (ə) “bu ayədə Əli (ə) nəzərdə tutulmuşdur”, – deyə buyurmuşdur. Şübhəsz ki, həzrət Əli (ə) ayənin ən bariz nümunəsdir, ancaq bu nümunə ayənin ümumi məzmununa əsla xələl gətirmir[25]. De: “Allaha və Peyğəmbərə itaət edin”. Əgər boyun qaçırsanız, (bilin ki,) o, ancaq öz əməllərinə cavabdehdir, siz də ancaq öz əməllərinizə cavabdehsiniz. Əgər ona itaət etsəniz, doğru yola yönəlmiş olarsınız. Peyğəmbərin öhdəsinə düşən isə ancaq açıq-aşkar çatdırmaqdır. Allah sizlərdən iman gətirib yaxşı işlər görənlərə vəd vermişdir ki, onlardan əvvəlkiləri yer üzünün canişinləri etdiyi kimi, onları da yer üzünün hakimləri edəcək, möminlər üçün bəyəndiyi dini möhkəmləndirəcək, qorxularını arxayınçılıq və rahatlıqla əvəz edəcəkdir. (Belə ki,) yalnız Mənə ibadət edəcək və heç nəyi Mənə şərik qoşmayacaqlar. Bundan sonra kafir olanlar fasiqlərdir. Namaz qılın, zəkat verin və Peyğəmbərə itaət edin ki, sizə rəhm edilsin. Kafirlərin yer üzündə Allahın əzabından yaxa qurtara biləcəklərini zənn etmə. Onların məskənləri oddur. Ora nə pis yerdir! Ey iman gətirənlər! Sahib olduğunuz kölələr və həddi-buluğa çatmayan uşaqlarınız üç vaxtda sizdən izn istəsinlər: sübh namazından əvvəl, günorta paltarınızı çıxartdığınız zaman və işa namazından sonra. Bu üç xüsusi vaxt sizin üçündür. Qalan vaxtlarda (onların icazə almadan sizin yanınıza girməsində) sizə və onlara heç bir günah yazılmaz, bir-birinizin ətrafına dolanın. Allah ayələri sizə belə izah edir. Allah biləndir, hikmət sahibidir. ————————————————————————————— İmam Mehdinin (ə) zühur edəcəyi dövr Allah dininin mütləq hakim olacağı və Allaha tam ixlasla ibadət ediləcəyi dövrdür: Təfsirçilər bu ayədə kimlərə işarə edildiyi, hansı hökumətdən danışıldığı ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bəziləri ayədə Peyğəmbərin (s) səhabələrinə işarə edildiyini iddia etmişlər. Onlar hesab edirlər ki, Allahın vədi gerçəkləşmiş, möminlər yer üzünə hakim olmuşlar. Bu hökmranlıq özünü Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra, Raşidi xəlifələri dövründə İslamın əldə etdiyi güc və qüdrətdə ifadə edir. Bəziləri bu ayənin bütün İslam ümmətinə şamil olduğunu iddia etmişlər. Onlar hesab edirlər ki, hökmranlıq deyilərkən İslam dininin qüdrətinin artması, müsəlmanlar üçün əmin-amanlıq yaranması, Peyğəmbərdən (s) sonra İslam xəlifələrinin hökmranlığı, İslam düşmənlərinin məğlubiyyətə uğraması nəzərdə tutulur. Əhli-beyt imamlarından (ə) təvatür həddə nəql edilmiş hədislərə əsaslanan bir çox təfsirçilər hesab edirlər ki, Allahın vədi deyilərkən həzrət Mehdinin (ə) əli ilə qurulacaq cahanşümul İslam dövləti nəzərdə tutulur. O həzrətin səyi nəticəsində bütün dünya, onu sarmış zülmdən azad olacaq, yerini ədalət tutacaq. Təfsirçilərin irəli sürdüyü fikirlər arasında ən düzü sonuncu fikirdir. Çünki bu ayəni tam şəkildə incələdikdə məlum olur ki, Peyğəmbərin (s) seçildiyi vaxtdan günümüzə qədər qeyd olunan yüksək və müqəddəs xüsusiyyətləri özündə ehtiva edən bu cür pak və təmiz cəmiyyət hələ formalaşmamış, dövlət qurulmamışdır. Allah-taala bu ayədə əməlisaleh möminlərə vəd verir ki, tezliklə sözün əsl mənasında saleh olan, küfr, nifaq və günah ləkəsi olmayan, fərdlərinin inanc və əməllərinə yalnız haqq dinin hakim olduğu, əmin-amanlıq içində yaşayan, daxili və xarici düşmənlərdən qorxusu olmayan bir cəmiyyət gətirəcəkdir. Belə bir cəmiyyət nümunəsi həzrət Mehdinin (ə) zühurundan sonra olacaq. Çünki Peyğəmbər (s) və imamların (ə) belə bir cəmiyyətin təşkil olunacağından bəhs edən təvatür həddə olan hədisləri də ayənin məzmunu ilə üst-üstə düşür. İmam Səccad (ə) bir dəfə bu ayəni oxuduqdan sonra belə buyurmuşdur: “And olsun Allaha! Onlar biz Əhli-beytin şiələridir. Allah-taala bu vədi bizdən olan bir kişi vasitəsilə gerçəkləşdirəcək. O, bu ümmətin Mehdisidir. O, həmin adamdır ki, Allah rəsulu onun haqqında “əgər dünyanın sonuna bircə gün də qalmış olsa belə, Allah həmin günü o qədər uzadacaq ki, nəslimdən mənimlə adaş olan bir kişi qiyam edəcək, yer üzünü zülm və haqsızlıqla dolduğu kimi, ədalətlə dolduracaq”, – deyə buyurmuşdur.”[26] Ata və anaya aid olan xüsusi yerlərə girərkən icazə alınması: İctimai fəsad mənbələrinin, iffət və ismətə zidd olan əməllərin və bu kimi digər fəsadların kökünü kəsmək üçün cəza tədbirlərinin görülməsi və şallaq vurulması kfayət etmir. Onların qarşısı tərbiyəvi üsullarla, mədəni əxlaqi təlimlərlə alınmalıdır. Öncə sağlam mühit yaradılmalıdır. Cəza tədbiri məhz bu amillərlə yanaşı nəzərdə tutulur. Elə buna görədir ki, əslində, iffətdən bəhs edən bu surə zinakar kişi və qadınların şallaq cəzası ilə cəzalandırılmasından başlamış, sağlam ailə vasitələrinin təmin edilməsi, İslam hicabına riayət edilməsi, gözlərin harama baxmasının qadağan edilməsi, uşaqların ata və analara aid olan otaqlara girərkən icazə alması kimi mövzularla davam etdirilmişdir. Xidmətçilər də ev sahibinin otağına daxil olarkən icazə almalıdırlar. Yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlara da öyrədilməlidir ki, ən azı üç vaxt icazə almadan ata və analarının otağına daxil olmasınlar. Bəzi sadəlövh psixoloqların iddialarının əksinə olaraq sübuta yetmişdir ki, uşaqlar bu mövzuda çox həssasdırlar. Bəzən elə olur ki, ata və ananın səhlənkarlığı, uşaqların görməli olmayacaqları mənzərə ilə qarşılaşması, bəzən onların əxlaq pozuntusuna, bəzən isə psixoloji xəstəlik tapmasına səbəb olur. Ata və analar bu məsələdə çox ciddi olmalıdırlar, uşaqları otağa girərkən icazə almağa adət etdirməlidirlər. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Uşaq beşikdən sizə baxarkən məbada cinsi əlaqədə olasınız.”[27] Sizin uşaqlar da həddi-buluğa çatanda özlərindən əvvəlkilər izn istədikləri kimi izn istəsinlər. Allah Öz ayələrini sizə belə izah edir. Allah biləndir, hikmət sahibidir. Ərə getməkdən ümidini üzmüş yaşlı qadınlara camaat qarşısında özlərini bəzəmədən paltarlarını çıxarmalarının heç bir günahı yoxdur. Əgər özlərini örtsələr, onlar üçün daha xeyirli olar. Allah eşidəndir, biləndir. Kor, çolaq, bir də xəstəyə (sizinlə oturub çörək yedikləri üçün) günah yazılmaz. Sizin özünüzə də (xüsusi bir icazə olmadan) öz evlərinizdə (övladlarınız və həyat yoldaşlarınızın evləri də sizin eviniz sayılır), yaxud atalarınızın evlərində, yaxud analarınızın evlərində, yaxud qardaşlarınızın evlərində, yaxud bacılarınızın evlərində, yaxud əmilərinizin evlərində, yaxud bibilərinizin evlərində, yaxud dayılarınızın evlərində, yaxud xalalarınızın evlərində, yaxud açarları ixtiyarınızda olan evlərdə, yaxud dostlarınızın evlərində bir yerdə və ya ayrı-ayrılıqda yemək yeməkdə heç bir günah yoxdur. Evlərə daxil olduğunuz zaman özünüzü Allah tərəfindən mübarək və pak bir salamla salamlayın. Allah ayələrini sizə belə izah edir ki, başa düşəsiniz. —————————————————————————————— Yaşlı qadınlar üçün hicab hökmü: Bu qrupun hicab hökmündən istisna edilməsi məsələsi İslam alimləri arasında mübahisə mövzusu deyil. Çünki Quranda bu məsələ aydın şəkildə qeyd edilmişdir. Amma irəli sürülən fikirlər onun xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Bütün fikirlər isə bir həqiqətə işarə edir. O da budur ki, qadınlar elə bir yaş həddinə çatırlar ki, həmin yaş həddində ümumiyyətlə, ailə qurmurlar. Təbii ki, nadir hallar üçün istisnaların olması danılmazdır. Yaşları ötmüş bu qadınlar bədənlərinin icazə verlən miqdarını örtməyə bilərlər. Hədislərdə bu hissələrə müxtəlif ifadələrlə işarələr edilsə də, Quranda üstüörtülü şəkildə onların üst paltarlarını çıxarmalarına açıq şəkildə icazə verildiyinin şahidi oluruq. Buna isə onlar bəzək-düzəkdən istifadə etmədikləri halda icazə verilir. Digər tərəfdən, onlara gizli zinətlərini də örtmələri və diqqət cəlb edən dəbdəbəli paltarlar geyinməmələri də vacibdir[28]. Yemək yeyilməsinə icazə verilən evlər: Bu ayənin bəzi cümlələrinin izah edilməsinə ehtiyac var: 1. “Kor, çolaq, bir də xəstəyə (sizinlə oturub çörək yedikləri üçün) günah yazılmaz.” Mənbələrin yazdığına görə İslamdan əvvəl Mədinə camaatı kor, çolaq və xəstələrə onlarla bir süfrə arxasında oturmağa icazə verməz, onlarla yemək yeməz, buna nifrət edərmiş. Ancaq İslam gəldikdən sonra da bəzi insanların bu cür adamlarla bir yerdə yemək yeməməsinin səbəbi Cahiliyyət dövründə olduğu kmi nifrət deyil, etik və əxlaqi dəyərlər idi. Onlar hesab edirdilər ki, sözügedən şəxslərlə birlikdə yemək yedikləri zaman kor yeməyin yaxşı hissəsini görə bilmədiyi halda, onlar görür, çolaq və xəstə adam geri qaldığı halda, onlar daha tez-tez yeyə bilər ki, bu da onlara qarşı haqsızlıq olar[29]. 2. “Sizin özünüzə də (xüsusi bir icazə olmadan) öz evlərinizdə…, yaxud dostlarınızın evlərində yemək yeməkdə heç bir günah yoxdur.” Bu ayə möminlərə qohumları, ya onlara tapşırılmış evlər və ya dostlarının evlərindəki yeməklərdən onların özlərindən icazə almadan ehtiyac duyduqları qədər israfa yol vermədən yemək icazə vermişdir[30]. Çünki icazə verdikləri təqdirdə hər kəsin yeməyindən yemək icazəlidir. Ev sahibinin razı olacağı ehtimalı da bunun üçün yetərlidir. 3. “Bir yerdə və ya ayrı-ayrılıqda yemək yeməkdə heç bir günah yoxdur.” Mənbələrin yazdığına görə Cahiliyyət dövründə təklikdə yemək yemək ayıb sayılarmış. Hətta bəzən elə olurdu ki, kimsə möhkəm acdıqda yeməyini özü ilə gəzdirib, birlikdə yemək yeyib su içmək üçün adam axtarırdı. Ancaq İslam hər iki formaya icazə verir. Sözügedən ayə bu səbəbdən nazil edilmişdir[31]. Hər hansı evə daxil olduğunuzda özünüzə salam verin: Burada evə daxil olarkən evdə olan hər kəsə salam verilməsi nəzərdə tutulur. Ayədə “ev əhlinə salam verin”, – deyə buyurulmamışdır. Ayə müsəlmanların bir olduğunu çatdırır. Hamı insandır, Allah hamını bir kişi və bir qadından yaratmışdır. Bundan başqa hamısı da mömindir, onların bir yerə toplaşmasına imanları səbəb olmuşdur. Möminlərin iman əlaqəsi ailə və sair əlaqələrdən daha güclü və möhkəmdir[32]. Bəzi təfsirçilər burada sakini olmayan evlərə işarə edildiyini bildirmişlər. Yaxşı olar ki, insan mənzilə daxil olarkən özü-özünə “əssəlamu aləyna və alə ibadillahissalihin” (bizə və Allahın saleh bəndələrinə salam olsun) – deyərək salam versin. Salam haqqında daha ətraflı məlumat əldə etmək istəyənlər “Nisa” surəsinin 86-cı ayəsinə baxa bilərlər[33]. Həqiqi möminlər Allaha və Onun elçisinə iman gətirən, mühüm bir işdə onunla (Peyğəmbərlə) birlikdə olduqları vaxt onun icazəsi olmadan heç yerə getməyən şəxslərdr. Səndən icazə alanlar, həqiqətən, Allaha və Onun elçisinə iman gətirənlərdir. Elə isə əgər onlar bəzi mühüm işlər üçün səndən izn istəsələr, onlardan istədiyin kəsə izn ver və onlar üçün Allahdan bağışlanma dilə. Allah bağışlayandır, rəhimlidir. Peyğəmbəri, öz aranızda bir-birinizi çağırdığınız kimi çağırmayın. Allah sizin aranızdan başqalarının arxasında gizlənib biri digərinin arxasınca qaçanları bilir. Elə isə Onun əmrinə qarşı çıxanlar başlarına bir bəla gəlməsindən, yaxud özlərinə sarsıdıcı bir əzab üz verməsindən qorxsunlar. Göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. O, sizin nə əməl sahibi olduğunuzu və Onun hüzuruna qaytarılacağınız günü bilir. Allah onlara nə etdiklərini bildirəcəkdir. Allah hər şeyi bilir. —————————————————————————————– [1] Nümunə, c.14, səh.353 [2] Nümunə, c.14, səh.359 [3] Nümunə, c.14, səh.361 [4] Nümunə, c.14, səh.369 [5] Nümunə, c.14, səh.380 [6] Əl-Mizan, c.15, səh.90 [7] Əl-Mizan, c.15, səh.91 [8] Nümunə, c.14, səh.405 [9] Nümunə, c.14, səh.413 [10] Nümunə, c.14, səh.232 [11] Nümunə, c.14, səh.414 [12] Əl-Mizan, c.15, səh.108 [13] Nümunə, c.14, səh.429 [14] Əl-Mizan, c.15, səh.110 [15] Nümunə, c.14, səh.442 [16] Nümunə, c.14, səh.457-463 [17] Nümunə, c.14, səh.464 [18] Nümunə, c.14, səh.474 [19] Əl-Mizan, c.15, səh.128 [20] Əl-Mizan, c.15, səh.131 [21] Nümunə, c.14, səh.504 [22] Nümunə, c.14, səh.508 [23] Nümunə, c.14, səh.512 [24] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.548 [25] Nümunə, c.14, səh.523 [26] Əl-Mizan, c.15, səh.154 [27] Nümunə, c.14, səh.544-546 [28] Nümunə, c.14, səh.546 [29] Nümunə, c.14, səh.549 [30] Əl-Mizan, c.15, səh.164 [31] Nümunə, c.14, səh.554 [32] Əl-Mizan, c.15, səh.165 [33] Nümunə, c.14, səh.553
İmam Mehdi Sahib-Zamanın (ə.f) AŞURA növhəsi “Nahiyətul-Müqəddəsə” ziyarətnaməsi Şəhidlər ağası Həzrət İmam Hüseynin (ə) Aşura və digər günlərdə oxunan ziyarətnamələrindən biri “Nahiyətul-Müqəddəsə” ziyarətnaməsidir. Eyni adda məşhur olmayan başqa bir ziyarətnamə də var. Bu ziyarətnamə “Ziyarətuş-Şühəda” adı ilə də tanınır ki, bu ziyarətnamənin özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri burada İmam Hüseynin (ə) silahdaşlarının və qatillərinin adlarının qeyd edilməsidir. “Nahiyətul-Müqəddəsə” ziyarətnaməsini şiə alimlərindən Şeyx Müfid (vəfatı: h.q. 413-cü il) “əl-Məzar”da, İbn Məşhədi (vəfatı: h.q. 610-cu il) “əl-Məzarul-Kəbir”də (səh.496) və Əllamə Məclisi “Biharul-Ənvar”da (c.98, s.317) qeyd ediblər. “Nahiyətul-Müqəddəsə” ziyarətnaməsi peyğəmbərlərə (22 peyğəmbərin adı çəkilib) və on iki məsum imama (ə) salam və salavatla başlayır. Sonra “Əshabi-Kisa”nın adları çəkilərək vəsf edilir, ardınca İmam Hüseynə (ə) və Kərbəla şəhidlərinə salam göndərilir. Ziyarətnamədə İmam Hüseynin (ə) fəzilətlərindən danışılır, hərəkatı və qiyamının səbəbləri qeyd edilir, Kərbəla şəhidlərinin başına gələn müsibətlər şərh edilir, bu müsibətə bütün kainatın yas tutduğu önə çəkilir, Aşuradan sonrakı müsibət və hadisələrə toxunulur. Ziyarətnamə imamlara (ə) təvəssül edilməsi, Allaha dua və istiğfarla bitir. Ziyarətnamə İmam Mehdinin (ə.f) xüsusi naiblərindən birinin vasitəsilə birbaşa İmamın (ə.f) özündən nəql edildiyi üçün “Nahiyətul-Müqəddəsə” adlanır. “Nahiyətul-Müqəddəsə” ziyarətnaməsi اَلسَّلامُ عَلى آدَمَ صِفْوَةِ اللَّهِ مِن خَليقَتِهِ، Salam olsun Allahın yaranmışlar arasından seçilmiş bəndəsi Adəmə اَلسَّلامُ عَلى شَيْثٍ وَلِيِّ اللَّهِ وَخِيَرَتِهِ، Salam olsun Allahın vəlisi və seçdiyi bəndəsi Şeysə اَلسَّلامُ عَلى إِدْريسَ الْقائِمِ للَّهِ بِحُجَّتِهِ، Salam olsun Allah üçün dəlil-sübutlar ortaya qoymuş İdrisə اَلسَّلامُ عَلى نُوحٍ الْمُجابِ في دَعْوَتِهِ، Salam olsun duasına cavab verilmiş Nuha اَلسَّلامُ عَلى هُودٍ الْمَمْدُودِ مِنَ اللَّهِ بِمَعُونَتِهِ، Salam olsun Allah tərəfindən daim dəstəklənən Huda اَلسَّلامُ عَلى صالِحٍ الَّذي تَوَّجَهُ اللَّهُ بِكَرامَتِهِ. Salam olsun Allahın kəramət və alicənablıq bəxş etdiyi Salehə اَلسَّلامُ عَلى إِبْراهيمَ الَّذي حَباهُ اللَّهُ بِخُلَّتِهِ، Salam olsun Allahın özünə dost seçib ucaltdığı İbrahimə اَلسَّلامُ عَلى إِسْماعيلَ الَّذي فَداهُ اللَّهُ بِذِبْحٍ عَظيمٍ مِنْ جَنَّتِهِ، Salam olsun Allahın cənnətdən böyük bir qurbanlıq fəda etdiyi İsmailə اَلسَّلامُ عَلى إِسْحاقَ الَّذي جَعَلَ اللَّهُ النُّبُوَّةَ في ذُرِّيَّتِهِ، Salam olsun İshaqa ki, Allah peyğəmbərliyi onun övladlarına verdi اَلسَّلامُ عَلى يَعْقُوبَ الَّذي رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ بَصَرَهُ بِرَحْمَتِهِ، Salam olsun olsun Yəquba ki, Allah öz rəhməti ilə ona gözlərinin nurunu qaytardı اَلسَّلامُ عَلى يُوسُفَ الَّذي نَجَّاهُ اللَّهُ مِنَ الْجُبِّ بِعَظَمَتِهِ. Salam olsunYusifə ki, Allah öz əzəməti ilə onu quyudan xilas etdi اَلسَّلامُ عَلى مُوسَى الَّذي فَلَقَ اللَّهُ الْبَحْرَ لَهُ بِقُدْرَتِهِ، Salam olsun Musaya ki, Allah öz qüdrəti ilə onun üçün dəryanı yardı اَلسَّلامُ عَلى هارُونَ الَّذي خَصَّهُ اللَّهُ بِنُبُوَّتِهِ، Salam olsun Haruna ki, Allah onu peyğəmbərliyə seçdi اَلسَّلامُ عَلى شُعَيْبٍ الَّذي نَصَرَهُ اللَّهُ عَلى اُمَّتِهِ، Salam olsun Şüeybə ki, Allah onu öz ümmətinə qalib etdi اَلسَّلامُ عَلى داوُدَ الَّذي تابَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ خَطيئَتِهِ. Salam olsun Davuda ki, Allah onun tövbəsini qəbul etdi اَلسَّلامُ عَلى سُلَيْمانَ الَّذي ذَلَّتْ لَهُ الْجِنُّ بِعِزَّتِهِ، Salam olsun Süleymana ki, Allah öz izzəti ilə cinləri ona ram etdi اَلسَّلامُ عَلى أَيُّوبَ الَّذي شَفاهُ اللَّهُ مِنْ عِلَّتِهِ، Salam olsun Əyyuba ki, Allah onu xəstəlikdən xilas edib şəfa verdi اَلسَّلامُ عَلى يُونُسَ الَّذي أَنْجَزَ اللَّهُ لَهُ مَضْمُونَ عِدَتِهِ، Salam olsun Yunisə ki, Allah ona verdiyi vədi həyata keçirdi اَلسَّلامُ عَلى عُزَيْرٍ الَّذي أَحْياهُ اللَّهُ بَعْدَ مَيْتَتِهِ Salam olsun Üzeyrə ki, Allah ona öldükdən sonra həyat verdi اَلسَّلامُ عَلى زَكَرِيَّا الصَّابِرِ في مِحْنَتِهِ Salam olsun Zəkəriyyaya ki, qəm-qüssələrə səbr etdi اَلسَّلامُ عَلى يَحْيَى الَّذي أَزْلَفَهُ اللَّهُ بِشَهادَتِهِ، Salam olsun Yəhyaya ki, Allah onu şəhidlik məqamına ucaltdı اَلسَّلامُ عَلى عيسى رُوحِ اللَّهِ وَكَلِمَتِهِ. Salam olsun Allahın ruhu və kəliməsi olan İsaya اَلسَّلامُ عَلى مُحَمَّدٍ حَبيبِ اللَّهِ وَصِفْوَتِهِ، Salam olsun Allahın həbibi və seçilmiş bəndəsi Məhəmmədə (s) اَلسَّلامُ عَلى أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ الْمَخْصُوصِ بِاُخُوَّتِهِ، Salam olsun Peyğəmbərin qardaşı seçilmiş Əli ibn Əbi Talibə اَلسَّلامُ عَلى فاطِمَةَ الزَّهْراءِ ابْنَتِهِ، Salam olsun Peyğəmbərin qızı Fatimeyi-Zəhraya اَلسَّلامُ عَلى أَبي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ وَصِيِّ أَبيهِ وَخَليفَتِهِ، Salam olsun atasının vəsisi və xəlifəsi İmam Əba Məhəmməd Həsəni-Müctəbayə اَلسَّلامُ عَلَى الْحُسَيْنِ الَّذي سَمَحَتْ نَفْسُهُ بِمُهْجَتِهِ، Salam olsun Allahın razılığı yolunda özünü qurban vermiş İmam Hüseynə اَلسَّلامُ عَلى مَنْ أَطاعَ اللَّهَ في سِرِّهِ وَعَلانِيَتِهِ، Salam olsun gizlində və aşkarda Allaha itaət edənə اَلسَّلامُ عَلى مَنْ جَعَلَ اللَّهُ الشِّفاءَ في تُرْبَتِهِ، Salam olsun o adama ki, Allah onun türbətini şəfalı etdi اَلسَّلامُ عَلى مَنِ الْإِجابَةُ تَحْتَ قُبَّتِهِ، Salam olsun o adama ki, günbəzinin altında dualar qəbul olur اَلسَّلامُ عَلى مَنِ الْأَئِمَّةُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ. Salam olsun o adama ki, məsum imamlar onun nəslindəndir اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ خاتَمِ الْأَنْبِياءِ، Salam olsun Xatəmi-ənbiyanın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ سَيِّدِ الْأَوْصِياءِ، Salam olsun seyyidul-övsiyanın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ، Salam olsun Fatimeyi-Zəhranın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ خَديجَةَ الْكُبْرى، Salam olsun Xədiceyi-Kübranın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى، Salam olsun Sidrətul-Müntəhanın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ جَنَّةِ الْمَأْوى، Salam olsun Cənnəti-Məvanın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى ابْنِ زَمْزَمَ وَالصَّفا. Salam olsun Zəmzəm ilə Səfanın oğluna اَلسَّلامُ عَلَى الْمُرَمَّلِ بِالدِّماءِ، Salam olsun qanına boyanan adama اَلسَّلامُ عَلَى الْمَهْتُوكِ الْخِباءِ، Salam olsun o adama ki, düşərgəsinə hörmətsizlik edildi اَلسَّلامُ عَلى خامِسِ أَصْحابِ أَهْلِ الْكِساءِ، Salam olsun Əhli-Kisa səhabələrinin beşincisinə اَلسَّلامُ عَلى غَريبِ الْغُرَباءِ، Salam olsun qəriblər-qəribinə اَلسَّلامُ عَلى شَهيدِ الشُّهَداءِ، Salam olsun şəhidlər şəhidinə اَلسَّلامُ عَلى قَتيلِ الْأَدْعِياءِ، Salam olsun haramzadələrin əli ilə öldürülən adama اَلسَّلامُ عَلى ساكِنِ كَرْبَلاءَ، Salam olsun Kərbəla sakininə اَلسَّلامُ عَلى مَنْ بَكَتْهُ مَلائِكَةُ السَّماءِ، Salam olsun o adama ki, göyün mələkləri onun üçün ağladı اَلسَّلامُ عَلى مَنْ ذُرِّيَّتُهُ الْأَزْكِياءُ. Salam olsun o adama ki, övladları insanların ən paklarıdırlar اَلسَّلامُ عَلى يَعْسُوبِ الدّينِ، Salam olsun dinin öndərinə اَلسَّلامُ عَلى مَنازِلِ الْبَراهينِ، Salam olsun İlahi dəlillərin olduğu yerlərə اَلسَّلامُ عَلَى الْأَئِمَّةِ السَّاداتِ، Salam olsun uca və şərəfli imamlara اَلسَّلامُ عَلَى الْجُيُوبِ الْمُضَرَّجاتِ، Salam olsun parça-parça olmuş sinələrə اَلسَّلامُ عَلَى الشِّفاهِ الذَّابِلاتِ، Salam olsun susuzluqdan qurumuş dodaqlara اَلسَّلامُ عَلَى النُّفُوسِ الْمُصْطَلَماتِ، Salam olsun bəla görmüş və çarəsiz qalmış canlara اَلسَّلامُ عَلَى الْأَرْواحِ الْمُخْتَلَساتِ. Salam olsun bədəndən xilas olmuş ruhlara اَلسَّلامُ عَلَى الْأَجْسادِ الْعارِياتِ، Salam olsun (qumlar üzərindəki) üryan bədənlərə اَلسَّلامُ عَلَى الْجُسُومِ الشَّاحِباتِ، Salam olsun rəngi qaçmış cismlərə اَلسَّلامُ عَلَى الدِّماءِ السَّائِلاتِ، Salam olsun axan qanlara اَلسَّلامُ عَلَى الْأَعْضاءِ الْمُقَطَّعاتِ، Salam olsun tikə-tikə qoğranmış bədən üzvlərinə اَلسَّلامُ عَلَى الرُّؤُوسِ الْمُشالاتِ، Salam olsun nizəyə vurulmuş başlara اَلسَّلامُ عَلَى النِّسْوَةِ الْبارِزاتِ. Salam olsun xeymlərdən (naməhrəmlər önünə) çıxarılmış xanımlara اَلسَّلامُ عَلى حُجَّةِ رَبِّ الْعالَمينَ، Salam olsun aləmlərin Rəbbinin höccətinə اَلسَّلامُ عَلَيْكَ وَعَلى آبائِكَ الطَّاهِرينَ، Salam olsun sənə və pak atalarına اَلسَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلى أَبْنائِكَ الْمُسْتَشْهَدينَ، Salam olsun sənə və sənin şəhid edilmiş övladlarına اَلسَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلى ذُرِّيَّتِكَ النَّاصِرينَ، Salam olsun sənə və sənə kömək edən övladlarına اَلسَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى الْمَلائِكَةِ الْمُضاجِعينَ، Salam olsun sənə və məzarındakı mələklərə اَلسَّلامُ عَلَى الْقَتيلِ الْمَظْلُومِ، Salam olsun (zülm ilə) məzlumcasına öldürülənə اَلسَّلامُ عَلى أَخيهِ الْمَسْمُومِ، Salam olsun zəhər ilə qətlə yetirilmiş qardaşın İmam Həsənə اَلسَّلامُ عَلى عَلِيٍّ الْكَبيرِ، Salam olsun Əliəkbərə اَلسَّلامُ عَلَى الرَّضيعِ الصَّغير. Salam olsun balaca südəmərə اَلسَّلامُ عَلَى الْأَبْدانِ السَّليبَةِ، Salam olsun paltarları qarət edilmiş bədənlərə اَلسَّلامُ عَلَى الْعِتْرَةِ الْقَريبَةِ (الْغَريبَةِ)، Salam olsun (öndərlərinə) yaxın olan (onu tək qoymayan) ailənə اَلسَّلامُ عَلَى الْمُجَدَّلينَ فِي الْفَلَواتِ، Salam olsun səhralarda qumlar üzərinə düşmüşlərə اَلسَّلامُ عَلَى النَّازِحينَ عَنِ الْأَوْطانِ، Salam olsun öz vətənindən uzaq düşmülərə اَلسَّلامُ عَلَى الْمَدْفُونينَ بِلا أَكْفانٍ. Salam olsun kəfənsiz dəfn edilənlərə اَلسَّلامُ عَلَى الرُّؤُوسِ الْمُفَرَّقَةِ عَنِ الْأَبْدانِ، Salam olsun bədənlərdən ayrılmış başlara اَلسَّلامُ عَلَى الْمُحْتَسِبِ الصَّابِرِ، Salam olsun müsibətli günündə Allaha təvəkkül edən səbirli insana اَلسَّلامُ عَلَى الْمَظْلُومِ بِلا ناصِرٍ، Salam olsun köməksiz məzluma اَلسَّلامُ عَلَى ساكِنِ التُّرْبَةِ الزَّاكِيَةِ، Salam olsun pak türbətin sakininə اَلسَّلامُ عَلى صاحِبِ الْقُبَّةِ السَّامِيَةِ. Salam olsun uca günbəzin sahibinə اَلسَّلامُ عَلى مَنْ طَهَّرَهُ الْجَليلُ، Salam olsun əzəmətli Allahın pak etdiyi adama اَلسَّلامُ عَلى مَنِ افْتَخَرَ بِهِ جَبْرَئيلُ، Salam olsun o adama ki, Cəbrail onunla fəxr edir اَلسَّلامُ عَلى مَنْ ناغاهُ فِي الْمَهْدِ ميكائيلُ، Salam olsun o adama ki, Mikal ona beşikdə laylay deyib اَلسَّلامُ عَلى مَنْ نُكِثَتْ ذِمَّتُهُ، Salam olsun o adama ki, onun əhdini (bey`ətini) sındırdılar اَلسَّلامُ عَلى مَنْ هُتِكَتْ حُرْمَتُهُ، Salam olsun o adama ki, hörmətini sındırdılar اَلسَّلامُ عَلى مَنْ اُريقُ بِالظُّلْمِ دَمُهُ، Salam olsun o adama ki, qanını nahaq və zülmlə tökdülər اَلسَّلامُ عَلَى الْمُغَسَّلِ بِدَمِ الْجِراحِ، Salam olsun o adama ki, yaralarının qanı ilə qüslü verildi اَلسَّلامُ عَلَى الْمُجَرَّعِ بِكَأْساتِ الرِّماحِ، Salam olsun o adama ki, nizələrin qədəhlərindən sirab oldular اَلسَّلامُ عَلَى الْمُضامِ الْمُسْتَباحِ، Salam olsun o adama ki, ona zülm olundu və qanının axıdılması halal edildi اَلسَّلامُ عَلَى الْمَنْحُورِ فِي الْوَرى، Salam olsun o adama ki, başını (hamının gözü önündə) daldan kəsdilər اَلسَّلامُ عَلى مَنْ دَفَنَهُ أَهْلُ الْقُرى Salam olsun o adama ki, kənd əhli (Bəni Əsəd qəbiləsi) onu dəfn etdi سلام بر آن آقاى بزرگزاده اى كه روستانشينان (بنى اسد) دفنش كردند . اَلسَّلامُ عَلَى الْمَقْطُوعِ الْوَتينِ، Salam olsun boynunun damarı doğranan adam اَلسَّلامُ عَلَى الْمُحامي بِلا مُعينٍ، Salam olsun hamını himayə etsə də, özü köməksiz qalan adama اَلسَّلامُ عَلَى الشَّيْبِ الخَضيبِ، Salam olsun o adama ki, saqqalı öz qanına boyandı اَلسَّلامُ عَلَى الخَدِّ التَّريبِ، Salam olsun torpağa bulaşmış yanağa اَلسَّلامُ عَلَى الْبَدَنِ السَّليبِ، Salam olsun libası qarət edilmiş bədənə اَلسَّلامُ عَلَى الثَّغْرِ الْمَقْرُوعِ بِالْقَضيبِ، Salam olsun xeyziran çubuğu vurulan dişlərə اَلسَّلامُ عَلَى الرَّأْسِ الْمَرْفُوعِ، Salam olsun nizəyə qaldırılmış başa اَلسَّلامُ عَلَى الْأَجْسامِ الْعارِيَةِ فِي الْفَلَواتِ، Salam olsun səhralarda üryan qalmış bədənlərə تَنْهَشُهَا الذِّئابُ الْعادِياتُ، Salam olsun səhranın canavarlarının parçaladığı bədənlərə وَتَخْتَلِفُ إِلَيْهَا السِّباعُ الضَّارِياتُ. Salam olsun ətrafında yırtıcı heyvanların dövrə vurduğu bədənlərə اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مَوْلايَ وَ عَلَى الْمَلائِكَةِ الْمَرْفُوفينَ حَوْلَ قُبَّتِكَ، Salam olsun Sənə ey mövlam və günbəzinin ətrafında dövrə vuran mələklərə اَلْحافّينَ بِتُرْبَتِكَ، اَلطَّائِفينَ بِعَرْصَتِكَ، اَلْوارِدينَ لِزِيارَتِكَ، O mələklər qəbrinin torpağını əhatə edib məzarını hörmətlə təvaf edir və Səni ziyarət etmək üçün hərəminə daxil olurlar اَلسَّلامُ عَلَيْكَ فَإِنّي قَصَدْتُ إِلَيْكَ، وَرَجَوْتُ الْفَوْزَ لَدَيْكَ. Salam olsun sənə. Həqiqətən, mən sənin ziyarətini niyyət edib gəlmişəm və ümid edirəm ki, sənin yanında xilas yolunu tapıb feyzə çatacam. اَلسَّلامُ عَلَيْكَ سَلامَ الْعارِفِ بِحُرْمَتِكَ، اَلْمُخْلِصِ في وِلايَتِكَ، Sənin hörmətli olduğunu bilən, rəhbərliyini qəbul etməkdə səmimi olan adamın, اَلْمُتَقَرِّبِ إِلَى اللَّهِ بِمَحَبَّتِكَ، اَلْبَريءِ مِنْ أَعْدائِكَ، Allaha sənin məhəbbətin vasitəsilə yaxınlaşmaq istəyən, düşmənlərinə nifrət edən adamın salamı olsun sənə سَلامَ مَنْ قَلْبُهُ بِمُصابِكَ مَقْرُوحٌ، وَدَمْعُهُ عِنْدَ ذِكْرِكَ مَسْفُوحٌ، Müsibətinlə qəlbi parçalanmış, adın gələndə göz yaşları axıdan adamın salamı olsun sənə سَلامَ الْمَفْجُوعِ الْحَزينِ الْوالِهِ الْمُسْتَكينِ، Dərdli, qəmli, kədərli və çarəsiz adamın salamı olsun sənə سَلامَ مَنْ لَوْ كانَ مَعَكَ بِالطُّفُوفِ لَوَقاكَ بِنَفْسِهِ حَدَّ السُّيُوفِ، Əgər Kərbəla səhrasında səninlə olsaydı, mütləq öz canı ilə səni qılınclardan qoruyacaq, وَبَذَلَ حُشاشَتَهُ دُونَكَ لِلْحُتُوفِ، وَجاهَدَ بَيْنَ يَدَيْكَ، وَنَصَرَكَ عَلى مَنْ بَغى عَلَيْكَ، Yarım qalmış canını sənin yolunda ölümə verəcək, hüzurunda düşmənlərlə vuruşacaq və zalımlar qarşı sənə kömək edəcək, وَفَداكَ بِرُوحِهِ وَجَسَدِهِ وَمالِهِ وَوَلَدِهِ، وَرُوحُهُ لِرُوحِكَ فِداءٌ، وَأَهْلُهُ لِأَهْلِكَ وِقاءٌ. ruhu, cismi, malı və övladı ilə sənə fəda olacaq, ruhunu sənun ruhuna fəda, ailəsini sənin ailənə müdafiəçi edəcək adamın salamı olsun sənə فَلَئِنْ أَخَّرَتْنِي الدُّهُورُ، وَعاقَني عَنْ نَصْرِكَ الْمَقْدُورُ، Zaman məni sənin zamanından uzaq saldığı, tale məni sənə kömək etməkdən məhrum etdiyi, وَلَمْ أَكُنْ لِمَنْ حارَبَكَ مُحارِباً، وَلِمَنْ نَصَبَ لَكَ الْعَداوَةَ مُناصِباً، (buna görə) səninlə döyüşənlərə və səninlə düşmənçilik edənlərə qarşı döyüşə bilmədiyim üçün فَلَأَنْدُبَنَّكَ صَباحاً وَمَساءً، وَلَأَبْكِيَنَّ لَكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً، حَسْرَةً عَلَيْكَ، sənəninlə birlikdə ola bilmədiyim günlərin həsrətilə hər səhər-axşamsənən görə ah-nalə edir, göz yaşları yerinə qan ağlayıram, وَتَأَسُّفاً عَلى ما دَهاكَ، وَتَلَهُّفاً حَتَّى أَمُوتَ بِلَوْعَةِ الْمُصابِ، وَغُصَّةِ الْإِكْتِيابِ. çəkdiyin acılara görə acı çəkirəm.Ölənə qədər həyatımı sənin müsibətlərinin acısının yanğısı, kədəri və qəm-qüssəsi içərisində keçirəcəyəm أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلاةَ، وَآتَيْتَ الزَّكاةَ، وَأَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهَيْتَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْعُدْوانِ، Şəhadət verirəm ki, namazı dirçəltmisən, zəkat vermisən, yaxşı əməllərə çağırış etmisən, pis əməllərdən və zülmdən çəkindirmisən. وَأَطَعْتَ اللَّهَ وَما عَصَيْتَهُ، وَتَمَسَّكْتَ بِهِ وَبِحَبْلِهِ فَأَرْضَيْتَهُ وَخَشيتَهُ، وَراقَبْتَهُ وَاسْتَجَبْتَهُ، Allaha itaət etmisən, üsyan etməmisən. Allahı özündən razı salana qədər Allahdan və Onun möhkəm ipindən yapışmisan. Allahdan qorxmusan, Onun əmrlərinə qarşı diqqətli olub, istəklərinə cavab vermisən. وَسَنَنْتَ السُّنَنَ، وَأَطْفَأْتَ الْفِتَنَ، وَدَعَوْتَ إِلَى الرَّشادِ، Peyğəmbərin sünnəsinə əməl etmisən, müstəbləri yerinə yetirmisən, fitnə odlarını söndürmüsən və insanları kamilliyə dəvət etmisən. وَأَوْضَحْتَ سُبُلَ السَّدادِ، وَجاهَدْتَ فِي اللَّهِ حَقَّ الْجِهادِ. Hidayət yollarını aşkar etmisən və Allah yolunda layiqincə cihad etmisən وَكُنْتَ للَّهِ طائِعاً، وَلِجَدِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ تابِعاً، Daim Allaha itaət etmisən və cəddin Məhəmmədin (s) yoluna tabe olmusan, وَ لِقَوْلِ أَبيكَ سامِعَاً، وَ إِلى وَصِيَّةِ أَخيكَ مُسارِعاً، وَلِعِمادِ الدّينِ رافِعاً، atanın sözünü dinləmisən, qardaşının vəsiyyətinə sürətlə əməl etmisən, dinin sütunlarını ucaltmısan وَلِلطُّغْيانِ قامِعاً، وَلِلطُّغاةِ مُقارِعاً، وَلِلْاُمَّةِ ناصِحاً، وَفي غَمَراتِ الْمَوْتِ سابِحاً، üsyankarlığı darmadağın, təcavüzkarları məhv etmisən, İslam ümmətinə xeyirli nəsihətçi olmusan və ölüm burulğanında üzmüsən. وَلِلْفُسَّاقِ مُكافِحاً، وَبِحُجَجِ اللَّهِ قائِماً ، وَلِلْإِسْلامِ وَالْمُسْلِمينَ راحِماً، Fasiqlərlə mübarizəyə qalxmısan, İlahi dəlilləri və höccətləri dirçəltmisən, İslam və müsəlmanlara qarşı rəhimli və mehriban olmusan. وَلِلْحَقِّ ناصِراً، وَعِنْدَ الْبَلاءِ صابِراً، وَلِلدّينِ كالِئاً، وَعَنْ حَوْزَتِهِ مُرامِياً. Haqqa kömək etmisən, bəlalara səbretmisən, dini qorumusan və dinin sərhədlərini müdafiə etmisən. تَحُوطُ الْهُدى وَتَنْصُرُهُ، وَتَبْسُطُ الْعَدْلَ وَتَنْشُرُهُ، وَتَنْصُرُ الدّينَ وَتُظْهِرُهُ، Dinin qoruyucusu və köməyi olmusan, ədalətə vüsət verib yaymısan, dini aşkaretmisən. وَتَكُفُّ الْعابِثَ وَتَزْجُرُهُ، وَتَأْخُذُ لِلدَّنِيِّ مِنَ الشَّريفِ، وَتُساوي فِي الْحُكْمِ بَيْنَ الْقَوِيِّ وَالضَّعيفِ. Dini oyuncaq etmək istəyənlərin qarşısını almısan, zəiflərin haqqını güclülərdən almısan, zəif və güclü arasında bərabər hökm çıxarmısan. كُنْتَ رَبيعَ الْأَيْتامِ ، وَعِصْمَةَ الْأَنامِ، وَعِزَّ الْإِسْلامِ، وَمَعْدِنَ الْأَحْكامِ، Sən yetimlərin baharı, xalqın sığınacağı, İslamın izzəti və şəriət hökmlərinin mədəni olmusan. وَحَليفَ الْإِنْعامِ، سالِكاً طَرائِقَ جَدِّكَ وَأَبيكَ، مُشْبِهاً فِي الْوَصِيَّةِ لِأَخيكَ. Sən əhdə vəfa etməkdə, bəxşiş və ehsanda, babanın və atanın yolunu gedən, atanın vəsiyyətinə əməl etməkdə qardaşının bənzəriolmusan. وَفِيَّ الذِّمَمِ، رَضِيَّ الشِّيَمِ، ظاهِرَ الْكَرَمِ، مُتَهَجِّداً فِي الظُّلَمِ، قَويمَ الطَّرائِقِ، Sən əhdə vəfa edən, gözəl xüsusiyyətlərə sahib, alicənablığı aşkar edən, gecələr ibadət edən və möhkəm davranışlara malik olmusan. كَريمَ الْخَلائِقِ، عَظيمَ السَّوابِقِ، شَريفَ النَّسَبِ، مُنيفَ الْحَسَبِ، Sən gözəl əxlaqa, parlaq keçmişə, şərəfli nəsəbə və ən üstün şərəfə malik adamsan. رَفيعَ الرُّتَبِ، كَثيرَ الْمَناقِبِ، مَحْمُودَ الضَّرائِبِ، جَزيلَ الْمَواهِبِ. Sənin məqamın uca, fəzilətlərin çox və xüsusiyyətlərin gözəldir.Allahın sənə bəxşişləri çoxdur. حَليمٌ رَشيدٌ مُنيبٌ، جَوادٌ عَليمٌ شَديدٌ، إِمامٌ شَهيدٌ، أَوَّاهٌ مُنيبٌ، حَبيبٌ مَهيبٌ. Sən həlim, rəşadətli, münib (Allaha qayıdan), səxavətli, elmli, güclü, rəhbər, şəhid, çox-çox tövbə edən, insanları sevən və heybətlisən. كُنْتَ لِلرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَلَداً، وَلِلْقُرْآنِ سَنَداً، وَلِلْاُمَّةِ عَضُداً، Peyğəmbər (s) üçün övlad, Quran üçün dayaq, ümmət üçün güclü bilək olmusan. وَفِي الطَّاعَةِ مُجْتَهِداً، حافِظاً لِلْعَهْدِ وَالْميثاقِ، ناكِباً عَنْ سُبُلِ الفُسَّاقِ، Allaha itaət yolunda ciddi cəhdlə çalışmısan, əhd-peymanı qoruyan və fasiqlərin yolundan uzaq olmusan. [ وَ] باذِلاً لِلْمَجْهُودِ، طَويلَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ. Haqq yolunda tam gücünlə çalışmısan, rüku və səcdələrin uzun olub. زاهِداً فِي الدُّنْيا زُهْدَ الرَّاحِلِ عَنْها، ناظِراً إِلَيْها بِعَيْنِ الْمُسْتَوْحِشينَ مِنْها، Dünyadan köçməyə hazırlaşan insanlar kimi dünyaya rəğbətsiz olmusan. Dünyaya həmişə ondan qorxanların gözü ilə baxmısan. آمالُكَ عَنْها مَكْفُوفَةٌ، وَهِمَّتُكَ عَنْ زينَتِها مَصْرُوفَةٌ، Dünyəvi arzuları ürəyindən çıxarmış və dünya zinətlərindən üz döndərmisən. وَأَلْحاظُكَ عَنْ بَهْجَتِها مَطْرُوفَةٌ، وَرَغْبَتُكَ فِي الْآخِرَةِ مَعْرُوفَةٌ. Dünyanın sevinc və şadlığına göz yummusan, axirətə olan şövqün və istəyinlə tınınmısan. حَتَّى إِذَا الْجَوْرُ مَدَّ باعَهُ ، وَأَسْفَرَ الُّظلْمُ قِناعَهُ، وَدَعَا الْغَيُّ أَتْباعَهُ، Nəhayət, zülm əli sənə doğru uzandı, niqabını qaldırıb üzünü göstərdi, azğınlıq öz tərəfdarlarını bir yerə topladı. وَأَنْتَ في حَرَمِ جَدِّكَ قاطِنٌ، وَلِلظَّالِمينَ مُبايِنٌ، جَليسُ الْبَيْتِ وَالْمِحْرابِ، O günə qədər cəddin Peyğəmbərin hərəmində məskunlaşmış, zalımlardan uzaq durub mehraba həmdəm olmuşdun. مُعْتَزِلٌ عَنِ اللَّذَّاتِ وَالشَّهَواتِ، تُنْكِرُ الْمُنْكَرَ بِقَلْبِكَ وَلِسانِكَ، عَلى حَسَبِ طاقَتِكَ وَ إِمْكانِكَ، Dünya ləzzətləri və şəhvətdən uzaq olub, imkanın və gücün çatdığı qədər pis işləri qəlbin və dilinlə inkar etmisən. ثُمَّ اقْتَضاكَ الْعِلْمُ لِلْإِنْكارِ، وَلَزِمَكَ أَنْ تُجاهِدَ الْفُجَّارَ، Sonra elmin səni pis insanları inkar etməyə, günahkarlar və canilərə qarşı cihada vadar etdi. فَسِرْتَ في أَوْلادِكَ وَأَهاليكَ، وَشيعَتِكَ وَمَواليكَ، Buna görə də övladların, ailən, şiələrin və xidmətçilərinilə birlikdə yola çıxdın. وَصَدَعْتَ بِالْحَقِّ وَالْبَيِّنَةِ، وَدَعَوْتَ إِلَى اللَّهِ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، Haqq və həqiqəti İlahi dəlillərlə aşkar etdin. Allaha hikmət və gözəl moizə ilə dəvət etdin. وَأَمَرْتَ بِإِقامَةِ الْحُدُودِ، وَالطَّاعَةِ لِلْمَعْبُودِ، Şəriət qanunlarınınbərqərar edilməsini və Allaha bəndəçiliyı çağırış etdin وَنَهَيْتَ عَنِ الْخَبائِثِ وَالطُّغْيانِ، وَواجَهُوكَ بِالظُّلْمِ وَالْعُدْوانِ. Çirkinlik və təcavüzdən çəkinməyə çağırdın, onlar isə sənə qarşı zülm və təcavüz yolunu tutdular. فَجاهَدْتَهُمْ بَعْدَ الْإيعاظِ لَهُمْ، وَتَأْكيدِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، فَنَكَثُوا ذِمامَكَ وَبَيْعَتَكَ، Onları öyüd-nəsihət etdikdən və höccəti tamamladıqdan sonra onlara qarşı cihada qalxdın. Onlar isə səninlə bağladıqları beyəti və əhdi pozdular. وَأَسْخَطُوا رَبَّكَ وَجَدَّكَ، وَبَدَؤُوكَ بِالْحَرْبِ، فَثَبَتَّ لِلطَّعْنِ وَالضَّرْبِ، Rəbbini və cəddini qəzəbləndirdilər. Səninlə müharibəyə başladılar. Sən onların zərbələri qarşısında möhkəm dayandın. وَطَحَنْتَ جُنُودَ الْفُجَّارِ، وَاقْتَحَمْتَ قَسْطَلَ الْغُبارِ، مُجالِداً بِذِي الْفِقارِ، كَأَنَّكَ عَلِيٌّ الْمُخْتارُ. Şər qoşunlarını bir-birinə vurdun, toz-duman qalxmış meydanda Zülfüqarla elə mübarizə apardın ki, səni Allahın seçdiyi Əli (ə) sandılar. فَلَمَّا رَأَوْكَ ثابِتَ الْجَأْشِ، غَيْرَ خائِفٍ وَلا خاشٍ، نَصَبُوا لَكَ غَوائِلَ مَكْرِهِمْ، Səni sabitqədəm, cəsur və qorxmaz gördükdə sənə qarşı hiylə işlədib tələ qurdular. وَقاتَلُوكَ بِكَيْدِهِمْ وَشَرِّهِمْ، وَأَمَرَ اللَّعينُ جُنُودَهُ، فَمَنَعُوكَ الْماءَ وَوُرُودَهُ، Hiylə, məkr və şər ilə sənə qarşı müharibəyə qalxdılar. O lənətlənmiş şəxs qoşunlara su yolunu kəsməyi əmr etdi. وَناجَزُوكَ الْقِتالَ، وَعاجَلُوكَ النِّزالَ، وَرَشَقُوكَ بِالسِّهامِ وَالنِّبالِ، Səninlə döyüşməyə və səni məğlub etməyə tələsdilər, sənə ox və daş atılar. وَبَسَطُوا إِلَيْكَ أَكُفَّ الْإِصْطِلامِ، وَلَمْ يَرْعَوْا لَكَ ذِماماً، Təcavüzkar əllərini sənə doğru uzatdılar, haqqını riayət etmədilər. وَلا راقَبُوا فيكَ آثاماً، في قَتْلِهِمْ أَوْلِياءَكَ، وَنَهْبِهِمْ رِحالَكَ، Əzizlərini öldürməkdə və çadırları qarət etməkdə yol verdikləri günaha görə heç nədən qorxmadılar وَأَنْتَ مُقَدَّمٌ فِي الْهَبَواتِ، وَمُحْتَمِلٌ لِلْأَذِيَّاتِ، قَدْ عَجِبَتْ مِنْ صَبْرِكَ مَلائِكَةُ السَّماواتِ. Sən meydanın toz-torpağı içərisində irəliyə doğru hücum edir, əzab-əziyyətlərə dözürdün. Hətta göylərin mələkləri də sənin səbrinə təəccüb edirdi. فَأَحْدَقُوا بِكَ مِنْ كُلِّ الْجَهاتِ، وَأَثْخَنُوكَ بِالْجِراحِ، وَحالُوا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الرَّواحِ، Düşmənlər hər tərəfdən səni mühasirəyə aldılar. Sənə dərin yaralar vurdular, səninlə rahatlıq arasında fasilə saldılar. وَلَمْ يَبْقَ لَكَ ناصِرٌ، وَأَنْتَ مُحْتَسِبٌ صابِرٌ، Artıq heç bir köməyin qalmadı. Sən isə hər şeyi Allaha həvalə edib səbr etdin. تَذُبُّ عَنْ نِسْوَتِكَ وَأَوْلادِكَ، حَتَّى نَكَسُوكَ عَنْ جَوادِكَ، فَهَوَيْتَ إِلَى الْأَرْضِ جَريحاً، Ailə və övladını müdafiə etdin. Nəhayət, səni atdan saldılar və sən yaralı bədənlə yerə yıxıldın. تَطَؤُكَ الْخُيُولُ بِحَوافِرِها، وَتَعْلُوكَ الطُّغاةُ بِبَواتِرِها. Ayaqları nallı atlarla bədənin üzərində at çapdılar, zalım və təcavüzkarlar səni qılıncları ilə doğradılar قَدْ رَشَحَ لِلْمَوْتِ جَبينُكَ، وَاخْتَلَفَتْ بِالْإِنْقِباضِ وَالْإِنْبِساطِ شِمالُكَ وَيَمينُكَ، Ölüm təri alınından süzüldü, sağ və sol əlini açıb yumdun. تُديرُ طَرْفاً خَفِيّاً إِلى رَحْلِكَ وَبَيْتِكَ، وَقَدْ شَغَلْتَ بِنَفْسِكَ عَنْ وُلْدِكَ وَأَهاليكَ، Yaralarının ağrı-acıları içərisində qıvrılarkən çadırlara doğru göz gəzdirib ailən və övladlarına baxdın. وَأَسْرَعَ فَرَسُكَ شارِداً، إِلى خِيامِكَ قاصِداً، مُحَمْحِماً باكِياً، Bu vaxt atın kişnəyib nalə qopararaq göz yaşları axıda-axıda çadırlara doğru qaçdı فَلَمَّا رَأَيْنَ النِّساءُ جَوادَكَ مَخْزِيّاً، وَنَظَرْنَ سَرْجَكَ عَلَيْهِ مَلْوِيّاً، Xanımlar itiqaçan atını məlul və məyus, üzərindəki yəhərin çevrildiyini gördükdə بَرَزْنَ مِنَ الْخُدُورِ، Xeymələrdən çölə qaçdılar ناشِراتِ الشُّعُورِ عَلَى الْخُدُودِ، Saçlarını üzlərinə tökdülər, لاطِماتِ الْوُجُوهِ سافِراتٍ، Niqabsız üzlərinə şillə vurdular وَبِالْعَويلِ داعِياتٍ، Uca səslə ah-nalə edib, səni çağırdılar وَبَعْدَ الْعِزِّ مُذَلَّلاتٍ، Onlar izzətlə yaşadıqdan sonra xar olmuşdular. وَ إِلى مَصْرَعِكَ مُبادِراتٍ. Sürətlə sənin qətlə yetirildiyi meydana qaçdılar. وَالشِّمْرُ جالِسٌ عَلى صَدْرِكَ، وَمُولِغٌ سَيْفَهُ عَلى نَحْرِكَ، Şümr (lənət olsun ona) sinən üzərində oturub qılıncını boğazındakı çökəyə sancdı, قابِضٌ عَلى شَيْبَتِكَ بِيَدِهِ، ذابِحٌ لَكَ بِمُهَنَّدِهِ، Mübarək saqqalını murdar əli ilə tutub iti qılıncı ilə başını kəsdi, قَدْ سَكَنَتْ حَواسُّكَ، Bədən üzvlərinin hərəkəti dayandı, وَخَفِيَتْ أَنْفاسُكَ، Nəfəsin kəsildi, وَرُفِعَ عَلَى الْقَناةِ رَأْسُكَ، Başın nizələrə taxılıb qaldırıldı, وَسُبِىَ أَهْلُكَ كَالْعَبيدِ، Ailən qullar kimi əsir götürüldü, وَصُفِّدُوا فِي الْحَديدِ، Dəmir zəncirlərə vuruldu, فَوْقَ أَقْتابِ الْمَطِيَّاتِ، Çılpaq dəvələrə mindirildi, تَلْفَحُ وَجُوهَهُمْ حَرُّ الْهاجِراتِ، Üzlərini şiddətli isti yandırdı, يُساقُونَ فِي الْبَراري وَالْفَلَواتِ، Səhralarla aparıldılar, أَيْديهِمْ مَغْلُولَةٌ إِلَى الْأَعْناقِ، Bu müddət ərzində əlləri boyunlarına bağlı idi. يُطافُ بِهِمْ فِي الْأَسْواقِ Onları bu halda bazarlarda gəzdirdilər. فَالْوَيْلُ لِلْعُصاةِ الْفُسَّاقِ، Vay olsun fasiq günahkarla! لَقَدْ قَتَلُوا بِقَتْلِكَ الْإِسْلامَ، Səni öldürməklə İslamı öldürdülər وَعَطَّلُوا الصَّلاةَ وَالصِّيامَ، Səni öldürməklə namaz və oruca son verdilər, وَنَقَضُوا السُّنَنَ وَالْأَحْكامَ، Sünnəni və dinin hökmlərini tapdaladılar, وَهَدَمُوا قَواعِدَ الْإيمانِ، Din və iman sütünlarını dağıtdılar, وَحَرَّفُوا آياتِ الْقُرْآنِ، Quran ayələrini təhrif etdilər, وَهَمْلَجُوا فِي الْبَغْيِ وَالْعُدْوانِ Zülm, ədavət və düşmənçilikdə irəli çapdılar. لَقَدْ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ مَوْتُوراً، Peyğəmbər (s) o zalımlardan sənin qanbahanı tələb edəcək. وَعادَ كِتابُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَهْجُوراً، Səni öldürməklə Allahın kitabın tərk etdilər. وَغُودِرَ الْحَقُّ إِذْ قُهِرْتَ مَقْهُوراً، Sənin (zahirdə) məğlub olmağınla haqqa xəyanət edildi. وَفُقِدَ بِفَقْدِكَ التَّكْبيرُ وَالتَّهْليلُ، وَالتَّحْريمُ وَالتَّحْليلُ، وَالتَنْزيلُ وَالتَّأْويلُ، Sənin yoxluğunla “təkbir”, “təhlil” (la ilahə illəllah), haram, halal, Quranın tənzili və təvili də tərk edildi. وَظَهَرَ بَعْدَكَ التَّغْييرُ وَالتَّبْديلُ، وَالْإِلْحادُ وَالتَّعْطيلُ، وَالْأَهْواءُ وَالْأَضاليلُ، وَالْفِتَنُ وَالْأَباطيلُ. Səndən sonra İlahi hökmləri dəyişdilər, dinsizlik və küfr aşkar oldu, sünnəyə əməl edilmədi, nəfsani istəklər, azğınlıqlar, fitnə və batillər aşkara çıxdı. فَقامَ ناعيكَ عِنْدَ قَبْرِ جَدِّكَ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَنَعاكَ إِلَيْهِ بِالدَّمْعِ الْهَطُولِ، Sənin şəhadət xəbərini gətirən adam cəddin Peyğəmbərin (s) məzarı önündə dayanıb göz yaşları içərisində şəhadət xəbərini verərək dedi: قائِلاً يا رَسُولَ اللَّهِ قُتِلَ سِبْطُكَ وَفَتاكَ، وَاسْتُبيحَ أَهْلُكَ وَحِماكَ، Ey Allahın Rəsulu, sənin alicənab nəvəni öldürdülər, Əhli-beytinin hörməti sındırıldı, onlara hörmətsizlik halal sayıldı. وَسُبِيَتْ بَعْدَكَ ذَراريكَ، Səndən sonra övladlarını əsir götürdülər, وَوَقَعَ الْمَحْذُورُ بِعِتْرَتِكَ وَذَويكَ Əhli-Beytin və yaxınların bəlaya düçar oldu فَانْزَعَجَ الرَّسُولُ، وَبَكى قَلْبُهُ الْمَهُولُ، Bu xəbərdən Peyğəmbər (s)pərişan oldu, riqqətə gəlmiş qəlbi ağladı, وَعَزَّاهُ بِكَ الْمَلائِكَةُ وَالْأَنْبِياءُ، mələklər və peyğəmbərlər sənə görə ona başsağlığı verdilər, وَفُجِعَتْ بِكَ اُمُّكَ الزَّهْراءُ، Sənə görə anan Zəhra (ə) müsibət və matəmə batdı, وَاخْتَلَفَتْ جُنُودُ الْمَلائِكَةِ الْمُقَرَّبينَ، تُعَزّي أَباكَ أَميرَالْمُؤْمِنينَ، Müqərrəb mələklər qoşun-qoşun, dəstə-dəstə atan Əmirəlmöminin Əliyə başsağlığı verdilər. وَاُقيمَتْ لَكَ الْمَاتِمُ فِي أَعْلا عِلِّيّينَ، Sənə “illiyyin”də (cənnətin ən uca dərəcəsi) matəm tutuldu. وَلَطَمَتْ عَلَيْكَ الْحُورُ الْعينُ، Hurul-eynlər sənə görə üzlərinə şillə vurdular. وَبَكَتِ السَّماءُ وَسُكَّانُها، وَالْجِنانُ وَخُزَّانُها، وَالْهِضابُ وَأَقْطارُها، وَالْبِحارُ وَحيتانُها،وَالْجِنانُ وَوِلْدانُها، وَالْبَيْتُ وَالْمَقامُ، وَالْمَشْعَرُ الْحَرامُ، وَالْحِلُّ وَالْأَحْرامُ. Sənə göylər və onların sakinləri, cənnətlər və onların xəzinədarları, dağlar və onların yamacları, dəryalar və onların balıqları, cənnətlər və onların cavanları, Kəbə və İbrahim məqamı, Məşərul-həram, hill və ehram ağladı. أَللَّهُمَّ فَبِحُرْمَةِ هذَا الْمَكانِ الْمُنيفِ، صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، Allahım, Səni bu şərəfli məkanın (İmam Hüseynin hərəmi) hörmətinə and verirəm, mənim salavat və salamamı Muhəmməd və onun övladlarına çatdır. وَاحْشُرْني في زُمرَتِهِمْ، Məni onların sırasında həşr et. وَأَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ بِشَفاعَتِهِمْ. Məni onların şəfaəti ilə cənnətə daxil et. أَللَّهُمَّ إِنّي أَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ يا أَسْرَعَ الْحاسِبينَ، وَيا أَكْرَمَ الْأَكْرَمينَ، وَيا أَحْكَمَ الْحاكِمينَ، بِمُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِيّينَ، رَسُولِكَ إِلَى الْعالَمينَ أَجْمَعينَ، Ey ən sürətli mühasib, ey kərimlilərin ən kərimlisi, ey hökm edənlərin ən güclüsü olan Allahım, sənə təvəssül edirəm, sənin bütün aləmlərə elçi göndərdiyin xatəmün-nəbiyyin Muhəmmədin vasitəsilə وَبِأَخيهِ وَابْنِ عَمِّهِ الْأَنْزَعِ الْبَطينِ، اَلْعالِمِ الْمَكينِ، عَلِيٍّ أَميرِالْمُؤْمِنينَ، Və peyğəmbərin qardaşı, əmisi oğlu, heç vaxt bütlərə pərəstiş etməyən, uca alim Əmirilmöminin Əlinin vasitəsilə وَبِفاطِمَةَ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ، Bütün dünya xanımlarının seyyidəsi Fatimə vasitəsilə وَبِالْحَسَنِ الزَّكِيِّ عِصْمَةِ الْمُتَّقينَ، Təqvalıların sığınacağı Həsəni-Zəki vasitəsilə وَبِأَبي عَبْدِاللَّهِ الْحُسَيْنِ أَكْرَمِ الْمُسْتَشْهَدينَ، وَبِأَوْلادِهِ الْمَقْتُولينَ، وَبِعِتْرَتِهِ الْمَظْلُومينَ، Şəhidlərin ən yaxşısı Əba Əbdillahil-Hüseyn, onun şəhid övladları və məzlum ailəsi vasitəsilə وَبِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ زَيْنِ الْعابِدينَ، وَبِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ قِبْلَةِ الْأَوَّابينَ، وَجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَصْدَقِ الصَّادِقينَ، وَمُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ مُظْهِرِ الْبَراهينَ، وَعَلِيِّ بْنِ مُوسى ناصِرِ الدّينِ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ قُدْوَةِ الْمُهْتَدينَ، وَعَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ أَزْهَدِ الزَّاهِدينَ،وَالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وارِثِ الْمُسْتَخْلَفينَ، وَالْحُجَّةِ عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعينَ، İbadət edənlərin zinəti Əli ibn Hüseyn, tövbə edənlərin qibləsi Məhəmmədbaqir ibn Əli, doğru danışanların ən doğru danışanı Cəfər ibn Məhəmməd, İlahi dəlilləri aşkar edən Musa Kazim, dinin köməyi Əli ibn Musa ər-Rza, hidayət olunanlarınmeyarı Məhəmməd ibn Əli, zahidlər zahidi Əli ibn Məhəmməd və Peyğəmbərin canişinlərinin varisi və bütün yaranmışlara höccət Həsən Əskəri ibn Əli əli vasitəsilə Sənə təvəssül edirəm. أَنْ تُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، اَلصَّادِقينَ الْأَبَرّينَ، آلِ طه و یاس، Səndən Muhəmmədə və onun doğru danışan, yaxşılarn yaxşısı olan, Taha və Yasin övladlarına salavat və salam göndərməyini, وَأَنْ تَجْعَلَني فِي الْقِيامَةِ مِنَ الْآمِنينَ الْمُطْمَئِنّينَ الْفائِزينَ الْفَرِحينَ الْمُسْتَبْشِرينَ. Məni Qiyamət günü əmin-amanlıqda qalanlardan, əzabdan xilas olanlardan, feyzə çatanlardan, cənnət müjdəsi ilə sevinənlərdən etməyini istəyirəm. أَللَّهُمَّ اكْتُبْني فِي الْمُسْلِمينَ، وَأَلْحِقْني بِالصَّالِحينَ، وَاجْعَلْ لي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرينَ، Allahım, məni müsəlmanlardan yaz, salehlərdən et, gələcək nəsillərdə adı yaxşı xatırlananlardan et . وَانْصُرْني عَلَى الْباغينَ، وَاكْفِني كَيْدَ الْحاسِدينَ، وَاصْرِفْ عَنّي مَكْرَ الْماكِرينَ، Məni zalımlara qalib et, paxılların hiyləsindən qoru, hiyləgərlərin hiyləsini məndən uzaq et. وَاقْبِضْ عَنّي أَيْدِي الظَّالِمينَ، Zalımların əlini mənə çatmağa qoyma وَاجْمَعْ بَيْني وَبَيْنَ السَّادَةِ الْمَيامينِ، في أَعْلا عِلِّيّينَ، مَعَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، مِنَ النَّبِيّينَ وَالصِّدّيقينَ، وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحينَ، بِرَحْمَتِكَ يا أَرْحَمَ الرَّاحِمينَ. Ey rəhimlilərin ən rəhimlisi, rəhmətinə xatir mənə İlliyyin məqamında, nemət verdiyin, peyğəmbərlər, siddiqlər, şəhidlər və salehlərlə bir yerdə olan xoşbəxt insanların yanında yer ver. أَللَّهُمَّ إِنّي اُقْسِمُ عَلَيْكَ بِنَبِيِّكَ الْمَعْصُومِ، وَبِحُكْمِكَ الْمَحْتُومِ، وَنَهْيِكَ الْمَكْتُومِ، وَبِهذَا الْقَبْرِ الْمَلْمُومِ، اَلْمُوَسَّدِ في كَنَفِهِ، اَلْإِمامُ الْمَعْصُومُ الْمَقْتُولُ الْمَظْلُومُ، İlahi, səni and verirəm məsum peyğəmbərinə, mütləq baş verəcək (qaçılmaz) hökmünə, gizli qadağana, insanların hər tərəfdən ziyarətinə axışdığı bu məzara, bu məzarda yatan və məzlumcasına öldürülən məsum imama (ə), أَنْ تَكْشِفَ ما بي مِنَ الْغُمُومِ، وَتَصْرِفَ عَنّي شَرَّ الْقَدَرِ الْمَحْتُومِ، وَتُجيرَني مِنَ النَّارِ ذاتِ السَّمُومِ. Qəm-qüssəmi dağıt, şər olan qəza və qədəri məndən uzaq et, yandırıcı cəhənnəm odundan mənə nicat ver. أَللَّهُمَّ جَلِّلْني بِنِعْمَتِكَ، وَرَضِّني بِقِسْمِكَ، وَتَغَمَّدْني بِجُودِكَ وَكَرَمِكَ، وَباعِدْني مِنْ مَكْرِكَ وَنِقْمَتِكَ. Allahım, mənə öz nemətinlə böyüklük ver, məni Öz qismətinə razı et, məni öz səxavət və kərəminə qərq et, məni öz tədbirin və cəzandan uzaq et. أَللَّهُمَّ اعْصِمْني مِنَ الزَّلَلِ، وَسَدِّدْني فِي الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ، وَافْسَحْ لي في مُدَّةِ الْأَجَلِ، وَأَعْفِني مِنَ الْأَوْجاعِ وَالْعِلَلِ، وَبَلِّغْني بِمَوالِيَّ وَبِفَضْلِكَ أَفْضَلَ الْأَمَلِ. Allahım, məni büdrəməkdən qoru, məni söz və əməlimdə möhkəm et, həyatda yaşadığım müddətdə mənə ruzi və dolanışıqda genişlik ver, mənə ağrı, acı və xəstəliklərdən şəfa ver,öz lütfünlə məniən yaxşı arzularıma çatdır. أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، Əllahummə səlli əla Muhəmmədin və ali Muhəmməd وَاقْبَلْ تَوْبَتي، وَارْحَمْ عَبْرَتي، Allahım tövbəmi qəbul et və göz yaşlarıma rəhm et وَأَقِلْني عَثْرَتي، وَنَفِّسْ كُرْبَتي، وَاغْفِرْ لي خَطيئَتي، وَأَصْلِحْ لي في ذُرِّيَّتي. Səhvlərimdən keç, qəm-kədərimi yox et, xətalarımı bağışla və övladlarımı salehlərdən et. أَللَّهُمَّ لاتَدَعْ لي في هذَا الْمَشْهَدِ الْمُعَظَّمِ، وَالْمَحَلِّ الْمُكَرَّمِ ذَنْباً إِلّا غَفَرْتَهُ، وَلا عَيْباً إِلّا سَتَرْتَهُ، وَلا غَمّاً إِلّا كَشَفْتَهُ، وَلا رِزْقاً إِلّا بَسَطْتَهُ، Allahım, bu əzəmətli hərəmdə və əziz məkanda mənim üçün bağışlanmamış günah, örtülməmiş eyb saxlama, qəm-kədərimi yox et, ruzimi bol et. وَلا جاهاً إِلّا عَمَّرْتَهُ، وَلا فَساداً إِلّا أَصْلَحْتَهُ، وَلا أَمَلاً إِلّا بَلَّغْتَهُ، Vəziyyətimi, mövqeyimi yaxşı et, yaramazlıqlarımı islah et, arzularıma çatdır. وَلا دُعاءً إِلّا أَجَبْتَهُ، وَلا مَضيقاً إِلّا فَرَّجْتَهُ، وَلا شَمْلاً إِلّا جَمَعْتَهُ، Dualarımı qəbul et, sıxıntılarımı yox et, düyünlərimiz aç, işlərimdəki dağınıqlığı bir yerə topla. وَلا أَمْراً إِلّا أَتْمَمْتَهُ، وَلا مالاً إِلّا كَثَّرْتَهُ، وَلا خُلْقاً إِلّا حَسَّنْتَهُ، Bütün işlərimi tamamla, sərvətimi çoxalt, əxlaqımı yaxşı et. وَلا إِنْفاقاً إِلّا أَخْلَفْتَهُ، وَلا حالاً إِلّا عَمَّرْتَهُ، وَلا حَسُوداً إِلّا قَمَعْتَهُ، Verdiyim nəfəqəni davamlı et, halımı yaxşılaşdır, mənə həsəd edənlərin kökünü kəs. وَلا عَدُوّاً إِلّا أَرْدَيْتَهُ، وَلا شَرّاً إِلّا كَفَيْتَهُ، وَلا مَرَضاً إِلّا شَفَيْتَهُ، Düşmənlərimi məhv et, şər və pisliklərdən məni qoru və xəstəliklərimə şəfa ver. وَلا بَعيداً إِلّا أَدْنَيْتَهُ، وَلا شَعْثاً إِلّا لَمَمْتَهُ، وَلا سُؤالاً إِلّا أَعْطَيْتَهُ. Uzaqda olanları mənə yaxınlaşdır, işlərimdəki pərakəndəliyə nizam-intizam bəxşet və istəklərimi həyata keçir. أَللَّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ الْعاجِلَةِ، وَثَوابَ الْآجِلَةِ. Allahım, səndən dünyanın xeyrini, axirətin savabını istəyirəm. أَللَّهُمَّ أَغْنِني بِحَلالِكَ عَنِ الْحَرامِ، وَبِفَضْلِكَ عَنْ جَميعِ الْأَنامِ. Allahım, halalın vasitəsilə məni haramdan, lütf və fəzlinlə digər insanlardan ehtiyacsız et. أَللَّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ عِلْماً نافِعاً، وَقَلْباً خاشِعاً وَيَقيناً شافِياً، وَعَمَلاً زاكِياً، وَصَبْراً جَميلاً، وَأَجْراً جَزيلاً. Allahım, səndən faydalı elm, qorxan qəlb, qəti əminlik, pak əməl, gözəl səbr və layiqli mükafat istəyirəm. أَللَّهُمَّ ارْزُقْني شُكْرَ نِعْمَتِكَ عَلَيَّ، وَزِدْ في إِحْسانِكَ وَكَرَمِكَ إِلَيَّ، وَاجْعَلْ قَوْلي فِي النَّاسِ مَسْمُوعاً، وَعَمَلي عِنْدَكَ مَرْفُوعاً، وَأَثَري فِي الْخَيْراتِ مَتْبُوعاً، وَعَدُوّي مَقْمُوعاً. Allahım, nemətlərinə şükr etməyi mənə lütf et, mənə olan ehsan və kərəmini çoxalt, sözümü insanlar üzərində təsirli et, əməlimi öz dərgahında ucalt, yaxşı işlərimə davamçılar bəxş et və düşmənləri yox et. أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ الْأَخْيارِ، في آناءِ اللَّيْلِ وَأَطْرافِ النَّهارِ، وَاكْفِني شَرَّ الْأَشْرارِ، وَطَهِّرْني مِنَ الذُّنُوبِ وَالْأَوْزارِ، وَأَجِرْني مِنَ النَّارِ، وَأَحِلَّني دارَ الْقَرارِ، وَاغْفِرْ لي وَلِجَميعِ إِخْواني فيكَ وَأَخَواتِيَ الْمُؤْمِنينَ وَالْمُؤْمِناتِ، بِرَحْمَتِكَ يا أَرْحَمَ الرَّاحِمينَ. Allahım, Məhəmmədə və onun yaxşı övladlarına gecə və gündüz salamımı çatdır. Şər insanlardan özün məni qoru, məni günah və pisliklərdən pak et, məni cəhənnəm odundan xilas et, mənə cənnətində yer ver, mənim, mömin və möminələrdən olan bütün din qardaşlarımın günahlarını bağışla. Səni and verirəm Öz rəhmətinlə, ey rəhimlilərin ən rəhimlisi.
Axirət sevinci: “Hər bir şeyin yolu var. Axirətdə sevinməyin yolu isə dörd xislətdir: yetimlərin başına əl çəkmək, dul qadınlara qayğı göstərmək, möminlərin ehtiyaclarını təmin etmək, yoxsullar və səfillərlə məşğul olmaq”” Mələklərin Qiyamətə qədər əfv diləməsi: İmam Sadiq (ə) buyurur: “Kim yoxsul müsəlmana bir köynək geyindirsə, yaxud ona yaşam xərcini təmin edəcək bir şey versə, Allah yetmiş min mələk ayırar ki, Qiyamətə qədər onun üçün əfv diləsinlər”5 Behişt suyu və yeməyi: Allahın rəsulu (s) buyurur: “Kim ac bir mömini doyursa, Allah ona Behişt meyvəsi verər. Kim susuz olana su versə, Allah ona Behişt şərabı verər”” , “Əl-Fəzail” səh. 152. “Əl-Kafi” c. 2, səh. 204-205, “Qürəb əl-əsnad” səh. 57. :
Согласно Священному Корану, жизнь и смерть одного человека приравнена к жизни и смерти всего человечества. В 32 аяте суры «Маида» Аллах велит: «кто убьет человека не за убийство или распространение нечестия на земле, тот словно убил всех людей , а кто сохранит жизнь человеку, тот словно сохранит жизнь всем людям.» Такое отношение Корана просто потрясающе! Здесь раскрывается истинная ценность человека и то, насколько важное значение придает Всевышний Аллах человеку. Согласно этому аяиу, один человек ценен настолько же, сколько и все люди вместе взятые. Душа человека, который убил одного невинного человека, – душа убийцы. Он словно бы готов уничтожить всё человечество. Для него не имеет значение национальность, раса и цвет кожи людей, они все для него едины, и он – убийца. Ведь он убил невиновного, а это всё равно, что убить всех людей. Он убьёт любого невиновного, вставшего на его пути. Если же кто-то желает спасти кого-то, его душа – душа спасителя. ОН обладает спасительным духом. И для него не имеет значения, кого именно он спасает. Его душа устроена подобным образом. Спасти для него человека – это спасти всё человечество. Поэтому Коран так и относится к этому вопросу: если кто-то готов убить невиновного, он убьёт каждого, кто встанет на его пути. Он обладает духом убийцы. А если кто-то спасает кого-то, то он готов спасти каждого, кто в этом нуждается. Потому что его душа готова к этому. Это одно из толкований данного аята. Однако ученые приводят и иное толкование. Так, человек, убивший себе подобного, на самом деле посягнул на лучшее творение Всевышнего. Практически, он бросает вызов самому Аллаху, а потому – он словно убивает всех людей вместе взятых, он изменяет всему сущему. Потому что для того, кто убивает самое ценное создание, весь остальной мир уже не имеет никакой ценности, он способен причинит зло всему миру, он – убийца всего мира. Согласно Исламу, всё мироздание – это семья Аллаха. Имам Саджад (а) говорил, «Господи! Все создания – Твоя семья!» Это потрясающий взгляд Ислама, и сколько бы ни благодарили за это, все равно этого будет мало. Ислам так пестует своих последователей, что любить и уважать семью Аллаха, то есть всё мироздание – обязательно. И обязательно защищать эту семью, как каждый оберегает свою семью. Если мы взглянем на мир как на семью Аллаха, мы сможем быть более ответственными и уважительными ко всему окружающему – людям, животным, растениям. Всё что мы видим – это создания Всевышнего, его семья. Человек же является венцом создания. Поэтому Аллах в Коране и велит, что убить одного невинного – всё равно что убить всё человечество, а спасти одного человека – это всё равно что спасти всё человечество. В толковании этого аята имам Садиг (а) говорил, что этот аят применим к тем, кто спасает кого-то от пожара или же утопающего. То есть если кого-то спасти от пожара, это всё равно, что спасти всё человечество. Согласно хадису, после небольшого молчания, имам сказал, что самое важное разъяснение данного аята в том, что человек отвечает на приглашение. То есть, если кто-то пригласить кого-то к плохому, а тот примет, то это всё равно, что убить всё человечество. И наоборот, если уберечь человека от плохого, пригласив на верную стезю, то фактически спасается всё человечество. Этот аят доводит до нас, каково должно быть отношение человека ко всему окружающему. Я бы хотел подытожить изречениями имама Али из его письма к Малику Аштару. Имам пишет Малику, что люди бывают двух типов. Или они твои собратья по вере, или же они похожи на тебя по создани, то есть – люди. Ты должен или защищать права мусульман и не причинять им вреда как своих собратьев по вере, или же таким же образом относиться ко всем остальным, потому что они – такие же создания, как и ты. Такова ценность человека, согласно Корану.
