Məqalələr

QƏLBİ SAĞLAMLAŞDIRAN AMİLLƏR

QƏLBİ SAĞLAMLAŞDIRAN AMİLLƏR   Qurani-Kərimdə və rəvayətlərdə qəlbi canlandıran, onun sağlamlığını təmin edən amillər göstərilmişdir. Bunlara nümunə olaraq, aşağıdakıları göstərmək olar: Quran oxumaq, moizə dinləmək, Allahı yad etmək, ölümü xatırlamaq, düşünmək, hikmət nuru, fəzilət sahibləri ilə ünsiyyətdə olmaq, elmi söhbət, əməlisalehlərlə görüş, bilik sahibləri ilə görüş, köməksizlərin qarnını doyurmaq, yetimlərə qayğı göstərmək, günah işləməmək, təqvalı olmaq, qeyri-ilahi eşqə yox demək və s. Allah-Taala buyurur: “(Ey insanlarl!) Sizə Rəbbinizdən bir öyüd-nəsihət, ürəklərdə olana (cəhalətə, şəkk-şübhəyə, nifaqa) bir şəfa, möminlərə hidayət və mərhəmət (Quran) gəlmişdiri”1 Əmirülmöminindən (ə) bu mənaya dəlalət edən bir sıra hədislər vardır: “Quranı öyrənin … Onun haqqında düşünün. Çünki o, qəlblərin baharıdır. Nurundan şəfa alın, çünki qəlblərin şəfasıdır”2 “Fəzilət sahibləri ilə həmsöhbət olmaq qəlblərin dirilməsinə səbəb olur” 3 “Əməlisalehlərlə görüşmək ürəyi abad edir” 4 “Bilik əhli ilə yoldaşlıq etmək ürəyi abad edir”5 “Qəlbin abadlığı ağıllılarla ünsiyyətdədir” 6 O həzrət İmam Həsənə (ə) vəsiyyətində buyurur: “Oğlum, sənə təqvalı olub Allahdan qorxmağı, Onun əmr və hökmlərinə tabe olmağı, qəlbini Onu yada salmaqla abadlaşdırmağı tapşırıram” 7   1)“Yunus” 57. 2)“Nəhc əl-bəlağə” xütbə: 110. 3) “Gürər əl-hikəm” səh. 429. 4)“Tühəf əl-üqul”, səh. 80. 5)“Ğürər əl-hikəm” səh. 430. 6)“Gürər əl-hikəm” səh. 429. 7)“Nəhc əl-bəlağə” məktub: 31.

Годовщина бракосочетания Имама Али (а) и Фатимы- Захры (с.а)

1-ый день месяца зильхиджа годовщина бракосочетания Имама Али (а) и Фатимы- Захры (саламуллахи алейха) Поздравляем всех мусульман с этим замечательным днем. После переселения в Медину свое желание жениться на Фатиме (а) посланнику Аллаха (с) выражали многие сподвижники Однако на все эти предложения посланник Аллаха отвечал вежливым отказом, ожидая прихода откровений, касающихся этого вопроса. В это же время и Али (а) попросил ее руки. Посланник Аллаха (с) спросил мнения Фатимы, а затем, когда через откровение было получено разрешение на этот брак, он принял решение о женитьбе Али и Фатимы. В первый день месяца зильхиджа 624 года хиджры имам Али (а) женился на дочери Пророка Мухаммеда (с) Фатиме (с.а) Передал нам Хусейн ибн Халид от Имама Рзы, (а) от его отцов, да будет мир над ними, от Али ибн Абу Талиба, (а) Посланник Аллаха, (с), сказал мне: «О Али, вот люди Курейша упрекают меня в том, что я отдал Фатиму за тебя, и говорят: „Мы просили у тебя её руки, и ты не отдал её нам, но отдал её замуж за Али!“, и я сказал им: „Клянусь Аллахом, не я запретил её для вас и отдал её за Али, но Аллах Великий сделал это! Джабраил спустился ко мне и сказал: «О Мухаммад! Аллах говорит: „Если бы Я не сотворил Али, для Фатимы не нашлось бы никого равного на лице земли, от времени Адама до твоего времени“

Человек в свете Корана Наместник Аллаха

Человек в свете Корана Наместник Аллаха  Согласно Корану, человек – наместник Аллаха на земле. Наместник – значит создание, являющийся представителем Аллаха. По этой причине человек – это создание, которому поклоняются все ангелы, которому покорны земля и небеса. Об этом повествуется в 30-м аяте суры «Багара» Священного Корана. Прежде чем создать человека, Аллах советуется с ангелами: «Вот твой Господь сказал ангелам: «Я установлю на земле наместника». Такого наместника, который станет зеркалом, способным отражать все имена и атрибуты Аллаха. Всевышний наделил человека полной властью на земле и дал ему такие способности, чтобы смог взять на себя руководство над всей землей, смог благоустроить землю, воспользоваться всеми его благами и богатствами, смог управлять ими надлежащим способом. Почему же человек возвысился до такой степени? Человек – носитель знаний Аллаха и это особые знания. В Суре «Багара», начиная с 30-го аята, в процессе беседы с ангелами, Аллах затрагивает все эти моменты. Сначала ангелам сообщается о намерении создать наместника, и ангелы высказывают свое мнение. Естественно, что ангелам заранее было сообщено о сущности человека, о том, каким он станет созданием и каким потенциалом будет обладать. Потому что, если ангелам предоставляется возможность высказать свое мнение о желании создать на земле наместника, они не могли что-либо сказать о том, о чем были в неведении и было бы несправедливо судить о том, чего не знаешь. Ангелам предоставляется информация, что человек наделен разумом и будет поклоняться Аллахом, используя свой разум. Но он обладает и нафсом – гневом, похотью, а потому будет обладать потенциалом проливать кровь, создавать интриги и козни. Разумное поклонение Аллаху не удивляет ангелов, потому что они и сами разумные существа. Но ангелов удивляет то, что, обладая разумом, человек будет грешить, сеять смуту, совершать зло своим нафсом. Как можно проливать кровь, сеять смуту, творить зло, будучи разумным? Но самым удивительным для ангелов было другое: почему это существо, обладающее потенциалом проливать кровь, сеять смуту и творить зло удостаивается чести стать наместником?  Поэтому ангелы сказали Аллаху: “Неужели Ты поселишь там того, кто будет распространять нечестие и проливать кровь, тогда как мы прославляем Тебя хвалой и освящаем Тебя?” А Аллах, не давая подробных разъяснений, велел: “Воистину, Я знаю то, чего вы не знаете”. Я знаю то, о чем вы не ведаете. Аллах не дает подробных объяснений, потому что в тот момент это могло быть бессмысленно или ангелы могли просто не понять. Чего же не знали ангелы? Почему в тот момент Всевышний Аллах не вдается в подробности? Да, ангелы не знали, что поклоняться Аллаху, когда нет нафса, похоти, гнева не требует особого умения.  Умение заключается в том, что, имея нафс, гнев, похоть, разумом совершается поклонение Аллаху. В этом превосходство. Как можно сравнить поклонение Аллаху в бушующем океане с поклонением в спокойной обстановке на берегу? Но в тот момент Аллах не дает таких разъяснений. Но ангелам нужно было преподнести такой аргумент, чтобы они были удовлетворены и согласились бы с тем, что человек превыше них и более достоин наместничества, чтобы они одобрили это действие Аллаха. Ангелам пришлось ждать до сотворения Адама. Всевышний Аллах создал Адама и обучил его знаниям. В суре «Багара» об этом говорится: «Он научил Адама всевозможным именам, а затем показал их ангелам и сказал: “Назовите мне их имена, если вы говорите правду.» Они ответили: “Пречист Ты! Мы знаем только то, чему Ты научил нас. Воистину, Ты — Знающий, Мудрый”. Что же в данном случае подразумевается под именами? Это не следует понимать в прямом смысле слова. Тут подразумевается обучение Адама всем тайнам и мудростям бытия. Все таинства и истина бытия была доведена до Адама. И опять-таки, здесь целью не является обладание собранием информации. Знания о тайнах Вселенной, мудрость бытия, определенный багаж информации – лишь в этом заключается суть? Нет!  Если бы было так, ангелы не довольствовались бы этим. Они могли бы сказать, Господи, ты обучил Его светлость Адама, но мог бы научить и нас. И имели бы на это право. Но ангелы не сказали этого, наоборот, они довольствовались услышанным, и признали, что Аллах – Знающий и Мудрый, а Адам достоин этого ранга. Что же увидели ангелы, что были удовлетворены? Действительно, это очень важный вопрос. Это важно и для нас самих, чтобы понять, какова наша ценность пред Аллахом. Как было отмечено до этого, под знаниями не подразумевается простой набор информации. Знание – это то, что способен нести человек, но ангелу это неподвластно. И не только ангелы, это не было подвластно земле и небесам. И что же было это? Надо отметить, что все бытие – это зеркало, отражающее имена и атрибуты Аллаха. Это творение Аллаха. Чтобы узреть могущество Аллаха, мы смотрим на окружающий нас мир, на Его творения. Мы понимаем Его особенность одаривать пропитанием, понимаем какую цель он определил для Вселенной, понимаем Его мудрость, Его милосердие, Его особенность одаривать. То е сть всё сущее – это произведение, информирующее об Аллахе. Если бы Аллах не создал этот мир, как мы могли узнать об этих атрибутах Аллаха, понять его могущество и мудрость? Но этот мир не способен воплотить в себе все атрибуты Аллаха. Всевышний же пожелал создать того, кто смог бы выразить все атрибуты и особенности Аллаха, стал бы отражением этого. Например, ангелы не могут воплотить в себе все особенности Аллаха. Аллах прощающий. А когда мы узнаем об этом? Обязательно должно быть согрешившее существо, которое должно быть прощено, чтобы проявился такой атрибут Аллаха как прощение. Ангел ведь не грешит. И если бы не был создан человек, не стало бы известно и о прощении Аллаха, его терпении, его способности принимать покаяния. Аллах не наказывает сразу, а дает время, и об этом бы не стало известно. И ещё очень много атрибутов остались бы тайной. Поэтому должно быть существо, которое смогло бы продемонстрировать все имена и атрибуты Всевышнего. Как и говорится об этом в хадиси-гудси: «Я был тайной сокровищницей, захотел проявить себя и создал человека» Таким образом, человек стал носителем знаний Аллаха, его имен и атрибутов. Человек воплотил в себе все имена и атрибуты Аллаха и демонстрирует это. Человек словно зеркало. И ангелы поняли это, и ответили – Мы знаем только то, чему Ты научил нас. Воистину, Ты — Знающий, Мудрый. Это и есть наместничество, это и есть быть представителем Аллаха.

İmam Əli (ə) ilə xanım Zəhranın (s) evlənməsi

İmam Əli (ə) Allahın əmri və İslamın gözəl qanunlarına əsasən, gəncliyinin tufanlı dövründə öz həyat gəmisinə sakitlik və aramlıq bəxş etmək qərarına gəlir. Amma onun kimi bir şəxsiyyət həyat yoldaşı seçərkən heç vaxt nisbi və müvəqqəti rahatlıqla kifayətlənib, həyatının digər üfüqlərini nəzərindən yayındıra bilməzdi. Buna görə də, elə bir həyat yoldaşı tapmaq istəyirdi ki, iman, təqva, elm, bilik, dünyagörüş, nəciblik və əsil-nəsəb baxımından misilsiz olsun. O həzrət üçün belə bir həyat yoldaşı anadan olduğu dövrdən o vaxta kimi bütün xüsusiyyətlərindən tam agah olduğu şəxsdən – Peyğəmbərin (s) qızı Fatimeyi-Zəhra (s)-dan başqa heç kəs ola bilməzdi. XANIM ZƏHRANIN (S) ElÇİLƏRİ  https://youtu.be/rSVR5C_UMSo İmam Əli (ə)-dan qabaq Əbu Bəkr və Ömər Peyğəmbər (s)-in qızı ilə evlənmək üçün elçilik etmiş, lakin hər ikisi Peyğəmbərdən (s) bu cavabı eşitmişdilər: “Zəhranı ərə vermək üçün ilahi vəhyi gözləyirəm.” O iki nəfər həzrət Zəhra (ə) ilə evlənməkdən ümidsiz olduqda, Ovs qəbiləsinin rəisi Səd-Məaz ilə söhbət edərək anladılar ki, imam Əli (ə)-dan başqa, heç kim xanım Zəhra (ə) ilə evlənməyə layiq deyil, həm də Peyğəmbər (s)-in nəzərdə tutduğu şəxs ondan başqası deyil! Buna görə də, birlikdə Əlini (ə) axtarmağa başladılar və nəhayət, o həzrəti “ənsar” zümrəsindən bir nəfərin bağında tapdılar. Əli (ə) öz dəvəsi ilə xurma ağaclarını suvarırdı. Onlar Əliyə (ə) dedilər: “Qüreyşin əyan-əşrafı Peyğəmbər (s)-in qızına elçiliyə gediblər. Peyğəmbər (s) onlara cavab verib ki, Zəhranın evlənməsi Allahın iznindən asılıdır. Biz ümidvarıq ki, əgər sən Fatimə üçün elçilik etsən, münasib cavab eşidəcəksən. Əgər sənin evlənmək üçün mal-dövlətin az olarsa, biz sənə kömək etməyə hazırıq. Bu sözləri eşidən Əli (ə)-ın gözləri sevinc yaşları ilə dolub deyir: “Mənim Peyğəmbər (s)-in qızına meyil və məhəbbətim var.” Bunu deyib işindən əl çəkir və Peyğəmbərin (s) evinə tərəf yollanır. Evin qapısını döyəndə, Peyğəmbər (s) Ümmü-Sələməyə deyir: “Qalx ayağa və qapını aç. Bu, Allahın və Onun Rəsulunun sevdiyi bir şəxsdir.” Ümmü-Sələmə deyir: “Peyğəmbər (s)-in təriflədiyi bu şəxsi görmək şövqü mənə elə təsir etmişdi ki, qapını açmaq istəyərkən az qaldı ki, ayaqlarım büdrəsin. Mən qapını açdım və Əli (ə) evə daxil olub Peyğəmbər (s)-in hüzurunda əyləşdi. Amma həyası və Peyğəmbərin məhzərinin əzəməti onun bir söz deməsinə mane oldu. Ona görə də, başını aşağı salmışdı. Otağa sükut çökmüşdü. Nəhayət, Peyğəmbər (s) sükutu pozub dedi: “Elə bil, bir iş üçün gəlmisən?” Əli (ə) cavab verdi: “Mənim risalət ailəsi ilə qohumluğum, həmçinin bu din yolunda sabitqədəm olmağım, İslamın inkişaf üçün etdiyim cihad və səylərim sizə məlumdur.” Peyğəmbər buyurdu: “Sənin məqamın deyilənlərdən də yüksəkdir.” Əli (ə) dedi: “Məsləhət görürsünüzmü ki, Fatiməni mənimlə evləndirəsiniz?” Əli (ə) evlənmə təklifini irəli sürdükdə, öz təqvası və parlaq xidmətlərinə arxalanır və bu yolla hamıya öyrədir ki, üstünlük meyarı gözəllik, sərvət və mənsəb yox, yalnız təqvadır. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) qadının da azad şəkildə özünə həyat yoldaşı seçmə haqqını bəyan edərək Əliyə (ə) belə cavab verir: “Sizdən öncə başqaları da qızıma elçiliyə gəlmişdilər. Mən onların istəkləri barəsində qızımla məsləhətləşdim, amma qızımın üzündə onlara qarşı narazılıq hiss etdim. İndi istəyiniz barədə onunla məsləhətləşib, sonra nəticəni sizə xəbər verərəm.” Peyğəmbər (s) Zəhranın (ə) otağına daxil olur. Zəhra (ə) ayağa qalxıb əbanı atasının çiynindən götürür və Peyğəmbərin ayaqqabılarını çıxarıb mübarək ayaqlarını yuyur. Sonra Peyğəmbər (s) öz qızı ilə söhbətə belə başlayır: “Əlinin (ə) İslamdakı fəzilət və məqamı bizə aydındır. Mən Allahdan istəmişdim ki, səni Öz məxluqunun içində ən yaxşı insana qismət etsin. Hal-hazırda o, sənə elçiliyə gəlib. Bu barədə nə deyirsən?” Zəhra (ə) dərin sükuta dalır, amma üzünü Peyğəmbər (s)-dən döndərmir və hətta azacıq narazılıq belə onun üzündən görünmür. Rəsuli-Əkrəm (s) ayağa qalxıb buyurur: “Allahu-əkbər! Qızımın sükutu onun razılıq əlamətidir.” İZDİVAC VƏ NİKAIN XƏRCİ O zaman Əli (ə)-ın varı-yoxu yalnız qılıncı və zirehli paltarı idi. Onunla Allah yolunda cihad edirdi. Bir dəvəsi də var idi ki, onunla Mədinə bağlarında işləyirdi. Elçilik və nikah mərasimindən sonra əziz həyat yoldaşı üçün zəruri mənzil avadanlığı təşkil etməyin və Peyğəmbərin qızı ilə müştərək həyata başlamağın yollarını araşdırdı. Peyğəmbər (s) razılaşdı ki, Əli (ə) öz zirehli paltarını satıb onun bir hissəsini Fatimənin (ə kəbin haqqı kimi Peyğəmbərin (s) ixtiyarında qoysun. Zireh dörd yüz dirhəmə satılır. Peyğəmbər (s) onun bir qədərini Bilala verir ki, Zəhra (ə) üçün ətir alsın. Qalanını isə Əmmar Yasir və öz dostlarından bir neçəsinə verir ki, Əli (ə) və Zəhra (s) üçün ev əşyaları alsınlar. Zəhranın (ə) cehizlərindən İslamın böyük qadınının həyat şəraitini yaxşıca dərk etmək olar. Peyğəmbər (s)-in göndərdiyi adamlar bazardan qayıdırlar. İmam Əli (ə) ilə xanım Fatimənin (s) ailə həyatı olduqca sadə, dəbdəbəsiz başlayır. İslamın nümunə qadınının gəlinlik cehizinə bir nəzər salaq: Bir ədəd köynək, iki ədəd yaylıq, bir ədəd qətifə, xurma çubuğu və lifindən bir taxt, iki ədəd döşək (biri yun, biri xurma lifindən), ikisi yun, ikisi də xurma lifindən dörd balış, bir pərdə, bir həsir, bir əl daşı-dəyirmanı, dəri su tuluğu, süd üçün taxta kasa, dəri su qabı, bir küp, bir neçə kuzə, iki gümüş qolbağı, bir mis qab. Peyğəmbərin (s) dostları aldıqları əşyaları gətirib təqdim etdikdə, o həzrət qızının ev vəsaitlərinə baxıb buyurur: “İlahi, qab-qacaqlarının çoxunu saxsı təşkil edənlərin həyatını mübarək et!” Peyğəmbəri-Əkrəm (s)-in əziz qızının toy mərasimi çox sadə keçirilir. Nikahdan bir ay keçəndən sonra Peyğəmbərin (s) zövcələri həzrət Əliyə (ə) deyirlər: “Niyə həyat yoldaşını öz evinə aparmırsan?!” Əli (ə) bu iş üçün hazırlaşdığını bildirir. Ümmü-Əymən Peyğəmbərin (s) hüzuruna gedib deyir: “Əgər Xədicə sağ olsaydı, qızı Fatimənin toy mərasimində çox sevinər, şad olardı.” Peyğəmbər (s) Xədicənin adını eşitdikdə kövrəlir, gözləri yaşla dolub buyurur: “Hamı məni təkzib edən bir vaxtda o məni təsdiq etdi, Allahın dinini yaymaqda mənə kömək etdi və öz mal-dövləti ilə İslamın genişlənməsinə yardımçı oldu.” Ümmü-Əymən deyir: “Fatiməni bəxt evinə yola salmaqla hamını sevindirin!” Rəsuli-Əkrəm (s) göstəriş verir ki, otaqlardan birini Zəhranın (s) toy gecəsi üçün hazırlayıb bəzəsinlər. Gəlini bəy evinə aparmağın vaxtı gəlib çatır. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) Zəhranı yanına çağırır. Həzrət Zəhra (ə) üzündən xəcalət təri axan bir halda atasının hüzuruna gəlir. Xəcalətin şiddətindən ayaqları əsir və az qalırdı ki, yerə yıxılsın. Bu vaxt Peyğəmbər (s) onun üçün belə dua edir: “Allah dünya və axirətdə səni xətalardan hifz etsin!” Sonra Zəhranın (s) üzünü açaraq onun əlini həzrət Əlinin (ə) əlinə verib təbrik edir və buyurur: “Ey Əli, Allah sənin Rəsulullahın qızı ilə izdivacını mübarək etsin. Fatimə necə də yaxşı həyat yoldaşıdır!” Sonra üzünü Fatiməyə tutub buyurur: “Əli çox gözəl həyat yoldaşıdır!” Bunu deyib hər ikisinə göstəriş verir ki, Allah evinə tərəf yollansınlar. Ondan sonra bəylə-gəlin bəy otağına daxil olduqda, Peyğəmbər (s) də otağa daxil olur və əlində olan qabdakı sudan təbərrük olaraq qızının başına səpib hər ikisinə belə dua edir: “Pərvərdigara, bu mənim qızımdır və camaatın içində mənə ən sevimli olan kəsdir. Pərvərdigara, bu da mənim qardaşım və camaatın içində mənə ən əziz bir şəxsdir. İlahi, bunların məhəbbət tellərini daha da möhkəmləndir!”

Zil-hiccə ayının ilk 10-günlüyündə qılınan namaz

Zilhiccə ayının ilk 10-günlüyündə məğrib və işa namazları arasında iki rükət namaz qılmağın çoxlu savabı vardır; belə ki, hər rükətdə “Həmd” surəsi oxunduqdan sonra bir dəfə “İxlas” surəsi və aşağıdakı ayə  oxunsun: “Əraf” surəsi, 142-ci ayə: وَ وَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ قَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ   Ayənin oxunuşu:   Və vaədna Musa səlasinə ləylətən və ətməmnaha bi-əşri fətəmmə miqatu rəbbihi ər­bəinə ləyləh, və qalə Musa liəxihi Harunəxlufni fi qəvmi, və əslih və la təttəbi` səbiləl-mufsidin.   Tərcüməsi: Və Musa ilə (Tövratı qəbul etməyə hazır olması üçün) otuz gecə(və gündüz ibadət) vədə(si) qoyduq və onu daha on gecə ilə kamilləşdirdik. Beləliklə, onun Rəbbinin qoyduğu vədə qırx gecə ilə sona çatdı. Musa (vədələşdiyi yerə gedəndə) qardaşı Haruna dedi: «Qövmümün içində canişinlik et, islahla məşğul ol və fəsad törədənlərin yoluna tabe olma». Bu namazı qılan kəs hacıların savabına şərik olar.

Zilhiccə ayının ilk ongününün müştərək əməlləri

Zilhiccə ayı bərəkətli,şərafətli və fəzilətli aylardan biridir. Peyğəmbəri-Əkrəmdən (s) nəql olunur ki, Allah dərgahında heç bir ibadət və xeyir əməl bu ayın ilk ongünlüyü qədər sevimli deyil. Bu ayın ilk ongünlüyünün özünəməxsus bir neçə əməli vardır: 1. Onun doqquz gününü oruc tutmaq bir ömür orucun savabına bərabərdir; 2. Məğrib və işa namazları arasında iki rükət namazqılmağın çoxlu savabı vardır; belə ki, hər rükətdə “Həmd” surəsi oxunduqdan sonra bir dəfə “İxlas” surəsi və aşağıdakı ayəoxunsun: وَ وَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ قَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ Ayənin oxunuşu:   Və vaədna Musa səlasinə ləylətən və ətməmnaha bi-əşri fətəmmə miqatu rəbbihi ər­bəinə ləyləh, və qalə Musa liəxihi Harunəxlufni fi qəvmi, və əslih və la təttəbi` səbiləl-mufsidin. Bu namazı qılan kəs hacıların savabına şərik olar. 3. Birinci gündən “Ərəfə” gününün əsr çağına kimi,“sübh” namazından sonra və “məğrib” namazından qabaq imam Sadiqdən(ə) nəql olunan bu duanın oxunması tövsiyə olunur: اللَّهُمَّ هَذِهِ الْأَيَّامُ الَّتِي فَضَّلْتَهَا عَلَى الْأَيَّامِ وَ شَرَّفْتَهَا قَدْ بَلَّغْتَنِيهَا بِمَنِّكَ وَ رَحْمَتِكَ فَأَنْزِلْ عَلَيْنَا مِنْ بَرَكَاتِكَ وَ أَوْسِعْ عَلَيْنَا فِيهَا مِنْ نَعْمَائِكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَهْدِيَنَا فِيهَا لِسَبِيلِ الْهُدَى وَ الْعَفَافِ وَ الْغِنَى وَ الْعَمَلِ فِيهَا بِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا مَوْضِعَ كُلِّ شَكْوَى وَ يَا سَامِعَ كُلِّ نَجْوَى وَ يَا شَاهِدَ كُلِّ مَلَإٍ وَ يَا عَالِمَ كُلِّ خَفِيَّةٍ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَكْشِفَ عَنَّا فِيهَا الْبَلاءَ وَ تَسْتَجِيبَ لَنَا فِيهَا الدُّعَاءَ وَ تُقَوِّيَنَا فِيهَا وَ تُعِينَنَا وَ تُوَفِّقَنَا فِيهَا لِمَا تُحِبُّ رَبَّنَا وَ تَرْضَى وَ عَلَى مَا افْتَرَضْتَ عَلَيْنَا مِنْ طَاعَتِكَ وَ طَاعَةِ رَسُولِكَ وَ أَهْلِ وِلايَتِكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَهَبَ لَنَا فِيهَا الرِّضَا اِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ وَ لا تَحْرِمْنَا خَيْرَ مَا تُنْزِلُ فِيهَا مِنَ السَّمَاءِ وَ طَهِّرْنَا مِنَ الذُّنُوبِ يَا عَلامَ الْغُيُوبِ وَ أَوْجِبْ لَنَا فِيهَا دَارَ الْخُلُودِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لا تَتْرُكْ لَنَا فِيهَا ذَنْبا إِلا غَفَرْتَهُ وَ لا هَمّا إِلا فَرَّجْتَهُ وَ لا دَيْنا إِلا قَضَيْتَهُ وَ لا غَائِبا إِلا أَدَّيْتَهُ وَ لا حَاجَةً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ إِلا سَهَّلْتَهَا وَ يَسَّرْتَهَا اِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ يَا عَالِمَ الْخَفِيَّاتِ يَا رَاحِمَ الْعَبَرَاتِ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ يَا رَبَّ الْأَرَضِينَ وَ السَّمَاوَاتِ يَا مَنْ لا تَتَشَابَهُ عَلَيْهِ الْأَصْوَاتُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْنَا فِيهَا مِنْ عُتَقَائِكَ وَ طُلَقَائِكَ مِنَ النَّارِ وَ الْفَائِزِينَ بِجَنَّتِكَ وَ النَّاجِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ   Duanın oxunuşu: Əllahummə hazihiləyya­mul­ləti fəzzəltəha ələləyyami və şərrəftəha, qəd bəlləğtəniha bimənnikə və rəhmətik, fəənzil ələyna min bərəkatik, və əvsi` ələyna fiha min nə`maik.Əllahummə inni əs`əlukə ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və ən təhdiyəna fiha lisəbililhuda vələfafi vəlğina, vələməli fiha bima tuhibbu və tərza.Əllahummə inni əs`əlukə ya məvziə kulli şəkva, və ya samiə kulli nəcva, və ya şahidə kulli mələ`, və ya alimə kulli xəfiyyəh, ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və ən təkşifə ənna fihəlbəla, və təstəcibə ləna fihəd-dua, və tuqəvviyəna fiha və tuinəna, və tuvəffiqəna fiha lima tuhibbu Rəbbəna və tərza, və əla məftərəztə ələyna min taətikə və taəti rəsulikə və əhli-vilayətik.Əllahummə inni əs`əlukə ya ərhəmər-rahimin,ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və ən təhəbə ləna fihər-riza, innəkə səmiud-dua, və la təhrimna xəyrə ma tunzilu fiha minəs-səma, və təhhirna minəzzunubi ya əllaməl-ğuyub, və əvcib ləna fiha darəl-xulud.Əllahummə səlli əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və la tətruk ləna fiha zənbən illa ğəfərtəh, və la həmmən illa fərrəctəh, və la dəynən illa qəzəytəh, və la ğaibən illa əddəytəh, və la hacətən min həvaicid-dunya vəl-axirəti illa səhhəltəha və yəssərtəha, innəkə əla kulli şəy`in qədir.Əllahummə ya aliməlxəfiyyati ya rahimələbərat, ya mucibəddəəvat, ya Rəbbələrəzinə vəs-səmavat, ya mən la tətəşabəhu ələyhiləsvat, səlli əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, vəc`əlna fiha min utəqaikə və tuləqaikə minən-nar, vəlfaizinə bi­cənnətik, vənnacinə birəhmətik, ya ərhəmər-rahimin, və səlləllahu əla səyyidina Muhəmmədin və alihi əcməin. 4. Cəbrail-ƏmininAllah-Taala tərəfindən İsa peyğəmbər üçün hədiyyə gətirdiyi aşağıdakı beş duanı oxumağın da çoxlu savabı vardır: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ أَحَدا صَمَدا لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لا وَلَدا أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ أَحَدا صَمَدا لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوا أَحَدٌ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَيٌّ لا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ حَسْبِيَ اللَّهُ وَ كَفَى سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ دَعَا لَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ مُنْتَهَى أَشْهَدُ لِلَّهِ بِمَا دَعَا وَ أَنَّهُ بَرِي‏ءٌ مِمَّنْ تَبَرَّأَ وَ أَنَّ لِلَّهِ الْآخِرَةَ وَ الْأُولَى Duanın oxunuşu:   Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, ləhulmulku və ləhulhəmdu biyədihil-xəyr,və huvə əla kulli şəy`in qədir. Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, əhədən səmədən ləm yəttəxiz sahibətən və la vələda. Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, əhədən səmədən ləm yəlid və ləm yuləd və ləm yəkun ləhu kufuvən əhəd. Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, ləhulmulku və ləhulhəmd,yuhyi və yumitu və huvə həyyun la yəmut, biyədihil-xəyru və huvə əla kulli şəy`in qədir. Həsbiyəllahu vəkəfa səmiəllahu limən dəa, ləysə vəraəllahi muntəha, əşhədu lillahi bima dəa, və ənnəhu bəriun mimmən təbərrəə və ənnə lillahilaxirətə vəlula. 5. Zil-həccə ayının ilk ongünlüyündə,hər gün aşağıdakı duanın on dəfə oxunmasının savabı çoxdur. Bu dua Əmirəlmöminin Əlidən (ə) nəql olunur: لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ اللَّيَالِي وَ الدُّهُورِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ أَمْوَاجِ الْبُحُورِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَ رَحْمَتُهُ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الشَّوْكِ وَ الشَّجَرِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الشَّعْرِ وَ الْوَبَرِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الْحَجَرِ وَ الْمَدَرِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ لَمْحِ الْعُيُونِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ فِي اللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ وَ [فِي‏] الصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الرِّيَاحِ فِي الْبَرَارِي وَ الصُّخُورِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مِنَ الْيَوْمِ إِلَى يَوْمِ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ   Duanın oxunuşu: La ilahə illəllahu ədədəl-ləyali vəd-duhur, la ilahə illəllahu ədədə əmvacil buhur, la ilahə illəllahu və rəhmətuhu xəyrun mimma yəcməun, la ilahə illəllahu ədədəş-şəvki vəş-şəcər, la ilahə illəllahu ədədəş-şə`ri vəl vəbər, la ilahə illəllahu ədədəl həcəri vəl mədər, la ilahə illəllahu ədədə ləmhil uyun, la ilahə illəllahu fil-ləyli iza əs`əs, vəs-subhi iza tənəffəs, la ilahə illəllahu ədədər-riyahi fil bərari vəs-suxur, la ilahə illəllahu minəl yəvmi ila yəvmi yunfəxu fis-sur. Zil-həccə ayının 1-ci gününün məxsus əməlləri   Zil-həccə ayının birinci günü çox mübarək gündür və həmin gün bir neçə əməlin yerinə yetirilməsi tövsiyə olunur: 1. Oruc tutmaq;birinci günün orucu səksən ayın orucunun savabına bərabərdir. 2. Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (ə) namazını qılmaq; bu namaz iki-iki dörd rükətdir və hər rükətdə “Həmd” surəsindən sonra əlli dəfə “İxlas” surəsi və namazın salamından sonra isə xanım Fatimeyi-Zəhranın (ə) təsbihi deyilir və daha sonra bu duanın oxunması tövsiyə olunur: سُبْحَانَ ذِي الْعِزِّ الشَّامِخِ الْمُنِيفِ سُبْحَانَ ذِي الْجَلالِ الْبَاذِخِ الْعَظِيمِ سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ الْفَاخِرِ الْقَدِيمِ سُبْحَانَ مَنْ يَرَى أَثَرَ النَّمْلَةِ فِي الصَّفَا سُبْحَانَ مَنْ يَرَى وَقْعَ الطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ هَكَذَا وَ لا هَكَذَا غَيْرُهُ   Duanın oxunuşu: Subhanə zil izziş-şamixil munif, subhanə zil cəlalil bazixil əzim, subhanə zil mulkil faxiril qədim, subhanə mən yəra əsərən nəmləti fis-səfa, subhanə mən yəra vəq`ət-təyri fil-həva, subhanə mən huvə hakəza və la hakəza ğəyruh. 3. Günbatana az qalmış iki rükət namaz qılmaq; belə ki, hər rükətdə “Həmd” surəsindən sonra on dəfə “İxlas” surəsi, on dəfə “Ayətül-kürsi” və on dəfə “Qədr” surəsinin oxunması tövsiyə olunur. 4.Zülmkarın şərindən qoxan insan Zil-həccə ayının birinci günü bu duanı oxusa, Allah-Taala onu zülmkarın şərindən qoruyar: حَسْبِي حَسْبِي حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُكَ بِحَالِي   Duanın oxunuşu:   Həsbi, həsbi, həsbi min suali ilmukə bihali. Qeyd etmək lazımdır ki, Zil-həccə ayının birinci günüİbrahim peyğəmbər dünyaya gəlmiş, eləcə də, imam Əli (ə) xanım Fatimeyi-Zəhra(ə) ilə evlənmişdir. Zil-həccə ayının 8-ci gününün məxsus əməlləri 1. Həmin gün qüsl etmək müstəhəbdir; 2. Zil-həccə ayının 8-ci günü “Tərviyə” günü adlanır. (Lüğətdə “səfərə su götürmək”, şəriətdə isə “hacıların həcc əməllərinəhazırlığı günü” mənasını daşıyır.) Bu gün oruc tutmağın savabı çoxdur. Rəvayətə görə, həmin günün orucu altmış ilin kəffarəsidir. (Mənbə: “Məfatihul-cinan”, Şeyx Abbas Qummi, “Zil-həccə ayının əməlləri” bölümü.)

Zilhiccə ayının 1-ci gününün məxsus əməlləri

Zilhiccə ayının birinci günü çox mübarək gündür və həmin gün bir neçə əməlin yerinə yetirilməsi tövsiyə olunur: 1. Oruc tutmaq;birinci günün orucu səksən ayın orucunun savabına bərabərdir. 2. Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (ə) namazını qılmaq; bu namaz iki-iki dörd rükətdir və hər rükətdə “Həmd” surəsindən sonra əlli dəfə “İxlas” surəsi və namazın salamından sonra isə xanım Fatimeyi-Zəhranın (ə) təsbihi deyilir və daha sonra bu duanın oxunması tövsiyə olunur: سُبْحَانَ ذِي الْعِزِّ الشَّامِخِ الْمُنِيفِ سُبْحَانَ ذِي الْجَلالِ الْبَاذِخِ الْعَظِيمِ سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ الْفَاخِرِ الْقَدِيمِ سُبْحَانَ مَنْ يَرَى أَثَرَ النَّمْلَةِ فِي الصَّفَا سُبْحَانَ مَنْ يَرَى وَقْعَ الطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ هَكَذَا وَ لا هَكَذَا غَيْرُهُ Duanın oxunuşu:   Subhanə zil izziş-şamixil munif, subhanə zil cəlalil bazixil əzim, subhanə zil mulkil faxiril qədim, subhanə mən yəra əsərən nəmləti fis-səfa, subhanə mən yəra vəq`ət-təyri fil-həva, subhanə mən huvə hakəza və la hakəza ğəyruh. 3. Günbatana az qalmış iki rükət namaz qılmaq; belə ki, hər rükətdə “Həmd” surəsindən sonra on dəfə “İxlas” surəsi, on dəfə “Ayətül-kürsi” və on dəfə “Qədr” surəsinin oxunması tövsiyə olunur. 4.Zülmkarın şərindən qoxan insan Zilhiccə ayının birinci günü bu duanı oxusa, Allah-Taala onu zülmkarın şərindən qoruyar: حَسْبِي حَسْبِي حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُكَ بِحَالِي Duanın oxunuşu:   Həsbi, həsbi, həsbi min suali ilmukə bihali. Qeyd etmək lazımdır ki, Zilhiccə ayının birinci günüİbrahim peyğəmbər dünyaya gəlmiş, eləcə də, imam Əli (ə) xanım Fatimeyi-Zəhra(ə) ilə evlənmişdir.

Хаджи Самир – Человек в свете Корана

Человек в свете Корана   Согласно Корану – человек довольно сложное и полная тайн создание. Описать его в нескольких словах просто невозможно. С точки зрения Ислама, человек, как это представляют некоторые материалистические течения – это не просто животное, которое ходит прямо, имеет две руки и две ноги, но способно говорить. Ислам рассматривает человека совсем иначе. Ислам ставит человека в центр всего процесса Создания. Всё сущее создано для человека. Человек составляет основу Создания. Коран повествует об этом – Аллах подчинил вам то, что на небесах, и то, что на земле, и одарил вас сполна Своими явными и незримыми благами. Повествует Коран и о морях – Аллах подчинил вам корабли, которые плывут по морям по Его воле. В другом аяте Аллах велит: «Он — Тот, Кто подчинил море, чтобы вы вкушали из него свежее мясо и добывали в нем украшения, которые вы носите». С точки зрения Корана, человек стоит во главе Создания. И что интересно: если самое большое возвеличивание в Коране относится к человеку, то и самая большая критика и осуждение также адресовано человеку. Так, в Коране человек превозносится выше ангела, и уничижается ниже животного. Это объясняется тем, что Аллах наделил человека врожденной божественной сущностью. И в то же время, в человеке спрятаны плотские страсти. Врожденная божественная сущность придает человеку ангельский лик, человек может даже по рангу подняться выше ангелов. Плотские же страсти способствуют деградации человека, и он даже может опуститься ниже животного. И тут нужно обратить внимание на самый важный момент. Есть ангелы, есть животные. Человека от этих созданий отличает то, что он свободен в выборе, он независим. Быть ангелом – это не выбор самого ангела, он так создан. И животное не имеет выбора, оно создано таким. Но если человек становится похожим на ангела, это результат его умения, способности и труда. Ведь у него были позывы страсти, он мог опуститься ниже животного. Внутри него собраны желания, влекущие его вниз, к деградации. Но он, побеждая эти желания, возвышается до уровня ангела. Вот это и есть умение, мастерство. Обладание правом выбора делает его превыше ангела. И если человек опускается ниже животного, то и это – его собственный выбор. У животных нет разума, потому они ведут такой образ жизни. Но если человек, обладающий разумом и свободой выбора, делает то же самое, то он считается опустившимся ниже животного. Таково отношение Корана к человеку. Всевышний Аллах наделил нас свободой, сделал превыше всего, дал небеса и землю нам в услужение, то есть дал нам возможность пользоваться ими. Аллах создал человека в этом мире и сделал этот мир для нас местом борьбы. Своей свободой, своим выбором мы можем сыграть здесь определенную роль – подняться до самой высокой вершины, или же опуститься на самое дно, превыше ангела, или же ниже животного. Человек должен сделать выбор сам. Аллах в этом вопросе как-бы сохраняет молчание. Предоставляет нам мирскую жизнь в качестве экзамена на определенный срок и молчит, не вмешиваясь. Человек имеет свободу выбора, он может поступить так, как ему вздумается. Это выбор человека. Аллах же вмешается лишь в конце, будет спрос, а потом – Рай или ад, как результат деяний человека. Аллах же до поры как бы находится в сокрытии. Вот пример этому. Когда человек совершает благое дело, Аллах не воздает ему сразу же наградой. Ибо если бы это было так, у нас появился бы соблазн, мы стали бы алчными, и истинной причиной наших деяний стали бы эта алчность и соблазн, мы потеряли бы истинную свободу. И когда человек совершает зло, грешит, Аллах не сразу наказывает. Ибо на этот раз над нами возобладал бы страх, и нашей свободе был бы нанесен урон.  Аллах отклыдвает и награду, и наказание, это будет в конце. Но Он ничего и не забывает. Коран подчеркивает, что человек обладает этой свободой выбора, он независим. Используя весь свой потенциал, дарованный ему Аллахом, он может подняться выше ангела, и в то же время, если не сможет надлежащим образом воспользоваться этимм потенциалом и не сможет контролировать его, поддастся плотским желаниям, то может опуститься ниже животного.  

Quranda insana baxış _Hacı Samir Ağayev

Mübarək Ramazan ayının 16-cı gününün duası

Mübarək Ramazan ayının 16-cı gününün duası اَللّـهُمَّ وَفِّقْني فيهِ لِمُوافَقَةِ الابْرارِ، وَجَنِّبْني فيهِ مُرافَقَةَ الاْشْرارِ، وَآوِني فيهِ بِرَحْمَتِكَ اِلى دارِ الْقَـرارِ، بِاِلهِيَّتِكَ يا اِلـهَ الْعالَمينَ   Duanın oxunuşu:   Əllahummə vəffiqni fihi limuvafəqətil əbrar, və cənnibni fihi murafəqətəl əşrar, və avini fihi birəhmətikə ila daril qərar, biilahiyyətikə ya ilahəl aləmin.   Duanın tərcüməsi: İlahi, Öz böyüklüyünlə bu gün məni yaxşı adamlarla dostluq etməyə müvəffəq et, pis və şər insanlardan uzaqlaşdır və Öz rəhmətinlə məni əbədi behişt evində məskunlaşdır, ey aləmlərin məbudu!       Ramazan ayının gecələrində qılınması müstəhəb olan namaz 16-cı gün- 12 rukət (Hər rukətdə 1 Həmd, 12 Təkasur)

“Muminun” surəsi xülasə təfsiri və tərcüməsi

“Muminun” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Möminlər nicat tapıblar; o kəslər ki, namazlarında müti və təvazökardırlar, o kəslər ki, faydasız, əbəs işlərdən qaçırlar, o kəslər ki, zəkat verirlər, o kəslər ki, öz iffətlərini (cinsi orqanlarını) qoruyurlar, yalnız öz zövcələri və sahib olduqları cariyələrlə münasibətdə olurlar. Onlara görə qınanmazlar. Bundan başqa vasitəyə can atanlar həddi aşanlardır. O kəslər ki, əmanətlərini və vədlərini qoruyurlar. O kəslər ki, namazlarını  qoruyurlar. Onlardır varis olanlar. Firdovs Cənnətinə varis olanlar orada əbədi qalacaqlar. Biz insanı palçıq şirəsindən yaratdıq. Sonra nütfə halında təhlükəsiz yerdə yerləşdirdik. Daha sonra nütfəni laxtalanmış qan formasına, laxtalanmış qanı çeynənmiş ət parçası formasına, çeynənmiş ət parçasını sümük formasına saldıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra ona yeni bir yaranış verdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah çox böyükdür! Bundan sonra siz, mütləq, öləcəksiniz. Sonra da Qiyamət günü dirildiləcəksiniz. Biz sizin üstünüzdə yeddi yol (göyün yeddi təbəqəsini) yaratdıq. Biz yaratdıqlarımızdan (əsla) xəbərsiz olmamışıq. —————————————————————————————– “Muminun” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin ehtiva etdiyi məzmunları ümumiləşdirərək bir neçə qrupa bölmək olar: 1. Möminlərin xilasına səbəb olan xüsusiyyətlər; 2. Allahın varlıq aləmini sarmış müxtəlif nişanələri; 3. Keçmiş peyğəmbərlərdən bir dəstəsinin başına gələnlər; 4. Təkəbbürlü insanlara məad mövzusu ilə bağlı bəzən sərt ahəngə malik məntiqi dəlillərlə xəbərdarlıq edilməsi; 5. Allahın varlıq aləmi üzərindəki hökmranlığı; 6. Qiyamətin təkrar-təkrar xatırlanması; 7. İnsanın yaranış məqsədinin bəyan edilməsi[1]. Mütilik və təvazökarlıq namazın ruhudur: “Xaşiun” mənası böyük şəxsiyyət və ya həqiqət qarşısında əlamətləri özünü aşkar şəkildə büruzə verən təvazökarlıq göstərmək, ruhən və cismən ədəb nümayiş etdirmək olan “xüşu” sözündəndir. Quran burada namaz qılmağı deyil, namazda müti və təvazökar olmağı möminlərin xüsusiyyətlərindən biri kimi təqdim etmişdir. Bununla da onların namazının ruhsuz və cansız olan söz və hərəkətlərdən ibarət olmadığını başa salmaq istəmişdir. Onlar namaz qılarkən diqqətlərini elə cəmləyirlər ki, Allahdan qeyri nə varsa, hamısından tamamilə təcrid olunur, yalnız Ona bağlanırlar. Fikir və düşüncəyə, Allahla ünsiyyətə elə aludə olurlar ki, bu aludəçilik bütün varlıqlarını əhatə edir. Özlərini sonsuz varlıq qarşısında bir zərrə, ucu-bucağı görünməyən okean qarşısında bir damcı timsalında görürlər. Bir gün Peyğəmbər (s) namaz üstündə saqqalı ilə oynayan bir nəfəri görüb belə buyurur: “Əgər müti olsaydı, bədən üzvləri də müti olardı”. O, bununla təvazökarlığın daxildən baş qaldırıb özünü zahirdə göstərən bir hal olduğuna işarə edir[2]. Peyğəmbər (s) başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Münafiqlərin təvazökarlığından Allaha sığının”. “Münafiqlərin təvazökarlığı nədir?” – deyə soruşulduğunda buyurmuşdur: “Qəlb deyil, bədənin təvazökar və müti olması”[3]. Namaz və digər ibadətlərdə qəlbin özünü Allahın hüzurunda hiss etməsi, əsl təvazökarlıq və mütilik halı tapmaq üçün aşağıdakılar tövsiyə olunur: 1. Allahla ünsiyyətdə olarkən diqqətin yayınmaması və Allahdan qeyrisinə baxmaması üçün insana dünyanın kiçik, Allahın isə böyük olduğu qənaətini yaradacaq bilgiyə sahib olmaq lazımdır. 2. Fikir dağınıqlığı insanın diqqətini toplamasına mane olur. İnsan dağınıq fikirlərdən nə qədər çox uzaq olarsa, ibadətlərində bir o qədər qəlb özünü Allahın hüzurunda hiss edər. 3. Namaz üçün məkan seçimi də burada rol oynayır. Buna görə də insanın diqqətini yayındıran əşyalar qarşısında namaz qılmaq bəyənilmir. Əslində, müsəlmanların ibadət ocaqları nə qədər sadə və təm-təraqdan uzaq olarsa, o qədər yaxşı olar. Bu boşluq insanın qəlbin özünü Allahın hüzurunda hiss etməsinə yardım göstərir. 4. Günahdan qorunmaq qəlbin özünü Allahın hüzurunda hiss etməsinə hazırlığında böyük rol oynayır. Günah insanın qəlbini Allahdan uzaqlaşdırır. 5. Namazın mənasını bilmək, hərəkət və zikrlərin fəlsəfəsinə varmaq təsir göstərən amillərdəndir. 6. Namazdan əvvəl, namaz əsnasında və ondan sonra müstəhəb buyurulmuş zikrləri demək təsir göstərir. 7. Özünə nəzarət, bu yöndə məşqlər etmək və bunu davam etdirmək ilk başlanğıcda bir anlıq qəlbin özünü Allahın hüzurunda hiss etməsinə səbəb və diqqətin toplanmasına kömək edir. Ancaq bu davranışlarını davam etdirəcəyi təqdirdə insan namazda özünə elə yüksək həddə hakim olar ki, qəlbinin bütün dəliklərini Allahdan qeyrisinə bağlayar[4]. Əbəs və faydasız iş: Əbəs iş heç bir faydası olmayan işə deyilir. Əlbəttə, bu anlayış nisbidr. Çünki hər hansı iş öz-özlüyündə faydalı, başqa işlərlə müqayisədə əbəs ola bilər. Deməli, əbəs və faydasız işlər dini cəhətdən halal oduğu halda axirət faydası olmayan işlərə deyilir. Buna yemək yeməyi misal göstərə bilərik. Yemək ilk baxışda lazım, zəruri və qaçılmazdır. Ancaq yeməkdə məqsəd yalnız ləzzət və zövq almaq olsa, dini cəhətdən əbəs iş hesab edilir. Yemək əbəs olmaqdan o zaman çıxır ki, onda məqsəd güc toplayıb Allaha ibadət etmək olsun. Deməli, vacıb və müstəhəb kontekstindən kənar olan bütün işlər əbəsdir. Bütün işləri, yemək, içmək, yatmaq, ailə qurmaq və sairəni məqsədyönlü və Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə etməklə müstəhəb əmələ çevirmək olar[5]. Biz göydən müəyyən miqdarda su endirib onu yerdə saxladıq. Biz onu yox etməyə tam qadirik. Sonra onun vasitəsilə sizin üçün xurma və üzüm ağaclarından bağlar göyərtdik. O bağlarda yediyiniz çoxlu meyvələr vardır. Sina dağında bir ağac (zeytun ağacı) bitir. Yeyənlər üçün həm yağ və həm şirə verir. Heyvanlarda da sizin üçün bir ibrət var. Biz onların bətnində olandan sizlərə içirdirik. Sizin üçün onlarda çoxlu faydalar var. Üstəlik onların ətindən də yeyirsiniz. Onlara və gəmilərə minirsiniz. Biz Nuhu öz qövmünə elçi göndərdik. O dedi: “Ey qövmüm! Tək olan Allaha ibadət edin! Sizin Ondan başqa heç bir məbudunuz yoxdur. Məgər qorxmur­­sunuz?” Qövmünün kafir zadəganları dedilər: “Bu kişi elə sizin kimi bir insandır və sizə böyüklük etmək istəyir. Əgər Allah (peyğəmbər göndərmək) istəsəydi, mələklər göndərərdi. Biz ulu babalarımızdan belə bir şey eşitməmişik. Bu cin vurmuş bir adamdır. Odur ki, ona qarşı bir müddət səbirli olun!” (Nuh) dedi: “Ey Rəbbim! Onların məni yalançı saymasına qarşı mənə kömək et!” Biz Nuha vəhy etdik: “Gəmini hüzurumuzda və vəhyimizə uyğun şəkildə düzəlt. Əmrimiz gəldiyi və təndir qaynadığı zaman hər canlıdan bir cüt (erkək və dişi), daha öncə həlak olacaqları ilə bağlı vəd verilmiş kəslər (arvadın və oğlun) istisna olmaqla, öz ailəni gəmiyə mindir. Zalımlar barəsində Mənə müraciət etmə. Çünki onlar hamısı həlak olacaqlar. ————————————————————————————— Yeraltı su ehtiyatları dünya əhalisi üçün böyük nemətdir: Bildiyimiz kimi, yerin üst qatı sukeçirən və sukeçirməz olmaqla iki təbəqəyə bölünür. Əgər yerin bütün təbəqələri sukeçirən olsaydı, yağış suları tamamilə yerin dərinliklərinə hopardı və yer səthi quruyar, bir damcı belə su tapılmazdı. Əgər yerin bütün təbəqələri sukeçirməz gil olsaydı, bütün yağan yağıntılar yer səthində qalar, bütün yer üzü bataqlığa çevrilər, həyat üçün yararsız olar, həyat mənbəyi olmaq əvəzinə ölüm səbəbinə çevrilərdi. Ancaq Allah-taala yerin üst qatını sukeçirən, alt qatını isə sukeçirməz etmişdir. Nəticədə yağıntılar üst qatdan süzülüb alt qat üzərində toplanır, sonra bu ehtiyatlardan bulaqlar, quyular və kəhrizlər vasitəsilə istifadə edilir. Quyudan çıxardığımız şirin su bəlkə də min illər əvvəl yağmış və yerin dərinliklərinə süzülmüş, xarab olmadan bu günün su ehtiyatına çevrilmiş yağış suyunun damcılarıdır. Allah insanı yaşamaq üçün yaratmış, suyu onun həyat mənbəyinə çevirmişdir. Ondan əvvəl isə bu həyat mənbəyini saxlamaq üçün çox mühüm mənbələr yaratmışdır[6]. Turi-Sina zeytun ağacının bitdiyi məkan: Turi-Sina Sina yarımadasında yerləşən Tur dağıdır. Allah-taala burada zeytunu ona görə Tur dağında bitən ağac kimi təqdim edir ki, Hicaz ərəbləri bu regionun quru çöllərindən keçib şimala doğru üz tutduqları zaman qarşılarına çıxan ilk yer zeytun ağacları bol olan Sina düzü olmuşdur. Xəritəyə baxdıqda bu məsələ daha yaxşı anlaşılır[7]. 19-20. Xurma, zeytun, üzüm: Bu həyat əhəmiyyətli meyvələrin xüsusiyyətləri ilə yaxından tanış olmaq istəyənlər “Nəhl” surəsinin 11-ci ayəsinə baxa bilərlər. Nuhun (ə) əhvalatı: “Hud” surəsinin 37-40-cı ayələrinin məzmunu ilə bu ayənin məzmunu təxminən eynidir. Bu ayənin ehtiva etdiyi nüanslarla daha yaxından tanış olmaq, Nuhun (ə) gəmisinin böyüklüyü, suyun təndirdən qaynaması, daha öncədən həlak olacaqları ilə bağlı vəd verilmiş şəxslər və sair kimi məsələlər haqqında daha ətraflı məlumat əldə emək istəyənlər həmin ayələrə müraciət edə bilərlər. Sən yanında olanlarla birlikdə gəmiyə mindiyin zaman de: “Həmd bizi zalım adamlardan xilas edən Allaha məxsusdur!” De: “Ey Rəbbim! Bizi bərəkətli bir məkanda yerə endir. Sən yerə endirənlərin ən yaxşısısan!” Bunda əlamətlər və ibrətlər vardır. Həqiqətən, Biz sınağa çəkirik. Onlardan sonra başqa bir cəmiyyət meydana gətirdik. Onlara da özlərindən “Allaha ibadət edin! Sizin ondan başqa heç bir tanrınız yoxdur. Məgər qorxmursunuz?” deyən bir elçi göndərdik. Qövmünün kafir olan, axirət görüşünü yalan hesab edən və dünya həyatında firavanlıq nəsib etdiyimiz zadəganları dedilər: “O, sizin kimi bir insandır. Yediyinizdən o da yeyir, içdiyinizdən o da içir. Əgər siz özünüz kimi adi bir insana itaət etsəniz, mütləq, ziyana uğrayarsınız. O, sizə ölüb torpağa və sür-sümüyə çevrildikdən sonra yenidən çıxarılacağınızımı vəd edir? Sizə vəd olunan şey qeyri-mümkündür, qeyri-mümkün! Həqiqətən, bu dünya həyatımızdan başqa heç bir həyat yoxdur; birimiz ölür, digərimiz onun yerini tutur və biz əsla qaldırılmayacağıq. O, yalnız Allaha iftira yaxan bir adamdır. Biz ona inanan deyilik”. (Peyğəmbərləri) dedi: “Ey Rəbbim! Onların məni yalançı saymasına qarşı mənə kömək et!” (Allah) buyurdu: “Tezliklə tutduqları işdən peşman olacaqlar!” Onları qorxunc bir səs haqq olaraq bürüdü. Biz onları daşqının apardığı çör-çöpə döndərdik. (Allahın rəhmətindən) uzaq olsun zalım adamlar! Onlardan sonra başqa-başqa nəsillər yaratdıq. —————————————————————————————– Sınaq Allahın qəti qanunudur: “Həqiqətən, Biz sınağa çəkirik” cümləsinin geniş məzmunu bəlkə də belədir: Biz Nuhun (ə) qövmünü dəfələrlə sınağa çəkdik, onlar sınaqların öhdəsindən gəlmədikləri üçün məhvə məhkum etdik. Cümlənin geniş məzmunu belə də ola bilər: Biz bütün dövrlərin insanlarını sınağa çəkirik. Əvvəlki ayədə söylənilənlər təkcə Nuhun (ə) dövrünün insanlarına deyil, bütün dövrlərin insanlarına aiddir. Hər bir dövrün insanları müxtəlif formalarda sınanılır. Bəşəriyyətin təkamül yolu üzərində tikan olan insanlar sınaqlar vasitəsilə yoldan təmizlənir ki, bəşəriyyət təkamül yolunu davam etdirə bilsin[8]. Möminlərin əmiri İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Allah sizə sığınacaq verib, sizə zülmü rəva görməyib. Ancaq sığınacaq veribsə, bu, o demək deyil ki, sizi sınamayacaq. Əzəmətli Allah: “Bunda əlamətlər və ibrətlər vardır. Həqiqətən, Biz sınağa çəkirik”, – deyə buyurmuşdur.”[9] Əlbəttə, Allah-taalanın sınaq formaları fərqlidir. Yoxsulluq, var-dövlət, izzət, zillət, xəstəlik, sağlamlıq və sair, hər biri Allah tərəfindən bir imtahandır. Allah bəndəsi bütün bu vəziyyətlərə şükür və səbir etməli, öz vəzifəsinə əməl etməlidir[10]. Səmud qövmü Nuh qövmündən sonra həlak olmuş qövmdür: Quran Allah-taalanın Nuhdan sonra meydana gətirdiyi, sonra məhv etdiyi qövmün hansı qövm olduğunu, habelə bu qövmün peyğəmbərinin adını qeyd etməmişdr. Çox ehtimal ki, bu qövm Saleh peyğəmbərin (ə) qövmü Səmuddur. Çünki Allah-taala Quranın bir neçə yerində bu qövmdən söz açmış və onların Nuh (ə) qövmündən sonra yaşamış və qorxunc səs bəlasına düçar olmuş qövm olduğunu buyurmuşdur[11]. Dəbdəbəli həyat və onun acı nəticəsi: Bu ayədə naz-nemət içində keçən dəbdəbəli həyatla küfr və Allahla görüşün yalan hesab edilməsi arasında bir əlaqə olduğu vurğulanmışdır. Həqiqətən də belədir. Çünki bu cür həyat sürən insanlar qeyd-şərtsiz azad həyat sürməyə, bütün heyvani ləzzətlərdən azad şəkildə istifadə etməyə meyilli olurlar. Məlumdur ki, Allahın nəzarət etdiyini və böyük Qiyamət məhkəməsini qəbul etmək bu həyat yolu üçün bir maneədir. Bu inanclar həm insanın vicdanını rahat buraxmır, həm də insanların qınaq qapılarını açır. Buna görə də bu cür insanlar Allaha bəndəlik boyunduruğunu birdəfəlik boyunlarından çıxarır, Allahı və məadı inkar edir, əvvəlki ayədə qeyd edildiyi kimi, belə deyirlər: Həyat yalnız bu dünyadan ibarətdir, bundan başqa dünya yoxdur, kim bunun əksini desə, yalançıdır. Fürsəti qənimət saymaq, beş günlük dünyanı kef çəkmək, hər çəməndən bir gül qoparmaq, hər şeydən zövq almaq lazımdır. Onlar bütün çirkin hərəkətlərini bu cür sözlərlə yozurlar. Digər tərəfdən, dəbdəbəli həyata başqalarının hüquqlarını tapdalamadan, başqalarına qarşı zülm və haqsızlıq etmədən nail olmaq mümkün deyil. Peyğəmbərləri və Qiyaməti inkar etmədən yolları hamar olmaz. Məhz elə bu səbəbdəndir ki, bu cür həyat tərzi sürən insanların çoxu hər şeyə arxa çevirir, hər şeyə təhqir və inkar gözü ilə baxırlar. Bu nəfsani istəklərin əsirinə çevrilmiş kor qəlbli yazıqlar Allahın itaət və mərhəmət kölgəsindən çıxıb nəfsani istəklər bütünün köləsinə çevrilirlər. Onlar tənəzzülə uğramış fikirlərə, çirkaba bulaşmış ruhlara, zülmət və qaranlıq çökmüş qəlblərə malikdirlər. Kənardan onların həyatı bəzilərinə cəlbedici görünə bilər, ancaq yaxından çox qorxuncdur. Çünki günahın yaratdığı narahatlıq, nemətlərin itirilməsi və ölüm qorxusu onları daim iztirab təlaşda saxlayır[12]. Heç bir ümmət öz əcəlini nə qabaqlaya bilər, nə də yubandırar. Sonra bir-birinin ardınca elçilərimizi göndərdik. Hər dəfə hər hansı bir ümmətə peyğəmbər gəldikdə, onlar onu yalançı saydılar. Biz də onları bir-birinin ardınca məhv edib əfsanələrə çevirdik. (Allahın rəhmətindən) uzaq olsun iman gətirməyənlər! Sonra Musanı və qardaşı Harunu ayələrimizlə və açıq-aydın bir dəlillə göndərdik – Fironun və onun əyanlarının yanına. Onlar isə təkəbbürlük göstərdilər. Çünki onlar özlərini üstün tutan adamlar idilər. Onlar dedilər: “Tayfaları bizim köləmiz olduğu halda, biz özümüz kimi olan iki insanamı inanacağıq?” Onları yalançı saydılar və nəticədə hamısı həlak oldu. Biz Musaya kitab verdik ki, bəlkə onlar doğru yola yönəlsinlər! Biz Məryəmin oğlunu və onun anasını bir əlamət və nişanə etdik. Onları əmin-aman və su axan hündür bir yerdə yerləşdirdik. Ey elçilər! Halal nemətlərdən yeyin və yaxşı işlər görün! Mən sizin etdiklərinizdən xəbərdaram! Sizin bu ümmətinz vahid bir ümmətdir. Mən də sizin Rəbbinizəm. Elə isə Məndən (əmrimə qarşı çıxmaqdan) qorxun. Lakin onlar təfriqə salıb parçalanma yaratdılar, hər firqə bir yol seçdi. Firqələrin hər biri öz təriqətinə sevinir. Sən bir müddət onları öz cəhalət və qəflətləri içində burax! Yoxsa elə hesab edirlər ki, yardım məqsədilə onlara var-dövlət və övlad verməklə xeyir qapılarını onların üzünə açmağa tələsirik? Xeyr, onlar anlamırlar. Həqiqətən, Rəblərinin qorxusundan əsim-əsim əsənlər, Rəblərinin ayələrinə iman gətirənlər, Rəblərinə şərik qoşmayanlar, —————————————————————————————- Əmin-aman və su axan hündür bir yer: Təfsirçilər bu yerlə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bəziləri hesab edir ki, bura həzrət İsanın (ə) doğulduğu və Şam (Mesopotamiya) şəhərlərindən olan Nasirə şəhəridir. Çünki bu peyğəmbər doğulduğu vaxt onun doğum xəbərini eşidən və gələcəyi barəsində ümumi məlumatlara malik olan bir qrup alim onu aradan götürmək qərarına gəlmişdi. Ancaq Allah onu əmin-aman və nemətləri bol olan br yerdə məskunlaşdırmışdı. Bəziləri həmin yerin Misir olduğunu qeyd etmişlər. Çünki İsa (ə) və anası Məryəm (ə) düşmənlərin əlindən xilas olmaq üçün bir müddət Misirdə yaşamışlar. Bəziləri həmin yerin Dəməşq, bəziləri Rəmələ (Beytül-müqəddəsin şimal-şərq şəhərlərindən biri) olduğunu qeyd etmişlər. Çünki İsa (ə) və anası ömürlərinin bir hissəsini bu şəhərlərdə keçirmişlər. Bu cümlə ilə İsanın (ə) doğulduğu Beytül-müqəddəs düzünə də işarə edildiyini ehtimal etmək olar. Allah-taala bu yeri İsa (ə) və anası üçün əmin-aman, şirin su axan, qurumuş ağacdan xurma bəxş edən bir məkan etmişdir[13]. Əhli-beyt imamlarına (ə) aid olan bəzi hədislərdə bu yerin Nəcəf və Kufə olduğu qeyd edilmişdir[14]. Peyğəmbərlər başqaları kimi yeyib-içsələr də, yedikləri pak və məqsədyönlüdür: Əvvəlki ayələrdə kafirlərin bəhanələrindən birinə işarə edilərək buyurulmuşdur: Nə üçün Allahın peyğəmbəri olduğunu iddia edən bir şəxs başqa insanlar kimi yeyib-içir? Bu ayədə peyğəmbərlərə xitabən belə buyurulmuşdur: “Ey elçilər! Halal nemətlərdən yeyin və yaxşı işlər görün!” Əslində, onlarla digər insanların fərqi bundadır ki, onlar qidanı ehtiyac kimi deyil, təkamül vasitəsi kimi qəbul edirlər. Buna görə də onların yedikləri yalnız pak və təmiz qidalardan olur. Halbuki yeməyi əsas məqsəd edən insanlar bu şərtə riayət etmirlər, pak olub-olmamasından asılı olmayaraq yalnız heyvani istəklərə tabe olurlar. Qidalanmanın insanın ruhiyyəsinə, fərqli qidaların insanların əxlaqına fərqli təsirlər qoyduğunu nəzərə alsaq, “pak yeməklərdn yeyin” və “yaxşı işlər görün” cümlələri arasında əlaqə olduğunu görərik. Hədislərdə var ki, haram yemək duanın qəbul olunmasının qarşısını alır. İslam peyğəmbərinin (s) məşhur bir hədisi bu iddianı təsdiq edir. Bir kişi Peyğəmbərin (s) yanına gəlib deyir: “Duamın qəbul olunmasını istəyirəm”. Peyğəmbər (s) buyurur: “Yeməyini pak et, haram yeməkdən çəkin”[15]. Nadancasına təəssübkeşlik haqq yolunda böyük maneədir: “Firqələrin hər biri öz təriqətinə sevinir” cümləsi mühüm bir psixoloji və ictimai həqiqəti çatdırır. Bu da nadancasına təəssübkeşlikdir. Firqələrin hər biri özü üçün bir yol və ayin seçmiş, beyninin qapısını istənilən fikir üçün bağlamış, beyninə yeni bir şüanın daxil olub, ruhuna bir meh əsib həqiqəti aydınlatmasına icazə vermir. Bu hal eqoizmdən, özünü bəyənməkdən, lovğalıqdan, xudbinlikdən, özünü üstün tutmaqdan qaynaqlanır. Əslində, sözügedən xüsusiyyət həqiqətləri üzə çıxaran ümmətlər arasında vəhdət və birlik yaranmasının qarşısını alan ən böyük maneədir. İnsanın öz firqəsini sevməsi ondan qeyrisinə qarşı biganəliyə və nifrətə səbəb olur. Bəzən iş o yerə çatır ki, insan tutduğu yola müxalif olan bir söz eşitdikdə barmaqlarını qulağına tıxayır, paltarını başına çəkir, adət etdiyinin əksinə olan həqiqəti eşitməmək üçün qaçmağa üz tutur. Belə ki, Allah-taala Nuh (ə) zamanının müşrikləri haqqında belə buyurmuşdur: “Sən onları bağışlayasan deyə mən hər dəfə onları (imana) dəvət etdikdə, onlar barmaqlarını qulaqlarına tıxadı, paltarlarına büründü, (küfrlərində) israr edib, israrla təkəbbürlülük göstərdilər.” (Nuh-7)[16] İtaət yolunda son dərəcə ciddi-cəhdlə çalışan, bununla belə Rəblərinə qayıdacaqlar deyə qəlbləri qorxu hissi keçirənlər – Məhz bu cür şəxslər yaxşı işlər görməyə tələsər və başqalarından öndə gedərlər. Biz hər kəsə yalnız qüvvəsi çatdığı qədər vəzifə veririk. Dərgahımızda açıq-aydın danışan bir kitab vardır. Onlara zülm olunmaz. Lakin onların qəlbi bu əməl dəftərindən xəbərsizdir. Onların bundan başqa davamlı olaraq yerinə yetirdikləri (pis) başqa işlər də vardır. Nəhayət, onların cah-calal içində yaşayanlarını əzabla yaxaladığımız zaman acı-acı fəryad qopararlar. (Ancaq onlara deyilər:) “Bu gün fəryad qoparmayın! Çünki sizə Bizim tərəfimizdən heç bir yardım göstərilməyəcək!” Ayələrim sizə oxunurdu, siz isə üz çevirib geri dönürdünüz. Onun qarşısında təkəbbürlük edir, gecələr isə yığıncaqlarınızda yaramaz sözlər danışırdınız. Məgər onlar bu söz haqqında düşünmürdülər? Yoxsa onlara ulu babalarına gəlməyən bir şey gəlib? Ya da peyğəmbərlərini tanımayıb buna görə də onu inkar edirlər? Yaxud: “O dəlidir?”– deyirlər. Xeyr, o peyğəmbər onlara haqqı gətirmişdir. Lakin onların çoxu haqqı xoşlamır. Əgər haqq onların nəfslərinin istəklərinə tabe olsaydı, göylər, yer və onlarda olanlar fəsada uğrayardı. Ancaq Biz onlara xatırladan Quranı verdik. Onlar isə xatırladandan üz döndərirlər. Yoxsa sən onlardan bir muzd istəyirsən? Hərçənd ki, Rəbbinin (verəcəyi) muzdu daha xeyirlidir. O, ruzi verənlərin ən yaxşısıdır! Sən, həqiqətən də, onları doğru yola çağırırsan. Axirətə inanmayanlar isə bu yoldan çıxırlar. —————————————————————————————- Açıq-aydın danışan kitab: Əməl dəftəri və onun keyfiyyəti haqqında “Kəhf” surəsinin 49-cu ayəsində məlumat vermişik. Burada diqqət yetirilməsi lazım olan məqam kitabın danışması məsələsidir. Kitabın danışması deyilərkən kitabda qeyd edilənlərin heç bir anlaşılmazlıq olmadan elan edilməsi nəzərdə tutulur[17]. Bu ifadə eynilə “filan məktub yetərli dərəcədə aydındır” cümləsinə bənzəyr. Yəni əlavə şərhə ehtiyac yoxdur. Heç bir araşdırmasız özü həqiqətləri bəyan edir[18]. Allahın dini bütün zamanlar üçün bir nemətdir: “Yoxsa onlara ulu babalarına gəlməyən bir şey gəlib?” cümləsində Allah başa salmaq istəyir ki, əgər təkallahlıq inancı, məad, yaxşı işlər görməyə dəvət, təmiz olmağa çağırış təkcə İslam peyğəmbərinə aid olan bir məsələ olsaydı, o zaman “bu deyilənlər yenidir, biz onların altına girə bilmərik, əgər bunlar doğrudursa, bütün insanlara qarşı lütfkar və mərhəmətli olan Allah keçmiş peyğəmbərlərə göndərməyib?” – deyə bəhanə edə bilərdilər. Ancaq Peyğəmbərin (s) dəvətinin məzmunu əsas və prinsip baxımından keçmiş peyğəmbərlərin dəvətinin məzmunu ilə eyndir. Buna görə də onların bəhanələri yersizdir[19]. Əlbəttə, bu da o demək deyil ki, keçmiş xalqların xəbəri olmadığı bütün yeni fikirlər batildir. Məqsəd insanların doğru yola yönəlməsi olduğu üçün ilahi missiyanın bütün insanlara çatdırılmasıdır. Bunun da nəticəsində insanlar doğrunu seçmək imkanı əldə etməlidirlər. Əgər bu missiya keçmiş xalqlara çatdırılmayıb, hər hansı cəmiyyətə çatdırılarsa, şübhəsz ki, yanlışdır[20]. İlahi rəhbərlər insanların tanıdğı şəxslər olmuşdur: Bu ayədə açıq-aydın şəkildə başa düşülür ki, ilahi rəhbərlər insanların yaxşı əməl sahibləri kimi tanıdıqları şəxslər olmuşlar. Çünki tanınmaz şəxslər olsaydılar, bu ayəyə əsasən müxaliflərin əlinə bəhanə düşərdi. Peyğəmbərlərin özlərini tanımaqdılarını bəhanə gətirib onları inkar edərdilər[21]. İslam peyğəmbəri (s) də öz zamanında hamı tərəfindən tanınmış bir şəxs olmuşdur. Mənsub olduğu qəbilə (Qüreyş) və tayfa (Bən-Haşim) əzəmət və şərəfləri ilə tanınmışdır. Peyğəmbərin (s) İbrahimə (ə) qədər uzanıb gedən nəsil şəcərəsi tanınmış və böyük insanlar olmuşdur. Ən önəmlisi isə, o həzrət düzlüyü, dürüstlüyü və əmanətdarlığı ilə şöhrət tapmışdır. Hətta o qədər dürüst və əmanətdər olmuşdur ki, Mühəmmədi-əmin (əmanətdar, etibarlı Mühəmməd) deyə çağırılmışdır[22]. Haqpərəstlik və nəfspərəstlik: Bu ayədə haqpərəstlik və nəfspərəstlik qarşılaşdırılmışdır. Ayədə buyurulur ki, əgər haqpərəstlik nəfspərəstliyə çevrilsəydi, təkcə yer və onun əhalisi deyil, göylər də darmadağın olardı. Bunu anlamaq elə də çətin deyil. Çünki: 1.İnsanların nəfsani istəkləri eyni deyil, adətən aralarında böyük təzadlar olur. Hətta elə olur ki, bir insanın öz nəfsani istəklərində də təzad təşkil olur. Əgər haqq bu istəklərə tabe olarsa, nəticəsi hərc-mərclik, parçalanma və qarşıdurma olar. Hər kəs bir tanrıya ibadət edər. Əgər haqq bu cür istəklərə tabe edilərsə, ayrı-ayrı tanrılar varlığa hakim kəsilərsə, artıq hansı fəsadların baş verəcəyini deməyə lüzum qalmır. 2. İnsanların nəfsinə uymuş istəkləri adətən fəsadlı davranışlara meyilli olur. Əgər insan cəmiyyətlərində bu meyillərə yer verilərsə, nəticəsi fəsaddan başqa bir şey olmaz. 3. Nəfsani istəklərlə müşayiət olunan meyillər hər zaman biryönlü olur, yalnız bir yöndən baxmağı tələb edir, digər yönlər diqqətdən kənarda qalır. Bildiyimiz kimi, ən mühüm fəsad amillərindən biri digər yönlərin diqqətdən kənarda qaldığı biryönlü proqramlardır. Bu ayə bir çox cəhətlərdən “Ənbiya” surəsinin 22-ci ayəsinə bənzəyir. Həmin ayədə Allah-taala belə buyurmuşdur: “Əgər göydə və yerdə Allahdan başqa tanrılar olsaydı, o ikisi (yerlə göy) məhv olardı.” Təbii ki, haqq doğru yol kimi birdir. Nəfsani istəklər xəyali tanrılar kimi, çoxdur. Təzad təşkil etdikləri halda haqqa, yoxsa nəfsə tabe olmalıyıq – yerin, göyün və bütün mövcudatın məhvinə səbəb olan nəfsə, yoxsa vəhdət, tövhid, nizam-intizam və birlik rəmzi olan haqqa?[23] Əgər Biz onlara rəhm edib düşdükləri bəlalardan xilas etsək, onlar (ayılmayacaq, əksinə) azğınlıqları içində inadkarlıq göstərib sərgərdan gəzəcəklər. Biz onları əzabla yaxaladıq, ancaq onlar öz Rəblərinə nə boyun əydilər, nə də hüzurunda yalvarıb-yaxardılar. Nəhayət, şiddətli əzab qapısını onların üzünə açdığımız zaman qəfildən məyus olacaqlar. Sizin üçün qulaq, göz və ürəklər yaradan Odur. Siz Ona çox az şükür edirsiniz. Sizi yer üzündə yaradan Odur. Siz Onun hüzuruna toplanılacaqsınız. Dirildən də, öldürən də Odur. Gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsi Ona aiddir (Onun işidir). Məgər düşünmürsünüz? Xeyr, onlar da əvvəlki ümmətlərin dedikləri kimi dedilər. Onlar dedilər: “Məgər biz ölüb torpaq və sür-sümük olduqdan sonra bir də qaldırılacağıq?” Bu vəd bizə və atalarımıza öncədən verilmişdir. Bu, keçmişdəkilərin əfsanələrindən başqa bir şey deyil. De: “Əgər bilirsinizsə, (deyin görüm) yer və onun üstündə olanlar kimindir?” Onlar dərhal: “Allahındır!”– deyəcəklər. De: “Bəs xatırlamayacaqsınız?” De: “Yeddi göyün Rəbbi və əzəmətli ərşin Rəbbi kimdir?” Onlar dərhal: “Allahdır!”– deyəcəklər. De: “Bəs qorxmursunuz?” De: “Əgər bilirsinizsə, (deyin görüm) bütün mövcudatın hökmranlığı əlində olan, sığınacağı olmayanlara sığınacaq verən, Özünün isə sığınacağa ehtiyacı olmayan kimdir?” Onlar: “Allahdır!”– deyəcəklər. De: “Bəs necə olur ki, sehrləndiyinizi deyirsiniz? (Bütün bunların sehr və ovsun olduğunu deyirsiniz?)” ——————————————————————————————– 76-77. Tərbiyə xarakterli əzablar və təmizlik aparmaq üçün göndərilən əzablar: Bu ayələrdə iki əzab növündən söhbət açılır: 1. Tərbiyə xarakterli əzab:  Bu cəza formasında məqsəd insanların çətinliyə məruz qalıb zəif və aciz olduğunu başa düşməsi, nəticədə, təkəbbür və qürur atından enməsidir. Peyğəmbərin (s) nifrini ilə müşriklərin bir neçə il qıtlıq çəkməsi buna misaldır. Həmin vaxt müşriklər elə vəziyyətə düşdülər ki, adi vəziyyətdə yeyilməyəcək şeyləri yemək məcburiyyətində qaldılar. Bu cür bəlalar insanın əlinin hər yerdən üzülməsinə səbəb olur. Bu da insanın Allaha dönüşündə rol oynaya bilər. 2. Təmizlik işləri aparmaq üçün göndərilən əzablar: Bu əzab növündə məqsəd islaholunmaz insanların yer üzündən silinməsidir. Onların bu həyatda yaşamasına heç bir zərurət qalmadığı üçün insanların təkamül yolundan təmizlənməlidirlər. Bu cəza növünün ən bariz nümunəsi ölümdür. Ölüm vasitəsilə tövbə və qayıdış qapısı insanın üzünə tamamilə bağlanır[24]. Dua zamanı təvazökarlıq və yalvarışın əhəmiyyəti: “İstikanət” sözünün mənası təvazökarlıq[25], “təzərrö” sözünün mənası təvazökarlıqla müşayiət olunan təslimolmadır (yalvarıb-yaxarmaqdır)[26]. Əhli-beyt imamalarına (ə) aid edilən bəzi hədislərdə bu iki sözün əməli nümunəsi göstərilmişdir. İmam Baqir (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “İstikanət təvazökarlığa, təzərro isə yalvarmaq üçün əlləri yuxarı qaldırmağa deyilir.” İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “İstikanət deyilərkən dua, təzərro deyilərkən namazda əllərin qaldırılması nəzərdə tutulur.” İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Duada təvazökar deyillər. Əgər təvazökar olsaydılar, Allah dualarını qəbul edərdi.”[27] Əlbəttə, bu hədislər ayənin məzmununu məhdudlaşdırmır, əksinə Allah dərgahında necə təvazökar olmağın qaydalarını öyrədir. 84-89. Məadın Allahın mütləq qüdrətə malik olması vasitəsilə sübuta yetirilməsi: Bir neçə ayə əvvəl kafirlərin məadı inkar etməsinə işarə edildi. Quran ayələrindən aydın şəkildə başa düşülür ki, məadı inkar edən müxaliflərin çoxu daha çox cismani məada şübhə etmiş, torpağa dönmüş insanın yenidən həyata qayıdacağına təəccüblə yanaşmışlar. Buna görə də məaddan bəhs edən ayələrin çoxunda Allahın qüdrət məsələsi önə çəkilmişdir. Kainatda olan hadisələrdən nümunələr göstərilmişdir, bununla da ayələri dinləyənlərin ölümdən sonrakı dirilmə ilə bağı təəccüblərinə cavab verilmişdir. Bu ayələrdə də Allahın qüdrətini göstərən üç mövzudan misal göstərilmişdir: 1. Yer və yer əhalisi; 2. Səma və əzəmətli ərş; 3. Yaradılış aləminin idarə edilməsi[28]. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, məadı inkar edənlər Allahın varlığına inandıqlarını etiraf edirdilər. Onların inancına görə O, yaranış aləmini yoxdan var edən, rəblər rəbbi, tanrılar tanrısıdır, Ondan qeyri tanrılar Onun yaratdıqlarıdır. Buna görə də sözügedən ayələrdə müşriklərin Allahın varlığına inamı qeyd-şərtsiz fərz edilmişdir[29]. Onlar üçün yeri, göyü, onların arasında olanları yoxluq zülmətindən varlıq işığına gətirməyə qüdrəti çatan varlığın ölənlərin çürümüş sümüklərini yenidən dirildəcəyini söyləmək kifayət idi. “Yasin” surəsinin 77-79-cu ayələrində bu məzmun belə ifadə edilmişdir: “Məgər insan onu nütfədən yaratdığımızı bilmir? O, açıq mübahsəyə qalxdı, Bizə bir məsəl çəkdi, lakin öz yaradılışını unudaraq dedi: “Çürümüş sümükləri kim dirildə bilər?” De: “Onları ilk dəfə yaradan Özü onları dirildəcəkdir. O, hər bir məxluquna yaxşı bələddir.”[30] Xeyr, Biz haqqı onlar üçün gətirdik. Onlar isə yalan danışırlar! Allah Özünə əsla övlad götürməmişdir. Onunla yanaşı heç bir tanrı yoxdur. Əks təqdirdə tanrıların hər biri öz yaratdıqlarını özü idarə edər və biri digərinə üstün gəlməyə can atardı. Allah onların (Ona) aid etdikləri sifətlərdən uzaqdır. O, gizli və aşkarı biləndir. Ona qoşduqları şəriklərdən çox ucadır. De: “Ey Rəbbim! Əgər onlara vəd olunan əzabları mənə göstərəcəksənsə, məni zalım adamların içində qoyma, ey Rəbbim!” Biz onlara vəd etdiyimizi sənə göstərməyə qadirik. Pisliyi ən yaxşı üsulla dəf et. Biz onların aid etdikləri sifətlərdən daha yaxşı xəbərdarıq. De: “Ey Rəbbim! Şeytanların vəsvəsələrindən Sənə sığınıram! Onların mənə yaxınlaşmalarından Sənə sığınıram, ey Rəbbim!” (Onlar öz yanlış həyatlarını sürdürməyə davam edərlər.) Nəhayət, onlardan birinə ölüm gəldiyi zaman deyər: “Ey Rəbbim! Məni geri qaytar. Bəlkə tərk etdiyim yaxşı əməlləri edəm”. Xeyr! Onun bu dedikləri ancaq dildə deyilmiş bir sözdür. Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər Bərzəx vardır. Sur üfürüləcəyi gün onların aralarında qohumluq əlaqəsi olmayacaq və bir-birindən kömək diləməyəcəklər. Məhz əməlləri ağır gələnlər xilas olanlardır. Əməlləri yüngül gələnlər isə varlıqlarının sərmayəsini itirənlərdir. Cəhənnəmdə əbədi qalacaqlar. Odun yandırıcı şölələri onların üzünü yandıracaq. Orada üzlərinin dərisi dartılacaq. —————————————————————————————- Bərzəx bu dünya ilə axirət arasında bir dünyadır: “Bərzəx” iki predmet arasında pərdə rolu oynayan hər hansı vasitəyə deyilir. Buna görə də bu dünya ilə axirət dünyası arasındakı dünyaya “Bərzəx” deyilir. Bəzən qəbir, bəzən ruhlar aləmi də adlandırılan bu aləmin varlığı haqqında ayə və hədislərdə məlumat verilmişdir. Bir çox ayədə bu mövzuya açıq şəkildə işarə edilmişdir. Bu ayədə də sözügedən aləmdən danışılır. Belə bir dünyanın mövcud olduğunu açıq şəkildə ifadə edən ayələrə şəhidlərin həyatı ilə bağlı ayələri (Bəqərə surəsi-154; Ali-İmran surəsi-169), habelə Firon və tərəfdarları kimi hədlərini aşmış kafirlərin Bərzəxini açıq şəkildə ifadə edən “Ğafir” surəsinin 46-cı ayəsini misal göstərmək olar. Həmin ayədə Allah-taala belə buyurur: “Onları səhər-axşam oda salırlar. Qiyamət qopacağı gün isə, (Allah:) Firon nəslini ən şiddətli əzaba salın!(-deyə əmr verəcək.)” Məlumdur ki, ayədə Firon nəslinin səhər-axşam salındığı od deyilərkən Bərzəx Cəhənnəmi nəzərdə tutulmuşdur. Çünki ayənin sonunda onların Qiyamət əzabına ayrı şəkildə işarə edilmişdir. Bu səbəbdən də təfsirçilərin çoxu burada Bərzəx aləmi və qəbir əzabına işarə edildiyini bildirmişlər. Hədislərdə Bərzəx aləmi və onun xüsusiyyətləri haqqında geniş məlumat verilmişdir. İmam Əli (ə) və İmam Səccada (ə) aid edilən oxşar məzmunlu bir hədisdə belə deyilir: “Qəbir ya Cənnət bağlarından, ya da Cəhənnəm quyularından biridir.” Bədr döyüşündən sonra müsəlmanlar bir quyu qazıb Məkkə müşriklərinin cəsədlərini oraya tökürlər. Peyğəmbər (s) quyunun kənarında dayanıb buyurur: “Ey quyu sakinləri! Rəbbinizin sizə vəd etdiyinin haqq olduğunu gördünüzmü? Mən özüm Allahın verdiyi vədin haqq olduğunu gördüm.” Soruşurlar: Ey Allahın rəsulu! Onlar eşidirlərmi? Buyurur: “Bu gün onlar sizdən daha yaxşı eşidir.” İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “And olsun Allaha, mən sizin yalnız Bərzəxinizdən qorxuram.” İmam (ə) bununla Qiyamət günü Peyğəmbər (s) və məsum imamların (ə) möminlərə şəfaət edəcəyini, Bərzəx hesabının isə ayrıca olacağını nəzərdə tutmuşdur. İmam Sadiq (ə) başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “And olsun Allaha! Bərzəx dünya ilə axirət arasındakı qəbir, savab və cəza aləmidir.” Bərzəx aləminin necə olduğuna gəlincə isə, alimlər onu belə izah etmişlər: Dünya həyatı sona yetdikdən sonra insanın ruhu maddi cismin xüsusiyyətlərinin bir çoxunun olmadığı zərif bir cisimdə yer alır. Ancaq onda bu dünyadakı maddi cismə aid olan bəzi ünsürlər olduğu üçün tam mücərrəd və tam maddi olmayan, bir növ örtük mücərrədliyinə malik xəyali bir bədəndə qərarlaşır. Hədislərdə qəbrin insanı sıxması deyilərkən maddi bədən deyil, misali bədən nəzərdə tutulur. Çünki öldükdən sonra həmin bədən heç bir hissə malik olmur, bundan başqa, yanma və sair hadisələr nəticəsində tamamilə sıradan çıxa bilər. Əlbəttə, axirət aləmini tam dərk edə bilmədyimiz kimi, Bərzəx aləmini də tam şəkildə dərk etmək bizim üçün mümkün deyil. Çünki bu aləm yaşadığımız dünyanın fövqündə dayanır. Bəzi alimlər onu yuxu vəziyyətinə bənzətmişlər. Doğru yuxular zamanı ruhumuz misali qəlib vasitəsilə bəzi ürək oxşayan mənzərələri görüb zövq alır, bəzən isə qorxulu mənzərələrdən diksinib sərasimə halda yuxudan oyanır. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Allah-taala möminin ruhunu bədənindən aldıqdan sonra onu dünyadakı qəlibinə bənzər bir qəlibdə qərarlaşdırır.” Hədislərdə öldükdən sonra insanlardan bir sıra məsələlər haqqında soruşalacağından bəhs edilir. Bu da deyilənləri təsdiq edən nüanslardandır. İmam Səccad (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Ey Adəm övladı! Ölümü unutma! Tezliklə ruhun bədənindən alınacaq və bir məkana köçürüləcəksən… Səni sorğu-suala çəkmək üçün Münkər və Nəkir adlı iki mələk gələcək. İlk soruşacaqları sual Allah haqqında olacaq. Sonra sənə göndərilmiş peyğəmbər, qəbul etdiyin din, oxuduğun kitab, rəhbərliyini qəbul etdiyin imam, sonra ömrünü hansı yola sərf etməyin, var-dövlətini hansı yolla qazanıb nəyə sərf etməyin haqqında soruşulacaq.”[31] Mənim ayələrim sizə oxunmurdumu və siz də onları yalan hesab etmirdinizmi? Onlar deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Bədbəxtliyimiz bizə üstün gəldi və biz doğru yoldan azan bir camaat olduq. Ey Rəbbimiz! Bizi buradan çıxart! Əgər bir də təkrar etsək, həqiqətən də, zalımıq”. (Allah) buyuracaq: “Rədd olun Cəhənnəmə və Mənimlə heç nə danışmayın! Həqiqətən, qullarımdan bir zümrə var idi ki, onlar: “Ey Rəbbimiz! Biz iman gətirdik. Bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən rəhm edənlərin ən yaxşısısan!”– deyirdilər. Siz isə onları məsxərəyə qoyurdunuz. Nəhayət, bu (məsxərələriniz) Məni yada salmağı belə sizə unutdurdu. Siz onlara gülürdünüz. Ancaq bu gün Mən səbir etdiklərinə görə onları mükafatlandırdım. Onlar uğur qazananlar və xilas olanlardır!” Allah kafirlərdən: “Yer üzündə neçə il qaldınız?” – deyə soruşacaq. Onlar: “Bir gün, yaxud bir gündən də az qaldıq. Sən saya bilənlərdən soruş” – deyəcəklər. (Allah) deyəcək: “Siz çox az qaldınız. Kaş biləydiniz! Yoxsa elə hesab edirdiniz ki, sizi əbəs yerə yaratmışıq və siz Bizə qaytarılmayacaqsınız?” Həqiqi hökmdar olan Allah ucadır! Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur. O, şanlı ərşin Rəbbidir. Kim Allahla yanaşı, haqqında heç bir dəlili olmadığı başqa bir tanrıya ibadət edərsə, hesab-kitabını Rəbbi Özü aparacaq. Şübhəsiz ki, kafirlər nicat tapmayacaqar! De: “Ey Rəbbim, bağışla və rəhm et! Sən rəhm edənlərin ən yaxşısısan!” ——————————————————————————— Xoşbəxtlik və bədbəxtlik bizim əməllərimizin, danışıqlarımızın və niyyətlərimizin nəticəsidir: “Şəqvət” və “şəqavət” (bədbəxtlik) sözləri səadət (xoşbəxtlik) sözünün antonimidir. Bədbəxtlik insanın düçar olduğu şər və bəla, səadət isə nemət və yaxşılıq vasitələrinin tam təmin olunmasıdır. Hər halda, bu ikisi yalnız bizim əməllərimizin, danışıqlarımızın və niyyətlərimizin nəticəsidir. Xoşbəxtlik və bədbəxtliyin insanla birgə doğulduğuna inanmaq peyğəmbərlərin çağırışı və bütün rəhbərlərin səyləri ilə ziddiyyət təşkil edən xülyadan artıq bir şey deyil. Bu xülya məsuliyyətdən boyun qaçırmaq, yanlış davranışlara və cinayətkarlıqlara don geyindirmək və məlum olmayanları yozmaq üçün uydurulmuşdur. Buna görə də cəhənnəmlik günahkarlar Allahın bütün bəhanələrə son qoyduğunu, özləri-özlərini bədbəxt etdiklərini və azğın zümrə olduqlarını açıq şəkildə etiraf edirlər[32]. Cəhənnəm sakinlərinin Allah yanında tənəzzülü: “İxsəu” feili adətən iti qovmaq üçün istifadə edilir. İnsana deyildikdə onun xarlığını və cəzaya layiq olduğunu ifadə etmək üçün deyilir[33]. Maraqlıdır ki, cəhənnəmlik insanlar bədbəxtliklərini elə həddə çatdırırlar ki, sonrakı ayədə möminlər tərəfindən “rəhm edənlərin ən yaxşısı” adlandırılan Allah onlara bu ifadə ilə xitab edir. 112-113. Axirətlə müqayisədə dünya ömrünün qısa olması: Ayədə “yer üzündə nə qədər qaldınız?” deyilərkən ölümdən öncəki dünya həyatı nəzərdə tutulur. Allah-taala Cəhənnəm sakinlərindən “yer üzündə nə qədər qaldınız?” – deyə soruşduqda əbədi axirət həyatı, onun nemət və əzabları ilə müqayisədə dünya həyatının çox-çox qısa olduğunu görənlər belə cavab verərlər: “Bir gün, yaxud bir gündən də az qaldıq.” Allah rəsulu (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Allah cəhənnəmlikləri Cəhənnəmə, cənnətlikləri Cənnətə daxil etdikdən sonra Cənnət sakinlərindən: “Yer üzündə nə qədər qaldınız?” – deyə soruşacaq. Onlar: “Bir gün, yaxud bir gündən də az”, – deyə cavab verəcəklər. Allah buyuracaq: “Bir gün, yaxud bir gündən də az müddətdə nə yaxşı ticarət etdiniz, rəhmət, razılıq və Cənnət qazandınız. Elə isə burada əbədi qalın”. Cəhənnəm sakinlərindən: “Ey Cəhənnəm sakinləri! Dünyada nə qədər ömür sürdünüz?” – soruşacaq. Onlar deyəcəklər: “Bir gün, yaxud bir gündən də az”. Allah: “Bir gün, yaxud bir gündən də az müddətdə nə pis ticarət etdiniz, odu və Mənim qəzəbimi qazandınız. Elə isə burada əbədi qalın” , – deyə buyuracaq.”[34] Saymağı bacaranlar: Hədislərin birində belə nəql edilir: “Saymağı bacaranlar deyilərkən günləri sayan, saatları hesablayan, etdiyimiz əməlləri yazan mələklər nəzərdə tutulur.”[35] İnsan hədəf və məqsədi olan varlıqdır: Bu ayə Qiyamət, hesab-kitab və əməllərin əvəzinin veriləcəyini ifadə edən ən canlı dəlillərdən biridir. Belə ki, Qiyamət və məad olmasa, dünya həyatı əbəs və mənasız olar. Çünki bü dünya həyatı bütün çətinlikləri, Allahın müəyyən etdiyi bütün proqramları ilə yalnız bir neçə günlük həyat üçün olsa, çox mənasız və puç olar. Bundan əlavə biz varlıq aləminin olduqca heyrətamiz, insanın isə kainatın ən kamil varlığı olmasının şahidiyik. Belə ki, varlıq aləminin ən ali varlığı olan insanın bu qısa ömrü ərzində, doğulduğu gündən öldüyü günə qədər çətinliklər, problemlər içində ömür sürür. İndi adı insan olan bu əzəmətli varlığın əsas hədəfinin bir neçə günlük dünya həyatını yaşamaq, ömrünü çətinliklər içində keçirmək, yeyib-içmək, palar geyinmək, yatmaq, oyanmaq, sonra ölməkdən və hər şeyin sona çatmasından ibarətdirmi? Qeyd olunan şəraitdə yaradılış əbəs olmurmu? Hər hansı ağlı olan varlıq bütün bu nizam-intzamı, möhtəşəmliyi bu cür kiçik hədəfdən ötrü yarada bilərmi?[36] [1] Nümunə, c.14, səh.190 [2] Nümunə, c.14, səh.194 [3] Əl-Mizan, c.15, səh.12 [4] Nümunə, c.14, səh.204 [5] Əl-Mizan, c.15, səh.8 [6] Nümunə, c.14, səh.217 [7] Nümunə, c.14, səh.220 [8] Nümunə, c.14, səh.232 [9] Nəhcül-bəlağə, 102-ci xütbə [10] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.387 [11] Əl-Mizan, c.15, səh.33 [12] Nümunə, c.14, səh.240 [13] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.410 [14] Nümunə, c.14, səh.255 [15] Nümunə, c.14, səh.255 [16] Nümunə, c.14, səh.259 [17] Əl-Mizan, c.15, səh.42 [18] Nümunə. c.14, səh.268 [19] Nümunə. c.14, səh.274 [20] Əl-Mizan, c.15, səh.45 [21] Nümunə, c.14, səh.275 [22] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.430 [23] Nümunə, c.14, səh.279 [24] Nümunə, c.14, səh.288; Əl-Mizan, c.15, səh.50 [25] Əl-Mizan, c.15, səh.49 [26] Nümunə, c.14, səh.287 [27] Əl-Mizan, c.15, səh.51 [28] Nümunə, c.14, səh.298 [29] Əl-Mizan, c.15, səh.57 [30] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.447 [31] Pəyame-Quran, c.5, səh.443 [32] Nümunə, c.14, səh.338 [33] Nümunə, c.14, səh.339 [34] Nümunə, c.14, səh.342 [35] Əl-Mizan, c.15, səh.76 [36] Nümunə, c.14, səh.344

“Həcc” surəsi xülasə təfsiri və tərcüməsi

“Həcc” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ey insanlar! Rəbbinizdən qorxun! Çünki Qiyamətin zəlzələsi çox böyük bir şeydr. Onu görəcəyiniz gün süd verən ana südəmər körpəsini unudacaq, hamilə qadın bətnindəkini salacaqdır. Sərxoş olmadıqları halda, insanları sərxoş görəcəksən. Allahın əzabı  şiddətlidir. İnsanlardan eləsi də var ki, heç nə bilmədiyi halda, Allah haqqında mübahisə edir və hər bir asi şeytana itaət edir. Onun haqqında belə yazılmışdır: kim onun rəhbərliyi altına keçsə, şübhəsiz ki, onu doğru yoldan çıxardıb yandırıcı Oda sürükləyər. Ey insanlar! Əgər dirilmə barəsində şübhəniz varsa, (yaddan çıxarmayın ki,) Biz sizi torpaqdan, sonra nütfədən, sonra laxtalanmış qandan, daha sonra tam bir şəklə salınmış və ya salınmamış bir parça çeynənmiş ətdən yaratdıq. (Bütün bunları ona görə dedik ki, hər şeyə qadir olduğumuzu) sizə bəyan edək. İstədiyimizi bətnlərdə müəyyən bir vaxta qədər saxlayırıq. Sonra sizi (oradan) uşaq kimi çıxardırıq. Məqsəd sizin yetkinlik yaşına çatmağınızdır. Sizlərdən bəzisi vəfat edir, bəzisi də o qədər ömür sürür ki, ömrünün ən pis mərhələsinə çatır, bildiklərini unudur. Sən yer üzünü quru və cansız görürsən. Biz ona yağmur endirdiyimiz zaman o, hərəkətə gəlib göyərir və cürbəcür gözəl bitkilər bitirir. ——————————————————————————— “Həcc” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin ehtiva etdiyi məzmunları ümumilikdə altı hissəyə bölmək olar: 1. Məadla bağlı çoxlu sayda ayələr; 2. Şirk və müşriklərlə mübarizə; 3. Keçmiş xalqların ibrətamiz taleyi və Allahın onlara göndərdiyi əzabların araşdırılmasına dəvət; 4. Həcc mövzusu; onun İbrahm (ə) zamanından başlayan tarixi; qurbanlıq və təvaf hadisəsi; 5. Zalımlarla mübarizə və hücuma keçmiş düşmənlə müharibə; 6. Həyatın müxtəlif yönlərinə aid öyüd-nəsihətlər, namaz qılmağa, zəkat verməyə, yaxşını işlərə dəvət, pis işlərdən çəkindirmək, Allaha təvəkkül və diqqət yetirməyə stimullaşdırmaq[1]. Qiyamət ərəfəsində baş verəcək böyük zəlzələ: Bu ayədə Allah mömin və kafir, qadın və kişi olmasından, xitabı əyani olaraq eşidib-eşitməməsindən, yaranmış və yaranacaq olmasından asılı olmayaraq bütün insanlara xitab edərək onlara özlərini Allahın qəzəbindən qorumaq göstərişini verir. Kafirlər iman gətirməklə, möminlər dinin əməli məsələlərində Allahın göstərişlərindən çıxmamaqla buna nail ola bilərlər. Ayədə Qiyamət zəlzələsinin böyüklüyü təqvalı olmanın səbəbi kimi təqdim edilmişdir. (Qiyamət zəlzələsi çox böyük olduğu üçün təqvalı olun!) Bu zəlzələnin Qiyamət zəlzələsi kimi təqdim edilməsinin səbəbi onun Qiyamət əlamətlərindən olması ilə bağlıdır. Ayədən belə başa düşülür ki, həmin zəlzələ birinci surun üfürülməsindən əvvəl baş verəcək. Çünki “Zümər” surəsinin 68-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Sur çalınacaq. Dərhal hamı ayağa qalxacaq və haqq-hesabı gözləyəcək”. Bu zəlzələnin Qiyamətdən əvvəl baş verəcəyini ayədə insanların adi həyatlarını yaşadıqları vaxt qəfildən baş verəcəyini və həyatlarını dəyişəcəyini göstərən məzmunlar ifadə edir. Şübhəsiz ki, bu hadisə birinci surdan əvvəl bütün canlıların ölməsinə səbəb olacaq[2]. Bu ayə Quranın çox ayələrinin ehtiva etdiyi bir həqiqəti ümumi şəkildə ifadə edir; Qiyamət varlıq sistemində güclü dəyişiklik və çevriliş baş verməsi ilə qopacaq, dağlar yerindən oynayacaq, dənizlər bir-birinə qarışacaq, yerlə göy bir-birinə çırpılacaq, yeni dünya başlayacaq, Qiyamət ərəfəsində insanlar bərk qorxuya düşəcək, gözləri ayaqlarının altını görməyəcək[3]. Cismani dirilişə aid iki sübut: Bu ayədə iki məntiqli və qətiyyətli dəlillə cismani dirilişə isarə edilmişdir: 1. Döl və ondan sonrakı mərhələdə baş verən dəyişikliklər, habelə bitkilər göyərərkən torpaqda baş verən dəyişikliklər. Əslində, Allah-taala insanların dünya həyatlarında qarşılaşdıqları, davamlı olaraq öz gözləri ilə gördükləri, ancaq fərqinə varmadıqları diriliş səhnələrini onlara izah etməklə ölümdən sonrakı həyatın nəinki qeyri-mümkün olmadığını, hətta hər gün qarşılaşdıqları hadisələrin bənzəri olduğunu başa salır. Cansız torpağı nütfəyə çevirən, dəyərsiz nütfəni ayrı-ayrı canlanma mərhələsindən keçirən, hər gün ona yeni həyat libası geyindirən, quru və cansız torpağa yenidən həyat bəxş edən, onu başdan-başa yamyaşıl dona bürüyən varlıq insanı yeni həyata qaytarmağa qadir deyilmi?![4] Dölün laxtalanmış qan və çeynənmiş ət mərhələləri: İnsanın bu ayədə qeyd edilmiş yeddi həyat mərhələsindən ikisinə izah verilməsi daha lazımlı görünür. Embrionun üçüncü həyat mərhələsində nütfə laxtalanmış qana çevrilir, malik olduğu hüceyrələr tut dənəsi kimi heç bir formasız bir-birinin yanında qərarlaşır. Qısa müddət keçdikdən sonra dölün ayrı-ayrı nahiyələrə bölünməsinin başlanğıcı hesab edilən bölgü çuxurları meydana gəlir. Dördüncü mərhələdə, yəni çeynənmiş ət mərhələsində döl yavaş-yavaş çeynənmiş bir ət parçası formasını alır. Ancaq bu mərhələdə heç bir üzv bəlli olmur. Qəfildən dölün dərisində dəyişikliklər meydana gəlməyə və yavaş-yavaş bədən üzvləri görünməyə başlayır. Bu mərhələni keçə bilməyən, əvvəlki formasında qalan döllər düşərək həyat səhnəsindən silinir. “Tam bir şəkilə salınmış və ya salınmamış” ifadəsi ilə ola bilsin ki, bu mərhələyə işarə edilmişdir[5]. Bunun səbəbi Allahın haqq olmasıdır. O, ölüləri dirildir və hər şeyə qadirdir. Qiyamət gələcəkdir, onda heç bir şəkk-şübhə yoxdur və Allah qəbirlərdə olanların hamısını dirildəcəkdir. İnsanlar arasında elələri də vardır ki, heç bir biliyi, doğru yolu göstərən rəhbəri və nur saçan bir kitabı olmadan Allah haqqında mübahisə edir. Onlar (Allahın sözlərinə qarşı) təkəbbür və etinasızlıqla insanları Allahın yolundan sapdırmaq istəyirlər. Onlar bu dünyada rüsvay olacaq, Qiyamət günü isə Biz onlara Cəhənnəm əzabını daddıracağıq. (Onlara deyiləcəkdir:) “Bu, öncədən əllərinizin sizin üçün göndərdiklərinin qarşılığıdır (etdiyiniz əməllərin nəticəsidir). Allah qullarına əsla zülm etməz”. İnsanlardan eləsi də vardır ki, Allaha yalnız dildə ibadət edir. Əgər ona bir xeyir nəsib olsa, rahatlıq tapar. Yox, əgər sınanması üçün bir müsibətə düçar olarsa, dəyişər (küfrə üz tutar). O (şəxs) dünyanı da itirər, axirəti də. Açıq-aşkar ziyan məhz elə budur. O, Allahı qoyub ona heç bir zərər və xeyir verməyəni çağırar. Dərin azğınlıq da elə budur. O, həm də zərəri xeyrindən daha yaxın olana çağırar. O, nə pis rəhbər və köməkçi, nə pis munis və yoldaşdır! Allah iman gətirib yaxşı işlər görənləri ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edəcək. Allah istədiyini edəndir. Allahın dünyada və axirətdə Öz Peyğəmbərinə köməklik göstərməyəcəyini güman edən şəxs evinin tavanına bir ip salıb özünü assın, sonra da nəfəsini kəssin və baxıb görsün, bu hərəkəti qəzəbini yatırdacaqmı? ————————————————————————————- Məadın (Allahın hüzuruna qayıdışın) baş verəcəyi qətidir: Bu surənin 5 və 6-cı ayələrində məadın baş verəcəyinin mümkünlüyündən, bu ayədə isə onun baş verəcəyinin qətiliyindən bəhs edilir. Allah-taala bu ayədə başa salır ki, ölülərin dirilişi təkcə mümkün hadisə yox, eyni zamanda qəti və qaçılmazdır. Ölümdən sonrakı həyatın mövcudluğuna şübhəsi olanlar bütün ilboyu və hər gün insan və bitkilərin gözləri önündə təkrarlanan oxşar həyat səhnələrinə baxsınlar. Allahın qüdrətinə şübhə edənlər yaranış mərhələlərini düşünsünlər. İnsanlar ilk başlanğıcda torpaqdan yaranmayıblarmı? Buna görə də yenidən torpaqdan qaxlmağın harası təəccüblüdür? Hər il torpağın gözlərimiz önündə öldükdən sonra dirildiyini görmürükmü? Buna görə də öldükdən sonra insanların dirilməsi nə üçün təəccüb doğurmalıdır? Məadın baş verəcəyinə şübhə edənlər bilməlidirlər ki, bu dünyaya hakim olan sistem yaranışın bir məqsədi olduğundan xəbər verir. Yoxsa hər şey əbəs və yanlış olardı. Digər tərəfdən, bir neçə günlük ömrü olan, özü də xoşagəlməzliklər və nakamlıqlarla müşayiət olunan bu həyat yaranışın ali məqsədini əsla təşkil edə bilməz. Buna görə də yaradılışın məqsədi hesab ediləcək geniş və əbədi bir dünya olmalıdır[6]. Üç azğın dəstənin pislənməsi: Surənin 3, 8 və 11-ci ayələri “insanlardan elələri də var” və ya “insanlardan eləsi də var” ifadəsi ilə başlamış, davamında isə üç azğın insan tipindən danışılmışdır. Birinci tip heç bir elm və məlumatları olmadan Allah haqqında mübahisəyə qalxan, cin və insanlardan olmasından asılı olmayaraq, asi şeytanlara tabe olan azğın insanlardır (3-cü ayə). İkinci tip azğınlar birinci qrupun azdırıcı rəhbərlərinə arxalanıb Allahın sözlərinə etinasızlıq göstərən və insanları Allahın yolundan sapdırmaq istəyən insanlardır (8-ci ayə). 11-ci ayədə üçüncü tip azğın insanlardan danışılır. Onlar imanları zəif olan insanlardır. Onlar din və imandan sanki maddiyat əldə etmək üçün istifadə edirlər. Əgər bu məqsəd hasil olsa, dini doğru hesab edir, əks təqdirdə əsassız olduğunu düşünürlər. Bir qrup təfsirçi bu ayənin nazilolma səbəbi haqqında belə yazmışdır: Ara-sıra Peyğəmbərin (s) yanına gələn bir qrup səhra ərəbi var idi. Əgər maddi cəhətdən vəziyyətləri yaxşı olsaydı, atları doğsaydı, oğlan uşaqları olsaydı, sərvətləri və mal-qaraları artsaydı, şadlanar, İslama və Peyğəmbərə (s) etimad və inam göstərərdilər. Ancaq xəstələnsəydlər, qızları olsaydı, var-dövlətləri azalsaydı, qəlbləri Şeytanın vəsvəsəsinə məruz qalar, bütün bu bədbəxtliklərin səbəbini qəbul etdikləri din olduğunu düşünüb ondan üz döndərərdilər. Bu cür insanlar dinə yalnız maddiyyat dəliyindən baxır, onun haqq və doğru olduğunu dünya mənfəətləri ilə ölçürdülər. Dövrümüzdə də sayı çox olan və hər bir cəmiyyətdə mövcud olan insanlar imanları şirkə və bütpərəstliyə bulaşmış insanlardır. Sadəcə, bunların bütü onların həyat yoldaşları, övladları, var-dövlətləri və sərvətləridir. Təbii ki, bu cür inam və etiqad hörümçək torundan da zəif olur[7]. Allahın Peyğəmbərə (s) yardım etməsinə qəzəblənən insanların çıxış yolu: Təfsirçilər dəlil və faktlara əsaslanaraq bu ayə ilə bağlı müxtəlif fikirlər bildrmişlər. Onların arasında daha düzgün nəzərə çarpan fikir budur: Bu ayədə müşrik və kafirlərə bildirilir ki, istər Məkkədə olsun, istərsə də Mədinəyə hicrətindən sonra, bütün peyğəmbərliyi dövründə müşriklər Peyğəmbərə (s) qarşı hiylə və kələk qurmaqdan əl çəkmədilər. Məkkədə onu qətlə yetirmək istədilər, o isə Allahın istəyi ilə xilas olub Mədinəyə hicrət etdi. Bədr və Ühüd kimi müharibələri təşkil edib dəfələrlə İslamı məhv etmək qərarına gəldilər. Ancaq Allah günbəgün İslamın izzət və hörmətini artırdı, Peyğəmbərinə yardım etdi. Buna görə də onların Peyğəmbərə (s) qarşı olan kin-küdurətləri artdı. Allah-taala bu ayədə buyurur ki, əgər qəzəbdən özünüzü həlak etsəniz belə, bütün hiylə və kələkləriniz öz zərərinizə olacaq, Allahın qüdrət və istəyi qarşısında nakam qalacaqsınız[8]. Biz onu (Quranı) beləcə açıq-aşkar ayələr şəklində nazil etdik. Allah istədiyini doğru yola yönəldər. Həqiqətən, Allah iman gətirənlər (müsəlmanlar), yəhudilər, sabiilər (ulduzpərəstlər), xaçpərəstlər, atəşpərəstlər və müşriklər arasında Qiyamət günü (haqq ilə batili ayırd edərək) hökm verəcəkdir. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə şahiddir! (Hər şeydən xəbərdardır!) Göylərdə və yerdə olanların, Günəşin, Ayın, ulduzların, dağların, ağacların, heyvanların və insanların bir çoxunun Allaha səcdə etdiyini görmürsənmi? Bir çoxları üçün (kafirlərə) isə əzab qaçılmazdır. Allahın xar etdiyi kimsəni heç kəs yüksəldə bilməz. Allah dilədiyini (məsləhət bildiyini) edər! Bunlar Rəbləri barəsində mübahisə və düşmənçiliyə qalxan iki zümrədir. Onu inkar edənlər üçün oddan paltar biçilmişdir; başlarına qaynar və yandırıcı maye töküləcəkdir. İçləri və dəriləri onunla əriyəcək. Hələ onlar üçün dəmir gürzlər vardır. Cəhənnəmin qəm-qüssəsindən xilas olmaq istədiklərində yenidən oraya qaytarılacaq və (onlara:) “Yandırıcı əzabı dadın!” (deyiləcək). Allah iman gətirib yaxşı işlər görənləri ağacları altından çaylar axan cənnətlərə daxil edəcəkdir. Onlar altun və incidən olan bilərziklərlə bəzənəcək, oradakı libasları ipəkdən olacaqdır! —————————————————————————————– Ulduzpərəst və atəşpərəstlər: Ayədə adıçəkilən altı qrupdan ikisi haqqında izahat vermək daha lazımlı görünür. 1. Ulduzpərəstlər: Ayədən onların bəzi səmavi dinlərə tabe olduqları, xüsusilə yəhudilərlə xaçpərəstlər arasında bir mövqe seçdikləri başa düşülür. Bəziləri onları Zəkəriyya oğlu Yəhyanın davamçıları hesab edirlər. Xristianlar arasında o, baptist Yəhya adı ilə məşhurdur. Bəziləri hesab edir ki, onlar həm yəhudi, həm də xristian inanclarının qarışığından bir din yaratmışlar. Buna görə də onların dinini yəhudiliklə xristianlığın sintezi hesab edirlər. Ulduzpərəstlər üçün axar su çox mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də onların çoxu iri çayların sahilində yaşayır. Onların ulduzpərəst adlandırılmasının səbəbi bəzi ulduzlara xüsusi rəğbət bəsləmələri ilə bağlıdır[9]. 2. Atəşpərəstlər: Atəşpərəstlər Zərdüştün davamçılarına deyilir. Onların müqəddəs kitabı Avesta adlanır. Zərdüşütün həyat tarixi və zühur etdiyi zaman çox mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ümumiyyətlə, əlimizdə Zərdüştlə bağlı dəqiq məlumat yoxdur. İskəndərin İrana hücumu zamanı bu dinin tərəfdarlarının müqəddəs kitabı tamamilə məhv edilmişdir. Hətta onun bir vərəqi belə saxlanmamışdır. Sasanilərin hakimiyyəti dövründə kitab yenidən yazılmışdır. Buna görə də onların dininin əsl mahiyyəti haqqında dəqiq məlumata malik deyilik. Dəqiq olan budur ki, atəşpərəstlər dünyanın iki mənbə tərəfindən idarə olunduğuna inanırlar. Bu mənbələrdən biri xeyir, digəri isə şərdir. Birincinin adı Ahura Məzda, ikincisinin adı isə Əhriməndir. Onlardan biri nur, digəri isə zülmətdir. Onların mələklərin müqəddəs olduğuna etiqad bəslədikləri, ancaq bütpərəstlərdən fərqli olaraq onlar üçün büt düzəltmədikləri, təvəssül etmədikləri və onları vasitəçi seçmədikləri də dəqiqdir. Onlar dörd ünsürü, xüsusilə odu müqəddəs hesab etmişlər. Qədimdə atəşpərəstlərin İran, Çin, Hindistan və sair ölkələrdə atəşgahları olmuşdur. Onlar bütün kainatın Ahura Məzdaya aid olduğuna, ümumiyyətlə, dünyanın onun tərəfindən yarandığına inanmışlar. Hədislərdə deyilir ki, onların bir peyğəmbəri olub və onlar həmin peyğəmbəri qətlə yetirib kitabını yandırıblar. Bəzi hədislərə görə Allah onlara peyğəmbər və kitab göndərmiş, onlar isə günaha bulaşdıqları üçün Allahın dinini təhrif edib, özlərindən yeni bir din yaratmışlar[10]. Mövcudatın səcdə etməsi: Quranın ayrı-ayrı ayələrində mövcudatın səcdə etməsindən, Allaha həmd və təriflər deməsindən, namaz qılmasından söhbət açılır və bu dörd ibadət formasının təkcə insanlara məxsus olmadığı, hətta zahirdən cansız görünən varlıqların da bu ibadətlərdə iştirak etdiyi bildirilir. Bu ayəyə əsasən deyə bilərik ki, mövcudat iki formada səcdə edir: ixtiyari və qeyri-ixtiyari (şüurlu və şüursuz). Onların Allahın iradəsi, yaranış qanunları, bu dünyaya hakim olan nizam-intizam qarşısındakı qeyd-şərtsiz səcdəsi və təvazökarlığı bu kainatın bütün zərrələrini əhatə edən qeyri-ixtiyarı və şüursuz səcdədir. Hətta fironların, nəmrudların və inadkar inkarçıların varlığını təşkil edən bütün zərrələr və beyin hüceyrələri də bu qeyri-ixtiyari səcdənin subyektləridr. Bir qrup tədqiqatçı hesab edir ki, dünyanın bütün zərrələri şüur və dərkin müəyyən bir növünə malikdir. Bu dərk sayəsində Allaha həmd və tərif deyir, səcdə edir, namaz qılırlar. (Bax: “İsra” surəsi, 44-cü ayə.) Əgər bu şüur və dərk formasını qəbul etməsək belə, onların yaranış qanunları qarşısındakı təvazökarlıq və itaəti inkaredilməzdir. İxtiyari və şüurlu səcdəyə gəlincə, onda ağıl, şüur, dərk və idrak sahiblərinin Allah qarşısında etdikləri təvazökarlıq nəzərdə tutulur. Burada ortaya belə bir sual çıxır: Əgər bütün mövcudatın ümumi səcdə proqramı insanlara da şamil olursa, nə üçün bu ayədə yalnız bəzi insanların səcdə etdyi qeyd edilir? Bu ayədə səcdənin ixtiyari və qeyri-ixtiyari yönlərinin birlikdə işlədildiyinə diqqət yetirsək, sualın cavabı aydınlaşar. Belə ki, günəş, ay, ulduzlar, dağlar, ağaclar, canlıların səcdəsi deyilərkən qeyri-ixtiyari səcdə nəzərdə tutulur, ancaq insanlara gəldikdə, onun ixtiyari yönü nəzərdə tutulur ki, bəziləri onu yerinə yetirir, bəziləri isə ondan boyun qaçıraraq “bir çoxları üçün (kafirlərə) isə əzab qaçılmazdır” cümləsinin şamil olduğu insanların sırasına daxil olurlar[11]. Onlar pak sözə doğru və Allahın bəyəndiyi yola yönəldilirlər. Kafir olub möminləri Allah yolundan, (habelə) həm yerlilər, həm də gəlmələr üçün bərabər səviyyəli (ibadətgah) etdiyimiz Məscidül-həramdan döndərənlərə və burada haqq yoldan azmaq, zülm və haqsızlığa yol vermək istəyənlərə də şiddətli əzabdan daddıracağıq! (Xatırla!) Bir zaman evin yerini İbrahim üçün hazırlayıb: “Mənə heç bir şeyi şərik qoşma, evimi təvaf edənlər, namaza duranlar, rüku edən və səcdəyə qapananlar üçün (bütlərdən və bütün çirkablardan) təmizlə!” (-deyə buyurmuşduq). İnsanları həccə çağır ki, onlar sənin yanına hər cür uzaq yollardan piyada və arıq dəvələr üstündə gəlsinlər, özlərinə aid olan müxtəlif faydaların şahidi olsunlar və məlum günlərdə (qurban kəsərkən) onlara verilmiş heyvanların (başı) üzərində Allahın adını çəksinlər. Onlardan özünüz də yeyin, məzlum yoxsullara da yedirdin! Sonra günahlarını yusunlar, nəzirlərini yerinə çatdırsınlar və dəyərli Kəbə evinin ətrafına fırlansınlar. (Həcc ayinləri) bunlardır! Hər kim ilahi proqramlara hörmət etsə, Rəbbi yanında onun üçün xeyirli olar. (Haram olduğu) sizə oxunanlar istisna olmaqla heyvanlar sizə halal edilmişdir. Murdar bütlərdən qorunun, yalan söz­­lərdən də çəkinin. ————————————————————————————- Məscidül-həramda hamının bərabər olması: Təfsirçilər “həm yerlilər, həm də gəlmələr üçün bərabər səviyyəli (ibadətgah) etdiyimiz” cümləsi ilə bağlı müxtəlif fikirlər söyləmişlər. Bəziləri hesab edir ki, cümlədə tövhid mərkəzində ibadət edərkən hər kəsin bərabər olması nəzərdə tutulur. Yəni həcc əməlini yerinə yetirərkən və Kəbə evinin yanında ibadət edərkən heç kəsin başqasına mane olmağa haqqı çatmır. Bəzləri bu cümlənin daha geniş məzmun ifadə etdiyini bildirirək belə demişlər: İnsanlar təkcə ibadət mərasimlərində deyil, istirahət və digər ehtiyaclarını təmin etmək üçün Məkkə ətrafında olan ərazilərdən və evlərdən istifadə zamanı da bərabərdirlər. Buna görə də bəzi fəqihlər Məkkənin evlərinin alqı-satqısını və kirayəyə verilməsini haram edərək fətvalarını bu ayə ilə əsaslandırmışlar. Hədislərdə də zəvvarların Məkkə evlərində məskunlaşmasının qarşısının alınması qadağan edilmişdir. Bəzi hədislərdə bu davranış haram, bəzilərində isə məkruh əməl kimi təqdim edilmişdir. Əlbəttə, fiqhi mənbələr, hədislər və təfsir baxımından bu məsələ qəti olmadığı üçün onun haram olması hökmünü vermək çox çətindir[12]. “Kəbə evinin yerinin İbrahim üçün hazır edilməsi” deyilərkən nə nəzərdə tutulur? Hədislərdə yazılanlara görə Allah Adəmin zamanında tikilmiş, Nuhun tufanında dağılmış Kəbə evinin yerini İbrahimə (ə) göstərmişdir. Külək qopmuş, torpaq göyə sovrulmuş və evin sütunları görünmüşdü; bulud gəlmiş və həmin yerə kölgə salmışdı. Hər halda, evin yeri İbrahimə göstərilərək hazır edilmiş, o da oğlu İsmaıl ilə onu yenidən tikmişdir[13]. Ayədə təvaf edənlər, qiyam edənlər, rüku edənlər və səcdə edənlər ifadələri yanaşı işləndiyi üçün Allah evinin yanında edilən ən böyük ibadətin bu dörd ibadət forması olduğunu hesab etmək olar[14]. İstər piyada olun, istərsə də süvari, həccə gedin: Ayədə piyadaların süvarilərdən əvvəl qeyd edilməsi Allah dərgahında onların məqamının üstün olmasına işarədir. Çünki onlar bu yolda daha çox əziyyət çəkirlər. Belə ki, hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Həccə piyada gedənin hər addımına yeddi yüz savab verilər, süvarlərin hər addımına isə yetmiş savab.” Bu ifadə Allahın evini ziyarət etməyin mühüm əhəmiyyət daşıdığına da işarə ola bilər. Yəni bu yolda bütün imkanlardan istifadə edilməlidir və hər zaman minik gözləmək lazım deyil. “Arıq” deyiləkən keçdiyi çöllər yandırıcı, quru, susuz və ot-ələfsiz olduğu üçün bu yolun minikləri arıqlatdığı nəzərdə tutulur. Ola bilər ki, bu ifadə ilə səfərin çətinliyinə və yaxud da səfər üçün daha çevik, dözümlü və sınaqdan çıxmış, sınaq meydanında arıqlamış, əzələləri möhkəmlənmiş heyvanların seçilməsinin zəruriliyinə işarə edilmişdir. Bu yolda yaxşı bəslənmiş heyvanlar kara gəlmir. Əlbəttə, naz-nemət içində bəslənən insanlar da bu yolun adamı deyillər[15]. Həccin faydaları: Ayədə “faydalar” ifadəsi ilə bağlı heç bir məhdudiyyət yoxdur və o, bütün faydaları, mənəvi bərəkətləri, maddi nəticələri, fərdi və sosial faydaları, siyasi, ictimai, iqtisadi və əxlaqi fəlsəfələri ehtiva edir. Sinfindən və mövqeyindən asılı olmayaraq müsəlmanlar dünyanın bütün nöqtələrindən oraya axışsınlar və qulaqları ilə eşitdiklərini gözləri ilə görsünlər. İmam Sadiq (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “O, həm dünyəvi, həm də axirət faydalarını ehtiva edir.”[16] Məlum günlər: Əhli-beyt (ə) hədislərinə əsasən məlum günlər deyilərkən zilhiccə ayının 10, 11, 12 və 13-cü günləri nəzərdə tutulur. Heyvanlar üzərində Allahın adının çəkilməsi deyilərkən qurban kəsərkən Allahın adının çəkilməsinə işarə edilir. Bu əməl qoyun və dəvəni bütlərə qurban edən müşriklərin əməllərindən fərqlənir[17]. Hamınız Allah üçün xalis və səmimi olun (və həmin halda həcc ayinlərini yerinə yetirin), Ona əsla şərik qoşmayın! Kim Allaha şərik qoşsa, elə bil, göydən düşər, quşlar onu qapar, yaxud külək onu sovurub uzaq bir yerə atar. Budur (həcc ayinləri)! Hər kim Allahın nişanələrinə hörmət etsə, (bilsin ki,) bu, qəlblərin təqvasının əlamətidir. Onlarda (qurbanlıq heyvanlarda) sizin üçün müəyyən bir vaxta (qurbanlıq gününə) qədər mənfəət vardır. Sonra onların kəsiləcəyi yer qədim və qiymətli evin (Kəbənin) yaxınlığındadır. Biz hər bir ümmət üçün qurbangah müəyyən etdik ki, ruzi verdiyimiz heyvanların üzərində (qurban kəsərkən) Allahın adını çəksinlər. Sizin tanrınız tək olan tanrıdır. Onun qarşısında təslim olun. Sən təslim olanlara və müti olanlara müjdə ver. O kəslərə ki, Allah anıldığı zaman qəlbinə qorxu düşər, başına gələn müsibətlərə səbr edər, namaz qılar və onlara verdiyimiz ruzidən Allah yolunda xərcləyərlər. Biz kök dəvələri də sizin üçün Allahın (dininin) nişanələrindən etdik. Onlarda sizin üçün xeyir vardır. Sıra ilə düzüldükləri halda (kəsərkən) üzərlərində Allahın adını çəkin. Böyrü üstə yıxıldıqları zaman onlardan özünüz də yeyin, aza qane olan kasıba və dilənçiyə də yedirdin. Beləcə, onları (qurbanlıq heyvanları) sizə ram etdik ki, bəlkə Allaha şükür edəsiniz. Onların nə əti, nə də qanı Allaha çatmaz. Ona yalnız sizin təqvanız çatar. Sizi doğru yola yönəltdiyinə görə Onu uca tutasınız deyə, bunları sizə beləcə ram etdi. Yaxş işlər görənləri müjdələ! Allah iman gətirənləri müdafiə edir. Allah heç bir nankor xaini sevmir. ————————————————————————————– Şirk tövhid səmasından enməkdir: Ayədə səma deyilərkən tövhid nəzərdə tutulur, şirk bu səmadan enməyə səbəb olur. Təbii ki, bu səmada ulduzlar sayrışır, ay və günəş parlayır. Xoş o adamın halına ki, bu səmada günəş və ay kimi olmasa da, heç olmasa sayrışan ulduzlar kimi olsun. Yüksəklikdən enərkən iki aqibətlə qarşılaşmaq olar. 1. Yarı yolda leş yeyən quşlara yem olmaq. Yəni insan aid olduğu yüksəklikdən enərsə, nəfsani istəklərin hücumuna məruz qalar. Onların hər biri insanın varlığının bir hissəsini qapıb məhv edər. 2. Əgər onların əlindən yaxa qurtarsa, küləklərə məruz qalar. Külək onu uzaqlarda yerə elə çırpar ki, parça-parça olar, hər tikəsi bir yerə sıçrayar. Burada külək deyilərkən pusquda durmuş Şeytan nəzərdə tutulur. Şübhəsiz ki, tövhid səmasından enən şəxs qətiyyətini itirir, hər an artan sürətlə yoxluğa doğru irəliləyir, sonda məhv olur. Tövhid səmasından məhrum olmuş şəxs tale yüyənini əlinə ala bilməz, bu yolda irəlilədikcə, tənəzzülü artar, nəhayət, bütün insanlıq sərmayəsini itirər. Doğrusu, şirk üçün bundan canlı və bundan obrazlı bənzətmə ola bilməz[18]. Qurbanlığın sərf olunduğu yerlər: Ayədə qurbanlıq ətinin sərf olunduğu üç yer qeyd edilmişdir: 1. Hacılar özləri yesinlər. “Ondan yesinlər” cümləsindən belə başa düşülür ki, hacıların özlərinin ondan yeməsi vacibdir. Ola bilsin ki, bu, onlarla ehtiyaclılar arasında bərabərliyin riayət edilməsi üçündür. 2. Qane olan şəxsə verilsin. Qane olan nə isə verildikdə verilənə qane və razı olan, etiraz etməyən, qəzəblənməyən şəxsə deyilir. 3. Qurbanlığın sərf olunduğu üçüncü şəxs dilənçidir. Dilənçi ehtiyacını dilənən, verilənə qane olmayıb etiraz edən şəxsə deyilir. Bu və 28-ci ayədən belə başa düşülür ki, həcc mərasimində qurbanlıq lazım olan yerlərə çatdırılmalı, həm qurban kəsən, həm də ona ehtiyacı olanlara sərf edilməlidir. Müsəlman qurbanlıq ətini Minada xarab edə və ya torpağa basdıra bilməz. Əgər həmin yerdə ehtiyaclı tapılmazsa, ehtiyac duyulan başqa yerə göndərməlidir[19]. Qurban kəsməyin fəlsəfəsi: Allahın qurbanlığa ehtiyacı varmı? Ümumiyyətlə, qurban kəsilməsinin fəlsəfəsi nədir? Bu ayədə açıq şəkildə bildirilir ki, Allahın qurbanlığa ehtiyacı yoxdur. Əslində, məqsəd insanların təqva mərhələlərini adlaması, kamillik yolunu davam etdirməsi və Allaha daha da yaxınlaşmasıdır. Bütün ibadətlər insanların tərbiyə edilməsi üçündür. Qurbanlıq insana fədakarlıq, güzəşt, Allah yolunda şəhidliyə hazır olmaq, yoxsul və ehtiyaclı insanlara yardım etmək dərsləri öyrədir. Qandan istifadə edilmədiyini bilirik. Əslində, Allah-taala “onun qanı da Allaha çatmaz”, – deyə buyurarkən Məkkə müşriklərinin əməllərini təkrar etmək istəyən müsəlmanlar qarşısında qadağa qoyur. Belə ki, müşriklər qurban kəsərkən onun qanını bəzən bütlərin başına və ya Kəbə evinin divarlarına sürtürdülər. Bəzi müsəlmanlar da onların bu xurafatlarını təkrar etməyə meyl göstərirdilər. Sözügedən ayə nazil olur və bu hərəkətin müsəlmanlara qadağan olduğunu elan edir. Təəssüflər olsun ki, bu adət bəzi regionlarda hələ də qalmaqdadır. İnsanlar ev tikdikdən sonra qurban kəsib onun qanını evin divar və tavanına sürtür, hətta bəziləri məscidlərin tikilişi zamanı da bu çirkin hərəkətə yol verirlər[20]. Müharibəyə məcbur edilmiş insanlara cihad icazəsi verilmişdir. Çünki onlar zülmə məruz qalmışlar. Allah onlara kömək etməyə qadirdir. Onlar ancaq “Rəbbimiz tək olan Allahdır” – dediklərinə görə haqsız yerə evlərindən və şəhərlərindən çıxarıldılar. Əgər Allah insanların bəzilərini digərləri ilə dəf etməsəydi, monastırlar, kilsələr, sinaqoqlar və içərisində Allahın adı çox zikr olunan məscidlər dağılıb gedərdi. Allah Ona yardım edənlərə yardım edər. Allah qüvvətlidir, məğlubedilməzdir. Əgər onlara yer üzündə qüdrət versək, onlar namaz qılar, zəkat verər, yaxşı işlər görməyi əmr edib, pis işlər görməyi qadağan edərlər. Bütün işlərin aqibəti Allaha aiddir. Əgər səni yalançı saysalar, (bil ki, bu, təzə bir şey deyil,) səndən əvvəl Nuh, Ad və Səmudun qövmü də (peyğəmbərlərini) yalançı saymışdı. Habelə İbrahim və Lutun qövmü və Mədyən əhli də. Musa da yalançı sayılmışdı. Ancaq Mən kafirlərə möhlət verib, sonra onları əzaba düçar etdim. Onları(n əməllərini) necə inkar etdiyimi (və onlara necə cavab verdiyimi) gördünmü? Zülm etdikləri halda, damları üzərinə uçurub (öncə dam və tavanlarını uçurduğumuz, sonra divarları həmin damların üzərinə uçurub) məhv etdiyimiz neçə-neçə kənd və şəhərlər olmuşdur. Neçə-neçə quyular, neçə-neçə uca və möhkəm qəsrlər sahibsiz qaldı. Məgər onlar dərk etmək üçün qəlbə, eşitmək üçün qulağa mallik olsunlar deyə, yer üzündə gəzib dolaşmırlar? Əslində, gözlər deyil, kökslərdəki qəlblər kor olur. ——————————————————————————————- 39-40. Cihadı zəruri edən səbəblər: Bu ayələrdə cihadin iki mühüm yönünə işarə edilmişdir: 1. Məzlumun zalıma qarşı cihadı. Məzlumun zalıma qarşı cihadı onun fitri və əqli haqqıdır. O, haqqını zalımdan almaq üçün ayağa qalxmalı, fəryad qoparmalı, silaha əl atmalı, zalımı öz yerində oturtmalı, haqsızlığa uzanmış əlini kəsməlidir. 2. Allah adını qəlblərdən silməyə, düşüncələrin oyanış mərkəzləri olan ibadət ocaqlarını dağıtmağa niyyətlənən və buna cürət edən həddini aşmışlara qarşı cihad. Allahın nişanələrini yaddaşlardan silməyə çalışan, insanları özlərinə qul və kölə etməyə səy göstərən bu cür insanlara qarşı cihad etmək vacibdir. Bir məsələni də xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, məscid və ibadət ocaqlarını viran qoymaq təkcə onların divarlarını uçurmaqdan ibarət deyil, dolayı yollarla məscid və ibadət ocaqlarının daxilinə nüfuz etmək və çirkin təbliğatlar aparmaqla insanları bu məkanlardan uzaqlaşdırmaq, haqq yoldan azdıraraq Allahdan uzaq salmaqla sözügedən məkanları xarabalığa çevirmək onları viran qoymağın bir formasıdır. Buradan da “nə üçün İslam müsəlmanların öz məqsədlərini zor və silah gücünə həyata keçirməsinə, təkcə məntiqi vasitələrlə kifayətlənməməsinə icazə vermişdir?” – deyə soruşanların cavabı aydın olur. İnsanları haqqı dedikləri üçün ev-eşiklərindən didərgin salan, var-dövlətlərini mənimsəyən, heç bir qanun və məntiq qəbul etməyən zalımlara qarşı məntiq və sözlə mübarzə aparmaq olarmı? Əgər subyektiv düşüncələri bir kənara qoysaq və insan cəmiyyətlərində mövcud olan gerçəklərə baxsaq, əminliklə deyə bilərik ki, bəzən elə şərait yaranır ki, silaha əl atmaq, güc tətbiq etməkdən başqa çarə qalmır. Bu isə məntiqin gücsüzlüyü deyil, düzgün məntiqin qəbul edilməməsi ilə izah edilir. Şübhəsiz ki, məntiqin təsir göstərdiyi yerlərdə o, hər zaman öndədir[21]. Əməlisalehlərin hökmranlıq forması: Əvvəlki ayələrdə Allah tərəfindən yardım ediləcəklərinə vəd verilmiş Allah dostlarının xüsusiyyətləri bu ayə vasitəsilə bəyan edilmişdir: Onlar qüdrət əldə etdikdən sonra hədlərini aşmırlar, Allahla, eyni zamanda xalqla olan əlaqələri daha da möhkəmlənir. Namaz yaradanla olan əlaqənin göstəricisi, zəkat vermək xalqla olan münasibətlərin sıx olmasının rəmzi, yaxşı işlər görməyi əmr etmək, pis işləri qadağan etmək isə sağlam bir cəmiyyətin əsasları hesab edilir. Bu dörd xüsusiyyət sözügedən insanları tanımaq üçün kifayətdir. Bəzi hədislərdə bu ayənin İmam Mehdi (ə) və onun səhabələri və ya Allah rəsulunun (s) nəsli ilə bağlı olduğu qeyd edilmişdir. İmam Baqir (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: Bu ayə Mühəmmədin nəsli, Mehdi (ə) və onun səhabələri ilə bağlıdır. Allah-taala şərq və qərbi onların hakimiyyəti altına keçirəcək, dinini qalib edəcək, Mehdi (ə) və səhabələrinin əli ilə haqqı sıxışdırmış bədbəxtlik tərənnümçüsü olan batili məhv edəcək, zülmdən əsər-əlamət qalmayacaq, onlar yaxşı işlər görməyi əmr edəcək, pis işləri qadağan edəcəklər[22]. İnsanın daxili idrak vasitələri: Bu ayədə insanın idrak vasitələri qəlb (ağıl) və qulaqda cəmləşdirilmişdir. Yəni insanın həqiqətləri dərk etməsi üçün iki vasitəsi var: ya daxildən hərəkətverici bir qüvvəyə malik olmalı və məsələləri özü təhlil etməli, ya nəsihətçilərə, haqq yolunun bələdçilərinə, Allahın peyğəmbərlərinə və haqq adamlarına qulaq asmalı, ya da hər iki yol vasitəsilə haqqa çatmalıdır[23]. Allah-taala Quranda “görən göz və eşidən qulağı olub, əslində, kor və kar olan nə çox insan var”, – deyə buyurmuşdur. Əslində, gözlərini itirdkləri halda, qəlbən ayıq olan insanlar kor deyillər. Əsl korlar qəlblərinin gözü kor olanlar, həqiqəti dərk etməyən şəxslərdir. Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Ən pis korluq qəlb korluğudur.” Başqa bir hədisində isə belə buyurmuşdur: “Allah-taala hər hansı bəndəsinə yaxşılıq etmək istədikdə görə bilmədiklərini görməsi üçün onun qəlb gözünü açır.”[24] Onlar səndən əzabın tez gəlməsini istəyirlər. Allah Öz vədinə əsla xilaf çıxmaz. Rəbbinin yanında olan bir gün sizin saydığınızın min ili kimidir! Neçə-neçə şəhərlər və kəndlərə (əhalisi) zalım olduqları halda möhlət verdim, (onlar bu möhlətdən düzgün istifadə etmədikdən) sonra onları əzaba düçar etdim. Dönüş yalnız Mənədir! De: “Ey insanlar! Mən sizə yalnız açıq xəbərdarlıq edənəm. İman gətirib yaxşı işlər görənlər üçün bağışlanma və qiymətli ruzi vardır. Ayələrimizi məhv etməyə çalışanlar və bizim qəti iradəmizə qalib gələcəklərini düşünənlər Cəhənnəm sakinləridirlər. Biz səndən əvvəl elə bir elçi, elə bir nəbi (peyğəmbər) göndərmədik ki, o arzu etdiyində (ilahi məqsədləri həyata keçirmək üçün plan düşündükdə) Şeytan ona (həmin plana) gizlicə təlqinlər etməsin. Lakin Allah Şeytanın gizlicə təlqin etdiyini yoxa çıxarır, sonra da Öz ayələrini möhkəmlədirirdi. Allah biləndir, hikmət sahibidir. (Bununla) Allah Şeytanın gizli təlqinini qəlbində xəstəlik və qəlbi sərt olan insanlar üçün bır sınaq vasitəsinə çevirmək istəyirdi. Zalımlar uzaq bir ədavət içindədirlər. Habelə məqsəd bu idi ki, elm verilən kəslər bunun Rəbbin tərəfindən olan bir həqiqət olduğunu bilsinlər, nəticədə, ona inansınlar və qəlbləri onun qarşısında itaət göstərsin. Allah iman gətirənləri doğru yola yönəldər. Kafirlər isə Qiyamət günü qəfildən başlarının üstünü alanadək, yaxud faydası olmayan bir günün əzabı yetişənədək Quran barəsində şəkk-şübhə içində qalarlar. ————————————————————————————— Allahın səbiri: Təfsirçilər “Rəbbinin yanında olan bir gün sizin saydığınızın min ili kimidir!” cümləsi ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Daha ağlabatan isə bu fikirdir: Allah-taala misal olaraq bir günün min ilə bərabər olduğunu qeyd etməklə başa salmaq istəyir ki, Onun üçün əzabın gəlməsinə tələsən insanlara dərhal əzab göndərməklə onlara min il möhlət verib, daha sonra əzab vermək arasında heç bir fərq yoxdur. Onlar onsuz da sonra əzaba düçar olacaqlar, çünki Allah Öz vədinə əsla xilaf çıxmaz[25]. Bu ayə əslində, Allahın helmli və səbirli olduğunu göstərir[26]. Çünki helm və səbirin mənası möhlət vermək və günahın cəzasının təxirə salınmasıdır[27]. Digər tərəfdən isə, tələsmək fürsətin əldən çıxmasından və imkanların tükənməsindən qorxan adamların xüsusiyyətidir. Amma əzəli və əbədi qüdrət sahibi olan Allah üçün tələsməyin heç bir mənası yoxdur, O Öz vədini yerinə yetirməyə hər zaman qadirdir[28]. Rəsulla nəbinin fərqi: “Biz səndən əvvəl elə bir elçi, elə bir nəbi (peyğəmbər) göndərmədik” cümləsindən elçi (rəsul) ilə nəbi arasında fərq olduğu açıq-aydın başa düşülür. Bu barədə çox izahlar verilmişdir. Ancaq daha uyğun izah budur ki, rəsul (elçi) öz dinini təbliğ etmək və bu dinə dəvət etməklə vəzifələndirilmiş peyğəmbərə deyilir. Rəsulların bu yolda əllərindən gələni əsirgəmədiklərini, istənlən çətinliklərə canları bahasına olsa belə, sinə gərdiklərini yaxşı bilirik. Nəbi isə leksik mənasından da göründüyü kimi, irimiqyaslı təbliğ vəzifəsi daşımasa da, ilahi vəhydən xəbər verən şəxsə deyilir. Yəni nəbi dərdi olanların müraciət edib dərdlərinə çarə istədikləri həkim kimidir. Peyğəmbərlərin şərait və mühitləri bir-birindən fərqlənmiş, hər birinin özünəməxsus vəzifəsi olmuşdur[29]. Əlbəttə, bəzi təfsirçilər Əhli-beyt (ə) hədislərinə istinad edərək bildiriblər ki, rəsul vəhy mələyinin nazil olduğu, mələyi görən və onunla danışan şəxsdir. Amma nəbi yuxu görən və vəhyi yuxu vasitəsilə alan şəxsdir[30]. Şeytanın peyğəmbərlərin hədəflərinə təlqinləri: Bu ayə ilə bağlı müxtəlif təfsirlər mövcuddur. Onların bəzisi Peyğəmbərin (s) qəti dəlillərlə sübuta yetmiş məsumluğuna ziddir. Əllamə Təbatəbai “təmənna” sözü əsasında ayəni iki şəkildə təfsir etmişdir: 1. “Təmənna” ürəkdən keçən arzu mənasındadırsa, ayənin mənası belə olacaq: Biz səndən əvvəl elə bir elçi, elə bir nəbi (peyğəmbər) göndərmədik ki, o, Allahın dinini irəli aparmaq və insanların Ona iman gətirməsini arzu etdiyində Şeytan insanları onun dininə qarşı vəsvəsə etmək və zalımları ona qarşı təhrik etmək, fitnə-fəsad törədənləri aldatmaq və bu vasitə ilə peyğəmbərləri məyus etməklə hədəflərinə gizli təlqinlər etməsin. Ancaq sonda Allah Şeytanın səylərini puça çıxarır, ayələrini möhkəmləndirir, peyğəmbərinin səy və fəaliyyətini hədəfə çatdırırdı. 2. “Təmənna”nın oxumaq mənasını götürsək, ayənin mənası belə olacaq: Biz səndən əvvəl elə bir elçi, elə bir nəbi (peyğəmbər) göndərmədik ki, o, Allahın ayələrindən insanlara oxuduğu zaman Şeytan insanları Allaha iman gətirməkdən yayındırmaq üçün onların qəlbinə şübhə toxumu səpib onları vəsvəsə etməsin. Ancaq Allah Şeytanın yaratdığı şübhələri puça çıxarır, peyğəmbəri həmin şübhələri aradan qaldırmağa müvəffəq edir və ya həmin şübhələri aradan qaldırmaq üçün əlamət göndərirdi[31]. Qeyd etməliyik ki, bu kitabda nəzər nöqtəsi olan ayənin tərcüməsi birinci mənaya əsaslanır. O gün hökm və hakimlik yalnız Allaha məxsusdur. Onların arasında hökm verəcəkdir. İman gətirib yaxşı işlər görənlər nemətləri bol olan bağlarda olacaqlar. Kafir olub ayələrimizi yalan hesab edənləri isə xaredici bir əzab gözləyir. Allah yolunda hicrət edənlərə, sonra öldürülənlərə və yaxud ölənlərə Allah gözəl ruzi verəcəkdir. Çünki O, ruzi verənlərin ən yaxşısıdır! Allah onları razı qalacaqları yerə daxil edəcəkdir. Həqiqətən, Allah biləndir, səbirlidir! Belədir! Hər kim zülm və haqızlığa məruz qaldığı miqdarda cəza versə, sonra yenə də təcavüzə məruz qalsa, mütləq, Allah ona kömək edəcəkdir. Həqiqətən, Allah əfv edəndir, bağışlayandır! Bu (ilahi yardım vədi) ona görədir ki, Allah gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə daxil edir. Allah eşidəndir, görəndir. Bu, ona görədir ki, Allah haqdır. Ondan başqa çağırdıqları isə batildir. Allah ucadır, böyükdür. Allahın göydən su göndərdiyini və yerin (onunla) yaşıllığa büründüyünü görmürsənmi? Allah lütfkardır, xəbərdardır. Göylərdə və yerdə nə varsa, Onundur. Allah ehtiyacsızdır və hər növ tərifə layiqdir. —————————————————————————————- 56. Allahın Qiyamət hökmranlığı: Nəzərə almalıyıq ki, Allahın hökmranlığı təkcə Qiyamət günü ilə məhdudlaşmır. Allah həmişəlik mütləq hakimdir. Sadəcə, dünyada malik və hakimlər olduğu üçün belə bir təsəvvür yarana bilər ki, Allahdan başqa da hakimlər vardır. Ancaq Qiyamət səhnəsində Onun yeganə hakim və malik olması həqiqəti tamamilə aşkara çıxacaq. Başqa sözlə desək, iki cür hakim və malik var: yaradanın yaranmışlar üzərindəki hökmranlığı həqiqi hökmranlıq, insanlar arasında mövcud olan hökmranlıq isə formal hökmranlıqdır. Dünyada bu iki hakimiyyət formasının hər ikisi mövcuddur. Ancaq o dünyada formal hakimyyətlər deyil, yalnız yaradanın həqiqi hökmranlığı olacaq[32]. Allah yolunda ölmək şəhidlik kimidir: Bəzi təfsirlərdə bu ayənin nazilolma səbəbi haqqında belə yazılmışdır: Mühacirlər Mədinəyə getdikdən sonra onların bəzisi şəhidlik şərbətini içdikləri halda, bəzisi təbii əcəlləri ilə dünyalarını dəyişdilər. Bu aspektdən səhabələr arasında Allahın bütün üstünlükləri şəhidlərərə aid etməsi fikri meydana çıxdı. Sözügedən ayə nazil oldu və hər iki dəstənin Allahın ən üstün nemətlərinə layiq görüldüyünü bəyan etdi. Buna görə də bəzi təfsirçilər buradan belə qənaətə gəlirlər ki, əsas Allah yolunda can verməkdir, fərqi yoxdur, bu, istər şəhid edilməklə olsun, istərsə təbii əcəllə. Hər kəs Allah üçün və Allah yolunda ölərsə, şəhidlərin savabını qazanar[33]. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “…Allahın, peyğəmbərin və peyğəmbər ailəsinin haqqını tanıdğı halda öz yatağında ölən hər kəs şəhiddir. Niyyətində qılınc sıyırmaq olan bu adamın nəzərdə tutduğu yaxşı əməllərin mükafatına layiq görülməsi Allahın öhdəsindədir.”[34] Qeyd etməliyik ki, Allah yolunda hicrət etməyin mənası çox genişdir, Allah yolunda hicrət etmiş hər kəsə şamil olur. Buraya İslamın ilk dövrlərində Allah yolunda hicrət etmiş mühacirlər də, həcc, Allah evini və Əhli-beytin (ə) müqəddəs qəbirlərini ziyarət etmək üçün öz vətənlərini tərk etmiş mühacirlər də aiddir. Bu ayə dini biliklərə yiyələnmək, dini təbliğ etmək, yaxşı işlər görməyi əmr etmək, pis işlərdən çəkindirmək, kafirləri öz ölkəsindən çıxarmaq, ölkəsini kafirlərin şərindən qorumaq üçün evlərindən çıxmış insanlara da şamildir[35]. Gecə-gündüzün hesablanmış və tədrici dəyişkənliyi: “Yulicu” feili kökü “vuluc” olan “ilac” sözündən düzəlmşdir; mənası daxil olmaqdır. Bu söz ilin müxtəlif fəsillərindən asılı olaraq gecə-gündüzün hesablanmış, nizam-intizamlı və tədrici dəyişikənliyini, birinin qısalmasını, digərinin uzanmasını ifadə edir. Bu sabit və nizam-intizamlı sistem milyon illərdir ki, mövcuddur. Bu ifadə ilə günəşin atmosfer şəraitindən asılı olan çıxmasına və batmasına da işarə edilə bilər. Belə ki, günəşin doğması qəfil deyil, tədricən baş verir, dan yer sökülməyə başlayanda günəş şüaları yüksəlir və yavaş-yavaş aşağı enir. Sanki gündüz tədricən gecənin içərsinə daxil olur, işıq ordusu zülmət ordusu üzərində qələbə çalır. Qürub vaxtı isə günəş şüasi sona yetir və hava azacıq tutulur, günəş işığı tədricən yuxarıdan son qürub yerinə qədər sona yetir və zülmət ordusu hər tərəfi öz ağuşuna alır. Əgər belə olmasaydı, günəşin çıxması və batması bir anda baş versəydi, gecə gözlənilmədən gündüzlə, gündüz isə qəfildən gecə ilə əvəzlənsəydi, bu, insan üçün ruhi və cismani problemlər yaradardı. Sürətli dəyişiklik ictimai cəhətdən də çoxlu fəsadlar yaranmasına səbəb olardı. Ayənin hər iki mənanı ifadə etməsinin heç bir problemi yoxdur[36]. Məgər Allahın quruda olanları və Onun əmri ilə okeanlarda üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Onun izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Allah insanlara qarşı mərhəmətli və mehribandır. Sizə həyat verən, sonra öldürən, daha sonra dirildən məhz Odur. Ancaq insan çox nankordur. Biz hər bir ümmət üçün yerinə yetirə biləcəyi bir ibadət müəyyən etdik. Onlar bu işdə səninlə höcətləşməsinlər. Sən Rəbbinə tərəf dəvət et. Çünki sən ən doğru bir yoldasan. Əgər səninlə mübahisəyə qalxsalar, de: “Allah sizin nə etdiyinizi daha yaxşı bilir. İxtilaf etdiyiniz məsələlər barəsində Allah sizə Öz hökmünü Qiyamət günü verəcəkdir”. Məgər bilmirdin ki, Allah göydə və yerdə olanları bilir? Bütün bunlar kitabda (Allahın sonsuz elm kitabında) mövcuddur. Bu, Allah üçün asandır. Onlar Allahı qoyub, haqqında heç bir dəlil nazil edilməyən və üstəlik özlərinin də bilmədikləri şeylərə ibadət edirlər. Zalımların kömək edəni və yol göstərəni olmaz. Açıq-aydın ayələrimiz kafirlərə oxunduğu zaman sən onların inkarçı görkəm aldığını görərsən. Az qalırlar ki, qalxıb yumruqları ilə ayələrimizi onlara oxuyanların üstünə hücum çəksinlər. De: “Sizə bundan daha pisini xəbər verimmi? Allahın kafirlərə vəd verdiyi yandırıcı od (ondan da pisdir)! O, nə pis aqibətdir!” —————————————————————————————– Üzən gəmilər Allahın lütfkarlığının əlamətidir: Yer və göydəki mövcudatın ram edilməsi deyilərkən insanın kamilləşməsi üçün Allahın onları ram etməsi nəzərdə tutulur. Yerdə mövcud olan nemətlər arasında gəmilərin okeanlardakı hərəkətinin xüsusilə qeyd edilməsi gəmilərin keçmişdə və indi ən mühüm nəqliyyat vasitələrindən olması ilə bağlıdır. Heç bir nəqliyyat vasitəsi bu vaxta qədər insanların və yüklərin bir yerdən başqa bir yerə daşınmasında gəmilərin yerini tuta bilməmişdir. Əgər bir gün gəmilərin okeanlardakı hərəkəti dayansa, insanların həyatı tamamilə alt-üst olar. Çünki quru yolları gəmilərin daşıdığı yüklərin hamısını daşımaq gücündə deyil. Sonra Allah böyük nemətlərdən olan göy nemətinə işarə etmişdir. O, Allahın izni olmadan yerə düşməsin deyə, səmanı qoruyur. Allah planetləri öz orbitlərində hərəkət etdirir. Mərkəzdən qaçma nətcəsində hasil olan dəfetmə qüvvəsi ilə onların cazibə qüvvəsi arasında paralellik yaratmışdır. Nəticədə, onların öz orbitlərindəki hərəkətləri zamanı aralarındakı məsafələrdə heç bir dəyişiklik yaranmır, toqquşma baş vermir. Allah atmosfer təbəqəsini elə yaradıb ki, kometlərin yerə toxunmasına və məhvedici dağıntılar törətməsinə imkan vermir. Bu, Allahın bəndələrinə qarşı olan lütf və mərhəmətinin göstəricisidir. İnsanların əmin-amanlıq və asayiş içində yaşamasını təmin etmək, onları dağıdıcı ulduz yağışından və toqquşmalardan qorumaq üçün belə bir əmin-aman beşik yaratmışdır[37]. Səmavi dinlərdə yeni ibadət formalarının mövcud olma fəlsəfəsi: Bu ayədə xalqlar deyilərkən, Peyğəmbər (s) zamanında mövcud olan ərəb, qeyri-ərəb, rumlular və sair kimi müxtəlif xalqlar deyil, İslama qədər olan və bir-birini əvəzləyən bütün keçmiş xalqlar nəzərdə tutulur. “Səninlə höcətləşməsinlər” cümləsinin xitab obyekti Peyğəmbərin (s) çağırışına qarşı çıxaraq onunla təqdim etdiyi ibədət forması barəsində mübahisə edən müşrik və inkarçılardır. Kitab əhlindən olan kafirlər və müşriklər İslamda olan bəzi ibadət formalarını gördükdə onlar üçün yeni olan və analoqunu keçmiş dinlərdə, o cümlədən yəhudilikdə olmayan ibadətlər barəsində Peyğəmbərlə (s) mübahisəyə qalxaraq deyirdilər: “Bu ibadəti haradan gətirmisən? Buna bənzər ibadət formalarını keçmiş dinlərdə görməmişik. Əgər sən doğrudan da peyğəmbər olsaydın, keçmiş ümmətlərin Allaha ibadət edən nümayəndələri bu ibadətlərdən xəbərdar olmalı idilər.” Allah-taala onlara belə cavab verir: “Keçmiş ümmətlərin hər birinin Allaha ibadət etmək üçün özünəməxsus ibadət forması var idi. Ümmətlərin heç birinin ibadəti digərinə ötürülməmişdir. Çünki Allah hər bir dinin qanunlarının hökmünə sonra gələn dinin qanunları ilə xitam verir və daha yaxşısını təqdim edir. Bunun səbəbi isə sonrakı ümmətlərin fikir və düşüncə cəhətdən əvvəlkilərdən daha üstün olması, onların daha yaxşı və daha kamil ibadət formaları yerinə yetirmək potensialına malik olmasıdır. Buna görə də sizin peyğəmbərlə mübahisəyə qalxıb onun dininin əvvəlki dinlərə bənzəməməsinə etiraz etməyinizin heç bir mənası yoxdur.”[38] İnkarçı kafirlər məntiqsiz və kobud idilər: Kafirlər Allahın ayələrini eşitiklərində Quranın canlı məntiqi ilə özlərinin nadan təəssübkeşliyi arasında ziddiyyət olduğunu görürdülər. Haqq-həqiqət qarşısında təslim olmaq istəmədikləri üçün üzlərinin ifadəsi dəyişir, inkarçı görkəm alırdılar. Əlbəttə, məsələ bununla da bitmirdi, təəssüb və inadkarlıqları elə həddə çatırdı ki, az qalırdılar bu ayələri söyləyənlərə hücum çəksinlər. Məntiqli insanın məntiqə zidd olan fikirlər eşitdikdə ona məntiqi yolla cavab verdiyini nəzərə alsaq, kafirlərin göstərdiyi bu yanlış reaksiya onların məntiqə əsaslanmadığını, yalnız təəssübkeşlik və cəhalət içində batdıqlarını göstərir. Quran bu məntiqsizlərə qarşı Peyğəmbərə (s): “De: “Sizə bundan daha pisini xəbər verimmi? Allahın kafirlərə vəd verdiyi yandırıcı od (ondan da pisdir)! O, nə pis aqibətdir!” – deyə göstəriş verir. Yəni siz elə düşünürsünüz ki, Allahın ayələri sizin azğın və yanlış fikirlərinizlə üst-üstə düşmədiyi üçün pisdir. Mən isə sizə bundan da pisini xəbər verirəm: “Siz bu inadkarlığınıza görə axırda Allahın ağrılı-acılı əzabına məruz qalacaqsınız.”[39] Ey insanlar! Sizə bir məsəl çəkilir. Onu dinləyin. Şübhəsiz ki, Allahdan başqa ibadət etdikləriniz bir milçək belə yarada bilməzlər, hətta bunun üçün əl-ələ versələr belə. Əgər milçək onlardan bir şey götürüb aparsa, bunu ondan geri ala bilməzlər; həm istəyənlər aciz qalar, həm istənilənlər! (Həm ibadət edənlər, həm də ibadət olunanlar bunu bacarmazlar) Onlar Allahı lazımınca tanımadılar. Allah qüvvətlidir, məğlubedilməzdir! Allah mələklərdən də elçilər seçir, insanlardan da. Allah eşidəndir, görəndir! Onların keçmişini və gələcəyini bilir. Bütün işlər Allaha qayıdır. Ey iman gətirənlər! Rüku edin, səcdəyə qapanın, Rəbbinizə ibadət edərək yaxşı işlər görün ki, bəlkə nicat tapasınız. Allah yolunda cihad edin və cihadı layiqincə yerinə yetirin. O, sizi seçdi və dində sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı. Atanız İbrahimin dininə tabe olun. (Bu, elə sizin atanız İbrahimin dinidir.) Peyğəmbər sizə, siz də insanlara şahid olasınız deyə, Allah həm əvvəlki kitablarda, həm də bu kitabda sizi müsəlman adlandırdı. Elə isə namaz qılın, zəkat verin və Allaha möh­­kəm sarılın ki, O, sizin rəhbəriniz və himayədarınızdır. O, nə gözəl himayədar, nə gözəl yardımçıdır! ————————————————————————————— Milçək belə yaratmağa qadir olmayan yalançı tanrılar: İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Müşriklər adət-ənənələrinə görə Kəbənin ətrafında olan bütlərinə müşk-ənbər sürtüb qarşısında sitayiş edirdilər. (Allah onların heç nəyə qadir olmadıqlarını başa salmaq üçün)” dörd qanadı olan yaşıl rəngli milçək göndərir. Həmin milçək bütlərin üzərindəki bütün müşk-ənbərləri sorur. Bu ayə həmin vaxt nazil olur.”[40] Ayənin “Allahdan başqa ibadət etdikləriniz bir milçək belə yarada bilməzlər, hətta bunun üçün əl-ələ versələr belə” cümləsini oxuduqdan sonra ortaya belə bir sual çıxa bilər: Müasir insan elm və texnologiyanın gücü ilə nəinki bir milçək, ondan da üstün ixtiralara imza atmışdır. Bir göz qırpımında çox böyük məsafələr qət edən nəqliyyat vasitələri, ən mürəkkəb riyazi məsələləri bir anda həll edə bilən dəqiq elektron beyinlər yaratmışdır. Belə olan halda, bu ayə müasir insana da şamil olurmu? Qeyd etməliyik ki, ağılları heyran qoyan bu cür vasitələrin düzəldilməsi təbii ki, bəşəriyyətin elmi inkişafının yüksək yaradıcılıq qabiliyyətindən xəbər verir. Ancaq bütün bunlar canlı bir varlığın yaranış sirri qarşısında çox sadə bir şeydir. Əgər canlı varlıqların fiziologiyası, milçək kimi kiçik bir həşəratın bioloji fəaliyyətlərindən bəhs edən bir kitabı diqqətlə araşdırsaq, görərik ki, bir milçəyin beyin quruluşu, əsəb və həzm sistemi ən yüksək texniki təchizata malik olan təyyarənin quruluşundan müqayisə edilə bilməyəcək dərəcədə üstündür. Canlı varlıqların həyatı, hissələri, hərəkətləri, inkişafı, artması hələ də alimlər üçün bir müəmma olaraq qalmaqdadır. Bu mövcudatın bədənindəki incəliklər həllolunmaz müəmmalardır[41]. İxlas Allah yolunda edilən layiqli cihadın şərtidir: “Allah yolunda cihad edin və cihadı layiqincə yerinə yetirin” cümləsini təfsir edən əksər təfsirçilər burada düşmənə qarşı olan silahlı cihadın nəzərdə tutulmadığını bildirmişlər. Cihadın leksik mənasını da nəzərə alsaq, cihad deyilərkən Allah yolunda göstərilən bütün növ səylər, yaxşı işlər görmək üçün atılan addımlar, boyun əyməyən nəfsani istəklərlə və zalım düşmənlə mübarizə nəzərdə tutulur. Təbərsi “Məcməül-bəyan” kitabında əksər təfsirçilərə istinad edərək layiqli cihad deyilərkən Allah üçün görülən işlərin ixlas, xalis niyyət və tam səmimiyyətlə yerinə yetirilməsinin nəzərdə tutulduğunu qeyd etmişdir. Şübhəsz ki, layiqli cihad keyfiyyət, kəmiyyət, məkan, zaman və sair cəhətlərə əsasən məzmunca çox geniş miqyası əhatə edir. Nəfslə mübarizədə ixlas və səmimiyyət ən çətin mərhələ olduğu üçün ona daha çox önəm verilmişdir. Çünki Allahdan qeyrisi üçün olan fikir və meyllərin insanın qəlbinə və əməllərinə təsiri o qədər gizlidir ki, ondan yalnız Allahın xüsusi bəndələri xilas ola bilərlər[42]. İbrahim (ə) müsəlman ümmətinin atasıdır: İbrahimin (ə) müsəlman ümmətinin atası hesab edilməsi onun Allah qarşısında təslim olması ilə bağlıdır (Bəqərə – 131). Digər tərəfdən isə Quran onun öz dilindən belə buyurur: “Mənə tabe olan məndəndir” (İbrahim – 36). Bu cümləsi ilə o, ardıcıllarını özünə aid etmişdir. Quranın başqa bir ayəsində onun dilindən belə buyururlur: “Məni və övladlarımı bütlərə tapınmaqdan qoru!” (İbrahim – 35). Şübhəsiz ki, övladlarım deyərkən o, müsəlmanları nəzərdə tutmuşdur. Çünki onun nəslindən olan müşriklərə dua etməsinin heç bir mənası olmazdı. Allah-taala Quranda belə buyurmuşdur: “İnsanlardan İbrahimə ən layiq olanlar, onun ardınca gedənlər, bu Peyğəmbər və (ona) iman gətirənlərdir.” (Ali-İmran – 68)[43] Bu ayələrin məcmusundan Quranda İbrahimin (ə) İslam ümmətinin mənəvi atası və müsəlmanların da onun mənəvi övladları olmasının səbəbi aydın olur. Çünki o, ilk müsəlman olan şəxsdir. Ardıcılları olan müsəlmanları da öz övladları hesab etmişdir. [1] Nümunə, c.14, səh.4 [2] Əl-Mizan, c.14, səh.340 [3] Nümunə, c.14, səh.7 [4] Nümunə, c.14, səh.17 [5] Nümunə, c.14, səh.24 [6] Nümunə, c.14, səh.22 [7] Nümunə, c.14, səh.33 [8] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.276 [9] Nümunə, c.14, səh.46 [10] Əl-Mizan, c.14, səh.359 [11] Nümunə, c.14, səh.49 [12] Nümunə, c.14, səh.62 [13] Nümunə, c.14, səh.67 [14] Mənşuri-cavid,c.11, səh.270 [15] Nümunə, c.14, səh.70 [16] Nümunə, c.14, səh.72 [17] Əl-Mizan, c.14, səh.371 [18] Nümunə, c.14, səh.95 [19] Nümunə, c.14, səh.108 [20] Nümunə, c.14, səh.109 [21] Nümunə, c.14, səh.119 [22] Nümunə, c.14, səh.117 [23] Əl-Mizan, c.14, səh.390 [24] Nümunə, c.14, səh.130 [25] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.315 [26] Əl-Mizan, c.14, səh.391 [27] Məcməül-bəyan, c.2, səh.93 [28] Nümunə, c.14, səh.132 [29] Nümunə, c.14, səh.144 [30] Əl-Mizan, c.14, səh.392 [31] Əl-Mizan, c.14, səh.392 [32] Nümunə, c.14, səh.148 [33] Nümunə, c.14, səh.150 [34] Nəhcül-bəlağə, 232-ci xütbə [35] Ətyəbül-bəyan, c.9, səh.325 [36] Nümunə, c.14, səh.153 [37] Nümunə, c.14, səh.159 [38] Əl-Mizan, c.14, səh.407 [39] Nümunə, c.14, səh.169 [40] Əl-Mizan, c.14, səh.416 [41] Nümunə, c.14, səh.174 [42] Nümunə, c.14, səh.171 [43] Əl-Mizan, c.14, səh.414