Məqalələr

Qəzəb niyə insana verilib? 2-ci hissə Hacı Samir ( cümə moizəsi 01.07.2022)

İMAM ƏLİ (Ə) İLƏ XANIM FATİMƏNİN (S.Ə) İZDİVACI

İMAM ƏLİ (Ə) İLƏ XANIM FATİMƏNİN (S.Ə) İZDİVACI عن الحسين بن خالد عن أبي الحسن علي بن موسى الرضا عن أبيه عن آبائه عن علي (ع) قال: قال لي رسول الله (ص): يا علي لقد عاتبتني رجال قريش في أمر فاطمة وقالوا: خطبناها إليك فمنعتنا وتزوجت عليا فقلت لهم: والله ما انا منعتكم وزوجته بل الله تعالى منعكم وزوجه فهبط على جبرئيل (ع) فقال: يا محمد ان الله جل جلاله يقول: لو لم أخلق عليا لما كان لفاطمة ابنتك كفو على وجه الأرض آدم فمن دونه. Hüseyn ibn Xalid imam Rzadan (ə), o da pak ata-babalarından, onlarda imam Əlidən (ə) belə nəql edirlər Peyğəmbər (s) mənə belə buyurdu: “Ya Əli! Qureyş əyanlarından bir qismi Fatimənin səninlə evlənməsi barədə mənə dedilər: “Biz onu səndən istədik, amma sən mane oldun, onu Əli ilə evləndirdin.” Mən onlara belə dedim: “Allaha and olsun ki, buna mane mən olmadım. Allah onu sizə vermədi və Əli ilə evləndirdi. Cəbrail (ə) gələrək mənə belə buyurdu: “Ey Muhəmməd! Allah belə buyurur: “Əgər Əlini xəlq etməsəydim, Adəmdən insanlığın sonuna qədər yer üzündə qızın Fatiməyə ər olacaq birini tapmazdın.” (Şeyx Səduq (r.ə), “Uyunu-əxbarir-Rza (ə))”, cild 1, səh 458, hədis 2)

Zilhiccə ayının ilk ongününün müştərək əməlləri

Zilhiccə ayı bərəkətli,şərafətli və fəzilətli aylardan biridir. Peyğəmbəri-Əkrəmdən (s) nəql olunur ki, Allah dərgahında heç bir ibadət və xeyir əməl bu ayın ilk ongünlüyü qədər sevimli deyil. Bu ayın ilk ongünlüyünün özünəməxsus bir neçə əməli vardır: 1. Onun doqquz gününü oruc tutmaq bir ömür orucun savabına bərabərdir; 2. Məğrib və işa namazları arasında iki rükət namazqılmağın çoxlu savabı vardır; belə ki, hər rükətdə “Həmd” surəsi oxunduqdan sonra bir dəfə “İxlas” surəsi və aşağıdakı ayəoxunsun: وَ وَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ قَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ Ayənin oxunuşu:   Və vaədna Musa səlasinə ləylətən və ətməmnaha bi-əşri fətəmmə miqatu rəbbihi ər­bəinə ləyləh, və qalə Musa liəxihi Harunəxlufni fi qəvmi, və əslih və la təttəbi` səbiləl-mufsidin. Bu namazı qılan kəs hacıların savabına şərik olar. 3. Birinci gündən “Ərəfə” gününün əsr çağına kimi,“sübh” namazından sonra və “məğrib” namazından qabaq imam Sadiqdən(ə) nəql olunan bu duanın oxunması tövsiyə olunur: اللَّهُمَّ هَذِهِ الْأَيَّامُ الَّتِي فَضَّلْتَهَا عَلَى الْأَيَّامِ وَ شَرَّفْتَهَا قَدْ بَلَّغْتَنِيهَا بِمَنِّكَ وَ رَحْمَتِكَ فَأَنْزِلْ عَلَيْنَا مِنْ بَرَكَاتِكَ وَ أَوْسِعْ عَلَيْنَا فِيهَا مِنْ نَعْمَائِكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَهْدِيَنَا فِيهَا لِسَبِيلِ الْهُدَى وَ الْعَفَافِ وَ الْغِنَى وَ الْعَمَلِ فِيهَا بِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا مَوْضِعَ كُلِّ شَكْوَى وَ يَا سَامِعَ كُلِّ نَجْوَى وَ يَا شَاهِدَ كُلِّ مَلَإٍ وَ يَا عَالِمَ كُلِّ خَفِيَّةٍ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَكْشِفَ عَنَّا فِيهَا الْبَلاءَ وَ تَسْتَجِيبَ لَنَا فِيهَا الدُّعَاءَ وَ تُقَوِّيَنَا فِيهَا وَ تُعِينَنَا وَ تُوَفِّقَنَا فِيهَا لِمَا تُحِبُّ رَبَّنَا وَ تَرْضَى وَ عَلَى مَا افْتَرَضْتَ عَلَيْنَا مِنْ طَاعَتِكَ وَ طَاعَةِ رَسُولِكَ وَ أَهْلِ وِلايَتِكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَهَبَ لَنَا فِيهَا الرِّضَا اِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ وَ لا تَحْرِمْنَا خَيْرَ مَا تُنْزِلُ فِيهَا مِنَ السَّمَاءِ وَ طَهِّرْنَا مِنَ الذُّنُوبِ يَا عَلامَ الْغُيُوبِ وَ أَوْجِبْ لَنَا فِيهَا دَارَ الْخُلُودِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لا تَتْرُكْ لَنَا فِيهَا ذَنْبا إِلا غَفَرْتَهُ وَ لا هَمّا إِلا فَرَّجْتَهُ وَ لا دَيْنا إِلا قَضَيْتَهُ وَ لا غَائِبا إِلا أَدَّيْتَهُ وَ لا حَاجَةً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ إِلا سَهَّلْتَهَا وَ يَسَّرْتَهَا اِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ يَا عَالِمَ الْخَفِيَّاتِ يَا رَاحِمَ الْعَبَرَاتِ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ يَا رَبَّ الْأَرَضِينَ وَ السَّمَاوَاتِ يَا مَنْ لا تَتَشَابَهُ عَلَيْهِ الْأَصْوَاتُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْنَا فِيهَا مِنْ عُتَقَائِكَ وَ طُلَقَائِكَ مِنَ النَّارِ وَ الْفَائِزِينَ بِجَنَّتِكَ وَ النَّاجِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ   Duanın oxunuşu: Əllahummə hazihiləyya­mul­ləti fəzzəltəha ələləyyami və şərrəftəha, qəd bəlləğtəniha bimənnikə və rəhmətik, fəənzil ələyna min bərəkatik, və əvsi` ələyna fiha min nə`maik.Əllahummə inni əs`əlukə ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və ən təhdiyəna fiha lisəbililhuda vələfafi vəlğina, vələməli fiha bima tuhibbu və tərza.Əllahummə inni əs`əlukə ya məvziə kulli şəkva, və ya samiə kulli nəcva, və ya şahidə kulli mələ`, və ya alimə kulli xəfiyyəh, ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və ən təkşifə ənna fihəlbəla, və təstəcibə ləna fihəd-dua, və tuqəvviyəna fiha və tuinəna, və tuvəffiqəna fiha lima tuhibbu Rəbbəna və tərza, və əla məftərəztə ələyna min taətikə və taəti rəsulikə və əhli-vilayətik.Əllahummə inni əs`əlukə ya ərhəmər-rahimin,ən tusəlliyə əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və ən təhəbə ləna fihər-riza, innəkə səmiud-dua, və la təhrimna xəyrə ma tunzilu fiha minəs-səma, və təhhirna minəzzunubi ya əllaməl-ğuyub, və əvcib ləna fiha darəl-xulud.Əllahummə səlli əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, və la tətruk ləna fiha zənbən illa ğəfərtəh, və la həmmən illa fərrəctəh, və la dəynən illa qəzəytəh, və la ğaibən illa əddəytəh, və la hacətən min həvaicid-dunya vəl-axirəti illa səhhəltəha və yəssərtəha, innəkə əla kulli şəy`in qədir.Əllahummə ya aliməlxəfiyyati ya rahimələbərat, ya mucibəddəəvat, ya Rəbbələrəzinə vəs-səmavat, ya mən la tətəşabəhu ələyhiləsvat, səlli əla Muhəmmədin və ali-Muhəmməd, vəc`əlna fiha min utəqaikə və tuləqaikə minən-nar, vəlfaizinə bi­cənnətik, vənnacinə birəhmətik, ya ərhəmər-rahimin, və səlləllahu əla səyyidina Muhəmmədin və alihi əcməin. 4. Cəbrail-ƏmininAllah-Taala tərəfindən İsa peyğəmbər üçün hədiyyə gətirdiyi aşağıdakı beş duanı oxumağın da çoxlu savabı vardır: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ أَحَدا صَمَدا لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لا وَلَدا أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ أَحَدا صَمَدا لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوا أَحَدٌ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَيٌّ لا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ حَسْبِيَ اللَّهُ وَ كَفَى سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ دَعَا لَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ مُنْتَهَى أَشْهَدُ لِلَّهِ بِمَا دَعَا وَ أَنَّهُ بَرِي‏ءٌ مِمَّنْ تَبَرَّأَ وَ أَنَّ لِلَّهِ الْآخِرَةَ وَ الْأُولَى Duanın oxunuşu:   Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, ləhulmulku və ləhulhəmdu biyədihil-xəyr,və huvə əla kulli şəy`in qədir. Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, əhədən səmədən ləm yəttəxiz sahibətən və la vələda. Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, əhədən səmədən ləm yəlid və ləm yuləd və ləm yəkun ləhu kufuvən əhəd. Əşhədu əlla ilahə illəllahu vəhdəhu la şərikə ləh, ləhulmulku və ləhulhəmd,yuhyi və yumitu və huvə həyyun la yəmut, biyədihil-xəyru və huvə əla kulli şəy`in qədir. Həsbiyəllahu vəkəfa səmiəllahu limən dəa, ləysə vəraəllahi muntəha, əşhədu lillahi bima dəa, və ənnəhu bəriun mimmən təbərrəə və ənnə lillahilaxirətə vəlula. 5. Zil-həccə ayının ilk ongünlüyündə,hər gün aşağıdakı duanın on dəfə oxunmasının savabı çoxdur. Bu dua Əmirəlmöminin Əlidən (ə) nəql olunur: لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ اللَّيَالِي وَ الدُّهُورِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ أَمْوَاجِ الْبُحُورِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَ رَحْمَتُهُ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الشَّوْكِ وَ الشَّجَرِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الشَّعْرِ وَ الْوَبَرِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الْحَجَرِ وَ الْمَدَرِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ لَمْحِ الْعُيُونِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ فِي اللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ وَ [فِي‏] الصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ عَدَدَ الرِّيَاحِ فِي الْبَرَارِي وَ الصُّخُورِ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مِنَ الْيَوْمِ إِلَى يَوْمِ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ   Duanın oxunuşu: La ilahə illəllahu ədədəl-ləyali vəd-duhur, la ilahə illəllahu ədədə əmvacil buhur, la ilahə illəllahu və rəhmətuhu xəyrun mimma yəcməun, la ilahə illəllahu ədədəş-şəvki vəş-şəcər, la ilahə illəllahu ədədəş-şə`ri vəl vəbər, la ilahə illəllahu ədədəl həcəri vəl mədər, la ilahə illəllahu ədədə ləmhil uyun, la ilahə illəllahu fil-ləyli iza əs`əs, vəs-subhi iza tənəffəs, la ilahə illəllahu ədədər-riyahi fil bərari vəs-suxur, la ilahə illəllahu minəl yəvmi ila yəvmi yunfəxu fis-sur. Zil-həccə ayının 1-ci gününün məxsus əməlləri   Zil-həccə ayının birinci günü çox mübarək gündür və həmin gün bir neçə əməlin yerinə yetirilməsi tövsiyə olunur: 1. Oruc tutmaq;birinci günün orucu səksən ayın orucunun savabına bərabərdir. 2. Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (ə) namazını qılmaq; bu namaz iki-iki dörd rükətdir və hər rükətdə “Həmd” surəsindən sonra əlli dəfə “İxlas” surəsi və namazın salamından sonra isə xanım Fatimeyi-Zəhranın (ə) təsbihi deyilir və daha sonra bu duanın oxunması tövsiyə olunur: سُبْحَانَ ذِي الْعِزِّ الشَّامِخِ الْمُنِيفِ سُبْحَانَ ذِي الْجَلالِ الْبَاذِخِ الْعَظِيمِ سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ الْفَاخِرِ الْقَدِيمِ سُبْحَانَ مَنْ يَرَى أَثَرَ النَّمْلَةِ فِي الصَّفَا سُبْحَانَ مَنْ يَرَى وَقْعَ الطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ هَكَذَا وَ لا هَكَذَا غَيْرُهُ   Duanın oxunuşu: Subhanə zil izziş-şamixil munif, subhanə zil cəlalil bazixil əzim, subhanə zil mulkil faxiril qədim, subhanə mən yəra əsərən nəmləti fis-səfa, subhanə mən yəra vəq`ət-təyri fil-həva, subhanə mən huvə hakəza və la hakəza ğəyruh. 3. Günbatana az qalmış iki rükət namaz qılmaq; belə ki, hər rükətdə “Həmd” surəsindən sonra on dəfə “İxlas” surəsi, on dəfə “Ayətül-kürsi” və on dəfə “Qədr” surəsinin oxunması tövsiyə olunur. 4.Zülmkarın şərindən qoxan insan Zil-həccə ayının birinci günü bu duanı oxusa, Allah-Taala onu zülmkarın şərindən qoruyar: حَسْبِي حَسْبِي حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُكَ بِحَالِي   Duanın oxunuşu:   Həsbi, həsbi, həsbi min suali ilmukə bihali. Qeyd etmək lazımdır ki, Zil-həccə ayının birinci günüİbrahim peyğəmbər dünyaya gəlmiş, eləcə də, imam Əli (ə) xanım Fatimeyi-Zəhra(ə) ilə evlənmişdir. Zil-həccə ayının 8-ci gününün məxsus əməlləri 1. Həmin gün qüsl etmək müstəhəbdir; 2. Zil-həccə ayının 8-ci günü “Tərviyə” günü adlanır. (Lüğətdə “səfərə su götürmək”, şəriətdə isə “hacıların həcc əməllərinəhazırlığı günü” mənasını daşıyır.) Bu gün oruc tutmağın savabı çoxdur. Rəvayətə görə, həmin günün orucu altmış ilin kəffarəsidir. (Mənbə: “Məfatihul-cinan”, Şeyx Abbas Qummi, “Zil-həccə ayının əməlləri” bölümü.)

Bakı və Abşeron üfüqü ilə İyul ayı üçün gündəlik namazların azan cədvəli

Bakı və Abşeron üfüqü ilə İyul ayı üçün gündəlik namazların azan cədvəli Ehtiyat * Sübh azanı ** Günəş çıxır Günorta azanı Axşam azanı Gecəyarı 01 03:22 03:27 05:14 12:44 20:31 23:51 02 03:23 03:28 05:14 12:44 20:31 23:52 03 03:24 03:29 05:15 12:45 20:31 23:52 04 03:24 03:29 05:15 12:45 20:31 23:52 05 03:25 03:30 05:16 12:45 20:31 23:52 06 03:26 03:31 05:16 12:45 20:30 23:53 07 03:27 03:32 05:17 12:45 20:30 23:53 08 03:28 03:33 05:18 12:45 20:30 23:53 09 03:29 03:34 05:18 12:46 20:29 23:54 10 03:30 03:35 05:19 12:46 20:29 23:54 11 03:31 03:36 05:20 12:46 20:28 23:54 12 03:32 03:37 05:20 12:46 20:28 23:55 13 03:33 03:38 05:21 12:46 20:27 23:55 14 03:34 03:39 05:22 12:46 20:27 23:55 15 03:35 03:40 05:23 12:46 20:26 23:56 16 03:36 03:41 05:23 12:47 20:26 23:56 17 03:37 03:42 05:24 12:47 20:25 23:56 18 03:39 03:44 05:25 12:47 20:24 23:56 19 03:40 03:45 05:26 12:47 20:23 23:57 20 03:41 03:46 05:27 12:47 20:23 23:57 21 03:42 03:47 05:27 12:47 20:22 23:57 22 03:43 03:48 05:28 12:47 20:21 23:57 23 03:45 03:50 05:29 12:47 20:20 23:58 24 03:46 03:51 05:30 12:47 20:19 23:58 25 03:47 03:52 05:31 12:47 20:19 23:58 26 03:49 03:54 05:32 12:47 20:18 23:58 27 03:50 03:55 05:33 12:47 20:17 23:59 28 03:51 03:56 05:34 12:47 20:16 23:59 29 03:53 03:58 05:35 12:47 20:15 23:59 30 03:54 03:59 05:35 12:47 20:14 23:59 31 03:55 04:00 05:36 12:47 20:12 23:59 * Oruc tutarkən, ehtiyatən qida qəbulunu sübh azanından 5 dəqiqə əvvəl dayandırmaq ** Ehtiyatən, namazı göstərilən vaxtdan 5 dəqiqə sonra qılmaq

“Hud” surəsi

“Hud” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Əlif, Lam, Ra. Bu, ayələri möhkəmləndirilmiş, sonra izah edilmiş və Allah tərəfindən göndərilmiş bir kitabdır. (Mənim çağırışım budur ki,) siz Allahdan başqasına ibadət etməyəsiniz. Mən Allah tərəfindən sizi qorxudan və müjdələyənəm. Və Rəbbinizdən bağışlanmağınızı diləyəsiniz, sonra Ona doğru qayıdasınız ki, müəyyən bir müddətə qədər sizə yaxşı gün-güzəran versin və hər bir yaxşı əməl sahibinə əməli qədər bağışlasın. Əgər (bu əmrdən) üz döndərsəniz, mən böyük günün sizə üz verəcək əzabından qorxuram. Sizin qayıdışınız Allaha doğrudur. O, hər şeyə qadirdir! Bilin ki, onlar özlərini (və sözlərini) ondan (Peyğəmbərdən) gizlətmək məqsədilə sinələrini bükərlər. Xəbərdar olun ki, onlar libaslarına büründükdə belə, Allah onların gizli saxladıqları və aşkar etdikləri hər şeyi bilir. Çünki O, ürəklərdə olan sirlərdən xəbərdardır. —————————————————————————————- “Hud” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin ayələrində Məkkə surələrində olduğu kimi, İslam maarifinin əsas prinsiplərindən, yəni tövhid, şirk və bütpərəstliklə mübarizə, qayıdış, ölümdən sonrakı dünya, peyğəmbərin dəvətinin doğruluğu prinsiplərindən bəhs edilir. Ayələrdə qeyd olunan mövzularla yanaşı düşmənləri kəskin təhdidlər, möminlərin tutduqları yolda əzmkar və qətiyyətli olması ilə bağlı ciddi göstərişlər də yer almışdır. Surədə həzrət Nuhun (ə) fəaliyyətindən və mübarizələrindən geniş şəkildə bəhs edilir, Hud, Saleh, İbrahim, Lut və Musanın (Allahın salamı olsun onların hamısına) başına gələn hadisələrdən, onların şirkə, küfrə, azğınlığa və zülmə qarşı mübarizələrindən bəhs edilir[1]. Din dünya həyatının həqiqi gözəlləşdiricisidir: Quranın bu və bir çox digər ayələrində dindarlığın ölümdən sonrakı həyatdan əvvəl dünya həyatını gözəlləşdirdiyi bəyan edilmişdir. Bəziləri dünyanın maddi nemətləri ilə iman, tövbə arasında mənəvi və gizli bir bağlılıq olduğunu hesab edirlər. Halbuki bu əlaqə və bağlılığı gizli hesab etməyimizin heç bir əsası yoxdur. Hər bir ağıllı və məntiqli insan yalan, saxtakarlıq, oğurluq, zülm, haqsızlıq və ayrıseçkiliyin sosial həyat bağlarını bir-birindən qopardığını və insanın həyatını zülmətə çevirdiyini qəbul edir. Quranın bu və bundan əvvəlki ayəsində dörd prinsipə riayət edilməsinin müsəlmanların, ümumiyyətlə, insanların dünya həyatlarını abadlaşdırdığı qeyd edilmişdir. Həmin prinsiplər bunlardır: 1. Tövhid: “Yalnız Allaha ibadət edin”; 2. Peyğəmbərlərin rəhbərliyinin qəbul edilməsi: “Mən Allah tərəfindən sizi qorxudan və müjdələyənəm”; 3. Mühitin günahdan təmizlənməsi: “Bağışlanma diləyin”; 4. İlahi dəyərlərə doğru qayıdış və onları həyat şüarı etmək: “Ona doğru qayıdın”. Buna görə də qeyd olunan dörd prinsipdən sonra belə buyurulmuşdur: “Müəyyən bir müddətə qədər sizə yaxşı gün-güzəran versin və hər bir yaxşı əməl sahibinə əməli qədər bağışlasın.”[2] Allah-taala bu cümlələrdə demək istəyir ki, daha öncə qeyd edilmiş göstərişlərə əməl ediləcəyi təqdirdə Allah bəyənilən xüsusiyyətləri özündə ehtiva edən, habelə səy və çalışqanlıqda digərlərindən üstün olan şəxsi malik olduğu üstünlük qədər müküfatlandırar, ona xoşbəxtlik və səadət nəsib edər. Belə ki, hər hansı xüsusiyyətdə üstünlük və imtiyazı olan şəxs ondan daha yaxşı istifadə edib dünya və axirətdə yüksək dərəcəyə nail ola bilər. Bu, yalnız tövhd və Allaha iman sayəsində gerçəkləşən bir həqiqətdir. Çünki Allah adildir və heç kəsin haqqını zay etməz. İnsan cəmiyyətləri tövhid və imandan uzaq düşdükləri üçün zahirən nə qədər mütərəqqi və inkişaf etmiş görünsələr də bu inkişaf gözə dəymir. Çünki allahsız cəmiyyətlərdə insanlar diktator və aciz olmaqla iki qrupa bölünürlər. Bütün imtiyazlar layiq olmasa belə, diktatora verilir. Aciz və zəiflər üstünlük sahibi və xoşbəxtliyə layiq olsalar da həmişə bədbəxtlik və xoşagəlməzlik içində çabalayırlar[3]. Müşriklər özlərini Peyğəmbərdən (s) gizlədirdilər: Hədis və tarix kitablarının yazdığına görə, müşriklər və Peyğəmbəri (s) inkar edənlər müəyyən həddə qədər Allahı qəbul edir, Peyğəmbərlə mübarizəyə qalxıb Quran və onun surələrinin bənzərini gətirməyə çalışırdılar. O dövrün söz ustadları çox çalışdılar, hətta bir neçəsi Kəbənin yanında bir yerə toplaşıb bir il müddətinə Quranın hamısını və ya bir hissəsini sıradan çıxarmaq haqqında sözləşdilər. Lakin bir surə gətirməyi belə, bacarmadılar. Bundan sonra Peyğəmbərə (s) iftiralar atmağa, onu sehrbaz və yalançı adlandırmağa başladılar. Ayədə elmi mübarizədə məğlubiyyətə uğramış, rüsvay olduqlarını gördükdə boyunlarını büküb paltarlarını başlarına çəkərək aradan çıxan şəxslərə işarə edilmişdir. Onların Quranla mübarizə aparmağa gücləri çatmamış və ona üstün gələ bilməmişdilər[4]. Yer üzündə elə bir canlı yoxdur ki, Allah onun ruzisini verməsin. Allah onların məskunlaşdıqları yeri də, daşındıqları yeri də bilir. Bunların hamısı açıq-aşkar bir kitabda qeyd edilmişdir. Sizi sınayıb hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu təyin etmək üçün ərşi (hökmranlığı) su üzərində ikən göyləri və yeri altı gündə yaradan Odur. Əgər: “Siz öləndən sonra, həqiqətən, qaldırılacaqsınız!” – desən, şübhəsiz ki, kafir olanlar: “Bu, açıq-aşkar sehrdir!” – deyə cavab verərlər. Əgər onlara gələcək əzabı az bir müddət gecikdirsək, (istehza ilə): “Ona mane olan nədir?” – deyəcəklər. Bilin ki, əzab onlara gələcəyi gün geri qaytarılmayacaq. Məsxərəyə qoyduqları (şey) onları yaxalayacaq. Əgər Öz tərəfimizdən insana bir nemət daddırsaq, sonra da bunu ondan geri alsaq, şübhəsiz ki, o, məyus və nankor olacaq. Əgər başına gələn bir müsibətdən sonra ona nemətlər daddırsaq, mütləq: “Çətinliklər məndən sovuşdu, artıq geri gəlməz” – deyəcək, qəflət və sevinc içində batıb özünü öyəcək. Səbir edib yaxşı işlər görənlər müstəsnadır. Onları bağışlanma və böyük bir mükafat gözləyir. “Nə üçün ona bir xəzinə endirilməyib və ya onunla birlikdə bir mələk gəlməyib?” – deməklərindən dolayı, bəlkə də, sənə vəhy edilən ayələrin bəzisini (qəbul etmədikləri üçün) tərk etməli (təxirə salmalı) olacaqsan və buna görə ürəyin qısılacaq! Sən yalnız qorxudansan. Allah hər şeyi qoruyan, nəzarətdə saxlayandır! ———————————————————————————— Təyin edilmiş ruzinin əldə edilməsinə səy göstərmək: Bəzi zəif insanlar ruzinin təyin edildiyini ifadə edən bu ayə və hədislərə əsaslanaraq insanın ruzi əldə etmək üçün daha çox səy göstərməsinə lüzum olmadığını, ruzinin təyin edildiyini, istənilən halda insana verildiyini və heç bir açıq ağızın ruzisiz qalmadığını düşünə bilər. Halbuki Quran və hədislərlə ümumi tanışlığı olan insan İslama görə istənilən maddi və mənəvi nailiyyətin əsasında səy və fəaliyyət dayandığını bilir. İslam rəhbərləri başqalarına örnək olmaq üçün çox vaxt ağır və böyük zəhmət tələb edən işlərlə məşğul olmuşlar. Əbdülə’la belə nəql edir: Yayın çox isti günlərindən biri idi. Mədinə küçələrinin birində Cəfər ibn Mühəmmədlə (ə) qarşılaşdım. Ona dedim: “Sənə fəda olum, Siz Allah dərgahında yüksək məqam sahibisiniz və Peyğəmbər nəslindənsiniz. Buna baxmayaraq, belə bir gündə özünüzü əziyyətə salırsınız?” İmam Sadiq (ə) buyurdu: “Ey Əbdülə’la, mən öz ruzimin təminatında səndən və sənin kimilərindən ehtiyacsız olmaq üçün ruzi qazanmaq niyyətilə çölə çıxmışam.” Əslində, diqqət yetirilməsi zəruri olan məsələ budur ki, ruzinin təyin olunmasından bəhs edən ayə və hədislər öz yaşayışlarının təminatı üçün hər yola əl atan, cinayət törətməkdən çəkinməyən, zülm və haqsızlığa yol verən, günah işlədən, belə etmədikdə yaşayışlarını təmin edə bilməyəcəklərini düşünən həris və dünyapərəst insanlar üçün bir cavabdır. Quran ayələri və hədislərdə bu cür şəxslərə yaşayışlarını təmin etmək üçün, əbəs yerə canfəşanlıq göstərməmək, qeyri-qanuni vasitələrə əl atmamaq, ağlın qəbul etmədiyi yollardan istifadə etməmək xəbərdarlığı verilmişdir. İnsanlar qanuni fəaliyyət göstərməli və Allahın onların ehtiyaclarını edəcəyinə əmin olmalıdırlar. Həzrət Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Məlumunuz olsun ki, Ruhul-əmin qəlbimə vəhy edib ki, heç kəs ruzisinə tam nail olmadan ölməz. Özünüzü Allahdan qorxmağa adət etdirin, ruzinizi gözəlliklə axtarın. Ruzinin gec yetişməsi sizi Allahın itaətindən çıxmağa vadar etməsin, çünki uca Allah ruziləri yaratdıqları arasında haram deyil, halal şəkildə bölüşdürmüşdür. Buna görə də Allahdan qorxan və səbirli olan şəxsin ruzisi ona halal yolla çatar. Allah həya pərdəsini yırtıb ruzisini haram yolla əldə edən şəxsin halal ruzisini azaldar və özünü də cəzalandırar.”[5] Allahın su üzərindəki ərşi: Bəzən “ərş” sözü ümumi yaradılış aləmi mənasında işlənir. Bəzən maye olan hər şeyə “su” deyilir. Maye halında olan filizləri və sairəni buna misal göstərə bilərik. Ərş və su haqqında yazdıqlarımızdan belə qənaətə gəlmək olar ki, yaradılış aləmi ilk mərhələdə maye halında olan maddələrdən təşkil olunmuşdur. Ya da çox yüksək təzyiqlə sıxılmış qazlar maye və ərimiş maddələr şəklində olmuşdur. Sonra suyabənzər bu kütlədə böyük bir hərəkət və partlayış baş vermiş və səthində olan hissələr davamlı olaraq kənarlara sıçramışdır. Daha sonra bu, bir-birinə bitişik olan hissələr ayrılaraq biri digərinin ardınca planetlər, ulduzlar və qalaktikaları yaratmışlar. Deməli, Allahın hökmranlığının məzhəri olan bu kainat və ərş ilk başlanğıcda sözügedən suyabənzər əzəmətli maddə üzərində olmuşdur. Ayədə işarə edilən digər mühüm məsələ varlıq aləminin insan üçün yaradılması, yəni yaradılışının əsl məqsədinin insan olmasıdır. İnsan isə təlim-tərbiyə altında təkamül yolunu qət etməli, anbaan Allaha yaxınlaşmalıdır. Allah-taala buyurmuşdur: “(Allah) sizi sınayıb hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu təyin etmək üçün (bu heyrətamiz yaradılışı yaratmışdır).” Ayədə hər bir insanın dəyərinin onun əməllərinin çoxluğu deyil, əməlin gözəlliyindən asılı olduğu qeyd edilmişdir. Bu da onu göstərir ki, İslam hər yerdə əməlin kəmiyyəti deyil, keyfiyyətinə üstünlük vermişdir. İmam Sadiq (ə) bu barədə belə buyurmuşdur: “Allah əməlin çoxluğunu deyil, düzlüyünü istəyir. Əməlin düzlüyü Allahdan qorxma və düz niyyətdən asılıdır.” Daha sonra buyurmuşdur: “Xalis əməli qorumaq əməlin özündən çətindir. Xalis əməl yerinə yetirilərkən Allahdan başqa heç kəsin nəzərdə tutulmadığı əməldir.”[6] Yoxsa: “Bunu (Quranı) özündən uydurdu!” – deyirlər. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, siz də onun kimi özünüzdən on surə uydurub gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa, onu da köməyə çağırın. Yox, əgər onlar dəvətinizi qəbul etməsələr, bilin ki, o ancaq Allahın elmi ilə nazil olmuşdur. Ondan başqa heç bir məbud yoxdur! Bu halda təslim olursunuz? Dünyanı və onun bərbəzəyini istəyənlərə əməllərinin əvəzini elə həmin dünyada verərik. Onların dünyadakı mükafatları əsla azaldılmaz. Axirətdə onların oddan başqa heç bir payı olmayacaq. Onların dünyada (Allahdan qeyrisi üçün) gördükləri işlər puç olar və bütün əməlləri boşa çıxar! Rəbbin tərəfindən açıq-aydın bir dəlili, ardınca da Onun tərəfindən bir şahidi olan, ondan da əvvəl Musanın (ümməti üçün) rəhbər və mərhəmət olan kitabının təsdiq etdiyi kimsə (bu xüsusiyyətlərə malik olmayan bir şəxs kimi ola bilərmi)?! Bunlar (həqiqət axtarışında olanlar) ona (bu xüsusiyyətlərə malik olana) inanırlar. Onu inkar edən müxtəlif zümrələrin mənsublarına vəd olunan yer oddur. Artıq sən də onun barəsində şübhəyə düşmə. O, sənin Rəbbindən (gələn) haqdır, lakin insanların çoxu inanmaz! Allaha iftira yaxanlardan daha zülmkar kim ola bilər? Onlar (Qiyamət günü) Allahın hüzuruna gətirilər və şahidlər (peyğəmbərlər və mələklər) belə deyərlər: “Bunlar Rəbləri barəsində yalan söyləyənlərdir!” Allahın lənəti olsun zalımlara! (İnsanları) Allah yolundan döndərənlər, doğru yolu əyri göstərənlər axirəti inkar edənlərdir. ———————————————————————————- 15. Niyyətin əməlin nəticəsinə təsiri: Bu və sonrakı ayədə ilahi həqiqətlərdən birinə aydınlıq gətirilmişdir. O da budur ki, məzmunundan asılı olmayaraq, insanın gördüyü iş üçün etdiyi niyyətin müvafiq nəticəsi vardır. Əgər insan gördüyü işi dünya üçün etsə, o zaman bütün zəruri şərtlər çərçivəsində onun dünya həyatı yaxşılaşacaq. Ancaq görülən işin nəticəsinin axirətə heç bir aidiyyəti olmayacaq. Çünki axirət məqsədi güdülməmiş və bunun üçün heç br addım atılmamışdır. Hətta yaxşılıq etmək, gözəl əxlaq sahibi olmaq kimi yaxşı əməllər də təklikdə axirət və Cənnət nemətlərinə nail olmaq üçün kifayət etmir. Görülən işdə Allaha yaxınlaşmaq və axirət niyyəti olmasa, axirət savabına səbəb olmaz. Allahın rəsulu (s) bu ayəni izah edərkən buyurmuşdur: “Qiyamət günü mənim ardıcıllarım üç qrupa bölünəcək: Allaha ixlasla ibadət edənlər; əməllərində riyakarlıq edənlər; dünya üçün yaşayanlar. Həmin gün Allah Ona dünyaya görə ibadət edənlərə buyuracaq: “Səni izzət və əzəmətimə and verirəm, de görüm Mənə ibadət etməkdə nə məqsəd güdürdün?” Həmin şəxs deyəcək: “Dünya.” Allah buyuracaq: Topladıqlarının sənə heç bir xeyri olmayacaq və oraya dönməyəcəksən. Onu Cəhənnəmə aparın!” Sonra ibadətlərində riyakarlıq edənə buyuracaq: “Səni izzət və əzəmətimə and verirəm, de görüm Mənə ibadət etməkdə nə məqsəd güdürdün?” O: “Riyakarlıq və özünü göstərmək”, – deyə cavab verəcək. Allah-taala buyuracaq: “Riyakarlıqla etdiyin ibadət səni Mənə doğru ucaltmaz. Bu gün sənə onun heç bir faydası yoxdur. Onu Cəhənnəmə aparın!” Sonra Allaha ixlasla ibadət edən şəxslərə buyuracaq: “Səni izzət və əzəmətimə and verirəm, de görüm hansı məqsədlə Mənə ibadət edirdin?” O deyəcək: “And olsun izzət və əzəmətinə, Sən məndən daha yaxşı bilirsən. Mən Sənə yalnız Sənin razılığını qazanmaq və Cənnətə nail olmaq üçün ibadət edirdim. Allah buyuracaq: “Bəndəm düz deyir, onu Cənnətə aparın!”[7] Əli (ə) Allah rəsulunun (s) peyğəmbərliyinin doğruçu şahididir: Təfsirçilər bu ayədə “Rəbbi tərəfindən aşkar dəlili olan” deyilərkən Peyğəmbərə (s), “onun aşkar dəlili” deyilərkən Qurana, peyğəmbərlyinin doğruçu şahidi deyilərkən Əli (ə) kmi həqiqi möminlərə işarə edildiyini qeyd etmişlər. Məsum imamlardan (ə) bizə çatmış çoxlu sayda hədislərdə və bəzi sünni təfsirlərində “şahid” deyilərkən İmam Əlinin (ə) nəzərdə tutulduğu bildirlmişdr. Bir kişi İmam Əlidən (ə) soruşur: “Hansı ayə sizin haqqınızda nazil olmuşdur?” İmam buyurur: “Allahın “aşkar dəlili olan…” ayəsini eşitməmisənmi? Peyğəmbərin öz Rəbbindən aşkar dəlili var idi. Mən Onun tərəfindən ona şahidəm.” Əlbəttə, şahid sözünün İmam Əliyə (ə) aid edilməsi bu sözün Əbuzər, Salman, Əmmar Yasir və sair kimi həqiqi möminlərə də aid edilməsi ilə heç bir təzad təşkil etmir. Sadəcə, bu hədislərdə daha üstün şəxsə işarə edilmişdir. Belə ki, beşinci imamdan nəql edilən bir hədisdə bütün məsum imamlar şahid sözünün nümunələri kimi təqdim edilmişdir[8]. Rəvayətlərin birində Müaviyənin qarşısında uzun-uzadı çıxışı zamanı İmam Həsənin (ə) belə buyurduğu nəql edilmişdir: “Nəhayət işlər bu yerə yetişdi ki, Allah Mühəmmədi (s) peyğəmbər seçdi, kitabını ona göndərdi, sonra ona insanları Allaha doğru dəvət etməsini əmr etdi. Atam Allahın və peyğəmbərinin çağırışına cavab verən, iman gətirən, Allahı və peyğəmbərini təsdiq edən ilk şəxs oldu. Allah peyğəmbərinə nazil etdiyi kitabda buyurmuşdur: “Aşkar dəlili olan şəxs…”. Allah rəsulu aşkar dəlili olan şəxsdr. Atam onun arxasınca gedən və peyğəmbərliyinin şahididir.”[9] Onlar yer üzündə qaçıb canlarını qurtara bilməzlər. Allahdan başqa kömək edən də tapmazlar. Allahın əzabı onlar üçün ikiqat olacaq. Onlar (haqqı) eşidə bilməzlər və (onu) görməzlər! Onlar varlıqlarının sərmayəsini itirdilər. Yalandan uydurduqları məbudlar da yoxa çıxdı. Axirətdə də hər kəsdən çox onların ziyana uğraması labüddür! İman gətirib yaxşı işlər görənlər və Rəbləri qarşısında təvazökarlıqla təslim olanlar cənnətlikdirlər. Onlar orada əbədi qalacaqlar! Bu iki zümrənin (kafirlərin və möminlərin) vəziyyəti korla karın, görənlə eşidənin vəziyyəti kimidir. Bu ikisi eyni ola bilərmi?! Məgər ibrət almırsınız? Biz Nuhu öz qövmünə doğru göndərdik. Nuh dedi: “Mən sizi açıq-aşkar qorxudanam! Allahdan başqasına ibadət etməyin. Çünki mən ağrılı-acılı günün sizə üz verəcək əzabından qorxuram!” Qövmünün kafir əyan-əşrəfi dedi: “Biz səni ancaq özümüz kimi adi bir insan hesab edirik. Sənə yalnız sadəlövh səfillərin tabe olduğunu görürük. Sizin bizdən (heç bir şeydə) üstün olduğunuzu da görmürük. Əksinə, sizin yalançı olduğunuzu hesab edirik!” (Nuh) dedi: “Ey qövmüm! Bir deyin görək, əgər Rəbbim tərəfindən açıq-aydın bir dəlilim olsa, dərgahından mənə bir mərhəmət bəxş etsə və o sizə gizli qalsa (yenə də mənim peyğəmbərliyimi inkar edəcəksiniz)? Siz istəmədiyiniz halda, biz sizi bu aşkar dəlili qəbul etməyə məcbur edə bilərikmi?! ————————————————————————————- Kafirlər haqqı eşitmək gücündə deyillər: “Onlar haqqı görə bilməzlər”, yəni haqq sözü eşitmək onlar üçün o qədər ağırdır ki, sanki onu eşitməyə gücləri çatmır. Təbii ki, ifrat inadadkarlıq, haqq və həqiqətə qarşı düşmənçiliyn nəticəsində haqqı dərk edə bilməmələri onları məsuliyyətdən azad etmir. Çünki bu acizliklərinə səbəb olan davranışları onların özlərinin ixtiyari seçimidir. Yəni kafirlər günah etmək, itaətsizlik göstərmək və bunda israrlı olmaqla elə iş görüblər ki, Allah haqq səsini eşitmək, əlamətləri görmək qüdrətni onlardan alıb[10]. Böyük ziyan: İnsan, əslində, varlığından başqa heç nəyin sahibi deyil. Əgər yeganə sərvəti olan varlığını dünya ilə münasibətdə məhvinə səbəb olan şeyə satarsa, şübhəsiz ki, zərər etmiş olar. Bu şey nə qədər qiymətsiz olarsa, alqı-satqının ziyanı da bir o qədər çox, satan şəxs daha böyük zərər çəkmiş olar[11]. Möminlərin ən üstün xüsusiyyətlərindən biri: “Əxbətu” feili “ixbat” sözündən düzəlmişdir. “İxbat” sözünün kökü isə mənası insanın üzərində əminlik və rahatlıqla addım ata biləcəyi saf, hamar və geniş yer olan “xabt” sözüdür. Buna görə də qeyd olunan söz əminlik, habelə təvazökarlıq və təslim mənasında işlədilmişdir. Çünki bu xüsusiyyətlərə malik olan yer həm addım atanlar üçün təhlükəsizdir, həm də yol gedənlər üçün təvazökar və təslim olan[12]. Hədislərin birində belə qeyd edildiyini oxuyuruq: Səhabələrindən biri İmam Sadiqə (ə) dedi: “Aramızda Küleyb adlı bir şəxs var. Sizdən bir söz eşidən kimi, “mən təslim” deyir. Buna görə də ona “Təslim Küleyb” adı vermişik. İmam dua edib buyurdu: “Allah ona rəhmət etsin!” Sonra əlavə etdi: “Bilirsiniz, təslim nədir?” Biz susduq. İmam buyurdu: “And olsun Allaha, bu, Allah kəlamının “إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ” ayəsində qeyd edilən həmin “ixbat”dır.”[13] Bir suala cavab: Şübhəsiz ki, Nuha (ə) iman gətirənlər nə səfil idilər, nə də aşağı səviyyəli adamlar. Sadəcə, peyğəmbərlər hər şeydən əvvəl zəifləri müdafiə edib özlərini böyük hesab edənlərə qarşı mübarizə apardıqları üçün peyğəmbərlərin dəvətini ilk qəbul edənlər məhz həmin imkansız, yoxsul, az gəlirli adamlar olurdu. Şəxsiyyət miqyasını yalnız güc və qızılla ölçən insanlar bu sinfin nümayəndələrini səfil hesab edirdilər. Onları ona görə sadəlövh adlandırırdılar ki, onlarda başqalarında olan inadkarlıq, xoşagəlməz təəssüb yox idi. Onlar həqiqətin ilk parıltısını öz qəlblərində daha tez hiss edən, həqiqət axtarışından qaynaqlanan zəkaları ilə peyğəmbərlərin sözlərində və əməllərində düzlük və doğruluq əlamətlərini görən təmizürəkli gənclər idi[14]. Ey qövmüm! Mən bu dəvətə görə sizdən bir muzd, mükafat istəmirəm. Mənim muzdum ancaq Allaha aiddir. Mən iman gətirənləri (sizə görə) qovan deyiləm. Onlar öz Rəbləri ilə görüşəcəklər. (Əgər onları özümdən uzaqlaşdırsam, Qiyamət məhkəməsində düşmənim olarlar). Lakin mən sizi cahil bir tayfa görürəm! Ey qövmüm! Əgər mən onları qovsam, Allah qarşısında kim mənə yardım edəcək? Məgər düşünmürsünüz? Mən sizə demirəm ki, Allahın xəzinələri məndədir. Mən qeybi də bilmirəm. Mən demirəm ki, mələyəm. Sizin gözünüzdə səfil görünənlərə Allahın heç bir xeyir verməyəcəyini də demirəm. Onların ürəklərində olanı Allah daha yaxşı bilir. (Belə olduğu təqdirdə əgər onları qovsam,) onda zalımlardan olaram!” Onlar dedilər: “Ey Nuh! Bizimlə çənə-boğaz olub çox mübahisə etdin. İndi ki, düz deyirsən, bizə vəd verdiyini gətir görək!” Nuh dedi: “Əgər Allah istəsə, gətirəcək. Siz ondan qaça bilməyəcəksiniz. Əgər Allah sizi (etdiyiniz günahlara görə) sapdırmaq istəyirsə, mən sizə nəsihət vermək istəsəm də, nəsihətimin sizə heç bir faydası olmayacaq. O, sizin Rəbbinizdir və siz Ona doğru qaytarılacaqsınız!” Yoxsa (müşriklər): “O (Mühəmməd) bu sözləri yalandan Allaha isnad edib!” – deyirlər? De: “Əgər mən onu özümdən uydurub, Allaha isnad edirəmsə, günahı mənim boynumadır. Ancaq mən sizin törətdiyiniz günahlardan uzağam!” Nuha belə vəhy olundu: “Bu vaxta qədər iman gətirənlərdən başqa artıq qövmündən heç kəs iman gətirməyəcək. Buna görə də etdikləri əməllərə görə kədərlənmə! Hüzurumuzda və vəhyimizə uyğun olaraq gəmi düzəlt, zülm edənlər barəsində Mənə müraciət etmə (onların bağışlanmalarını Məndən xahiş etmə). Çünki onlar hamısı suda boğulmağa məhkumdur!” ————————————————————————————– Nə üçün heç kəsin qeybdən xəbəri yoxdur? Qeyb və bu kimi hadisələrin bilinməsindən bəhs edən ayələrin iki qrupa bölündüyünün və ilk baxışda onların bir-biri ilə təzad təşkil etdiyinin şahidi oluruq. Birinci qrup ayələrdə qeyb elminin və fövqəladə qüdrətin yalnız Allaha məxsus olduğu, başqalarının isə belə bir imkana malik olmadığı qeyd edilmişdir. İkinci qrup ayələrdə Allahdan qeyrilərinin (bəzi mələklər və peyğəmbərlərin) də qeybdən xəbərdar olduğu qeyd edilmişdir. Quran ayələrini və hədisləri bir qədər dərindən araşdırdıqda məlum olur ki, Allaha aid olan qeyb elmi və qüdrəti mütləqdir və heç nə ilə şərtlənməmişdir. Yəni Allahdan başqa heç kəs öz-özlüyündə başqasının yardımı olmadan qeyb elminə və qüdrətinə malik ola bilməz. Lakin Allah kiməsə qeyb elmini və qüdrətini lütf edərsə, həmin şəxs də Allahın icazəsi ilə qeybdən xəbər verə və fövqəladə qüdrət sahibi ola bilər. Məsələn, Allah “Nəcm” surəsinin 44-cü ayəsində belə buyurmuşdur: “Öldürən və dirildən Odur”. Halbuki “Ali-İmran” surəsinin 49-cu ayəsində həzrət İsanın (ə) dilindən belə buyurulmuşdur: “Ölüləri Allahın izni ilə dirildirəm”. “Cinn” surəsinin 26-cı ayəsində belə buyurulmuşdur: “Qeybi bilən Odur, heç kəsi qeyb sirlərindən xəbərdar etmir.” Ancaq sonrakı, yəni 27-ci ayədə belə buyurulmuşdur: “Seçdiyi elçilər istisnadır”[15]. Dinlə ağılın uyğunluğu: Ayəni oxuyarkən belə bir fikir yarana bilər: Bu necə məntiqdir ki, peyğəmbər camaata “əgər bu iftiradırsa, günahı mənim boynuma” deyir? İftira günahının məsuliyyətini qəbul etmək peyğəmbərin sözünün doğru və həqiqət olduğunu sübuta yetirirmi? Eyni zamanda onlarda itaət məsuliyyəti yaradırmı? Əvvəlki ayələrə diqqət yetirdikdə bu sualın cavabı məlum olur. Əslində, Peyğəmbər (s) demək istəyir ki, sağlam ağıl və məntiq dəlil və sübuta əsaslanmış sözləri qəbul edir, mən də ağıl və məntiqə zidd olan bir söz deməmişəm. Əgər fərz etsək ki, bu sözlər Allah tərəfindən nazil olmayıb, o zaman günahı mənim boynuma. Ancaq siz mənim bu sözlərimə tabe olsanız, günah etməmiş olarsınız. Çünki ağıl və məntiqə tabe olursunuz. Lakin sizin heç bir dəlil və sübut olmadan, sırf inadkarlıq üzündən mənə qarşı çıxmağınız böyük və bağışlanmaz günahdır[16]. Nuhun gəmi düzəltməsi ilahi vəhyə əsaslanırdı: “Hüzurumuzda”, yəni sənin bu istiqamətdə gördüyün bütün işlər və göstərdiyin səylər Bizim hüzurumuzda və gözlərimiz önündə baş verir. Buna görə də arxayınlıqla öz işinə davam et. Təbii ki, Allahın gördüyünü, baxdığını, qoruduğunu və nəzarətində saxladığını hiss etmək insana həm güc və qüvvət verir, həm də məsuliyyət hissini artırır. “Bizim vəhyimiz” ifadəsi onu göstərir ki, Nuh (ə) gəmini necə düzəltməyi də Allahdan öyrənirdi. Belə də olmalı idi. Çünki o həzrət daha öncədən tufanın hansı miqyasda olacağını bilmədiyi üçün gəmini hansı ölçüdə düzəldəcəyini də bilməzdi. Deməli, ən yaxşı formaları seçməkdə Allah ona vəhy vasitəsilə yardım etmişdir[17]. O, gəmini düzəldir, ümmətinin əyan-əşrafı isə yanından ötüb-keçdikcə onu məsxərəyə qoyurdular. (Nuh) onlara deyirdi: “Əgər (indi) siz bizi məsxərəyə qoyursunuzsa, biz də sizi eyni şəkildə məsxərəyə qoyacağıq. Tezliklə rüsvayedici əzabın kimə gələcəyini və əbədi əzabın kimi haqlayacağını biləcəksiniz!” Nəhayət, əmrimiz gəldiyi və təndir qaynadığı zaman (Nuha) dedik: “Hər heyvandan biri erkək, biri dişi olmaqla, bir cüt, həmçinin əvvəlcədən həlak vədi verilmiş şəxslər (arvadın və oğlanlarından biri) istisna olmaqla, qalan ailə üzvlərini və iman gətirənləri gəmiyə mindir!” Əslində, onunla birlikdə çox az adam iman gətirmişdi. O dedi: “Onun (Allahın) adı ilə gəmiyə minin! Gəmi hərəkət edəndə də, dayananda da Onu xatırlayın ki, Rəbbim bağışlayandır, rəhm edəndir!” Gəmi onları dağlar kimi dalğaların arasından apardığı zaman Nuh bir kənarda durmuş oğlunu səsləyib dedi: “Oğlum! Bizimlə birlikdə gəmiyə min, kafirlərdən olma!” O isə belə cavab verdi: “Tezliklə məni sudan qoruyacaq bir dağa sığınacağam”. Nuh dedi: “Allahın rəhm etdiklərindən başqa, bu gün heç kəs (insanları) Onun əzabından qoruya bilməz!” Bu vaxt dalğa ata ilə oğulun arasına girib onları bir-birindən ayırdı və o da suda boğulanlardan oldu. Deyildi: “Ey yer, suyunu ud! Ey göy, saxla!” Su çəkildi. İş bitdi. Gəmi Cudi dağı üzərində oturdu və: “Zalımlar (Allahın mərhəmətindən) uzaq olsunlar!” – deyildi. Nuh Rəbbinə səslənib dedi: “Ey Rəbbim! Oğlum mənim ailəmdəndir. Sənin vədin haqdır. Sən bütün hakimlərdən üstünsən!” ————————————————————————————– Nuhun gəmisinin böyüklüyü: Şübhəsiz ki, Nuhun gəmisi sadə bir gəmi olmamışdır. O dövrdə belə bir gəminin düzəlməsi də asan başa gəlməmişdir. Gəmi həqiqi möminlərlə yanaşı, hər heyvandan bir cüt və gəmidəki insan və heyvanların uzun müddətlik qidasını tutacaq qədər böyük idi. Digər tərəfdən, gəmi bütün yer üzünü bürümüş suda dağ boyda dalğaların arasından sağ-salamat keçməli, məhv olmamalı idi. Bəzi hədislərdə gəminin uzunluğunun min iki yüz “dirsək” (bir dirsək təxminən yarım metrdir), eninin isə altı yüz “dirsək” olduğu qeyd edilmişdir[18]. İmam Sadiqə (ə) istinad edilən bir hədisdə bu gəminin düzəlməsinə səksən il vaxt sərf edildiyi yazılmışdır[19]. Məsxərə: Heç bir səbəb olmadan kimisə məsxərəyə qoymaq bəyənilməyən bir davranış və nadanlıq əlaməti hesab edilsə də, haqq üçün, əzab vermək və qarşılıq göstərmək, xüsusilə, hədəfə nail olmaq və düşmənlərin bəhanələrinə son qoymaq məqsədilə olsa, eybi yoxdur. Belə ki, “Tövbə” surəsinin 79-cu ayəsində Özünün məsxərə etdyini qeyd edir: “Münafqlər yoxsul möminləri məsxərəyə qoyur. Allah da onları məsxərəyə qoyur.”[20] Suyun təndirdən qaynaması: İmam Sadiqin (ə) Müfəzzəl adlı səhabəsi ondan “təndir qaynadı” cümləsinin mənasını soruşduqda İmam buyurur: “Bu təndir möminə bir qarının evində idi. Ev isə Kufə məscidinin sağ tərəfindəki qiblənin (mehrabın) arxasında yerləşmişdi.” Müfəzzəl soruşur: İndiki məscidin hansı tərəfində? İmam buyurur: “İndiki Fil qapısının küncündə”. Müfəzzəl soruşur: Su həmin təndirdən qaynamağa başlamışdı? İmam buyurur: “Bəli, Allah Nuhun qövmünün əzab əlamətini görməsini istəmişdir. Sonra Allah heyrətamiz bir yağış göndərmiş, bütün bulaqlar qaynamış, Allah o qövmü suda batırmış, Nuh və onunla birlikdə gəmidə olanları xilas etmişdir.”[21] Nə üçün Nuha (ə) hər heyvandan bir cüt götürməsi əmr edildi? Bu, ona görə əmr edilmişdi ki, həmin seldə heyvanların nəsli kəsilməsin. Çünki sel bütün yer üzünü, ya da ən azı yer üzünün böyük bir hissəsini bürüyəcəkdi. İkinci halda da həmin vaxt heyvanların uzaq bir yerə daşınması asan bir iş deyildi[22]. Nuhun (ə) qövmünün inadkarlığı və onun dözümlülüyü: İmam Baqirin (ə) “onunla birlikdə çox az adam iman gətirmişdi” cümləsi haqqında buyurduğu bir hədisdə “onların sayı səkkiz nəfər olmuşdu” qeyd edildiyini oxuyuruq[23]. Maraqlıdır ki, Quranda verilən xəbərə görə həzrət Nuh (ə) qövmünü 950 il haqqa dəvət etmişdir. Qövmünün inadkarlığından daha çox peyğəmbərin səbr və dözümü insanı heyrətə gətirir. Nuhun (ə) gəmisi harada dayanmışdır? Nuh (ə) gəminin idarəçiliyini Allaha həvalə etmişdi. Dalğalar gəmini o tərəf-bu tərəfə aparırdı. Hədislərdə qeyd olunanlara görə, gəmi altı ay üzmüş, çox yerlərdən (bəzi hədislərdə gəminin Məkkədən və Kəbə yaxınlığından keçdiyi qeyd edilmişdir) keçmişdir. Nəhayət, əzabın sona yetməsi və yerin əvvəlki vəziyyətə qayıtması əmr edilmişdir. Bu ayədə Allahın əmrinin icra forması, onun detalları və nəticəsi çox qısa, eyni zamanda gözəl və aydın şəkildə ifadə edilmişdir. Quranın bütün ayələri yüksək fəsahət və bəlağətə malik olsa da, dilçi alimlərin çoxunun dediyinə görə, bu ayə Quranın ən fəsahətli və bəlağətli ayəsi hesab edilir[24]. “Cudi” sözü dağa, bərk və daşlı yerə deyilir. Bəziləri hesab edir ki, bu, Mosul ərazisində yerləşən və bir ucu Ararat dağlarına gedib çıxan dağ silsiləsindəki bir dağın adıdır[25]. Buyurdu: “Ey Nuh! O sənin ailəndən deyil. Çünki o, qeyri-saleh əməldir (layiq olmayan bir adamdır). Elə isə bilmədiyin bir şeyi Məndən istəmə. Sənə cahillərdən olmamağı nəsihət edirəm”. Dedi: “Ey Rəbbim! Bilmədiyim bir şeyi Səndən istəməkdən Sənə sığınıram. Əgər məni bağışlamasan, mənə rəhm etməsən, ziyana uğrayanlardan olaram!” (Nuha) belə deyildi: “Ey Nuh! Sənə və səninlə birlikdə olan ümmətlərə Bizim tərəfimizdən (bəxş edilmiş) əmin-amanlıq və bərəkətlərlə (gəmidən) en. Elə ümmətlər də var ki, Biz onlara nemətlər verəcək, sonra isə (bu nemətlərə qarşı nankorluq etdikləri üçün) onları şiddətli bir əzaba düçar edəcəyik!” (Ya peyğəmbər!) Bunlar sənə vəhy etdiyimiz qeyb xəbərlərindəndir. Bundan qabaq onları nə sən, nə də ümmətin bilirdi. Buna görə səbirli və dözümlü ol! Çünki (gözəl) aqibət müttəqilərindir! Ad (qövmünə) də qardaşları Hudu göndərdik. O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin. Sizin Ondan başqa heç bir məbudunuz yoxdur. Siz yalnız iftiraçısınız (bütləri Allaha ortaq edirsiniz)! Ey qövmüm! Mən buna (peyğəmbərliyə) görə sizdən heç bir mükafat istəmirəm. Mənim mükafatım yalnız məni yaradana aiddir. Başa düşmürsünüz? Ey qövmüm! Rəbbinizdən bağışlanma diləyin. Sonra Ona doğru qayıdın ki, göydən sizə davamlı yağış göndərsin, gücünüzün üstünə güc əlavə etsin. Günahkarcasına (haqdan) üz çevirməyin!” Dedilər: “Ey Hud! Sən bizə açıq-aşkar bir möcüzə gətirmədin. Sənin sözünlə tanrılarımızı tərk etməyəcəyik. Biz sənə inanmırıq! ————————————————————————————- Nuhun oğlu pislərlə qaldı: “O səndən deyil” cümləsi çox böyük bir insani və tərbiyəvi dərsdir. Bu ayədən belə məlum olur ki, Allah üçün mənəvi bağlılıqlar qarşısında fiziki bağlılıqların (qohumluq və dostluğun) heç bir qiyməti yoxdur. Qohumluq imtiyazı, hətta ata və oğul münasibətləri mənəvi və ideoloji bağlılıq qarşısında öz mənasını itirir. Mənəvi bağlılıq olduğu yerdə Peyğəmbərlə (s) heç bir fiziki bağlılığı olmayan Salman Farsi “Salman bizim ailədəndir” hədisinə əsasən Peyğəmbərin (s) ailəsindən hesab edilir. Ancaq Nuhun (ə) oğlu atası ilə mənəvi əlaqəsini kəsdiyi üçün “o sənin ailəndən deyil” cümləsi ona aid olur. Əhli-beyt (ə) hədislərində şiələrin onların əməli təlimatları və proqramlarını öz həyatlarında yüksək səviyyədə tətbiq etmədikləri halda, təkcə bu adı daşımaqla kifayətlənən şəxslər haqqında Quranın bu ayəsinə bənzər xəbərdaredici fikirlər söyləndiyinə rast gəlinir. Bir gün İmam Rza (ə) dostlarının birindən soruşur: “Camaat bu ayəni necə izah edir?” Orada olanlardan biri deyir: Bəziləri hesab edir ki, həmin oğlan Nuhun həqiqi oğlu olmamışdır. İmam buyurur: “Xeyr, belə deyil. O, şübhəsiz ki, Nuhun oğlu idi. Lakin Allahın əmrindən çıxdığı an Allah onunla atası arasında olan əlaqəni inkar etdi. Eləcə də bizdən olub, Allaha itaət etməyən şəxs bizdən deyil.”[26] Nuhun (ə) oğlu günah içində itib-batmışdı: Bəzən insan bir işi görəndə o qədər irəli gedir ki, həmin əməlin özünə çevrilir. Necə ki möminlərin əmiri İmam Əli (ə) ədalətin özü olmuşdur. Yəni İmam Əli (ə) ədalət içində elə qərq olmuşdu ki, sanki zatı ədalətin özünə çevrilmişdi. Nuhun (ə) oğlu da pis işlər görən insanlarla o qədər oturub-durmuş və çirkin əməllər və fikirlər içində elə itib-batmışdı ki, sanki bütün varlığı qeyri-saleh əmələ çevrilmişdi. “O, qeyri-saleh əməldir” cümləsi çox qısa və müxtəsər bir cümlə olsa da, Nuhun oğlu ilə bağlı mühüm bir həqiqəti əks etdirir. Nəticədə, cümlənin mənası sanki belə olur: “Ey Nuh, əgər oğlunun zülm və fəsadı səthi olsaydı, onun barəsindəki istəyini qəbul edərdim. Amma indi ki o, başdan-ayağa fəsad və günaha batıb, şəfaətə yer yoxdur.”[27] Allahdan bağışlanma diləyə-diləyə Ona təşəkkür etmək: Həzrət Nuhun (ə) “əgər məni bağışlamasan, mənə rəhm etməsən, ziyana uğrayanlardan olaram!” cümləsi zahirən tövbə təəssüratı bağışlasa da, daxilən ilahi təlim-tərbiyə nemətinə görə şükür məzmunu daşıyır. Nuh (ə) bu cümləsində Allaha diqqət və lütfkarlığına görə təşəkkür edir. Allah bu istəyi ilə Nuhun cahil və nadanlar zümrəsində yer almasının qarşısını alır və onu sapmadan xilas edir. Sanki Nuh (ə) belə demək istəyir: İlahi, şükür ki, rəhmət və mərhəmətini məndən əsirgəmədin və məni cahil və ziyankarlardan olmağa qoymadın[28]. Ad qövmünün yeddi il qıtlıq çəkməsi: “Göydən sizə davamlı yağış göndərsin” cümləsi Ad qövmünün quraqlıq və qıtlıqdan əziyyət çəkməsindən xəbər verir. Peyğəmbərləri onlara vəd verir ki, əgər iman gətirsələr, Allah onlara bol yağış göndərəcək. Əhli-beyt (ə) hədislərindən belə məlum olur ki, Ad qövmü həzrət Huda (ə) iman gətirmədiyi, ona əziyyət verdiyi üçün yeddi il yağış üzünə həsrət qalır, quraqlıq və qıtlıqdan əziyyət çəkir[29]. Biz (sənin haqqında) ancaq onu deyə bilərik ki, bəzi tanrılarımız səni bəlaya düçar edib (ağlını başından alıb)”. (Hud) dedi: “Həqiqətən, mən Allahı şahid çağırıram, siz də şahid olun ki, mən sizin şərik qoşduqlarınızdan uzağam. Ondan başqa (tapındıqlarınızın hamısından uzağam). Hamılıqla mənə qarşı hiylə qurun və mənə heç möhlət də ver­­məyin. Mən Rəbbim və Rəbbiniz olan Allaha təvəkkül etmişəm. Elə bir canlı yoxdur ki, ixtiyarı (Allahın) əlində olmasın. Həqiqətən, Rəbbim doğru yoldadır (ədalətlidir). Əgər üz çevirsəniz, (bilin ki,) mənə əmr olunanı sizə çatdırdım. Rəbbim yerinizə başqa bir camaat gətirər və siz də Ona heç bir zərər yetirə bilməzsiniz. Rəbbim hər şeyi hifz edən və qoruyandır”. Əmrimiz yetişdikdə Hudu və onunla birlikdə iman gətirənləri Öz mərhəmətimizlə xilas etdik və onları ağır bir əzabdan qurtardıq. Bu Ad qövmü idi! Onlar Rəbbinin ayələrini inkar etdi, Onun elçilərinə asi oldu və haqq düşməni olan hər zalımın əmrinə uydular. Onları həm bu dünyada, həm də Qiyamət günü lənət təqib edəcəkdir. Həqiqətən, Ad qövmü öz Rəbbini inkar etdi. (Allahın rəhmətindən) uzaq olsun Hudun qövmü Ad! Səmud qövmünə də qardaşları Salehi (göndərdik). O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin. Sizin Ondan başqa məbudunuz yoxdur. Sizi torpaqdan yaradıb onu abad etməyi sizə həvalə edən Odur. Ondan bağışlanma diləyin, sonra da Ona tərəf qayıdın ki, Rəbbim (bəndələrinə) ya­­xındır, (onların çağırışlarına) cavab verəndir”. Dedilər: “Ey Saleh! Sən bundan əvvəl bizim ümid yerimiz idin. Atalarımızın ibadət etdiyinə ibadət etməyi bizə qadağan edirsən? Halbuki biz sənin bizləri dəvət etdiyin barəsində şübhə və tərəddüd içindəyik”. —————————————————————————————- Hər şeyin ixtiyarı Allahın əlindədir: “Nasiyə” (kəkil) saçın ön hissəsinə deyilir. “Kəkildən yapışmaq” deyilərkən nəyisə tamamilə təsir altına almaq nəzərdə tutulur. Həzrət Hud (ə) bu ifadəni Allah haqqında işlədərkən Onun qüdrətinin hər şeyi əhatə etdiyinə işarə etmək istəmişdir. O, elə bir qüdrət sahibidir ki, heç bir varlıq Onun iradəsi qarşısında müqavimət göstərə bilməz. İnsan və ya hər hansı heyvanın kəkilindən möhkəm yapışılarsa, müqavimət göstərməkdə acız qalar. Allah bu ifadədən ona görə istifadə edib ki, özlərini öyən təkəbbürlü insanlar və özlərindən razı olan bütpərəstlər meydanlarının bir neçə gün boş olduğunu görüb Allahın iradəsinə müqavimət göstərə biləcəklərini düşünməsinlər. Allahın əmri yetşidiyində heç bir müqavimət göstərmədən Ona təslim olacaqlar[30]. Kainatın ədalətlə idarə edilməsi: “Allahın düz yolda olması” deyilərkən Allahın yaranış aləmindəki sabit və dəyişməz qanunu, kainatı ədalət və hikmət üzrə idarə etməsi nəzərdə tutulur. Nəticədə, haqla batil qarşı-qarşıya gəldikdə Allah haqqı qoruyub batili məhv edir. Həzrət Hud (ə) bunu müşriklərə deyərkən Allahın ədalətli qanununun qəti və dəyişməz olduğunu, tezliklə dininə yardım edəcəyini, peyğəmbərini onların şərindən qoruyacağını, onları və batil inanclarını məhv edəcəyini nəzərdə tutmuşdur[31]. Bu dünyada Ad qövmünü təqib edən lənət: “Lənət”in mənası Allahın rəhmətindən uzaq olmaqdır. “Onları Qiyamətdə bir lənət izləyəcək” deyilərkən onların əbədi əzaba düçar olacaqlarının nəzərdə tutulması aydın məsələdir. “Onları bu dünyada lənət izləyəcək” cümləsnə gəlincə, bu barədə bir neçə ehtimal irəli sürülmüşdür: 1. Bu dünyada onların məhvinə səbəb olmuş əzab; 2. Dünyanın sonuna qədər insanların etdikləri günahlar onların hesabına yazılacaq. Çünki Nuhun tufanı sona çatdıqdan və yer üzü şirk və küfürdən təmizləndikdən sonra onlar yenidən küfür və şirkin əsasını qoydular, başqa sözlə desək, şirk və küfür ənənəsini yenidən yaydılar. Buna görə də dünya durduqca günah edənlərin günahına ortaq olacaqlar; 3. Dünyanın sonuna qədər onların vəziyyətindən, küfür və inadkarlıqlarından xəbərdar olan hər kəs onlara lənət yağdıracaq. Əlbəttə, bu üç ehtimal arasında ikincisi daha güclüdür[32]. “İsti’mar” sözünün mənası: “İsti’mar” yerin abadlaşdırılmasının kiməsə həvalə edilməsinə deyilir. Təbii ki, bunun üçün lazım olan vasitələrin onun ixtiyarına verilməsi şərtdir. Bu ifadə Səmud qövmü barəsində tamamilə yerinə düşür. Çünki onlar yamyaşıl və məhsuldar torpaqlara sahib idilər, əkinçilikdə yenilik etmiş, möhkəm binalar tikməkdə çox qabağa getmişdilər. Diqqət çəkən nüans budur ki, Allah-taala “yeri abad edib sizin ixtiyarınıza verdim” – deyil, “yer üzünü abadlaşdırmağı sizə həvalə etdim”, – deyə buyurmuşdur. Yəni bütün vasitələr ixtiyarınızdadır, siz səy və fəaliyyət göstərib yer üzünü abadlaşdırmalı, yerdə olan sərvətlərdən faydalanmalısınız. Səy və fəaliyyət göstərmədən heç nəyə nail olmayacaqsınız. Dövrümüzdə “isti’mar” sözünün mənası tamamilə dəyişmiş, Quranda nəzərdə tutulan mənanın tamamlə əksini ifadə etməyə başlamışdır. Bu söz artıq böyük siyasi və sənaye güclərin zəif və gücsüz xalqları istila etməsi, onları qarət etməsi, soyması, qanlarını sorması, həyat mənbələrini yağmalaması mənasında işlənir[33]. Dedi: “Ey qövmüm! Mənə deyin görüm, əgər mənim Rəbbimdən açıq-aydın bir dəlilim olsa, O da Öz tərəfindən mənə bir mərhəmət bəxş etsə, (Onun mənə həvalə etdiyi peyğəmbərlik vəzifəsindən boyun qaçıra bilərəmmi?) Əgər Ona itaətsizlik etsəm, Onun hüzurunda mənə kim yardım edə bilər? Sizin sözləriniz yalnız sizin ziyankar olmağınızla bağlı əminliyimi artırır. Ey qövmüm! Allahın bu dişi dəvəsi sizin üçün bir nişanədir. Qoyun Allahın torpağında otlasın. Ona pislik etməyin, yoxsa Allahın əzabı sizi yaxalayar”. Onlar dəvəni kəsdilər. (Saleh onlara) dedi: “Evlərinizdə üç gün də kef çəkin. Bu, yalan olmayan bir vəddir”. Əmrimiz yetişdikdə Salehi və onunla birlikdə iman gətirənləri Öz mərhəmətimizlə (əzabdan) və o günün rüsvayçılığından qurtardıq. Çünki Rəbbin qüvvətli və məğlubedlməzdir. Zülm edənləri isə qorxunc bir səs bürüdü və onlar öz evlərində üzüqoylu düşüb öldülər. Sanki heç o diyarın sakini olmamışdılar. Bilin ki, Səmud qövmü öz Rəbbini inkar etdi. (Allahın rəhmətindən) uzaq olsun Səmud qövmü! Elçilərimiz (mələklər) İbrahimə müjdə gətirdilər və: “Salam!”– dedilər. O da: “Sa­­lam!”– dedi və çox çəkmədi ki, (onlara) qızardılmış bir buzov gətirdi. Əllərinin ona uzanmadığını gördükdə onlardan xoşlanmadı və canına qorxu düşdü. Ona dedilər: “Qorxma! Biz Lut qövmünə göndərilmişik”. Arvadı ayaq üstə durmuşdu, (sevincindən) güldü. Biz onu İshaqla, ardınca da Yaqubla müjdələdik. —————————————————————————————— Səmud qövmünün hekayəsi: İmam Sadiqin (ə) Əbu Bəsir adlı səhabəsi bir gün İmamdan “Səmud qövmü ilahi xəbərdarlıqları yalan saydı. Dedilər: “Biz özümüzdən olan bir adama tabe olaq?! Əgər belə etsək, onda haqq yoldan azmış və dəlilik etmiş olarıq!”(Qəmər surəsi, 23-24-cü ayələr) ayələri haqqında soruşduqda, İmam buyurur: “Bu ayələr Saleh peyğəmbəri yalançı hesab edən Səmud qövmü haqqındadır. Allah peyğəmbər göndərib bütün bəhanə qapılarını bağlamadan heç bir qövmü məhv etməz. Həzrət Saleh (ə) Səmud qövmünə peyğəmbər göndərildi. Lakin qövmü onu müsbət qarşılamadı, əmrlərindən boyun qaçırıb dedi: Sən dağdan bizim üçün qarnında balası olan dişi dəvə çıxarmayınca biz sənə əsla iman gətirmərik… Allah-taala onların istəyinə uyğun olaraq qayadan qarnında balası olan dişi bir dəvə çıxartdı. Bu, Salehin doğru danışdığını göstərən bir möcüzə idi. Sonra Allah Salehə (ə) vəhy edib: “Allah suyu sizinlə bu dəvə arasında bölüb. Su bir gün sizindir, bir gün bu dəvənin”, – deyə buyurdu. Dəvənin növbəsi çatanda o heyvan sudan içən kimi böyüklü-kiçikli hər kəs dərhal onun südünü içirdi. Gecə sona çatıb səhər açılanda camaat sudan içir, dəvə isə içmirdi. Bir müddət bu minvalla ötüb keçdi. Lakin onlar yenidən Allahın əmrinə itaətsizlik göstərdilər. Bir gün bir yerə toplaşıb dedilər: “Bu dəvəni öldürün, ayaqlarını kəsin. Biz suyun bir gün bizə, bir gün isə ona aid olmasına razı deyilik”. Sonra dedilər: “Kim onu öldürməyi boynuna götürər? Həmin adama nə istəsə verərik.” Üzünün rəngi qırmızı, saçlarının rəngi palıdı, gözlərinin rəngi göy, atası tanınmaz haramzadə, pisliyi ilə şöhrət tapmış Qəddar adlı bir kişi bu işi öz üzərinə götürdü. Camaat onun üçün mükafat da təyin etdi. Dəvə suya yaxınlaşdıqda Qəddar su içincəyə qədər ona fürsət verdi. Sudan tam doyub geri dönərkən qılıncla dəvəyə zərbə endirdi. Birinci zərbə nəticəsiz olduğu üçün ona ikinci zərbəni endirdi. Dəvə böyrü üstə yerə yıxıldı. Dəvənin balası dağa tərəf qaçdı, üç dəfə üzünü göyə tutub mələdi. Səmud camaatı axışıb gəldi, hər kəs dəvəyə bir zərbə vurdu. Dəvənin ətini aralarında bölüşdürdülər, böyüklü-kiçikli hər kəs dəvənin ətindən yedi. Saleh (ə) hadisədən xəbər tutduqda onların yanına getdi. Onlara: “Ay camaat, niyə belə etdiniz? Nə üçün Allahın əmrindən çıxdınız?” – dedi. Allah Salehə vəhy edib buyurdu: “Sənin qövmün zülm etdi, itaətdən boyun qaçırdı. Mənim dəlil göndərdiyim dişi bir dəvəni öldürdü. O dəvənin onlara heç bir zərəri yox idi. Əksinə, onlara çox böyük xeyri var idi. Qövmünə çatdır, üç günə qədər onlara möhlət verirəm. Əgər bu üç gün ərzində tövbə etsələr, tövbələrini qəbul edəcəyəm. Yox əgər tövbə etməsələr və çirkin işlərindən əl çəkməsələr, əzabımı onlara göndərəcəyəm.” Saleh (ə) qövmünün yanına gedib Allahın əmrini onlara çatdırdı. Ancaq onlar daha çirkin reaksiya verərək dedilər: “Ey Saleh, əgər doğru deyirsənsə, bizə vəd verdiyini gətir”. Saleh buyurdu: “Sabah səhər üzləriniz saralacaq. İkinci gün qızaracaq, üçüncü gün isə qaralacaq”. Elə də oldu. Həmin günün səhəri üzləri saraldı. Dərhal bir yerə toplaşdılar. Bəziləri dedi: “Salehin dediyi gerçəkləşdi.” Ancaq qövmün daha çox zülmkar olanları dedilər: “Əzab nə qədər böyük olsa da, biz Salehin sözlərini qəbul etməyəcəyik.” İkinci günün səhəri üzləri qızardı. Bir yerə toplaşıb: “Salehin dedikləri gerçəkləşdi” – dedilər. Yenə də azğınları dedilər: “Əgər hamımız həlak olsaq belə, Salehin sözlərini dinləməyəcəyik…” Nəticədə, tövbə etmədilər. Üçüncü gün yetişdyində hamısının üzünün rəngi qaraldı. Bu dəfə isə bir-birinə dedilər: “Salehin dediyi əzab gəlib çatdı.” Azğınlar ümidsizlik içində və məyus halda dedilər: “Salehin bizə dediyi yetişdi.” Gecə yarı olduğunda Cəbrail (ə) onlara doğru endi. Elə yüksək səslə bağırdı ki, səsin heybətindən onların qulaqlarının pərdəsi cırıldı, ürəkləri, ciyərləri tikə-tikə oldu… Həmin günün sabahısı yataqlarında cansız uzandıqları halda, Allah göydən odlu bir gurultu göndərib hamısını yandırdı.”[34] Dedi: “Vay halıma! Mən qoca bir qarı, bu ərim də ixtiyar bir kişi olduğu halda, mən necə doğa bilərəm?! Doğrusu, bu, çox təəccüblü bir şeydir!” Dedilər: “Allahın əmrinə təəccübmü edirsən? Bu, Allahın sizin ev əhlinə olan rəhmət və bərəkətidir. O, tərifəlayiqdir, ucadır! İbrahimin qorxusu çəkildikdə və müjdə ona yetişdikdə Lut tayfası barəsində Bizimlə mübahisə etməyə başladı. Çünki İbrahim dözümlü, ürəyiyanan, təvəkkül edən bir adam idi. Ey İbrahim! Bundan (istəyindən) əl çək, Rəbbinin əmri artıq gəlmişdir. Onlara qarşısıalınmaz qəti bir əzab gəlir. Elçilərimiz (əzab mələkləri) Lutun yanına gəldikləri zaman narahat oldu, ürəyi sıxıldı və: “Bu gün çətin bir gündür!” – dedi. Tayfası tələsik (Lutun) yanına gəldi. Onlar əvvəl də pis işlər görürdülər. (Lut onlara) dedi: “Ey qövmüm! Bunlar mənim qızlarımdır. Onlar sizin üçün daha təmizdirlər. (Onlarla ailə qurun və çirkinlikdən uzaq olun.) Allahdan qorxun və məni qonaqların yanında rüsvay etməyin. Məgər aranızda ağılı başında, başa düşən bir adam yoxdur?” Onlar dedilər: “Sənin qızlarına heç bir rəğbətimiz olmadığını bilirsən. Nə istədiyimizi də yaxşı bilirsən!” (Lut) dedi: “Kaş sizə qarşı bir gücüm, qüvvəm olaydı, ya da möhkəm bir dayağım, söykənəcəyim olaydı!” (Əzab mələkləri) dedilər: “Ey Lut! Biz sənin Rəbbinin elçiləriyik. Onlar sənə əsla toxunmayacaqlar. Gecənin bir vaxtında ailəni (bu şəhərdən) apar. Heç biriniz arxasına baxmasın. Təkcə övrətin istisnadır. Onların düçar olduğu əzaba o da düçar olacaq. Onların vaxtı səhərdir. Səhər yaxın deyilmi?” ———————————————————————————— Allahın İbrahim (ə) və ailəsinə qarşı olan xüsusi lütfü: İbrahimin (ə) arvadı Allahın istəyi ilə övlad sahibi olacağını eşitdikdə təəccüblənir. Allahın elçiləri onun bu təəccübünə dərhal son qoyur, Allahın onlara bəxş etdiyi qeyri-adi nemətləri, Allahın möcüzəli şəkildə onları təhlükələrdən necə xilas etdiyini, Allahın İbrahimi zalım Nəmrudun əlindən qurtardığını, odun ortasında salamat saxladığını, bütsındıran İbrahimə təkbaşına bütün zalımlara qarşı çıxacaq qüdrət və əzmkarlıq verdiyini xatırladır və həmin Allahın ixtiyar yaşında bu ailəyə bir övlad lütf etmək istədiyini xəbər verirlər. Əlbəttə, Allahın bu rəhmət və bərəkəti həmin günlə bitmirdi. Allahın bu ailəyə bəxş etdiyi bərəkət davam etmiş və etməkdədir. Allahın İbrahmin (ə) ailəsinə lütf etdiyi İslam Peyğəmbəri (s) və məsum imamların (Allahın salamı olsun onların hamısına) varlığından böyük hansı nemət ola bilər?[35] Tərifəlayiq və uca Allah: Bu iki xüsusiyyətin qeyd edilməsi əvvəlki cümlənin məzmununu sübuta yetirmək üçündür. “Həmid” tərifəlayiq işlər görən şəxsə deyilir. Bu ad Allahın Öz bəndələrinə saysız-hesabsız nemətlər verdiyini, bəndələrinin də bu nemətlər qarşısında ibadət etməli olduğunu göstərir. “Məcid” nemətə layiq olmaq üçün bir iş görülmədiyi halda nemət verən şəxsə deyilir. Bu cür xüsusiyyətlərə malik olan Allahın peyğəmbər ailəsinə belə bir nemət verməsi təəccüblü ola bilərmi?[36] Həlim, ürəyiyanan və təvəkkül edən peyğəmbər: “Həlim” cəza və intiqama tələsməyən adama deyilir. “Əvvah” çətinlikləri və bəlaları gördükdə daha çox sızıldayan adama deyilir. “Münib” hər bir işdə Allaha üz tutan şəxsə deyilir. Bu ayədə İbrahmin (ə) mələklərlə Lutun (ə) qövmü barəsində mübahisə etməsinin səbəbi bəyan edilir. Əslində, İbrahim (ə) zalımlara əzab verilməsinə görə narahat deyildi, heç onların tərəfini də tutmurdu. Sadəcə, o, həlim və hövsələli bir adam idi, əzabın zalımlara tez endirilməsini istəmir, Allahın köməyi ilə islah olacaqlarına ümid edirdi. Habelə, o, insanların haqq yoldan sapması və məhv olmasına görə çox narahat idi. İnsanların azğınlıqdan xilas olması üçün Allaha üz tutur, Ondan yardım istəyirdi[37]. Paklığı, təmizliyi özlərinə layiq bilməyənlər: Təəccüblüsü budur ki, Lutun (ə) qövmü onun qızlarına rəğbətləri olmadığını, ümumiyyətlə bu işin onlara aid olmadığını bildirərək etiraz edirdi. Bu cümlə onların son dərəcə azğın olduğunu, pak, təmiz, imanlı qızlarla evlənməyə razı olmadıqları halda, cinsi azğınlığı özlərinə layiq biləcək qədər çirkin, haqqı batil, batili haqq hesab edəcək qədər mənfur bir cəmiyyətə çevrildiklərini göstərir. Günaha adət etmənin və ona öyrəşmənin ən son həddi budur ki, günaha aludə olanlar ən çirkin və ən utancverici əməlləri özlərinə layiq bildikləri halda, ən təmiz cinsi münasibəti yanlış əməl hesab edirlər[38]. Mehdi (ə) və səhabələri; Lutun arzusu: İmam Sadiq (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Burada “güc və qüvvə” deyilərkən Mühəmmədin (s) ailəsinin Qaimi (ə), “möhkəm dayaq və söykənəcək” deyilərkən onun 313 nəfər səhabəsi nəzərdə tutulmuşdur.” Lutun o dövrdə belə bir şəxsin və silahdaşların zühurunu arzu etməsi təəccüblü görünə bilər. Ancaq Quranın ayələrinin təfsirini ehtiva edən hədislərlə tanış olduqda onların çoxunun ümumi qanunun ayrı-ayrı nümunələrə tətbiq olduğu aydın olur. Əslində, Lut İmam Mehdinin (ə) zühurundan sonra cahanşümul ilahi hökumət quracaq qətiyyətli, qərarlı, mənəvi və fiziki cəhətdən güclü kişilərin olmasını, onlarla birlikdə qiyam etməyi, bu ilahi gücə söykənərək fəsad və azğınlıqla mübarizəyə qalxmağı, bu cür həyasız insanları əzib məhv etməyi arzulamışdır[39]. Əmrimiz yetişdiyində oranı alt-üst etdik və üzərinə daş leysanı yağdırdıq. (O daşlara) Rəbbinin dərgahında əlamət qoyulmuşdu. O, (başqa) zalımlardan də uzaq deyil! Mədyən əhlinə də qardaşları Şüeybi (göndərdik). O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin. Sizin Ondan başqa məbudunuz yoxdur. Ölçünü və çəkini əskiltməyin. Mən sizi xeyir-bərəkət içində görürəm. Ancaq sizi bürüyəcək bir günün əzabından qorxuram! Ey qövmüm! Ölçüdə və çəkidə ədalətə tam riayət edin. Camaatın malını əskiltməyin və haqlarını kəsməyin. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə çalışmayın! Əgər möminsinizsə, Allahın saxladığı sizin üçün daha yaxşıdır. Mən də sizə nəzarətçi deyiləm!” Onlar dedilər: “Ey Şüeyb! Atalarımızın tapındığını tərk etməyimizi, mallarımızla istədiyimiz kimi davranmamağı sənə namazınmı əmr edir? Sən ki, həlim və ağıllı adamsan!” Dedi: “Ey qövmüm! Bir mənə deyin görüm, əgər Rəbbim tərəfindən aşkar bir dəlilim olsa və mənə gözəl bir ruzi versə (mən Onun əmrinə qarşı çıxa bilərəmmi)? Mən sizi çəkindirdiyimə özüm əsla bulaşmaq istəmirəm. Mən yalnız bacardığım qədər sizi islah etmək istəyirəm. Mənim uğurum yalnız Allahdandır. Ona təvəkkül etdim və Onun hüzuruna dönəcəyəm! ————————————————————————————— Homoseksuallığın günahının böyüklüyü: Bu ayədə zalımlar deyilərkən Məkkə zalımları və ya Peyğəmbər (s) zamanının müşrikləri nəzərdə tutulmuşdur. Buna görə də ayənin mənası belə olur: Bu cür daş yağışının yağması Məkkə zalımlarından da uzaq deyil. Ayənin mənası belə də ola bilər: Lut qövmünün alt-üst etdiyimiz şəhərləri İslam peyğəmbərinin (s) qövmünün zalımlarından uzaq deyil. Həmin şəhərlər Məkkə ilə Şamın arasında (indiki Suriyada) yerləşir. Onlar bu şəhərlərin yanından keçib gedirdilər. “Hicr” surəsinin 76-cı ayəsində belə deyilir: “Onların yurdlarının xarabalıqları onların get-gəl etdikləri yolun üzərindədir.” “Saffat” surəsinin 137-138-ci ayələrində belə buyurulmuşdur: “Siz həmişə səhərlər onların yanından keçirsiniz. Habelə axşamlar. Düşünmürsünüzmü?” Bəlkə də bu ayə bütün zalımlar üçün bir təhdiddir. Yəni hər bir zalım Lutun (ə) qövmünün başına gələn əzaba düçar ola bilər. İmam Baqir (ə) bir hədisində belə buyurmuşdur: “Peyğəmbər ümmətindən Lut qövmünün çirkin günahına bulaşmış şəxslər də bu zalımlardandır.”[40] Homoseksuallıq istər qadınlarda olsun, istərsə də kişilərdə, İslama görə çox böyük günahlardandır. İslam öndərlərinin bu günahın pisliyindən bəhs edən çoxlu sayda hədislərini oxuduqda az sayda günahın bu dərəcədə çirkin ola biləcəyinin şahidi oluruq. İslam peyğəmbərinin hədislərinin birində belə deyilir: “Lut qövmü o utancverici əməlləri etdiyi zaman yer elə ağlayırdı ki, göz yaşları göylərə çatırdı, göylər elə ağlayırdı ki, göz yaşları ərşə çatırdı. Nəhayət, Allah göyə daş yağdırmasını, yerə isə onları udmasını əmr etdi.” Təbii ki, yer və göyün ağlaması bənzətmə və simvolik səciyyə daşıyır. Peyğəmbərin başqa bir hədisində belə deyilir: “Yeniyetmə oğlan ilə cinsi əlaqədə olan şəxs Qiyamət günü Məhşərə dünya sularının əsla pak edə bilməyəcəyi cənabətli halda gətirilər. Allah ona qəzəb və lənət edər, Cəhənnəmi onun üçün hazırlayar. Ora necə də pis yerdir!” Sonra buyurmuşdur: “Kişi cinsindən olan şəxs öz həmcinsi ilə cinsi əlaqədə olanda bu utancverici əmələ görə Allahın ərşi titrəyir.”[41] Allahın saxladığı: “Bəqiyyətullah” (Allahın saxladığı) ifadəsi halal və az miqdarın faydalı olduğunu çatdırır. Allahın əmri ilə olduğu üçün qalıcıdır. Ya da halal qazanc ilahi nemətlərin və bərəkətlərin davamlı olmasına səbəb olduğu üçün bu ifadədən istifadə edilmişdir. Sözügedən ifadə ilə bəlkə də dünya və dünyadakıların fani olub aradan getməsinə baxmayaraq, mənəvi mükafatların əbədi olaraq qalacağına işarə edilmişdir. Hədislərdə “bəqiyyətullah” ifadəsinin İmam Mehdi (ə) və bəzi başqa imamlara aid olduğu qeyd edilmişdir. İmam Mühəmməd Baqir (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Qiyam etdikdən sonra Qaimin deyəcəyi ilk cümlə bu ayə olacaq: “Əgər möminsinizsə, Allahın saxladığı sizin üçün daha yaxşıdır.” Sonra deyəcək: “Mən Allahın saxladığı, aranızdakı xəlifəsi və dəliliyəm. Hər kəs ona yalnız: “Salam olsun sənə ey Allahın yer üzündə saxladığı”, – deyə salam verəcək.” Yaddan çıxarmamalıyıq ki, Quran ayələri xüsusi bir hadisə üçün nazil olsa da, ümumi məna daşıyır, zaman-zaman digər nümunələrə də tətbiq edilə bilər. Nəzər nöqtəsi olan ayənin xitab obyekti Şüeybin qövmü olsa da, “Allahın saxladığı” deyilərkən halal mənfəət və sərmayə və ilahi nemətlər nəzərdə tutulsa da, Allah tərəfindən insanlar üçün qorunub saxlanmış, xeyir, bərəkət və xoşbəxtlik səbəbi olacaq bütün faydalı varlıqlar “Allahın saxladığı” hesab edilə bilər. Bütün peyğəmbərlər və böyük öndərlər Allahın saxladığıdır. Ciddi bir düşmənlə mübarizə apardıqdan sonra bir xalq, bir millətin sağ qalmış həqiqi rəhbəri Allahın saxladığı hesab edilir. Müharibə meydanında qalib gəlmiş mübariz əsgərlər də Allahın saxladıqlarıdır. Vəd olunmuş Mehdi (ə) də İslam peyğəmbərinin (s) qiyamından sonra sonuncu imam və ən böyük inqilab rəhbəri, xüsusilə peyğəmbərlər və imamların (Allahın salamı olsun onların hamısına) yeganə qalan varisi olduğu üçün “Allahın saxladığı” ifadəsinin ən parlaq nümunəsi və bu ləqəbin ən layiqli daşıyıcısıdır[42]. Ey qövmüm! Mənimlə olan ixtilaf və düşmənçiliyiniz Nuhun, Hudun, ya da Salehin qövmünün başına gələnlərin sizin də başınıza gəlməsinə səbəb olmasın. Lut qövmü sizdən elə də uzaq deyildir”. Rəbbinizdən bağışlanma diləyin, Ona doğru qayıdın. Rəbbim rəhimlidir, (tövbəkar bəndələrini) sevəndir. Dedilər: “Ey Şueyb! Söylədiklərinin çoxunu anlamırıq və biz səni aramızda zəif görürük. Əgər kiçik qəbilən olma­­saydı, səni daşqalaq edərdik. Bizim qarşımızda sənin heç bir gücün yoxdur.” Dedi: “Ey qövmüm! Məgər mənim kiçik qəbiləm sizin üçün Allahdan da qüdrətlidir ki, siz Ona saymazlıq edib arxa çevirirsiniz? Rəbbim sizin nə etdiklərinizi əhatə edir (bilir). Ey qövmüm! Əlinizdən gələni edin, mən də öz işimi görəcəyəm. Rüsvayedici əzabın kimə gələcəyini və kimin yalançı olduğunu tezliklə biləcəksiniz. Siz gözləyin, mən də sizinlə birlikdə gözləyirəm”. Əmrimiz yetişdiyində Şueybi və onunla birlikdə iman gətirənləri Öz mərhəmətimizlə xilas etdik. Zülm edənləri isə qorxunc səs yaxaladı və onlar öz evlərində üzüqoylu düşüb öldülər. Sanki heç oranın sakinləri olmamışdılar. Səmud qövmü (Allahın rəhmətindən) uzaq olduğu kimi, Mədyən də uzaq olsun! Biz Musanı ayələrimizlə və aydın bir dəlillə göndərdik… Firon və onun tərəfdarlarına. Ancaq onlar Fironun əmrinə tabe oldular. Halbuki Fironun əmri inkişaf və xilas səbəbi deyildi. —————————————————————————————– Şüeybin (ə) qövmünün yaşadığı dövrlə Lutun (ə) qövmünün yaşadığı dövrün yaxınlığı: Bu ayədə Şüeybin (ə) qövmü ilə Lutun (ə) qövmünün zaman baxımından yaxınlığı nəzərdə tutulmuşdur. Quran ayələrindən belə məlum olur ki, həzrət Şüeyb (ə) həzrət Musa (ə) ilə eyni dövrdə yaşamışdır. Həzrət Lut (ə) isə həzrət İbarihimin (ə) müasiri olmuşdur. Bu iki ulul-əzm peyğəmbər arasındakı zaman fasiləsi isə üç əsrdən az olmuşdur. Deməli, Şüeybin (ə) qövmü ilə Lutun (ə) qövmünün yaşadığı dövrlər arasında üç əsrdən az vaxt olmuşdur[43]. Sevən Allah: “Vədud” Allahın adlarından biridir. “Vədud” sevən və sevgisini gördüyü işlərlə büruzə verən şəxsə deylir. Allah sevəndir, yəni yaratdıqlarını və bəndələrini sevir, bəndələrinə layiq gördüyü saysız-hesabsız nemətlərlə sevgisini aşkar edir. Allah-taala Quranda belə buyurmuşdur: “Əgər Allahın nemətlərini saysanız, onları sayıb qurtara bilməzsiniz.” (İbrahim surəsi, 34-cü ayə)[44]. Nə üçün Şüeybin qövmü onu zəif hesab edirdi? İslam peyğəmbəri (s) buyurmuşdur: “Şüeyb Allaha olan sevgisindən o qədər ağlamışdı ki, gözləri kor olmuşdu”. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Şüeyb kor olduğu üçün qövmü onu zəif hesab edrdi.” Sonra buyurmuşdur: “Heç bir şəriki olmayan Allaha and olsun ki, Rəblərinin əzəmətindən qorxmurdular. Öz qohum və qəbilələrindən başqa heç nədən qorxuları yox idi.”[45] Şüeybin (ə) mənəvi məqamı: Şüeyb (ə) Allahın əziz peyğəmbərlərindən olmuşdur. Allah-taala onu Quranda təriflədiyi digər peyğəmbərlərlə yanaşı tərifləmişdir. Quranda Şüeyb əmanətdar və islahatçı peyğəmbər kimi təqdim edilmişdir. Şüeyb (ə) özü də özünü salehlərdən biri kimi təqdim edir və Allah onun bu xüsusiyyətdə olduğunu təsdiq edir. Şüeybin (ə) mənəvi şəxsiyyətinin çox yüksək olduğunu İmran oğlu Musanın (ə) on ilə yaxın ona xidmət göstərməsi təsdiq edir. İslam peyğəmbəri (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Şüeyb Allaha olan sevgisindən o qədər ağladı ki, gözləri kor oldu. Allah gözlərini ona yenidən qaytarıb buyurdu: “Ey Şüeyb, bu ağlamaq nə üçündür? Cənnətə getmək istəyindəndir, yoxsa Cəhənnəm qorxusundan?” Şüeyb dedi: “Xeyr, Sənin sevgini qəlbən qəbul etmişəm. Qəbimin gözü ilə Sənə baxanda mənimlə necə davranacağının mənim üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur.” Bu vaxt Allah ona vəhy edib buyurdu: “Ey Şüeyb, əgər bu sözün doğrudursa, görüşüm sənə mübarək olsun. Ey Şüeyb, bu ixlas və sevginə görədir ki, İmran oğlu Musanı sənə xidmətçi verdim.”[46] Qiyamət günü o, qövmünün qabağına düşüb onları oda daxil edəcək. Daxil olacaqları yer necə də pis yerdir! Onları həm bu dünyada, həm də Qiyamət günü lənət izləyir. Onlara verilən pay necə də pisdir! Bu, sənə haqlarında danışdığımız şəhər və kəndlərin hekayələrindəndir. Onların bəzisi (indi də) qalır, bəzisi isə yerlə-yeksan olub. Biz onlara zülm etmədik, onlar özləri-özlərinə zülm etdilər. Rəbbinin əzab əmri yetişdiyində Allahdan başqa çağırdıqları məbudlar onlara kömək etmədi, əksinə, onların ancaq zərər və ziyanlarını artırdı. Zülm və haqsızlıq edən şəhər və kəndlərə əzab göndərərkən Rəbbinin əzabı belə olur. Onun əzabı ağrılı-acılı və şiddətlidir. Axirət gününün əzabından qorxanlar üçün bunda bir əlamət vardır. Bu, insanların bir yerə toplanacağı və hamının ona şahid olacağı bir gündür. Biz onu (Qiyaməti) sadəcə, müəyyən olunmuş vaxtadək təxirə salmışıq. (Qiyamət) gəlib çatdığı gün Allahın izni olmadan heç kəs danışmayacaq. Bir dəstə bədbəxt, bir dəstə xoşbəxtdir. Bədbəxt olanlar oddadır. Onlar orada fəryad qoparacaq, ah-nalə edəcəklər. Rəbbinin istədiyi istisna olmaqla, göylər və yer durduqca onlar orada əbədi qalacaqlar. Rəbbin istədiyini edəndir. Xoşbəxt olanlara gəldikdə isə, onlar Cənnətdə əbədi qalacaqlar. Onlar – Rəbbinin istədiyi istisna olmaqla – göylər və yer durduqca orada əbədi qalacaqlar. (Bu,) tükənməz bir bəxşişdir. ————————————————————————————— Aşkar olan şeyin sözlə ifadəsinə nə ehtiyacı var? Bəzi təfsirçilər hesab edirlər ki, ümumiyyətlə, Qiyamət günü danışmağa ehtiyac olmayacaq. Çünki danışmaq başqalarının fikirləri ilə tanış olmaq və ya öz fikrlərimizi başqalarına çatdırmaq üçün istifadə etdiyimz bir vasitədir. Əgər başqa bir vasitə ilə qarşı tərəfinin fikirlərini öyrənmək mümkündürsə, danışmağa ehtiyac yoxdur. Buna görə də Qiyamətdə insanların bütün sirləri aşkara çıxacağı üçün daha danışmağa ehtiyac olmayacaq. Əgər danışacaqlarsa, bu, onların öz sirlərini izhar etmələri üçün deyil, bir növ orada aşkara çıxacaq əməllərinin əks olması üçündür. Orada danışmaq eynilə dünyadakı kimi olmayacaq, yəni insan istədiyi kimi yalan və ya doğru danışa bilməyəcək. Qiyamət həqiqətlərin aşkar olduğu, qeybin aşkara çıxdığı, bu dünya ilə heç bir bənzərliyi olmayan bir gündür[47]. Əbədi Cənnət və Cəhənnəm: Bu və sonrakı ayədə iki məsələ daha çox diqqət tələb edir: 1. Quran ayələri və məsumların hədislərindən belə başa düşülür ki, Qiyamət günü Cənnətə daxil olanlar orada əbədi qalacaq, bəzi cəhənnəmliklər də Cəhənnəmdə həmişəlik qalacaqlar. Bu və sonrakı ayədə də “Rəbbinin istədiyi istisna olmaqla” bədbəxt insanların Cəhənnəmdə əbədi qalacağı və “Rəbbinin istədiyi istisna olmaqla” xoşbəxtlərin Cənnətdə əbədi qalacağı qeyd edilmişdir. Təfsirçilər ayələrdə qeyd olunan istisnalar haqqında müxtəlif izahlar vermişlər. Bu izahlar arasında daha ağlabatanı bütün cəhənnəmliklərin orada qalmayacağı fikridir. Belə ki, bəziləri ilahi əfv və ilahi övliyaların şəfaəti ilə Cəhənnəmdən azad olacaq, qalanları isə böyük və bağışlanılmaz günahlar etdikləri üçün ilahi əfvə layiq olmayıb əbədi olaraq Cəhənnəmdə qalacaqlar. Buna görə də ayənin sonunda Allah-taala “Rəbbin istədiyini edəndir”, – deyə buyurmuşdur. Bu cümlədən belə başa düşülür ki, bəzi cəhənnəmliklər Allahın istəyi ilə oradan azad olacaqlar. Lakin cənnətliklər Cənnətə daxil olduqdan sonra həmişəlik olaraq orada qalacaq və heç vaxt oradan çıxmayacaqlar. Sonrakı ayədə Allah-taala “Rəbbinin istədiyi istisna olmaqla” – deyə buyurmaqla başa salmaq istəyir ki, Cənnət əhli Cənnətdə Allahın istəyi ilə qalacaq. Əgər Allah istəsə, onları Cənnətdən xaric edər, lakin bunu etməyəcək. Buna görə də Allah növbəti ayənin sonunda “(bu,) tükənməz bir bəxşişdir”, – deyə buyurmuşdur (Hud surəsi, 8-ci ayə). İmam Baqir (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Cəhənnəm sakinlərindən bir dəstəsi Cəhənnəmdən xaric olub ilahi şəfaətə nail olacaq. Sonra onları bir çayın kənarına aparacaqlar… Onlar orada yuyunacaqlar. Nəticədə, ətləri və qanları yenilənəcək, Cəhənnəmin yanığının izləri bədənlərindən təmizlənəcək. Bundan sonra Cənnətə daxil ediləcəklər. Cənnət sakinləri onları gördükdə “cəhənnəmliklər gəldi” deyəcəklər. Buna görə də onlar bu adın onların üzərindən götürülməsini istəyəcək və Allah da bu adı onların üzərindən götürəcək.” Ardınca İmam (ə) buyurmuşdur: “Əlinin düşmənləri odda həmişəlik qalacaqlar, onlar şəfaətdən məhrum olacaqlar.”; 2. “Göylər və yer durduqca”. Ortaya belə bir sual çıxır: Quranda dəfələrlə Qiyamət ərəfəsində göylərin və yerin məhv olacağı qeyd edilmişdir. Belə olduğu təqdirdə Cənnət və Cəhənnəmin, eyni zamanda onların sakinlərinin əbədiliyi yer və göylərin mövcudluğu ilə necə şərtləndirilə bilər? Qeyd etməliyik ki, Quranda Qiyamət ərəfəsində yer və göylərin tamamilə məhv olacağı, Qiyamətdə yer və göyün olmaması deyil, mövcud nizam-intzamın dəyişəcəyi və onların başqa göylərə və yerə çevriləcəyi bildirilmişdir. (İbrahm surəsi, 48-ci ayə; Zümər surəsi, 74-cü ayə.) Quranın başqa ayələrindən yer və göylərin həmişəlik qalacağı, onlar olduqca Cənnət və Cəhənnəm əhlinin də olacağı başa düşülür[48]. Onların ibadət etdiyi məbudlara (həmin məbudların batil olmasına) şübhə etmə. Onlar bu məbudlara atalarının əvvəllər ibadət etdiyi kimi ibadət edirlər. Biz onların nəsibini əskiltmədən tam verəcəyik. Biz Musaya səmavi kitab verdik. Sonra onun barəsində ixtilaf düşdü. Əgər Rəbbinin əzəli fərmanı olma­­saydı, aralarında dərhal hökm verilərdi. Onlar (hələ) şək-şübhə içindədirlər. Rəbbin hər birinin əməllərini onlara əskiltmədən verəcəkdir. Allah onların nə etdiklərindən xəbərdardır. Sən də, səninlə birlikdə Allaha doğru gələnlər də sənə əmr edildiyi kimi, möhkəm olun. Həddi aşmayın. O, sizin etdiklərinizi görür. Zalımlara arxalanma, yoxsa odun sizi bürüməsinə səbəb olar. O halda sizin Allahdan başqa heç bir vəli və himayədarınız olmayacaq. Sonra sizə kömək olunmaz. Gündüzün iki başında (əvvəlində və sonunda) və gecənin əvvəllərndə namaz qıl! Çünki yaxşı işlər pis əməlləri yuyub aparır. Bu, xatırlayanlar üçün bir xatırlatmadır. Səbir et! Allah yaxşı iş görənlərin mükafatını puça çıxarmaz. Nə üçün sizdən əvvəlki dövrlərdə yer üzündə fitnə-fəsadın qarşısını ala biləcək gücə malik alimlər olmamışdır? Onlardan yalnız xilas etdiyimiz az bir qismi istisnadır. Zalımlar dünyanın ləz­­zətlərinə uyub günahkar oldular. Rəbbin, əhalisi islah olunmağa və düzəlməyə niyyətlənmiş məmləkətləri haqsız yerə məhv etməz. —————————————————————————————– Quranın ən çətin göstərişi: İbn Abbasa istinad edilən məlumatda Peyğəmbərə (s) bundan çətin və ağır bir ayə göndərilmədiyi qeyd edilmişdir. Buna görə də səhabələri ondan: “Nə üçün belə tez qocaldın?” – deyə soruşduqlarında, buyurmuşdu: “Hud və Vaqiə surələri məni qocaltdı”. Deyilənə görə, bu ayə nazil olanda Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Hazır olun, hazır olun, çünki çalışmaq vaxtıdır.” Ondan sonra Peyğəmbər (s) heç gülməmişdir. Bu ayənin Peyğəmbərə (s) ağır gələn ən mühüm tərəfi “möhkəm ol” əmri olmuşdur. Ayədə təbliğat və və təşviqat yolunda möhkəm olmaq, ilahi vəzifələrin və Quran təlimatlarının yerinə yetirilməsində yalnız Allah üçün və Onun buyurduğu kimi möhkəm olmaq əmri verilmişdir. Qalib gəlmək asandır, ancaq onu qoruyub saxlamaq çətindir[49]. Zalımlara arxalanmayın: Bu ayədə ictimai, siyasi, hərbi və dini proqramlardan birinə işarə edilmişdir. Sözügedən proqramın əsası zalımlara etimad göstərilməməsi əmrindən ibarətdir. Zalımlara arxalanmaq çoxlu fəsadlara yol açır. Digər tərəfdən, onların güclənməsinə, onların güclənməsi isə cəmiyyətdə günah və fitnə-fəsadın yayılmasına səbəb olur. Zalımlara arxalanmaq cəmiyyətin fikir mədəniyyətinə tədricən təsir göstərir, günah və zülmün çirkinliyi təsəvvürünün ortadan qalxmasına səbəb olur, insanları zülm etməyə, zülmkar olmağa təşviq edir. Başqalarına bağlılıq formasında təzahür edən etimadın nəticəsi yalnız bədbəxtlik olduğu halda, bu etimadın mənbəyi zalım və zülmkar olarsa, vəziyyət daha acınacaqlı olar. Yalnız o cəmiyyəti mütərəqqi və inkşaf etmiş cəmiyyət hesab etmək olar ki, öz-özünü təmin edə bilsin və digər cəmiyyətlərlə olan əlaqəsi zəif və güclü prinsipinə deyil, qarşılıqlı maraqlara əsaslansın. Zəif və güclü prinsipinə əsaslanan bağlılıq istənilən halda, əsarət və istismarla nəticələnir. Əgər əlaqə və bağlılıq tərəfi zalım olarsa, zülmdə ortaqlıq və zalımın proqramlarında iştirakla nəticələnəcək[50]. Günün iki başında və gecənin əvvəllərində namaz qılmaq: Əhli-beyt (ə) hədislərindən belə qənaətə gəlirik ki, gündüzün iki başının namazı deyilərkən sübh və məğrib namazları, gecənin əvvəllərinin namazı deyilərkən isə işa namazı nəzərdə tutulmuşdur. Ayənin nəzər nöqtəsi olan cümləsində bu üç namaza işarə edilmişdir[51]. Namaz günahları yuyur: Əbu Osman adlı bir nəfərə istinad edilən hədisdə deyilir: “Salman Farsi ilə bir ağacın altında oturmuşduq. O, qurumuş bir budaqdan tutub bütün yarpaqları tökülənə qədər onu silkələdi. Sonra üzünü mənə tutub dedi: Nə üçün belə etdiyimi soruşmadın. Soruşdum: Niyə belə etdin? Dedi: Peyğəmbər (s) də bir dəfə eynilə belə etmişdi. Bir gün onunla bir ağacın altında oturmuşduq. Peyğəmbər (s) eynilə bu cür edib dedi: “Salman, nə üçün belə etdiyimi soruşmursan?” Mən: “Nə üçün etdiniz?” – deyə soruşduqda, buyurdu: “Müsəlmanlar dəstəmaz alıb beş namazı bütün şərtləri ilə yerinə yetirdiklərində günahları bu ağacın yarpaqları kimi tökülür.” Sonra bu ayəni oxudu.”[52] Cəmiyyətin korlanma səbəbi: Hər bir cəmiyyətdə zülm və fəsad olur. Mühüm olan cəhət budur ki, cəmiyyət zülm və fəsad olduğunu hiss edib onu aradan qaldırmağa səy göstərsin. Belə bir hiss olduğu və onun aradan qaldırılması istiqamətində addımlar atıldığı təqdirdə Allah bu cəmiyyətə möhlət verir, yaranış qanunu onların həyatda qalmasını tələb edir. Lakin bu hiss aradan qalxdığında, cəmiyyət günahlara laqeyd olduğunda, fitnə-fəsad sürətlə hər tərəfi bürüdüyündə artıq bu cəmyyət yaşayış haqqından məhrum olur. Məsələn, insanın bədəni mikroblara, xəstəliklərə və sairəyə qarşı mübarzə aparmaq gücündə olduğu və özünü müdafiə edə biləcəyi vaxta qədər yaşaya bilər. Lakin bədən mikroblar qarşısındakı müqavimətini itirdiyində tezliklə xəstələnir və həyatı sona yetir. Əgər insan cəmiyyətinin müdafiəçi qüvvəsi, yəni alimləri və ziyalıları zülm və haqsızlığa qarşı mübarizəyə qalxmasa, fitnə-fəsadın qarşısını almasa, bir müddətdən sonra bütün cəmiyyət fitnə-fəsada bulaşacaq, xəstə və ölü bir cəmiyyətə çevriləcək[53]. Əgər Rəbbin istəsəydi, bütün insanları vahid bir ümmət edərdi. Amma onlar hələ də ixtilafdadırlar. Yalnız Rəbbinin rəhm etdiyi şəxslər istisnadır. Onları bunun (rəhməti qəbul etmək) üçün yaratdı. Rəbbinin: “Mən Cəhənnəmi bütün (günahkar) cinlər və insanlarla dolduracağam!” fərmanı qətiləşdi. Ürəyini rahatlamaq və iradəni möhkəmləndirməkdən ötrü peyğəmbərlərin başına gələn bütün hadisələri sənə danışırıq. Bunda sənin üçün həqiqət, möminlər üçün isə öyüd-nəsihət və xatırlatma var. İman gətirməyənlərə de: “Əlinizdən gələni edin, biz də edəcəyik. Gözləyin! Biz də gözləyirik”. Göylərin və yerin qeybi Allaha aiddir. Bütün işlər də Ona qaytarılacaqdır. Elə isə Ona ibadət et və Ona təvəkkül et. Rəbbin nə etdiklərinizdən əsla xəbərsiz deyildir. [1] Nümunə, c.9, səh.3 [2] Nümunə, c.9, səh.10 [3] Əl-Mizan, c.10 ,səh.136 [4] Təfsiri-mövzui, c.1, səh.174 [5] Nümunə, c.9 ,səh.15; Əl-Mizan, c.10, səh.170 [6] Nümunə, c.9, səh.26 [7] Əl-Mizan, c.10, səh.167 və 173 [8] Nümunə, c.9, səh.51; Əl-Mizan, c.10, səh.175 və 177 [9] Əl-Mizan, c.10, səh.185 [10] Nümunə, c.9, səh.63; Əl-Mizan, c.10, səh.181 [11] Əl-Mizan, c.10, səh.183 [12] Nümunə, c.9, səh.66 [13] Əl-Mizan, c.10, səh.188 [14] Nümunə, c.9, səh.71 [15] Əl-Mizan, c.10, səh.200 [16] Nümunə, c.9, səh.78 [17] Nümunə, c.9, səh.90 [18] Nümunə, c.9, səh.94 [19] Əl-Mizan, c.10, səh.233 [20] Əl-Mizan, c.10, səh.215 [21] Əl-Mizan, c.10, səh.233 [22] Nümunə, c.9, səh.103 [23] Əl-Mizan, c.10, səh.234 [24] Nümunə, c.9, səh.109 [25] Əl-Mizan, c.10, səh.220 [26] Nümunə, c.9, səh.118 [27] Nümunə, c.9, səh.116 [28] Əl-Mizan, c.10, səh.228 [29] Əl-Mizan, c.10, səh.294 [30] Nümunə, c.9, səh.138 [31] Əl-Mizan, c.10, səh.291 [32] Əl-Mizan, c.10, səh.293 [33] Nümunə, c.9, səh.150 [34] Əl-Mizan, c.10, səh.302 [35] Nümunə, c.9, səh.173 [36] Nümunə, c.9, səh.174 [37] Əl-Mizan, c.10, səh.314 [38] Nümunə, c.6, səh.184 [39] Nümunə, c.9, səh.185 [40] Əl-Mizan, c.10, səh.332 [41] Nümunə, c.9, səh.192 [42] Nümunə, c.9, səh.203 [43] Əl-Mizan, c.10, səh.361 [44] Əl-Mizan, c.10, səh.362 [45] Biharül-ənvar, c12, səh.380; Əl-Mizan, c.10, səh.365 [46] Əl-Mizan, c.10, səh.365 [47] Əl-Mizan, c.11, səh.10 [48] Əl-Mizan, c.11, səh.23; Nümunə, c.9, səh.239 [49] Nümunə, c.9, səh.258 [50] Nümunə, c.9, səh.259 [51] Nümunə, c.9, səh.265 [52] Əl-Mizan, c.11, səh.69 [53] Nümunə, c.9, səh.275

“Yunus” surəsi

“Yunus” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Əlif, Lam, Ra. Bunlar möhkəm və hikmətli kitabın ayələridir! İçərilərindən bir adama: “İnsanları (küfr və günahın nəticələri ilə) qorxut, iman gətirənlərə Rəbləri yanında gözəl mükafat olduğunu müjdə ver!” – deyə vəhy etməyimiz xalqa təəccüblümü gəldi ki, kafirlər: “Bu kişi açıq-aşkar bir sehrbazdır!” dedilər. Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə (altı mərhələdə) yaradan, sonra (dünyanı) hökmü altına alıb idarə edən Allahdır. Onun izni olmadan heç bir şəfaət edən olmaz. Budur Rəbbiniz olan Allah. Ona ibadət edin. Xatırlayan adam olmaq istəmirsinizmi? Hamınızın dönüşü Onadır. Allah haqq vəd verib. O, məxluqu yoxdan var edir, sonra iman gətirib yaxşı işlər görənləri ədalətlə mükafatlandırmaq üçün yenidən qaytarır. Kafirləri etdikləri küfrlərə görə qaynar su və şiddətli bir əzab gözləyir! Günəşi işıqlı, ayı nurlu edən, illərin sayını və hesabı biləsiniz deyə, ay üçün mənzillər müəyyən edən məhz Odur. Allah bunları yalnız haqq olaraq yaratdı. O, ayələrini anlayanlara izah edər! Gecə ilə gündüzün bir-birinin ardınca gəlməsində, Allahın göylərdə və yerdə yaratdıqlarında Allahdan qorxan (və həqiqətləri görən) bir tayfa üçün dəlillər (əlamətlər) var. ———————————————————————————– “Yunus” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə də Məkkədə nazil olmuş bir çox surələr kimi, başda yaradılış və məad mövzuları olmaqla, bir neçə əsas və fundamental mövzunu əhatə etmişdir. Surənin əvvəlində vəhydən və peyğəmbərlik məqamından söz açılır, sonra Allahın əzəmətindən xəbər verən yaranış əlamətlərindən danışılır, dünyanın maddi həyatının keçəri olması, axirət dünyasına daha çox diqqət ayrılmasının zəruriliyi xatırlanır, insanlara iman və yaxşı əməllər vasitəsilə axirətə hazır olmaları tövsiyə edilir. Sözügedən mövzulara uyğun olaraq böyük peyğəmbərlərin, o cümlədən Nuh, Musa və Yunis (Allahın salamı olsun onların hər üçünə) peyğəmbərin həyatının müxtəlif yönlərindən fraqmentlər qeyd edilir, mövzuları daha da qətiləşdirmək üçün bütpərəstlərin inadkarlıqlarından danışılır, Allahın hər yerdə hazır olması xatırlanır. Xüsusilə sonda qeyd edilən mövzunun sübutu üçün çətinliklərlə qarşılaşdıqları zaman onların fitrətlərinin özünü necə büruzə verməsi və tək olan Allahı xatırlamalarından danışılır. Qeyd olunan mövzuların təkmilləşdirilməsi üçün uyğun məqamlarda yaxşı işlər görmüş əməlisaleh bəndələrə gözəl aqibət müjdəsi verilir, günahkarlar acı sonluqla təhdid edilir[1]. “Qadəmu sidq”[2]: Bu ifadə ilə bağlı üç fikir mövcuddur: 1. İman fitri keçmişə əsaslanır. Əslində, möminlər öz imanlarını büruzə verməklə fitrətlərinin istəklərini təsdiq etmiş olurlar. 2. Qayıdış və axirət nemətlərinə işarədir. Çünki “qadəm” sözünün mənalarından biri məqam və mövqedir. Yəni möminlərin Allah dərgahında qəti və dəyişməz məqamları var. 3. “Qadəm”in mənası öndər və rəhbərdir. Yəni mömin bəndələrə sadiq öndər və rəhbərlər göndərilmişdir. Quran təfsirlərində bu ayədə “qadəmə sidqin” deyilərkən Peyğəmbər (s) və ya həzrət Əlinin (ə) öndərliyinin nəzərdə tutulduğu qeyd edilən hədislər də bu mənanı təsdiq edir[3]. Ehtimal ki, bu hədislərdə möminlər və İmam Əlinin (ə) öndərliyinə etiqadı olan insanlara Allah Rəsulu (s) tərəfindən şəfaət ediləcəyi nəzərdə tutulmuşdur[4]. Yer və göyün altı günə yaranması: “Gün” sözü ərəb dilində, elə digər dillərdə də çox vaxt “dövr” mənasında işlənir. Məs: Gün var idi, ölkəmizdə diktatura hökm sürürdü, indi azadlığa çıxmışıq. Yəni diktatura dövrü var idi. Diktatura dövrü sona yetdikdən sonra insanların azadlıq dövrü başladı[5]. Daha çox məlumat almaq üçün bax: “Əraf” surəsi, 54-cü ayə. Ərş: Ərş sözü bəzən dam, bəzən damı olan bir vasitə, bəzən də uca, əzəmətli taxt və kürsü mənasında işlənir. Bunlar ərş sözünün həqiqi mənasıdır. Bu söz məcazi olaraq qüdrət mənasını ifadə edir. Məs: Filankəs taxta çıxdı. Filankəs taxtdan düşdü və taxtdan salındı. Bu cümlələrdə iqtidar, güc, qüdrəti ələ almaq, hökmranlıq və iqtidardan, hakimiyyətdən salınma nəzərdə tutulur. Bu cümlələrdə taxt sözünün həqiqi mənası, ümumiyyətlə, nəzərdə tutulmaya bilər. Eyni aspektdən “Allah taxtda qərarlaşdı” deyilərkən Allahın dünyanı idarə etməsi və hökmranlığı altına alması nəzərdə tutulur[6]. Ay, dəqiq təqvim: Ay nazik hilal olduğu gündən başlayaraq ayın ortasına qədər böyüyür. Həmin gündən sonra isə ayın sonuna bir, ya iki günlük vaxt qalana qədər kiçilməkdə davam edir və daha sonra qaranlıqda itir. Sonra yenidən hilal şəklində görünür və əvvəlki mənzilləri qət edir. Bu dəyişmə əbəs deyil, savadlı və savadsız olmasından asılı olmayaraq, hər kəsin oxuya biləcəyi, iş və fəaliyyətlərinin tarixini müəyyən etmək və fəaliyyətlərinə nəzarət edə bilmək üçün istifadə etdiyi çox dəqiq və canlı bir təbii təqvimdir. Bu, ayın bəhrələndiyimiz nurundan əlavə faydasıdır[7]. Bizimlə görüşəcəklərinə (və Qiyamət gününə) inanmayanlar, dünya həyatından razı qalıb ona bel bağlayanlar və ayələrimizdən xəbərsiz olanların – onların (hamısının) etdikləri əməllərə görə yeri Oddur. İman gətirib layiqli işlər görənləri Rəbləri imanları sayəsində yönləndirər. Cənnət bağlarında onların (qəsrlərinin) altından çaylar axar. Onların Cənnətdəki danışıqları (və duaları): “Allahım! Sən pak və müqəddəssən!”, orada salamlaşması: “Salam!” və sözlərinin sonu: “Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur!” olacaq. Əgər insanlar xeyir əldə etmək üçün tələsdikləri kimi, Allah da onları cəzalandırmağa tələssəydi, (tezliklə) ömürləri sona yetərdi (tamamilə məhv olardılar). Bizimlə görüşəcəklərinə inamı olmayanları azğınlıqları içində itib-batmaları üçün tərk edərik. İnsana bir sıxıntı üz verdikdə Bizi uzananda da, oturanda da, ayaq üstə olanda da çağırar. Bu sıxıntını ondan uzaqlaşdırdıqdan sonra elə gedər ki, sanki sıxıntının həlli üçün Bizi heç çağırmamışdı. Həddi aşanlara etdikləri əməllər beləcə gözəl göstərildi. Biz sizdən əvvəlki ümmətləri peyğəmbərlərinin aydın dəlillər gətirməsinə baxmayaraq, iman gətirmədikləri və zülm etdikləri üçün məhv etdik. Biz günahkarları belə cəzalandırırıq. Sonra onların ardınca sizi yer üzündə onların xələfləri etdik ki, görək siz necə davranacaqsınız. ————————————————————————————– Dünya qısa və aldadıcıdır: Sözün əsl mənasında dünyandan əl çəkmiş, dünyanın bər-bəzəyinin əsla aldada bilmədiyi İmam Əli (ə) qısa və aldadıcı dünya haqqında belə buyurmuşdur: “Sizi nəfsani istəklərin haləsi ilə, şirin və təravətli görünən dünya ilə ehtiyatlı olmağa çağırıram. Özünü nağd olması ilə sevdirir, az malını sizin gözünüzdə gözəl göstərir, özünü arzular paltarında cilvələndirir, yalanla bəzəyir, sevinci və neməti davamlı deyil, dərd-qəmindən yaxa qurtarmaq olmur, çox aldadıcı, incidici, rəngdən rəngə düşən, ölümlü, sonlu, xarab olan, acgöz, adam öldürəndir… Dünyaya etibar edib dünya tərəfindən məyus edilən çox adam olub, dünyaya etimad göstərib dünya tərəfindən yerə çırpılan çox adam olub. Çox əzəmətli insanları xar edib, çox şövkətli insanları qiymətdən salıb… Özünüz üçün seçdyiniz, inandığınız, tamahında olduğunuz budur? Ona qarşı şübhə ilə baxmayan, təhlükəsindən qorxmayan üçün pis saraydır. Bilin, necə ki bilirsiniz, dünyadan köçəcək, onu tərk edəcəksiniz.”[8] Cənnət sakinlərinin Cənnətdəki üç ləzzəti: Bu ayədə Cənnət sakinlərinin üç halından, üç böyük nemətindən və üç ləzzətindən söz açılmışdır. Birinci zövq halı Allahın zatı və sifətlərinin onların varlıqlarını nura qərq etdiyi vaxta aiddir. Bu, heç bir ləzzətlə müqayisə edilə bilməyəcək bir ləzzətdir. Onlar həmin vaxt deyəcəklər: “Allahım! Sən pak və müqəddəssən!” İkinci zövq halı sülh və səfa dolu, hər kəsin bir-biri ilə anlaşdığı bir mühitdə möminlərin bir-biri ilə qarşılaşdığı vaxta aiddir. Cənnət sakinləri qarşılaşdıqları zaman səfa və səmimiyyət dolu sözlərlə ünsiyyət quracaqlar: “Orada salamlaşması: “Salam!” olacaq”. Üçüncü zövq halı rəngarəng Cənnət nemətlərinin onlara bəxş etdiyi zövqə aiddir. Bu nemətlər onların Allaha olan diqqətini daha da artıracaq. Onlar Cənnət nemətlərindən istifadə etdikcə təriflər yağdıracaqlar: “Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur!”[9] Peyğəmbərin (s) hədislərinin birində belə deyilir: Cənnət sakinləri bir şey istədikdə: “Allahım! Sən pak və müqəddəssən!”- deyəcəklər. Bunu deyən kimi istəklərini dilə gətirmədikləri, bunun üçün göstəriş vermədikləri halda, xidmətçilər istədiklərini onlar üçün hazır edəcəklər. Yeyib-içmək başa çatdıqdan sonra Allaha həmd edəcək, şəninə təriflər deyəcəklər: “Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur!”[10] Allah əzab verməyə tələsmir: Bu ayəni şərh edərkən təfsirçilər insanın təbiətən tələskən olduğunu, xeyrinə olan şeyə tez çatmaq istəyən, bütün səbəblərin əl-ələ verib istəklərini çox sürətlə reallaşdırmasını arzulayan bir varlıq olduğunu yazırlar. Əslində, o, bunları Allahdan istəyir. Çünki bütün səbəblər Allahın əlindədir, səbəblər səbəbi Odur. İnsanın bu təbiəti nəfsani istəklərindən qaynaqlanır. Ancaq varlıq sistemi, onun nizam-intizamı insanın nəfsani istəklərinin xaricindədir. Əgər Allah-taalanın əşyaların yaranması və səbəb-nəticə sistemindəki qanunu insanların qanunlarına bənzəsəydi, cəhl və nadanlığa əsaslansaydı, o zaman Allah insanları çox sürətlə əzaba düçar etməli idi. Belə ki, qayıdış və dirçəlişi inkar edən azğın şəxs əzaba layiqdir. Lakin Allah insanlara əzab verməyə tələsmir, sınanmaları üçün dünyada onlara bir müddət möhlət verir. Çünki dünya cəza və mükafat deyil, imtahan və sınaq yeridir[11]. Açıq-aydın ayələrimiz onlara oxunduğu zaman Bizimlə görüşəcəklərinə (və Qiyamətə) inanmayanlar: “Bundan başqa bir Quran gətir və ya onu dəyişdir (və bütləri məzəmmət edən ayələrini çıxar)!” – deyərlər. Onlara de: “Mənim onu özbaşına dəyişmək səlahiyyətim yoxdur. Mən ancaq mənə vəhy olunana tabe oluram. Əgər Rəbbimin itaətindən boyun qaçırsam, böyük günün əzabından qorxaram”. De: “Əgər Allah istəsəydi, mən bu ayələri sizə oxumazdım və (Allah) onu sizə bildirməzdi. Bundan əvvəl mən uzun illər sizin aranızda yaşadım (heç bir ayə gətirmədim). Məgər başa düşmürsünüz?” Allahın adından yalan danışan, Onun ayələrini yalan hesab edən adamdan daha zülmkar kim ola bilər? Şübhəsiz ki, günahkarlar xilas olmayacaqlar! Onlar Allahı qoyub onlara nə bir xeyir, nə də bir zərər verən bütlərə ibadət edir və: “Bunlar bizim Allah yanındakı şəfaətçilərimizdir!” – deyirlər. De: “Allaha göylərdə və yerdə bilmədiyi bir şey haqqındamı xəbər verirsiniz? Allah Ona tay və bərabər tutulan bütlərdən uzaqdır və ucadır!” İnsanlar (başlanğıcda) tək bir ümmət idilər. Sonra ayrıldılar. Əgər Rəbbin tərəfindən öncədən (onların dərhal cəzalandırılması ilə bağlı) bir əmr olmasaydı, ixtilafda olduqları məsələlər barəsində dərhal hökm verilər (sonra da hamısı cəzalandırılardı). Deyirlər: “Nə üçün Rəbbi tərəfindən ona bir möcüzə göndərilmir?” De: “Qeyb (möcüzələr) yalnız Allaha məxsusdur (və Onun əmri ilədir). Siz gözləyin, mən də sizinlə birlikdə gözləyirəm! (Siz bəhanə möcüzələr gözləyin, mən də sizin cəzalandırılmanızı gözləyim.)” ——————————————————————————— 15-17. Müşriklər və başqa bir Quran tələbi: Bu ayənin bəhs etdiyi şəxslər bütpərəstlik, zülm, haqsızlıq, fəsad və günah canlarına-qanlarına qarışmış insanlardır. Quranda bütün bunlar qadağan edilmişdir. Buna görə də onların bütün inanclarını və çirkin əməllərini inkar edən ayələri qəbul edə bilmirdilər. Nəticədə, Peyğəmbərə (s) “elə bir Quran gətir ki, bütpərəstliyi, günah və fəsadı qadağan etməsin və ya elə ayələrlə əvəz et ki, bizi şirk, fəsad və günahdan çəkindirməsin”, – deyə etraz edirdilər. Onlar Peyğəmbəri (s) sanki bir şair və ya hekayətçi yerinə qoyur, zövqlərini oxşamayan, xoşlarına gəlməyən bir şeir və hekayə olduqda xoşlarına gəlməyən hissələrinin çıxarılmasını, əvəzinə xoşladıqları məzmunların salınmasını istəyən şeir və hekayə dinləyiciləri kimi, Peyğəmbərdən (s) eyni şeyləri istəyirdilər. Allah peyğəmbərinə onlara belə deməsini göstəriş verir: “Mən özümdən heç nə danışmıram, nə deyirəmsə, Allah tərəfindən gələn vəhydir. Uzun illər sizin aranızda oldum, belə sözlər danışmadım. Bu özü söylədiyim ayələrin vəhy olduğunu göstərən bir dəlildir. Əgər mən Allahın adından yalan danışsam, başqa bir Quran gətirsəm və ya onda dəyişiklik aparsam, insanların ən zülmkarı olaram. Çünki insanların ən zülmkarı Allahın adından yalan danışanlardır.”[12] İslam düşmənləri Quranla mübarizədə üç mərhələ adlamışdılar. Birinci mərhələdə Quran ayələrinə qarşı elmi mübarizəyə qalxmış, ortaya Quran maarifi ilə bağlı şübhə doğuracaq fikirlər atmış, lakin heç bir nəticə hasil etməmişdlər. Növbəti mərhələdə elmi mübarizəyə Qurandan kənar müstəvidə qalxmış, Allah kitabına qarşı  ona bənzəyən bir kitab, on surə və ya heç olmasa bir ayə təqdim etməyə çalışmış, bütünlərini bu mənfur məqsəd üçün səfərbər etmişdilər. Lakin bunun da heç bir faydası olmamışdı. Sonrakı mərhələdə Peyğəmbərin (s) öz əli ilə Quranda ixtisarlar aparmağa və ona əlavələr etməyə, Peyğəmbəri iftiraya təhrik etməyə çalışmışdılar. Ancaq bu cəhdlər də uğursuz olmuşdu. Bu ayədə həmin mübarizə mərhələsinə işarə edilmiş, Quranın izzət və hikmətinin dinə hücum çəkmiş düşmənlərin bütün elmi və əməli səylərinin, hiylə və kələklərinin, zor-güclərinin puça çıxmasına səbəb olduğu diqqətlə çatdırılmışdır[13]. Bütlərin şəfaət edəcəyinə inanmaq: Bu inanc bütpərəstlərin əsas stimullaşdırıcı etiqadlarından biri olmuşdur. Tarixi mənbələrin yazdığına görə, ərəb başçılarından olmuş Əmir ibn Ləhiyy Şamın mədən sularından istifadə etmək və müalicə almaq üçün oraya gedir. Həmin yerin bütpərəstləri onun diqqətini cəlb edirlər. Bu ibadətin səbəbini onlardan soruşduqda ona deyirlər: Bu bütlər yağışın yağmasına, problemlərin həll olmasına, Allah yanında şəfaət olunmağa səbəb olur. Əslində, xurafatçı olan bu adam onların sözlərinin təsiri altına düşür, özü ilə Hicaza aparmaq üçün onlardan bir neçə büt istəyir. Hicaz əhalisi arasında bütpərəstlik məhz bundan sonra yayılmağa başlayır[14]. Bütpərəstlər Qiyamət gününə, ümumiyyətlə, inanmadıqları üçün bütlərin şəfaətçi olduğunu deyərkən onların Qiyamətdə deyil, dünya işlərində vasitəçi olduğunu nəzərdə tuturdular[15]. Peyğəmbərdən (s) qeyri-adi möcüzələr istənilməsi: “Ayə” (möcüzə) sözü ümumi məna daşıyıb bütün növ möcüzələri ehtiva etsə də, əldə olan məlumatlar onların Peyğəmbəri tanımaq üçün deyil, təklif xarakterli möcüzələr istədiklərindən xəbər verir. Yəni oturduqqları yerdə ağıllarına nə gəlirdisə, onu Peyğəmbərə təklif edir və Peyğəmbərin də onların dediklərini yerinə yetirəcəyini gözləyirdilər. Sanki Peyğəmbəri bütün möcüzələrin açarını əlində tutmuş və hər gün kiminsə gəlib ona möcüzə təklif edəcəyini gözləyən işsiz-gücsüz bir adam hesab edirdilər. Ancaq möcüzənin Allahın işi olmasından, yalnız Onun əmri ilə baş verdiyindən, digər tərəfdən, möcüzənin Peyğəmbərin tanınması, insanların hidayət olunması, bir formasının belə, bunun üçün kifayət edəcəyindən xəbərsiz idilər. Bundan başqa, Peyğəmbər (s) Qurandan əlavə onlara kifayət qədər möcüzə göstərmişdi. Onların təklifləri macəra marağından başqa bir şey deyildi[16]. İnsanlara üz verən sıxıntıdan sonra onlara bir mərhəmət daddırdığımız zaman ayələrimizə qarşı hiyləgərlik edirlər. De: “Allah sizdən daha tez hiylə qurar (tədbir tökər)”. Elçilərimiz (mələklər) qurduğunuz hiylələri yazırlar. Sizi quruda və dənizdə hərəkət etdirən Odur. Siz gəmilərdə olduğunuz, onlar da içindəkiləri uyğun bir küləklə (məqsədə doğru) apar­­dığı və onlar sevindikləri zaman birdən fırtına qopar və dalğalar hər tərəfdən onların üzərinə gələr, həlak olacaqlarını güman edərlər. Bu vaxt Allahı ixlasla çağırıb deyərlər: “Əgər bizi bu bəladan xilas etsən, əlbəttə, şükür edənlərdən olacağıq”. Allah onları xilas etdikdə isə (yenə də) haqsızcasına yer üzündə zülm, haqsızlıq edirlər. Ey insanlar! Etdiyiniz zülm, haqsızlıq öz ziyanınızadır. Dünya həyatından (faydalanırsınız). Sonra dönüşünüz Bizə doğrudur. Biz etdikləriniz barədə sizə xəbər verəcəyik. Dünya həyatı göydən endirdiyimiz və ardınca yer üzündə insanların və heyvanların yeyəcəyi bitkilərin bitdiyi suya bənzəyir. Nəhayət, yer öz bərbəzəyinə bürünüb süsləndiyi və sakinləri də ondan faydalana biləcəklərindən əmin olduqları zaman (qəfildən) gecə, yaxud gündüz əmrimiz yetişər və onu sanki dünən heç nə olmamış kimi, biçərik. Ayələrimizi düşünən insanlara belə izah edirik. Allah əmin-amanlıq yurduna dəvət edir və istədiyini (layiq gördüyünü) doğru yola yönəldir. ———————————————————————————– Allahın lütfkarlığı qarşısında insanın naşükürlüyü: Bu ayədə Allahın lütfkarlığı və mərhəməti qarşısında insanların çoxunun naşükür olması kimi ümumi bir mövzuya işarə edilmişdir. Sıxıntı və çətinliklərdən sonra Allah insana, hətta layiq olmadığı lütfkarlığı və mərhəməti göstərdiyi halda, o, şükür və təşəkkür yerinə Allahın ayələrinə qarşı hiyləgərlik edir. Əvvəlki ayələrdə bu hiylə və kələklərin bariz nümunəsinə işarə edildi. Bu, müşriklərin Quran ayələrinə qarşı olan hiylələri idi. Onlar bu nemət qarşısında: “Bundan başqa bir Quran gətir və ya onu dəyişdir!” (Yunus surəsi, 15-ci ayə), ya da “nə üçün Rəbbi tərəfindən ona bir möcüzə göndərilmir?” (Yunus surəsi, 20-ci ayə) deyirdilər. Bununla da Quranın möcüzə olmadığına eyham vurub, Allahın ayələrinə qarşı hiylə və kələk işlədirdilər[17]. Onlar Allahın möcüzələri, bəla və nemətləri ilə qarşılaşdıqda qəbuledilməz yozumlara əl atır, qaçmaq üçün yol axtarırdılar. Məsələn, bəla və müsibət üz verdikdə bunu bütlərin qəzəbinin əlaməti kimi qələmə verir, əmin-amanlığı onların sevgi və şəfqətinin əlaməti, ya da təsadüf hesab edirdilər. Allahın tədbiri deyilərkən Allahın gizli olub gözlənilmədən, çox sürətlə üz verən bəlaları nəzərdə tutulur. Bəzən elə olur ki, Allah-taala günahkarları bir-biri ilə bəlaya düçar edir. Təbii ki, hər kəsdən qüdrətli olanın, maneələri dəf etməkdə hər kəsdən güclü olanın plan və tədbirləri daha sürətlidir. Başqa sözlə desək, cəzalandırmaq istədiyi şəxsi cəzalandırar. Halbuki Ondan qeyri heç kəs bu xüsusiyyətə malik deyil[18]. Zülm, haqsızlıq və onun sürətli nəticələri: İmam Sadq (ə) hədislərinin birində: “Üç şey var ki, nəticəsi onu edənə qayıdır: əhd pozmaq, zülm və hiylə”, – deyə buyurmuş, sonra bu ayəni oxumuşdur: “Ey insanlar! Etdiyiniz zülm, haqsızlıq öz ziyanınızadır”. Başqa bir hədisində isə belə buyurmuşdur: “Ən sürətli müsibət zülm və haqsızlığın cəzasıdır”. Allahın Rəsulu (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “(Fərz edin) əgər bir dağ başqa bir dağa zülm etsə, sonda parça-parça olacaq”[19]. 24-25. Dünya dəyişkən bir yurd, Cənnət isə əmin-amanlıq yurdudur: Quran bu iki ayədə dünyanın qeyri-sabit və dəyişkən olmasını gözəl bir misalla bəyan edir. Ağaclari, otlari, bitkiləri bar gətirmiş, başdan-başa hər guşəsi həyat bəxş edən bir bağ təsəvvür edin. Bir qaranlıq gecə və ya günəşli bir gün qəfildən qara buludlar göy üzünü alır, göy guruldayır, ildırım çaxır, tufan qopur, dolu və leysan yağmağa başlayır və həmin bağı yerlə yeksan edir. Səhərisi gün o bağı görməyə getdiyində ağacların sındığını, bitkilərin solduğunu, darmadağın olduğunu, hər şeyin torpaq üzərinə səpələndiyini görürsən. Elə vəziyyətdə olur ki, dünənki yamyaşıl və tərvaətli bağ olduğuna inana bilmirsən. İnsanların həyat macərası da belədir. Xüsusilə, yaşadığımız bu dövrdə bəzən bir zəlzələnin və ya bir neçə saatlıq bir müharibənin abad və əmin-aman bir şəhəri viran qoyduğunun, yerində xarabalıq, tikə-tikə olmuş cəsədlərdən başqa bir şey qalmadığının şahidi oluruq. Belə bir dəyişkən həyata sevinənlər necə də qəflətdədirlər! Cənnətdə isə maddi dünaynın soyğunçu keşməkeşlərindən, Allahı unutmuş sərvət sahiblərinin axmaq iğtişaşlarından, müharibə, qan tökülməsi, imperializm və müstəmləkədən heç bir əsər-əlamət yoxdur. Bütün bu məzmun “əmin-amanlıq yurdu” ifadəsində cəm olub. Əgər bu dünya həyatı tövhid və ilahi rəngə boyanarsa, bu da əmin-amanlıq yurduna çevrilər, qasırğa bəlasına məruz qalmış bağ vəziyyətindən xilas olar[20]. Yaxşı işlər görənlər üçün yaxşı mükafat və ondan da artığı var. Onların üzünü qaranlıq və zillət örtməz. Onlar cənnətlikdirlər və orada əbədi qalacaqlar! Günah qazananlara günahları qədər cəza verilər. Üzlərini zillət və xarlıq örtər. Onları Allahdan (Allahın əzabından) heç nə qurtara bilməz. Üzləri (o qədər qara olar ki,) sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüşdür. Onlar cəhənnəmlikdirlər, orada əbədi qalacaqlar! O gün onların hamısını bir yerə toplayacaq, sonra müşriklərə: “Siz də, məbudlarınız da yerinizdə durun!” – deyəcək və onları bir-birindən ayıracağıq. Məbudları onlara deyəcək: “Siz bizə ibadət etmirdiniz. Sizinlə bizim aramızda Allahın şahid olması yetər. Həqqətən, biz sizin ibadətinizdən xəbərsiz idik!” Orada hər kəs daha öncə gördüyü işin təcrübə edəcək və hamılıqla öz həqiqi ixtiyar sahibi və himayədarları olan Allaha doğru qaytarılacaqlar. Özlərindən uydurub Allaha tay tutduqları məhv olacaq. De: “Sizə göydən və yerdən kim ruzi verir? Qulaq və gözlərin sahibi (və yaradıcısı) kimdir? Ölüdən diri, diridən ölü çıxardan kimdir? İşləri yoluna qoyan, nizam-intizama salan kimdir?” Dərhal, “Allahdır!” – deyə cavab verərlər. De: “Bəs nə üçün Allahdan qorxmursunuz?” Sizin həqiqi Rəbbiniz olan Allah Odur. Elə isə haqdan sonra zəlalətdən başqa nə qalır?! Nə üçün (Ona ibadət etməkdən) üz çevirirsiniz?” Rəbbinin fasiqlərin iman gətirməyəcəkləri ilə bağlı fərmanı belə qətiləşir. ————————————————————————————- 26. “Yaxşı mükafat və daha çox” ifadələrinin mənası: Əllamə Təbatəbai “yaxşı işlər görənlər üçün yaxşı mükafat və ondan da artığı var” ayəsini izah edərkən iki ehtimal irəli sürmüşdür. Birincisi, Allah-taala hər bir yaxşı iş üçün həmin əməlin öz mislində mükafat təyin etmişdir. Daha sonra əməl edənin ləyaqətindən asılı olaraq, bu əməlin mükafatını ona bərabər və ya ondan artıq edir. Allah-taala Quranda belə buyurmuşdur: “Kim yaxşı bir iş görərsə, ona həmin işin on qat əvəzi verilər”[21], “(Allah) iman gətirənlərin və yaxşı işlər görənlərin mükafatlarını tam verəcək, üstəlik, Öz nemətindən onlar üçün (bir qədər) artıracaqdır.”[22]. İkinci ehtimal budur ki, “yaxşı mükafat” deyilərkən yaxşı aqibət və insanın “yaxşı” sözündən dərk etdiyi məna nəzərdə tutulur. “Daha artıq” deyilərkən insanın Allahın lütfkarlığından başa düşüb dərk etdiyindən artığı nəzərdə tutulur. Belə ki, “Səcdə” surəsinin 17-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Etdikləri əməllərin mükafatı olaraq gözlərə işıq gəlməsinə səbəb olan nə cür nemətlər gizlənib saxlandığını heç kəs bilməz!”, “Qaf” surəsinin 35-ci ayəsində isə belə buyurulmuşdur: “Orada onlar üçün istədikləri hər şey vardır. Dərgahımızda isə ondan artığı (heç kəsin təsəvvür belə edə bilmədiyi nemətlər) mövcuddur!”[23] Qiyamət – əməllərin qarşılığını dadmaq və əməllərin yoxlanılması: Bu ayədə Qiyamət günü insanların öz əməllərini yoxlayacağı buyurulur. Kal və ya yetişmiş olduğunun, habelə dadının müəyyən edilməsi üçün kənd təsərrüfatı məhsulu dadılmaqla yoxlanıldığı kimi, Qiyamətdə də insanın əməlləri təcrübə ediləcək. Şirin, yoxsa acı olduğunu bilmək üçün insan öz əməlini dadacaq. Bu dünyada şirin görünən çox əməllər var ki, o dünyada acı olacaq və əksinə. Hədislərin birində belə buyurulmuşdur: “Cənnət acılarla, Cəhənnəm nəfsani istəklərlə örtülmüşdür”. Buna görə də Quranda “orada hər kəs daha öncə gördüyü işi təcrübə edəcək”, – deyə buyurulmuşdur[24]. Gözlərin və qulaqların sahibi: İnsanın hissləri Allahın ixtiyarındadır, onlar Allahın hakimiyyəti altındadır. Hiss üzvləri arasında göz və qulağın qeyd edilməsi digər hiss üzvləri ilə müqayisədə bu iki hiss üzvünün insan həyatında daha çox rol oynaması ilə bağlıdır. İnsan beş hiss üzvü vasitəsilə Allahın insanın ixtiyarına verdiyi imkanlardan faydalanır, istədiyi istiqamətə doğru hərəkət edir, xoşlamadığından uzaqlaşır. Allah-taala bu cümlə ilə hiss üzvlərinin Onun ixtiyarında olduğunu, onları istədiyi şəkildə idarə etdiyini, güclü və zəif yaratdığını xatırladır. Buna görə də bəzi insanların bu hiss üzvlərinin bəzisindən məhrum olduğunun və ya bəzilərində bu hisslərdən hansınınsa daha güclü olmasının şahidi oluruq[25]. Bəzən Allah-taala insanın bədən üzvləri üzərindəki nəzarətini ondan alır. Məhz elə buna görədir ki, ölərkən çox adama gözünü və ağzını bağlamağa da icazə vermir və onlar gözü və ağzı açıq halda can verirlər[26]. Həyat – mürəkkəb və sirli bir fenomen: Canlı varlığın cansızdan necə yaranması təbiət alimlərini hələ də heyrətdə qoyan mövzulardandır. Şübhəsiz ki, mürəkkəb, incə və sirli həyat hadisəsi qeyri-adi elm və qüdrətə, universal ağıla möhtacdır. O, ilk başlanğıcda yer üzünün canlı varlıqlarını cansızlarından yaratmaqla yanaşı, onlar üçün əbədi olmayan ömür təyin etmişdir. Buna görə də həyatı ölümlü etmiş, nəticədə də dəyişilmə və kamilləşmə üçün imkan yaratmışdır. Bu ayənin təfsiri ilə bağlı başqa bir ehtimal da irəli sürülmüşdür. O da bundan ibarətdir ki, burada maddi ölüm və həyatla yanaşı, mənəvi ölüm və həyat da nəzərdə tutulmuşdur. Çünki bəzən çirkin işlər görən, imansız və haqq yolda olmayan ata və anadan ağıllı, dərrakəli və təmiz insanlar törədiyini və əksini, yəni irsiyyət qanununun əksinə olaraq dəyərli ata və anadan dəyərsiz və ölü qəlbli insanların törədiyini görürük. Bu məzmuna Əhli-beyt (ə) hədislərində çox rast gəlirik[27]. De: “Heç məbudlarınızdan məxluqu yoxdan yaradıb sonra onu qaytaran biri varmı?” De: “Yalnız Allah məxluqu yoxdan yaradıb sonra onu qaytarır. Elə isə nə üçün üz döndərirsiniz?” De: “Heç məbudlarınızdan haqqa doğru yönəldən biri varmı?” De: “Yalnız Allah haqqa doğru yönəldir. Haqqa doğru yönəldən şəxs arxasınca gedilməyə daha çox layiqdir, yoxsa doğru yol göstərilmədikcə özü onu tapa bilməyən şəxs? Sizə nə olub? Necə mühakimə yürüdürsünüz?” Onların çoxu ancaq zənnə uyar, zənn isə (insanı) haqdan ehtiyacsız etməz (haqqa qovuşdurmaz). Şübhəsiz, Allah nə etdiklərindən xəbərdardır! İlahi vəhy olmadan bu Quranın Allaha aid edilməsi layiqli (və mümkün) deyil. Lakin o, özündən əvvəlkiləri (səmavi kitabları) təsdiq və ətraflı izah edəndir. Onda heç bir şübhə yoxdur, aləmlərin Rəbbi tərəfindən nazil edilmişdir. Onlar: “O, Quranı yalandan Allaha isnad edir!” – deyirlər? De: “Əgər doğru deyirsinizsə, ona bənzər bir surə gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa, onu da (köməyə) çağırın!” (Onu elmi dəlillərlə inkar etmədilər,) əslində, məlumatları olmadığı, həqiqəti onlara aydın olmayan bir şeyi yalan hesab etdilər. Onlardan əvvəlkilər də eyni şəkildə yalan hesab etmişdilər. Bir bax, zalımların axırı necə oldu! Onların bəzisi ona inanır, bəzisi isə inanmır. Rəbbin fitnə-fəsad törədənləri daha yaxşı tanıyır! Əgər səni yalançı hesab etsələr, de: “Mənim əməlim mənə, sizin əməliniz isə sizə məxsusdur. Mənim etdiyim əməllərə siz nifrət edir, sizin etdiyiniz əməllərə (də) mən nifrət edirəm!” Onlardan bir qrupu səni dinləyir (ancaq sanki eşitmir və kardırlar). Anlamamalarına rəğmən, sən sözlərini karlara eşitdirə bilərsənmi?! ————————————————————————————– Arxasınca gedilməyə daha çox kim layiqdir? Bu ayədə Allahın dünyanı tək idarə etməsi və tövhid dəlillərindən biri bəyan edilmişdir. Deməli, fitrət və idrakının tələbi ilə insan bütün işlərdə haqqa tabe olmalıdır. Nəfsinə uyub səhvən haqdan uzaqlaşaraq nahaqqa tabe olan və əslində, nahaqqı haqq hesab edərək, nahaq yolda irəliləyən şəxsə cəza verildiyində üzrxahlıq edib özünü haqq davamçısı kimi göstərəcəkdir. Deməli, haqqa tabe olmaq hər bir halda lazımdır. Haqqa dəvət edən insanın dəvət və çağırışını qəbul etmək zərurdir. Çünki ona tabe olmaq haqqa tabe olmaq deməkdir. Əlbəttə, bu ayədə haqqa doğru yönəltmək deyilərkən təkcə yol göstərmək nəzərdə tutulmur. Çünki kimsə haqq yolu tanıyıb özü haqq yolda olmadığı halda, başqalarını bu yola dəvət edə bilər. Lakin “yolu göstərmək və məqsədə çatdırmaq” yalnız Allahın və Allahın heç bir vasitə olmadan haqq yola yönəltdiyi şəxslərin işidir. Onların dəvətinə tam şəkildə etimad göstərmək olar. Bu şəxslər yalnız peyğəmbərlər və imamlardır (Allahın salamı olsun onlara). Allah-taala bu ayədə müşriklərə “arxasınca gedilməyə daha çox həm yolu göstərən, həm də məqsədə çatdıran daha layiqdir, yoxsa haqq yola yönəltməyə əsla qüdrəti çatmayan, əksinə yönləndirilməyə ehtiyacı olan məbudlar?”- deyə sual ünvanlayır. Şübhəsiz ki, müşriklərin bu suala heç bir cavabı olmadığı üçün Peyğəmbərə (s) onların əvəzində “haqq yola yalnız Allah yönəldir”, – deyə cavab verməsini göstəriş verir[28]. Quranın universallığı: Allah-taala bu və başqa ayələrdə Quranı insan beyninin məhsulu hesab edən insanları Quran surələri kimi bir surə gətirməyə və bu vasitə ilə onların Quran surələrinə bənzər surə gətirə bilməyəcəklərini sübuta yetirmək, bu səmavi kitabın vəhy olduğunu çatdırmaq istədiyini bəyan edir. Burada diqqət yetirilməsi zəruri olan nüans Quranın təkcə fəsahət və bəlağət baxımdan misilsiz olduğunu çatdırmaq deyil. Fəsahət və bəlağət bəşəriyyəti onun qarşısında təvazökarlıq göstərməyə vadar edən misilsiz xüsusiyyətlərindən yalnız biridir. Quranın bəlkə də ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun universallığıdır. Quranın ilahi maarifin əsas prinsiplərnə malik olması, ibadət hökmləri, mədəni, siyasi, iqtisadi və məhkəmə qanunlarındakı universallığı, onda yer alan əzəmətli əxlaq və gözəl ədəb nümunələri, keçmiş peyğəmbərlər və xalqların sərgüzəştləri, qeyb xəbərləri, mələklər, cinlər, yer və göylər haqqında verilən məlumatlar, verdiyi nəsihətlər, ümidlər və təhdidlər, yaranışın başlanğıcı və Allaha doğru qayıdış haqqında verilən məlumatlar, güclü dəlilləri, ruhlandırıcı, parlaq və yönləndirici bəyanı və s. bu kitabın Allah tərəfindən endirilməsi və insanın öz məhdud qüvvələri ilə onun bənzərini gətirə bilməyəcəyi ilə bağlı qəti əminlik yaradan cəhətlərdir[29]. Cahllik və nadanlıq haqla mübarizəyə təhrik edən mühüm amildir: Bu ayədən belə başa düşülür ki, haqla mübarizə, ona qarşı müxalifət və düşmənçiliyə səbəb olan ən mühüm amillər cahillik və nadanlıqdan qaynaqlanır. “Nadanlığın sonu küfrdür” deyimi də elə buradandır. Haqq axtarışında olan müsəlmanın ilk vəzifəsi bilmədiyi məsələdə susmaq, səbirli olmaq, axtarış aparmaq, bilmədiyi məsələni hərtərəfli araşdırmaq, qarşılaşdığı məsələni inkar etmək üçün qəti dəlil əldə etməyincə inkara qalxmamaq, habelə, qəti dəlil olmadan isbat yükünün altına girməməkdir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Allah-taala iki Quran ayəsi ilə bu ümmətə iki mühüm dərs vermişdir: Yalnız bildiklərini desinlər; bilmədiklərini inkar etməsinlər!” Sonra İmam “məgər Allah barəsində haqdan başqa bir şey söyləməyəcəklərinə dair onlardan kitabda yazılmış əhd alınmamışdımı?!”[30] və “əslində, məlumatları olmadığı bir şeyi yalan hesab etdilər”[31] ayələrini tilavət etmişdir. Yozum: Bax: “Ali-İmran” surəsinin 7-ci ayəsinin izahı. Onlardan bir qrupu sənə tərəf baxır (ancaq sanki heç görmür). Görməmələrinə baxmayaraq, sən korları doğru yola yönəldə bilərsənmi?! Allah insanlara heç zülm etməz, lakin insanlar özləri özlərinə zülm edərlər! Allahın onları bir yerə toplayacağı gün(ü xatırla!) Sanki (dünyada) günün bir saatını və bir-birini görüb tanıyacaqları miqdar dayandıqlarını (hiss edəcəklər). Allahla görüşməni (və dirilməni) yalan hesab edənlər sözsüz ki, ziyana uğrayıb doğru yola yönəlmədilər. Onlara vəd etdiyimiz əzabın bir qismini sənə (dünyada) göstərsək də, yaxud (onlar əzaba düçar olmazdan əvvəl) səni dünyadan aparsaq da, istənilən halda, onların axır dönüşü Bizədir. Allah onların nə etdiklərinə şahiddir! Hər ümmətin bir peyğəmbəri vardır. Peyğəmbərləri onlara gəldiyi zaman aralarında ədalətlə hökm olunar və onlara zülm edilməz! “Əgər düz deyirsənsə, (bir xəbər ver görək) bu verdiyin vəd (əzab) nə vaxt olacaq?” – deyə soruşarlar. De: “Allahın istədiyindən başqa, mən özümə nə bir xeyir, nə də bir zərər verə bilərəm. (Bu qədər bilirəm ki,) hər ümmətin bir sonu vardır. Onların əcəli gəlib çatdıqda (əzab və ya ölüm fərmanları verildikdə) bircə saat belə nə geri qalar, nə də irəli keçərlər”. De: “Bir deyin görək əgər Onun əzabı sizə gecə, yaxud gündüz gəlsə, (onu özünüzdən dəf edə bilərsinizmi?) Günahkarlar nə üçün tələsirlər? Baş verdikdən sonra ona inanacaqsınız? (Sizə deyiləcək:) İndimi? Halbuki siz daha əvvəl ona tələsirdiniz (İndi nə faydası var?) Sonra zülm edənlərə: “Dadın əbədi əzabı. Siz ancaq qazandığınız günahlara görə cəzalandırılırsınız!” – deyiləcək. Səndən: “O (ilahi əzab vədi) doğrudurmu?” – deyə soruşacaqlar. Onlara belə cavab ver: “Rəbbimə and olsun ki, şübhəsiz, doğrudur. Siz onun qarşısını ala bilməzsiniz!” ——————————————————————————————- Dünya həyatının qısalığı: Bunu bir neçə amillə izah etmək olar: 1. İnsanlar əbədi Qiyamət həyatı ilə müqayisədə dünya həyatının bir saatdan artıq olmadığını düşünəcəklər. 2. Əbədi olmayan dünya həyatı insanlar üçün elə sürətlə keçir ki, onun sanki bir saatdan artıq olmadığı təsəvvürü yaranır. 3. İnsanlar ömürlərindən düzgün istifadə etmədikləri üçün bütün ömürlərinin bir saatdan çox dəyərə malik olmadığını düşünürlər. Buna görə də təfsirlərdə “bir-birini görüb tanıyacaqları qədər” ifadəsində insanların dünyada qaldığı müddətin azlığına işarə edildiyi qeyd edilir. Yəni ömür o qədər qısadır ki, insanlar onun yalnız iki nəfərin bir-birini görüb tanış olduğu və ayrılığı qədər davam etdiyini güman edirlər. Ayənin təfsiri zamanı irəli sürülən ehtimallardan birində zamanın qısa olması deyilərkən “Bərzəx” dövrünün nəzərdə tutulduğu qeyd edilmşdir. Yəni onlar Bərzəxdə illərin və əsrlərin necə sürətlə keçdiyini sanki yuxuda olduqları kimi hiss edəcəklər. Belə ki, Qiyamət günü min illər, on min illərə bərabər olan Bərzəx həyatının bir saatdan çox olmadığını güman edəcəklər. Qeyd olunan təfsirə əsasən “bir-birini görüb tanıyacaqlar” cümləsinin mənası belə olacaq: Bərzəx həyatı onlar üçün o qədər qısa olacaq ki, dünya ilə bağlı heç nəyi unutmayacaq və bir-birini yaxşı tanıyacaqlar. Ya da orada bir-birinin çirkin əməllərini görüb bir-birinin iç üzünü görürlər. Bunun özü onlar üçün böyük bir rüsvayçılıqdır[32]. 46-56. Peyğəmbəri (s) göndərdikdən sonra möminlərin xilas, kafirlərin əzaba düçar olması: Bu ayədə Allahın bütün ümmətlərə şamil olmuş və olmaqda davam edən qəti qanunundan xəbər verilir. O qanun da budur ki, Allah-taala əmrlərini insanlara çatdırmaq üçün bütün ümmətlərə peyğəmbərlər göndərmişdir. Sonra peyğəmbərlərlə ümməti arasında hökm vermək, imanlı şəxsləri xilas etmək, Allah və peyğəmbərlərini yalançı hesab edənləri əzaba düçar etmək üçün əzab nazil etmişdir. Sonra İslam peyğəmbərinə (s) bu qanununun heç bir istisnasız onun da ümmətinə şamil olduğunu çatdırmasını göstəriş vermişdir. Əlbəttə, ilahi əzabın Peyğəmbər (s) ümmətinə nə zaman nazil olacağını buyurmamış və onun zamanını gizli saxlamışdır. İmam Sadiqin (ə) bu surənn 50-ci ayəsi haqqında belə buyurduğunu oxuyuruq: “Bu ayədə ilahi əzabın nazil olacağını inkar edən, zahirdə müsəlman görünən axırzaman günahkarlarına göndəriləcək əzab nəzərdə tutulmuşdur.”[33] Əzab nazil olduqdan sonra tövbənin qəbul olunmaması: Bu ayədə əzab nazil olarkən tövbə qapısının bağlanacağından, peşmançılığın heç bir fayda verməyəcəyindən danışılır. Bunun səbəbi isə aydındır. Çünki belə bir halda edilən tövbə məcburiyyət və çıxılmazlıqdan edilən tövbəyə bənzəyir. Belə tövbənin isə heç bir dəyəri yoxdur[34] Əgər zülm etmiş bir şəxs yer üzündə olan hər şeyə sahib olsa, onu (əzabın qorxusundan) öz xilası üçün verər. Onlar əzabı gördükləri zaman (peşman olsalar da, daha da rüsvay olmamaları üçün) peşmançılıqlarını gizlədərlər. Onların arasında ədalətlə hökm olunar, heç birinə zülm edilməz. Bilin ki, göylərdə və yerdə nə varsa, hamısı Allahındır. Xəbəriniz olsun ki, Allahın vədi haqdır, lakin onlar (bunu) bilməz! Dirildən də, öldürən də Odur. Ona doğru qaytarılacaqsınız! Ey insanlar! Rəbbiniz tərəfindən sizə bir öyüd-nəsihət, ürəklərdə olana bir şəfa, möminlərə mərhəmət gəlmişdir! De: “Allahın bəxşiş, lütf və rəhməti ilə sevinsinlər. Bu, onların topladıqlarından daha xeyirlidir!” De: “Allahın sizə ruzi olaraq endirdiyini gördünüzmü ki, onun bir qismini haram, bir qismini isə halal etdiniz?” De: “Allah Özü sizə icazə verdi, yoxsa Allaha iftira yaxırsınız? (Özünüzdən halal və haram hökmü çıxarırsınız?)” Allaha iftira yaxanlar Qiyamət günü(nün əzabı) barəsində nə düşünürlər? Allah insanlara qarşı mərhəmətlidir, lakin onların çoxu şükür etməz! Sən hansı halda olsan (və nə düşünsən), Qurandan nə oxusan, nə iş görsəniz, onlara daldığınız (onları etdiyiniz) zaman Biz sizə şahid olarıq. Yerdə və göydə zərrə qədər bir şey sənin Rəbbindən gizli qalmaz. Ondan daha böyük, daha kiçik elə bir şey də yoxdur ki, açıq-aydın kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın! —————————————————————————————— Quran qəlb və ruh xəstəliklərinin dərmanıdır: İmam Əli (ə) bu həqiqəti çox aydın ifadələrlə bəyan etmişdir: “Dərdlərinizin dərmanını Quranda axtarın. Çətinliklə qarşılaşdığınızda Qurandan mədəd umun. Quran ən böyük dərdlərin, yəni küfr, nifaq, haqq yoldan azmanın dərmanıdır.”[35] Nemət və rəhmət: Bəxşiş və rəhmət arasında hansı fərqin olması təfsirçilər arasında uzun-uzadı mübahisələrə səbəb olmuşdur. Bəziləri ilahi bəxşiş və lütfkarlıqla zahiri nemətlərə, rəhmətlə isə batini nemətlərə işarə edildiyini hesab etmişlər. Bəziləri isə ilahi bəxşiş və lütfkarlıqla nemətin başlanğıcına, rəhmətlə isə nemətin davam etməsinə işarə edildiyini iddia etmişlər. Bəzi hədislərdə ilahi bəxşiş və lütf deyilərkən Peyğəmbərin (s) varlığı və peyğəmbərlik nemətinin, ilahi rəhmət deyilərkən isə Əlinin (ə) varlığı və imamət nemətinin nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Sonuncu təfsirdə bəlkə də bu hədisə işarə edilmişdir. Çünki Peyğəmbər (s) İslamın başlanğıcı, Əli (ə) isə onun qalma və davam etmə səbəbi oldu[36]. Cahliyyət dövründə heyvanların halal və haram üzrə bölgüsü: Burada İslamdan əvvəlki ərəblərin dəvə, qoyun və sair heyvanları öz cahil ənənələrinə uyğun olaraq halal və haram etməsi, onların arasında qəribə bölgülər aparması nəzərdə tutulmuşdur[37]. Vəsilə, saibə, hami və sairəni buna misal göstərə bilərik. (Daha ətraflı məlumat üçün bax: “Maidə” surəsi, 103-cü ayə.) Dünya Allahın hüzurudur: Bu ayədə bütün müsəlmanları haqq yolda saxlayacaq, onları sapmalardan qoruyacaq böyük bir məsələ qeyd edilmişdir. Bu məsələyə diqqət cəmiyyətin sağlam olmasına səbəb olur. İnsanlar bir həqiqəti yaddan çıxarmamalıdırlar ki, nə danışırıqsa, nə düşünürüksə, haraya baxırıqsa, hansı haldayıqsa, təkcə Allah deyil, Onun mələkləri də bizi izləyir, bütün diqqətləri ilə bizə nəzarət edirlər. Yerdə və göydə ən kiçik hərəkət belə Ondan gizli qalmır. Hər şey səhv, yanlış və dəyişiklikdən uzaq olan lövhi-məhfuzda, Allahın sonsuz elm səhifəsində, Allaha yaxın olan mələklərin və insanın əməllərni yazan mələklərin düşüncəsində, hamımızın əməl dəftərində qeyd edilir. Təsadüfi deyil ki, İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “İslam peyğəmbəri (s) bu ayəni tilavət edəndə möhkəm ağlayırdı.” Bir halda ki Peyğəmbər (s) o cür ixlası, bəndəliyi, insanlara xidməti, yaradana ibadəti ilə Allahın elmi qarşısında öz əməllərinə görə o cür qorxu keçirirsə, bizim vəziyyətimiz məlumdur[38]. Bilin ki, Allahın dostlarının heç bir qorxusu yoxdur və onlar kədərlənməzlər. İman gətirmiş və (Allahın əmrinə qarşı çıxmaqdan) çəkinmiş şəxslər – dünyada da, axirətdə də şaddırlar. Allahın verdiyi vədlər heç vaxt dəyişməz. Bu, böyük qurtuluşdur! Onların sözləri səni kədərləndirməsin. Bütün izzət (güc və qüdrət) yalnız Allaha məxsusdur. O, eşidəndir, biləndir! Bilin ki, göylərdə və yerdə olanların hamısı Allahındır. Allahdan qeyrisini Ona şərik qoşanlar (məntiq və dəlil qarşısında) tabe olmazlar. Onlar əsassız fikirlərə tabe olar və yalnız yalan danışarlar. Gecəni dincəlməyiniz üçün təyin edən, gündüzü (çalışıb ruzi qazanmağınız üçün) işıqlı edən Odur. Bunlarda eşidən qulaqları olanlar üçün dəlillər vardır. “Allah Özünə övlad seçmişdir!” dedilər. Allah (hər bir eyib, nöqsan və ehtiyacdan) pak və müqəddəsdir. O, ehtiyacsızdır. Göylərdə və yerdə nə varsa, hamısı Onundur. Bu iddianıza heç bir dəliliniz yoxdur. Allaha qarşı bilmədiyiniz şeyimi deyirsiniz? De: “Allaha qarşı yalan uyduranlar, (əsla) nicat tapmazlar!” Dünyadan (azacıq) mənfəətləri vardır. Sonra bizə doğru qayıdacaqlar, ondan sonra küfr etdiklərinə görə onlara çox şiddətli bir əzab daddıracağıq! —————————————————————————————– Allah dostlarının qorxusu və qəm-qüssəsi olmaz: “Övliya” mənası iki şey arasında vasitəsizlik, yaxınlıq və fasiləszlik olan “vəli” sözünün cəmidir. Buna görə də övliyalar (Allah dostları) Allahla aralarında heç bir pərdə, maneə və fasilə olmayan şəxslərdir. Onların qəlblərində olan örtük aradan qalxmış, allahtanıma nuru, iman və pak əməl sayəsində Allahı qəlb gözü ilə heç bir şübhə, tərəddüd olmadan görürlər. Varlığı sonsuz, qüdrəti nəhayətsiz, mütləq kamillik olan Allahı bu cür tanıma sayəsində Allahdan qeyrisi nəzərlərində kiçik, dəyərsiz, qeyri-sabit görünür. Okeanla tanış olanın gözündə damcının heç bir dəyəri olmaz. Günəşi görən şəxs şamın işığına etina etməz. Buna görə də onların qorxusu və qəm-qüssəsi olmaz. Çünki insanda qorxu əlində olan nemətləri itirdiyi və ya gələcəkdə onu təhdid edən təhlükələr olduğu zaman yaranır. Qəm-qüssə də insanda əlində olan nemətləri itirdiyi üçün yaranır. Allahın həqiqi dostları maddi dünyanın bütün bağlılıqlarından və əsarətindən azaddırlar, başqalarını davamlı olaraq iztirab və narahatlıq içində saxlayan qorxular və qəm-qüssələr onlardan uzaqdır[39]. İmam Əlidən (ə) bu ayə və Allah dostlarının xüsusiyyətləri haqqında soruşulduqda İmam belə buyurmuşdur: “Allah dostları Allah üçün olan ibadəti səmimi şəkildə yerinə yetirən, başqaları təkcə dünyanın zahirinə baxdıqları halda, onlar dünyanın batininə baxan, (bu dərin baxış sayəsində) dünyanın gec yetişən təsirlərindən xəbərdar olan, başqaları dünyanın keçici bəzək-düzəyinə aldandığı halda, dünyanın onları tezliklə tərk edəcəyini bildikləri üçün onu tərk edən, dünyanın tezliklə onları öldürəcəyini bildikləri üçün ona qarşı olan sevgilərini ürəklərndən qovub çıxaran şəxslərdir.”[40] İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Qeybdə olduğu vaxt imamlarının (özlərini islah etməklə) zühurunu gözləyən, zühur etdiyi vaxt əmrinə müti olan Qaim İmamın (ə) ardıcıllarının xoş halına! Onlar Allah dostlarıdırlar. Onların qorxusu və qəm-qüssəsi olmaz.”[41] Allahın təqvalı insanlara müjdəsi: Bu ayədə Allahın Öz dostlarına dünya və axrətdə nəyi layiq görməsi təfsirçilər arasında fikir ayrılığına səbəb olmuşdur. Bəziləri hesab edir ki, bu, dünyasının dəyişib o dünyaya gedərkən mələklərin möminlərə “sizə vəd verilmiş Cənnət sizə mübarək olsun”[42] deyə verdiyi müjdədir. Bəzləri hesab edir ki, bu, Allahın möminlərin düşmən üzərində qələbə çalması və yer üzündə hökmranlıq etməsi ilə bağlı verdiyi qələbə vədləridir. Bəzi hədislərdə bu, mömnlərin dünyada gördükləri yaxşı yuxuların yozumları, qəbirlərindən qalxdıqdan sonra mələklərin onlara verdiyi Cənnət vədi olduğu qeyd edilmişdir. Ayədən müjdənin çox geniş məna ifadə etdiyi, hər növ müjdə, şadlıq, qələbə və uğuru ehtiva etdiyi məlum olur. Qeyd etdiyimiz bütün məzmunlar müjdənin ayrı-ayrı nümunələridir. İmam Sadiqin (ə) dostlarından biri İmamın belə buyurduğunu qeyd edir: “Bu məktəbin davamçıları ömürlərinin son anlarında elə şeylər görürlər ki, gözləri parlayır”. Ravi belə qeyd edir: “Mən israrla: “Nə görürlər?” – deyə soruşdum və on dəfə eyni sualı təkrar etdim. Lakin hər dəfəsində İmam təkcə bu cümlə ilə kifayətləndi: “Görərlər.” Məclisin sonunda üzünü mənə tərəf tutub səsləndi: “Deyəsən israr edib nəyi gördüklərini öyrənmək istəyirsən.” Dedim: “Bəli, əlbəttə.” Sonra ağladım. İmam halımı görüb lütfkarlıqla buyurdu: “O iki nəfəri görərlər.” Soruşdum ki, hansı iki nəfəri? Buyurdu: “Peyğəmbər (s) və Əlini (ə). Heç bir imanlı insan bu iki böyük şəxsyyətin ona müjdə verdiyini görmədən dünyaya göz yummaz. Bunu Allah Quranda bəyan edib.” Soruşdum ki, harada, hansı surədə? Bu vaxt İmam bu ayəni tilavət etdi”[43]. Müşriklərə Nuhun əhvalatını danış. Bir zaman o, öz ümmətinə belə demişdi: “Ey ümmətim! Əgər aranızda olmağım və Allahın ayələrini sizə xatırlamağım sizə ağır gəlirsə (əlinizdən gələni edin), mən Allaha təvəkkül etmişəm. Məbudlarınızla birlikdə nə edəcəyinizi qərarlaşdırın. Sizə heç nə gizli qalmasın (görəcəyinz işi hərtərəfli yoxlayın), sonra mənə heç möhlət də verməyib həyatıma son qoyun! Əgər siz (dəvətimi qəbul etməkdən) üz çevirsəniz, (pis iş görmüş olarsınız, çünki) mən sizdən heç bir muzd istəmirəm. Mənim muzdum yalnız Allaha aiddir. Mənə müsəlmanlardan (Allahın əmri qarşısında təslim) olmaq əmr edilmişdir!” Lakin onlar Nuhu yalançı hesab etdilər. Biz Nuha və onunla birlikdə gəmidə olanlara nicat verdik, onları varislər (xələflər) etdik. Ayələrimizi yalan hesab edənləri isə suda batırıb boğduq. Bax gör qorxudulanların (lakin ilahi qorxuya əhəmiyyət verməyənlərin) aqibəti necə oldu! Nuhun ardınca öz ümmətlərinə elçilər göndərdik. Onlar açıq-aşkar dəlillər gətirmişdilər. Ancaq bunlar daha öncə yalan hesab etdikləri şeyə iman gətirmədilər. Biz (dərk etməmələri üçün) həddi aşanların ürəklərini belə möhürləyirik. Onlardan sonra Musanı və Harunu öz ayələrimizlə Firon və tərəfdarlarına göndərdik. Lakin onlar təkəbbürlük etdilər (və haqqa tabe olmadılar). Çünki günahkar bir dəstə idilər. Onlara Bizim tərəfimizdən haqq gəldikdə: “Bu, aşkar bir sehrdir!” – dedilər. Musa dedi: “Məgər sizə haqq gəldiyi zaman onun barəsində beləmi deyirsiniz? Bu sehrdirmi? Halbuki sehrbazlar (əsla) nicat tapmazlar!” Onlar: “Bizi atalarımızın tapındığından döndərmək, özünüz də yer üzündə böyüklük etmək üçünmü gəldiniz? Biz sizə (əsla) iman gətirmərik!” – dedilər. —————————————————————————————- Din rəhbərlərinin düşmən qarşısında şücaəti: Həzrət Nuh (ə) “məbudlarınızla birlikdə nə edəcəyinizi qərarlaşdırın. Sizə heç nə gizli qalmasın (görəcəyinz işi hərtərəfli yoxlayın)…” cümləsi ilə xalqını ona qarşı bütün gücünü səfərbər etməyə təhrik etdi. Təbii ki, bu çağırış onların özlərinin və bütlərinin aciz və gücsüz olduğunu, Allahın Öz peyğəmbərini düşmənlərdən qoruya biləcəyini göstərmək üçün idi[44]. Bu ayələr nazil olduğu vaxt Peyğəmbərin (s) vəziyyəti eynilə Nuhun (ə) vəziyyəti kimi idi. Sanki Allah-taala bu ayələri göndərməklə peyğəmbərə düşmənin güc və qüdrətinə əhəmiyyət verməməyi, cəsarətlə öz yoluna davam etməyi göstəriş verirdi. Çünki onun arxalandığı varlıq Allahdır. Heç bir qüvvə Onun qüdrəti qarşısında müqavimət göstərə bilməz. Bəzi təfsirçilər Nuhun bu cümləsni və peyğəmbərlərin buna bənzər ifadələrini möcüzənin bir növü hesab etmişlər. Çünki onlar aşkarda heç bir imkana malik olmadıqları halda, düşməni məğlub edəcəkləri ilə təhdid edir, özlərinin qələbəsindən xəbər verirdilər. Bu, bütün İslam rəhbərləri üçün böyük bir dərsdir. İslam rəhbəri düşmənlərin izdihamı qarşısında qorxmamalı, Allaha təvəkkül etməli, yüksək qətiyyət və əzmkarlıqla onları meydana çağırmalı, aciz olduqlarını elan etməlidir. Bu mühüm amil ardıcılların ruhiyyəsinin güclənməsinə, düşmənlərin ruhiyyəsinin sınmasına səbəb olur[45]. Peyğəmbərlik mükafatı: Həzrət Nuh (ə) “əgər siz (dəvətimi qəbul etməkdən) üz çevirsəniz, (pis iş görmüş olarsınız, çünki) mən sizdən heç bir muzd istəmirəm” cümləsi ilə demək istəyir ki, əgər siz məndən üz çevirsəniz, mənim üçün heç bir problem olmayacaq. Çünki mən sizdən haqq istəmədim ki, sizin üz çevirməyiniz mənim haqqımın aradan getməsinə səbəb olsun. Mənim muzdumu Allah verir[46]. Yalançı iddiaçılarla müqayisədə həqiqi peyğəmbərlərin ən parlaq əlamətlərindən biri onların ilahi maraq güdməsindədir. İlahi maraq peyğəmbərlik iddiasının düzlüyünün dəlilidir. Halbuki yalançı iddiaçılar maddi maraq güdür, kahinlər və sairədə müşahidə edildiyi kimi, onların məqsədi yalnız şəxsi mənfəətlərdir. Quranda ilahi peyğəmbərlərin öz zəhmətləri müqabilində heç nə ummaması mövzusunun daha çax qabardılması onların bu imtiyazla tanına biləcəyindən xəbər verir. Onlar bu şüarı həm sözdə vermiş, həm də əməldə göstərmişdilər. Halbuki yalançı bir iddiaçı belə bir söz deyib, onu əməldə əsla göstərə bilməz[47]. Əhli-beyt (ə) müsəlmanların nicat gəmisidir: Bu ayəyə əsasən Nuhu yalançı hesab edənlərin hamısı həlak oldu, təkcə Nuh (ə) və onunla birlikdə gəmidə olanlar xilas oldular. Sünni və şiə ravilərinin əksəriyyətinin Peyğəmbərdən (s) nəql etdiyi və “Gəmi hədisi” adı ilə şöhrət tapmış hədisdə Peyğəmbərin (s) belə buyurduğunu oxuyuruq: “Mənim Əhli-beytim Nuhun gəmisi kimidir. Ondan yapışan xilas olacaq, ondan imtina edən boğulacaq.” Yəni yalnız Peyğəmbərin (s) Əhli-beyti ilə birlikdə olanlar xilas olacaqlar[48]. Möcüzə ilə sehrin fərqi: Əvvəlki ayədə həzrət Musanın (ə) düşmənlərinin onun möcüzəsini sehr və cadu hesab etdiklərini oxuduq. Bu ayədə Musanın (ə) özünü müdafiə etmək üçün iki dəlil gətirdiyi qeyd edilir. Birincisi, o buyurur: Bu sehr və cadu deyil, həqiqətdir. Yəni möcüzə və sehr, hər ikisi insanları öz təsiri altına alsa da, sehr yanlış, sehrbazların işləri məqsədsiz, məhdud və az dəyərlidir. Lakin peyğəmbərlərin möcüzələri həqiqətdir, islah etmə və tərbiyələndirmə kimi gözəl məqsədlərə xidmət edir, daha geniş və məhdudiyyətsiz formada təqdim edilir. İkincisi, o buyurur: “Sehrbazlar əsla xilas olmayacaqlar”. Fəaliyyətləri aldadıcı və azdırıcı xüsusyyətə malik olan sehrbazlar mənfəətpərəst, azdırıcı, dəyişən və yalançı şəxslər olurlar. Onları gördükləri işlərdən tanımaq olar. Lakin peyğəmbərlər haqq tələb edən, ürəyiyanan, təmiz ürəkli, məqsədyönlü, dindar, maddiyyata etina etməyən şəxslərdir. Sehrbazların ixlasla işləri yoxdur, onları sərvət, məqam, və şəxsi mənfəətlər maraqlandırır. Halbuki peyğəmbərlərin məqsədi Allahın yaratdığı insanları haqqa doğru yönəltmək, insan cəmyyətinin maddi və mənəvi dünyasını islah etməkdir[49]. Firon: “Nə qədər bilikli sehrbaz (cadugər) varsa, yanıma gətirin!” – dedi. Sehrbazlar gəldikdə Musa: “Ata biləcəklərinizi (sehr-cadu vasitələrinizi) atın” – dedi. Onlar atdıqda Musa dedi: “Sizin gətirdiyiniz (etdiyiniz) hər şey sehrdir. Allah tezliklə onu batil edəcəkdir. Çünki Allah fitnə-fəsad törədənlərin əməllərini islah etməz! Günahkarlar istəməsələr də, Allah, haqqı Öz vədilə gerçəkləşdirəcək!” Firon və tərəfdarlarının işkəncələrinin qorxusundan (ilk başlanğıcda) Musaya öz qövmündən olan kiçik bir qrup istisna olmaqla, heç kəs iman gətirmədi. Çünki Firon o yerdə hökmdar və həddi aşmışlardan idi. Musa dedi: “Ey qövmüm! Əgər Allaha iman gətirmisinizsə və təslim olmusunuzsa, Ona təvəkkül edin!” Onlar dedilər: “Yalnız Allaha təvəkkül edirik. Ey Rəbbimiz! Bizi zalım tayfanın işkəncələrinə məruz qoyma! Və bizi Öz mərhəmətinlə kafirlərin əlindən qurtar!” Musaya və qardaşına: “Camaatınız üçün Misirdə evlər seçin, evlərinizi bir-birinin qarşısında tikin, namaz qılın və möminləri (zəfərlə) müjdələyin!” – deyə vəhy etdik. Musa dedi: “Ey Rəbbimiz! Sən Firona və tərəfdarlarına dünyada zinət və mal-dövlət vermisən! Ey Rəbbimiz! (Nəticədə, bəndələrini) Sənin yolundan azdırırlar. Ey Rəbbimiz! Onların mal-dövlətini məhv et və (törətdikləri günahlara görə) ürəklərini möhürlə (sərtləşdir) ki, şiddətli əzabı görməyincə iman gətirməsinlər!” ————————————————————————————— Cadugərlərin cadusunun puça çıxarılması: Bu ayədə həzrət Musa (ə) baş verəcək hadisə (əsanın əjdahaya çevrilməsi) ilə uyğunluq təşkil edəcək bir həqiqətə aydınlıq gətirir. Cadugərlərin etdikləri (iplərin və əsaların ilan və əjdaha şəklində görünməsi) sehrdir. Sehr gerçək olmayanın gerçək kimi göstərilməsidir. Sehr və cadunun əsası batil olduğu üçün Allah da onu batil edir və puç olduğunu açıb göstərir. Haqqı aşkar və davamlı etmək, batili aradan aparmaq Allahın qanunudur. Batilin nail olduğu qüdrət müvəqqəti olar. Qüdrət və əbədilik haqqa məxsusdur. Batilin və nahaqqın müvəqqətiliyi Allah-taalanın bir çox ayədə bəyan etdiyi bir həqiqətdir. Nəzər nöqtəsi olan ayənin sonunda da buna təkid edərək buyurmuşdur: “Allah fitnə-fəsad törədənlərin əməlini islah etməz.”[50] İsrail övladlarının şəhərdə məskunlaşmağa başlaması: “Qiblə” sözünün leksik mənası qarşı-qarşı olmaqdır. Qiblə sözünün bu gün məşhur olan mənası onun ikinci dərəcəli mənasıdır[51]. Bu ayəni təfsir edərkən bildirirlər ki, Allah Musa və qardaşına (Allahın salamı olsun onların hər ikisinə) vəhy edib Misirdə qövmləri üçün ev tikmələrini göstəriş verir. Həmin vaxta qədər İsrail övladları şəhər həyatı görməmiş, səhra sakinləri kimi çadırlarda yaşamışdılar. Onlara təbliğat aparmaları və məşvərət etmə imkanına malik olmaları, namazlarını cəm şəkildə qılmaları üçün evlərini sıra ilə qarşı-qarşıya, divar-dvara tikmək göstərişi verilir[52]. Musanın (ə) nifrini və onun qəbul edilməsi: Firon tərəfdarlarının iman gətirəcəyindən tamamilə ümid kəsildikdən sonra həzrət Musa (ə) onları nifrin etmişdir. Onların əsla xilas olmayacağı, yalnız azğınlaşmaqda davam edib, başqalarını da azğınlığa sürükləyəcəyi qəti şəkildə aydınlaşdıqdan sonra Musa (ə) onları nifrin edir və Allahdan Firon tərəfdarlarının iman gətirməməsini, yalnız ilahi əzabı gördükləri zaman, imanın heç bir faydası olmayacağı vaxt iman gətirmələrini istəyir[53]. Buyurdu: “Duanızı qəbul etdim. Qətiyyətli olun və bilməyənlərin yolunu izləməyin! İsrail oğullarını dənizdən (Nil çayından) keçirtdik. Firon və qoşunu zalımcasına və təcavüzkarcasına onları təqib etdi. (Firon) batacağı anda: “İsrail oğullarının inandıqlarından başqa tanrı olmadığına iman gətirdim. Mən təslim olanlardanam!” – dedi. (Ancaq ona belə xitab edildi:) İndimi? Halbuki daha əvvəl üsyan etmiş və fitnə-fəsad törədənlərdən olmuşdun! Gələcək nəsillərə bir ibrət olasan deyə, bu gün bədənini xilas edəcəyik. İnsanların çoxusu ayələrimizdən xəbərsizdirlər! (Sonra) İsrail oğullarını münasib bir yerdə məskunlaşdırıb, təmiz və pak (halal) ruzilər verdik. Onlar elm gələnə qədər ixtilafda olmadılar. Qiyamət günü Rəbbin ixtilafda olduqları məsələlər barəsində onların arasında hökm verəcəkdir! Əgər sənə nazil etdiyimizə şübhə edirsənsə, səndən əvvəl səmavi kitab oxuyanlardan soruş. Haqq sənə, sözsüz ki, Rəbbin tərəfindən yetişmişdir. Buna görə də əsla şübhə edənlərdən olma! Allahın ayələrini təkzib edənlərdən də olma, yoxsa ziyana uğrayanlardan olarsan! Barələrində Rəbbinin fərmanı gerçəkləşmiş olanlar iman gətirməzlər! Şiddətli əzabı görənə qədər bütün ayələri görsələr belə (iman gətirməzlər). —————————————————————————————– Məcburi imanın faydasızlığı: Musanın (ə) öncədən verdiyi xəbərlər biri-digərinin ardınca gerçəkləşdikdən, bu böyük peyğəmbərin doğruçu olduğuna əvvəlkindən daha artıq əmin olduqdan və gücünü gördükdən sonra Firon çıxılmaz vəziyyətdə qalıb iman gətirdiyini elan etdi. Ümid edirdi ki, Allah İsrail övladlarını dağ boyda dalğalardan xilas etdiyi kimi, onu da xilas edəcək[54]. Zülmkarlar və dövrün despot hökmdarları usanmadan öz çirkin əməllərini davam etdirirlər. Lakin ölüm onları yaxaladığında, pərdələr qalxdığında, etdkləri əməllərin nəticəsi gözləri önündə təcəssüm etdiyində peşman olur və iman gətirdiklərini elan edirlər. Halbuki bu imanın heç bir faydası və dəyəri olmur. Əməli edib-etməmək kimi ixtiyari seçim olduğu zaman gətirilən imanın dəyəri vardır. Habelə insanın xeyir və şər səbəbi olacağı dünyada gətirdiyi imanın qiyməti vardır. Ancaq dalğaların qoynunda saman çöpü kimi o tərəf-bu tərəfə çırpılan şəxsin gətirdiyi imanın faydası və dəyəri yoxdur[55]. Fironun cansız bədəninin sahilə çıxması: Təfsirçilərin əksəriyyəti hesab edirlər ki, “bədən” deyilərkən bu ayədə Fironun cansız bədəni nəzərdə tutulmuşdur. Çünki o bölgənin insanlarının təsəvvüründə Firon o qədər əzəmətli bir varlıq hesab edilirdi ki, əgər bədəni sudan çıxmasaydı, çoxları Fironun batdığına inanmayacaq və onun xilas olması ilə bağlı əfsanələr qoşacaqdılar. Bu səbəbdən də gələcək nəsillərə ibrət olsun deyə, Allah-taala onun cansız bədənini sahilə çıxardı. Bu gün də Misir və Britaniya muzeylərində fironlardan neçəsinin bədəni mumiyalanmış şəkildə qorunur. Bəziləri onlardan birinin Musanın (ə) müasiri olmuş Fironun bədəni olduğunu ehtimal edirlər[56]. Münasib yer: Münasib yer deyilərkən insanın məskunlaşmaq üçün arzuladığı yer nəzərdə tutulur. Sanki həmin yer “mən insanların məskunlaşması üçün yaxşı yerəm və bu iddiamda doğruyam”, – deyə səslənir. Gözəl ab-havaya, bərəkətli torpağa, bol nemətlərə malik olması, insanın məskunlaşması üçün uyğun olması münasib yerin xüsusiyyətlərindəndir. İsrail övladlarının məskunlaşdığı əlverişli və münasib yer deyilərkən Beytül-müqəddəs və Şam torpaqları nəzərdə tutulmuşdur. Allah-taala onları həmin ərazidə məskunlaşdırıb, buranı müqəddəs və mübarək adlandırmışdır. Quranda onların bu əraziyə daxil olması hadisəsi qeyd edilmişdir[57]. Peyğəmbərin (s) şübhə və tərəddüdü var idimi? Allah-taala bu ayədə Peyğəmbəri (s) himayə etmək və nazil etdiyinin doğru olduğunu sübuta yetirmək üçün Peyğəmbərə (s) kitab əhlinin öz kitablarını təhrif etməyən və onu düzgün oxuyanlarından bu barədə soruşmaq göstərişi verir. Çünki bu ilahi maarif ümumi şəkildə bütün səmavi kitablarda öz əksini tapmışdır. Bu ayədə diqqət yetirilməsi tələb olunan ən mühüm nüans budur ki, Peyğəmbər (s) ona nazil olana şübhə etməmişdir. “Əgər şübhən varsa” ifadəsi nəzərdə tutulan mövzunu sübuta yetirmək və gücləndirmək məqsədi daşıyır. Belə ki, bu ifadə formasından elmi və rasional mübahisələrdə çox istifadə edilir. Məsələn, mübahisə tərəfi tərəf müqablini qane edəcək və öz iddiasını sübuta yetirəcək tutarlı və qənaətbəxş bir dəlil gətirir. Lakin tərəf müqabilinin heç bir şübhəsi qalmadığı halda, öz iddiasını daha da möhkəmləndirmək üçün “əgər şübhən varsa” deyərək başqa bir dəlil də gətirir[58]. Nə üçün Yunisin ümmətindən başqa iman gətirib imanı özünə fayda verən heç bir şəhər və kənd olmadı? (Yunisin ümməti) iman gətirdikləri vaxt onları dünyadakı rüsvayçılıq əzabından qurtardıq və onlara bir müddət (ömürlərinin axırınadək) gün-güzəran verdik. Əgər Rəbbin istəsəydi, yer üzündə olanların hamısı iman gətirərdi. Sən insanları iman gətirməyə məcburmu etmək istəyirsən?! (Məcburi imanın nə faydası var?) Allahın əmri (izni, yardımı, hidayəti) olmadan heç kəs iman gətirə bilməz. Düşünməyən insanlara çirkab (günah və küfür çirkabı) nəsib edər. De: “Baxın, göylərdə və yerdə (Allahın birliyi və ayələrindən xəbər verən) nələr var!” Lakin bu ayələr və qorxutmalar iman gətirməyənlərə (inadkarlıqları ucbatından) heç bir fayda verməz! Onlar özlərindən əvvəlkilərin günlərinə bənzər bir gün (bəla və müsibətlər) gözləyirlər!” De: “Gözləyin, mən də sizinlə birlikdə gözləyirəm!” Sonra (bəla və əzab nazil olduğunda) peyğəmbərlərimizi və iman gətirənləri xilas edərik. Möminləri belə xilas etmək Bizə vacibdir. De: “Ey insanlar! Əgər mənim dinim barəsində şübhəyə düşmüsünüzsə, (bilin ki,) mən Allahı qoyub tapındıqlarınıza ibadət etmərəm. Ancaq sizin canınızı alacaq Allaha ibadət edirəm. Mənə möminlərdən olmaq əmr edilmişdir”. Və (mənə:) “Hər növ şirkdən uzaq olan bir dinə tərəf üz tut və müşriklərdən olma, Allahdan başqa, sənə nə bir xeyir, nə də zərər verə bilən heç nəyi çağırma! Əgər belə etsən, zülm edənlərdən olarsan!” (deyə əmr edilmişdir.) —————————————————————————————– Yunisin (ə) qövmünün imanı: Şübhə yoxdur ki, digər xalqlardan da çoxlu sayda iman gətirənlər olmuşdur. Yunisin (ə) qövmünün digərlərindən fərqləndirilməsinin səbəbi qövmün qəti əzab göndərilmədən hamılıqla iman gətirməsi olmuşdur. Halbuki digər qövmlər arasında Allahın qəti əzabı enənə qədər öz inkarçı mövqelərində möhkəm dayanan çoxlu sayda insanlar olmuşdur. Onlar ilahi əzabı gördükdən sonra iman gətirdklərini elan etsələr də, 90-cı ayədə qeyd edilən səbəbdən imanlarının heç bir faydası olmamışdır. Yunisin (ə) qövmünün iman gətirməsi hadisəsi belə baş vermişdir: Yunis (ə) Neynəva (İraq) səhrasında məskunlaşmış qövmünün iman gətirməyəcəyini görüb aralarında yaşayan bir abidin təklifi ilə camaatı qarğıyır. Digər tərəfdən isə elmli və bilikli bir şəxs Yunisə (ə) dua etməyi, daha çox təbliğat aparmağı və məyus olmamağı təklif edirdi. Yunis (ə) bu macəradan sonra qövmünü tərk edir. Dəfələrlə onun sözlərinin düzlüyünün şahidi olmuş qövm həmin elmli adamın yanına gedib onlara bir yol göstərməsini xahiş edir. Həmin vaxt əzab nazil olmasa da, əzab əlamətləri görünməkdə idi. Onlar fürsəti qənimət bilib, alimin tövsiyəsi ilə şəhəri tərk edib duaya, yalvarıb-yaxarmağa başlayır, iman gətirdiklərini deyib tövbə edirlər, Allahın nəzərlərini daha çox cəlb etmək, rəhmət və mərhəmətinə nail olmaqdan ötrü uşaqları analarından ayırır, cod və qiymətsiz paltarlar geyinir və öz peyğəmbərlərinin axtarışına çıxırlar. Lakin ondan heç bir əsər-əlamət tapmırlar. Bu vaxt edilmiş həqiqi tövbə öz işini görür, əzab əlamətləri çəkilir və əmin-amanlıq yenidən hökm sürür. Yunis (ə) başına gələn uzun-uzadı macəradan sonra qövmünə doğru geri qayıtdıqda onu ürəkdən və səmimi qəbul edirlər. Bir nüansı qeyd etməliyik ki, Yunisin (ə) qövmü qəti əzaba məruz qalmamışdır. Əks təqdirdə tövbələri qəbul edilməzdi. Adətən qəti əzab gəlməzdən əvvəl göndərilən xəbərdarlıqlar onlar üçün kifayət qədər oyadıcı olmuşdur. Halbuki Fironun tərəfdaları dəfələrlə bu təhlükələrin və xəbərdarlıqların şahidi olsalar da, onları ciddiyə almamış, sonda qəti əzaba düçar olmuşlar[59]. İman Allahın hədiyyəsi və insanın seçimidir: Bu ayənin sonrakı ayə ilə təzad təşkil etdiyi təsəvvür edilə bilər. Çünki bu ayədə Allahın heç kəsi iman gətirməyə məcbur etmədiyi buyurulduğu halda, sonrakı ayədə Allahın əmr və istəyi olmadan heç kəsin iman gətirə bilməyəcəyi buyurulmuşdur. Bir nüansa diqqət edilsə, sözügedən ziddiyət aradan qalxar. O da budur ki, inancımıza görə, nə məcburiyyət düzdür, nə də qeyd-şərtsiz azadlıq. Yəni insanlar davranışlarında məcbur və ixtiyarsız olmadıqları kimi, tam şəkildə başlı-başına da buraxılmamışlar. İradə azadlığına malik olmaqla yanaşı, Allahın yardımına da ehtiyacları vardır. Bu iradə azadlığını insana Allah vermişdir. Ağıl, idrak və təmiz vicdan da Onun nemətlərindəndir. Peyğəmbərlərin (ə) və səmavi kitabların haqqa doğru yönləndirməsi də Onun tərəfindəndir. Buna görə də iradə azadlığı ilə yanaşı, iman neməti və onun məhsulunun mənbəyi Allahdır[60]. Ölüm Allahın ixtiyarındadır: Bu ayədə Allahın sifətlərinin arasından “öldürən” sifəti qeyd edilmişdr. Belə ki, müşriklər bütlərə pislikləri dəf etdiyini və yaxşılıqların mənbəyi olduğunu düşündükləri üçün ibadət edirdilər. Lakin öldürmək məsələsinə gəlincə, ölümün hər kəsi haqlayacağına və hər kəsin ölümü dadacağına əmin idilər. Digər tərəfdən isə ölümün başqasının deyil, məhz təkcə Allahın əlində olduğunu bilirdilər. Buna görə də qeyd olunan sifət can vermənin acısından xilas olmaq üçün onların Allaha ibadət etməsinə stimul ola bilər. Bundan əlavə, Allahın bu sifətinin qeyd edilməsi bir növ müşrikləri təhdid xarakteri daşıyır. Çünki Allah-taala əvvəlki ayələrdə onlara əzab vədi vermiş və əzab gəldiyi vaxt müşriklərin ölümünün qaçılmaz olduğunu bildirmişdir[61]. Əgər Allah sənə (sınamaq üçün və ya günahın kəffarəsi olaraq) bir zərər toxundursa, bunu Ondan başqa heç kəs aradan qaldıra bilməz. Əgər sənə bir xeyir vermək istəsə, heç kəs Onun lütfünün qarşısını ala bilməz. O, bunu Öz qullarından istədiyinə nəsib edər. O, bağışlayandır, rəhimlidir. De: “Ey insanlar! Rəbbiniz tərəfindən sizə haqq gəlmişdir. Kim doğru yolla getsə, bunu özü üçün etmişdir, kim azğınlığa düşsə, haqq yoldan sapıb özünə ziyan etmişdir. Mən sizə məmur deyiləm (mənə sizi məcbur etmək əmr edilməyib)”. Sənə vəhy edilənə tabe ol və Allah Öz hökmünü verənə qədər səbir et. O, hökm verənlərin ən yaxşısıdır. [1] Nümunə, c.8, səh.213 [2] “Gözəl mükafat” kimi tərcümə etmişik [3] Nümunə, c.8, səh.216 [4] Əl-Mizan, c.10, səh.19 [5] Nümunə, c.8, səh.219 [6] Nümunə, c.8, səh.219 [7] Nümunə, c.8, səh.224 [8] Nəhcül-bəlağə, 110-cu xütbə [9] Nümunə, c.8, səh.223 [10] Təfsiri-mövzui, c.5, səh.334 [11] Əl-Mizan, c.10, səh.21 [12] Əl-Mizan, c.10, səh.25 [13] Təfsiri-mövzui, c.1, səh.335 [14] Nümunə, c.8, səh.250 [15] Təfsiri-mövzui, c.12, səh.270 [16] Nümunə, c.8, səh.254 [17] Əl-Mizan, c.10, səh.33 [18] Nümunə, c.8, səh.257 [19] Əl-Mizan, c.10, səh.29 [20] Nümunə, c.8, səh.263 [21] Ənam surəsi, 160-cı ayə [22] Nisa surəsi, 173-cü ayə [23] Əl-Mzan, c.10, səh.40 [24] Təfsiri-mövzui, c.5, səh.81 [25] Əl-Mizan, c.10, səh.47 [26] Təfsiri-mövzui, c.14, səh.258 [27] Nümunə, c.8, səh.277 [28] Əl-Mizan, c.10, səh.53 [29] Əl-Mizan, c.10, səh.62 [30] Əraf surəsi, 169-cu ayə [31] Yunus surəsi, 39-cu ayə [32] Nümunə, c.8, səh.303 [33] Əl-Mizan, c.10, səh.66 [34] Nümunə, c.8, səh.312 [35] Nəhcül-bəlağə, 175-ci xütbə [36] Nümunə, c.8, səh.322 [37] Əl-Mizan, c.10, səh.79 [38] Nümunə, c.8, səh.331 [39] Nümunə, c.8, səh.333 [40] Əl-Mizan, c.10, səh.92 [41] Nurus-səqəleyn, c.3, səh.222 [42] Fussilət surəsi, 30-cu ayə [43] Nümunə, c.8, səh.337; Əl-Mizan, c.10, səh.94 [44] Əl-Mizan, c.10, səh.97 [45] Nümunə, c.8, səh.351 [46] Əl-Mizan, c.10, səh.98 [47] Pəyame-Quran, c.7, səh.64 və 65 [48] Ətyəbül-bəyan, c.6, səh.430 [49] Nümunə, c.8, səh.359 [50] Əl-Mizan, c.10, səh.104 [51] Nümunə, c.8, səh.371 [52] Əl-Mizan, c.10, səh.109 [53] Əl-Mizan, c.10, səh.110 [54] Nümunə, c.8, səh.376 [55] Mənşuri-cavid,c.12, səh.131 [56] Nümunə, c.8, səh.377 [57] Əl-Mizan, c.10, səh.114 [58] Əl-Mizan, c.10, səh.116 [59] Nümunə, c.8, səh.387 [60] Nümunə, c.8, səh.390 [61] Əl-Mizan, c.10, səh.126

Годовщина бракосочетания Имама Али (а) и Фатимы- Захры (с.а)

Сегодня годовщина бракосочетания Имама Али (а) и Фатимы- Захры (с.а) Поздравляем всех мусульман с этим замечательным днем. После переселения в Медину свое желание жениться на Фатиме (а) посланнику Аллаха (с) выражали многие сподвижники Однако на все эти предложения посланник Аллаха отвечал вежливым отказом, ожидая прихода откровений, касающихся этого вопроса. В это же время и Али (а) попросил ее руки. Посланник Аллаха (с) спросил мнения Фатимы, а затем, когда через откровение было получено разрешение на этот брак, он принял решение о женитьбе Али и Фатимы. В первый день месяца зильхиджа 624 года хиджры имам Али (а) женился на дочери Пророка Мухаммеда (с) Фатиме (с.а) Передал нам Хусейн ибн Халид от Имама Резы, (а) от его отцов, да будет мир над ними, от Али ибн Абу Талиба, (а) Посланник Аллаха, (с), сказал мне: «О Али, вот люди Курейша упрекают меня в том, что я отдал Фатиму за тебя, и говорят: „Мы просили у тебя её руки, и ты не отдал её нам, но отдал её замуж за Али!“, и я сказал им: „Клянусь Аллахом, не я запретил её для вас и отдал её за Али, но Аллах Великий сделал это! Джабраил спустился ко мне и сказал: «О Мухаммад! Аллах говорит: „Если бы Я не сотворил Али, для Фатимы не нашлось бы никого равного на лице земли, от времени Адама до твоего времени“».[Уйун ахбар ар-Реза», т. 1, с. 461—462.]

İmam Əli (ə) ilə xanım Zəhranın (s) evlənməsi

Bu gün hicri-qəməri tarixilə zilhiccə ayının 1-i Həzrət İmam Əli (ə) ilə Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (ə) ailə həyatı qurduğu gündür. İmam Əli (ə) Allahın əmri və İslamın gözəl qanunlarına əsasən, gəncliyinin tufanlı dövründə öz həyat gəmisinə sakitlik və aramlıq bəxş etmək qərarına gəlir. Amma onun kimi bir şəxsiyyət həyat yoldaşı seçərkən heç vaxt nisbi və müvəqqəti rahatlıqla kifayətlənib, həyatının digər üfüqlərini nəzərindən yayındıra bilməzdi. Buna görə də, elə bir həyat yoldaşı tapmaq istəyirdi ki, iman, təqva, elm, bilik, dünyagörüş, nəciblik və əsil-nəsəb baxımından misilsiz olsun. O həzrət üçün belə bir həyat yoldaşı anadan olduğu dövrdən o vaxta kimi bütün xüsusiyyətlərindən tam agah olduğu şəxsdən – Peyğəmbərin (s) qızı Fatimeyi-Zəhra (s)-dan başqa heç kəs ola bilməzdi. XANIM ZƏHRANIN (S) ElÇİLƏRİ İmam Əli (ə)-dan qabaq Əbu Bəkr və Ömər Peyğəmbər (s)-in qızı ilə evlənmək üçün elçilik etmiş, lakin hər ikisi Peyğəmbərdən (s) bu cavabı eşitmişdilər: “Zəhranı ərə vermək üçün ilahi vəhyi gözləyirəm.” O iki nəfər həzrət Zəhra (ə) ilə evlənməkdən ümidsiz olduqda, Ovs qəbiləsinin rəisi Səd-Məaz ilə söhbət edərək anladılar ki, imam Əli (ə)-dan başqa, heç kim xanım Zəhra (ə) ilə evlənməyə layiq deyil, həm də Peyğəmbər (s)-in nəzərdə tutduğu şəxs ondan başqası deyil! Buna görə də, birlikdə Əlini (ə) axtarmağa başladılar və nəhayət, o həzrəti “ənsar” zümrəsindən bir nəfərin bağında tapdılar. Əli (ə) öz dəvəsi ilə xurma ağaclarını suvarırdı. Onlar Əliyə (ə) dedilər: “Qüreyşin əyan-əşrafı Peyğəmbər (s)-in qızına elçiliyə gediblər. Peyğəmbər (s) onlara cavab verib ki, Zəhranın evlənməsi Allahın iznindən asılıdır. Biz ümidvarıq ki, əgər sən Fatimə üçün elçilik etsən, münasib cavab eşidəcəksən. Əgər sənin evlənmək üçün mal-dövlətin az olarsa, biz sənə kömək etməyə hazırıq. Bu sözləri eşidən Əli (ə)-ın gözləri sevinc yaşları ilə dolub deyir: “Mənim Peyğəmbər (s)-in qızına meyil və məhəbbətim var.” Bunu deyib işindən əl çəkir və Peyğəmbərin (s) evinə tərəf yollanır. Evin qapısını döyəndə, Peyğəmbər (s) Ümmü-Sələməyə deyir: “Qalx ayağa və qapını aç. Bu, Allahın və Onun Rəsulunun sevdiyi bir şəxsdir.” Ümmü-Sələmə deyir: “Peyğəmbər (s)-in təriflədiyi bu şəxsi görmək şövqü mənə elə təsir etmişdi ki, qapını açmaq istəyərkən az qaldı ki, ayaqlarım büdrəsin. Mən qapını açdım və Əli (ə) evə daxil olub Peyğəmbər (s)-in hüzurunda əyləşdi. Amma həyası və Peyğəmbərin məhzərinin əzəməti onun bir söz deməsinə mane oldu. Ona görə də, başını aşağı salmışdı. Otağa sükut çökmüşdü. Nəhayət, Peyğəmbər (s) sükutu pozub dedi: “Elə bil, bir iş üçün gəlmisən?” Əli (ə) cavab verdi: “Mənim risalət ailəsi ilə qohumluğum, həmçinin bu din yolunda sabitqədəm olmağım, İslamın inkişaf üçün etdiyim cihad və səylərim sizə məlumdur.” Peyğəmbər buyurdu: “Sənin məqamın deyilənlərdən də yüksəkdir.” Əli (ə) dedi: “Məsləhət görürsünüzmü ki, Fatiməni mənimlə evləndirəsiniz?” Əli (ə) evlənmə təklifini irəli sürdükdə, öz təqvası və parlaq xidmətlərinə arxalanır və bu yolla hamıya öyrədir ki, üstünlük meyarı gözəllik, sərvət və mənsəb yox, yalnız təqvadır. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) qadının da azad şəkildə özünə həyat yoldaşı seçmə haqqını bəyan edərək Əliyə (ə) belə cavab verir: “Sizdən öncə başqaları da qızıma elçiliyə gəlmişdilər. Mən onların istəkləri barəsində qızımla məsləhətləşdim, amma qızımın üzündə onlara qarşı narazılıq hiss etdim. İndi istəyiniz barədə onunla məsləhətləşib, sonra nəticəni sizə xəbər verərəm.” Peyğəmbər (s) Zəhranın (ə) otağına daxil olur. Zəhra (ə) ayağa qalxıb əbanı atasının çiynindən götürür və Peyğəmbərin ayaqqabılarını çıxarıb mübarək ayaqlarını yuyur. Sonra Peyğəmbər (s) öz qızı ilə söhbətə belə başlayır: “Əlinin (ə) İslamdakı fəzilət və məqamı bizə aydındır. Mən Allahdan istəmişdim ki, səni Öz məxluqunun içində ən yaxşı insana qismət etsin. Hal-hazırda o, sənə elçiliyə gəlib. Bu barədə nə deyirsən?” Zəhra (ə) dərin sükuta dalır, amma üzünü Peyğəmbər (s)-dən döndərmir və hətta azacıq narazılıq belə onun üzündən görünmür. Rəsuli-Əkrəm (s) ayağa qalxıb buyurur: “Allahu-əkbər! Qızımın sükutu onun razılıq əlamətidir.” İZDİVAC VƏ NİKAIN XƏRCİ O zaman Əli (ə)-ın varı-yoxu yalnız qılıncı və zirehli paltarı idi. Onunla Allah yolunda cihad edirdi. Bir dəvəsi də var idi ki, onunla Mədinə bağlarında işləyirdi. Elçilik və nikah mərasimindən sonra əziz həyat yoldaşı üçün zəruri mənzil avadanlığı təşkil etməyin və Peyğəmbərin qızı ilə müştərək həyata başlamağın yollarını araşdırdı. Peyğəmbər (s) razılaşdı ki, Əli (ə) öz zirehli paltarını satıb onun bir hissəsini Fatimənin (ə kəbin haqqı kimi Peyğəmbərin (s) ixtiyarında qoysun. Zireh dörd yüz dirhəmə satılır. Peyğəmbər (s) onun bir qədərini Bilala verir ki, Zəhra (ə) üçün ətir alsın. Qalanını isə Əmmar Yasir və öz dostlarından bir neçəsinə verir ki, Əli (ə) və Zəhra (s) üçün ev əşyaları alsınlar. Zəhranın (ə) cehizlərindən İslamın böyük qadınının həyat şəraitini yaxşıca dərk etmək olar. Peyğəmbər (s)-in göndərdiyi adamlar bazardan qayıdırlar. İmam Əli (ə) ilə xanım Fatimənin (s) ailə həyatı olduqca sadə, dəbdəbəsiz başlayır. İslamın nümunə qadınının gəlinlik cehizinə bir nəzər salaq: Bir ədəd köynək, iki ədəd yaylıq, bir ədəd qətifə, xurma çubuğu və lifindən bir taxt, iki ədəd döşək (biri yun, biri xurma lifindən), ikisi yun, ikisi də xurma lifindən dörd balış, bir pərdə, bir həsir, bir əl daşı-dəyirmanı, dəri su tuluğu, süd üçün taxta kasa, dəri su qabı, bir küp, bir neçə kuzə, iki gümüş qolbağı, bir mis qab. Peyğəmbərin (s) dostları aldıqları əşyaları gətirib təqdim etdikdə, o həzrət qızının ev vəsaitlərinə baxıb buyurur: “İlahi, qab-qacaqlarının çoxunu saxsı təşkil edənlərin həyatını mübarək et!” Peyğəmbəri-Əkrəm (s)-in əziz qızının toy mərasimi çox sadə keçirilir. Nikahdan bir ay keçəndən sonra Peyğəmbərin (s) zövcələri həzrət Əliyə (ə) deyirlər: “Niyə həyat yoldaşını öz evinə aparmırsan?!” Əli (ə) bu iş üçün hazırlaşdığını bildirir. Ümmü-Əymən Peyğəmbərin (s) hüzuruna gedib deyir: “Əgər Xədicə sağ olsaydı, qızı Fatimənin toy mərasimində çox sevinər, şad olardı.” Peyğəmbər (s) Xədicənin adını eşitdikdə kövrəlir, gözləri yaşla dolub buyurur: “Hamı məni təkzib edən bir vaxtda o məni təsdiq etdi, Allahın dinini yaymaqda mənə kömək etdi və öz mal-dövləti ilə İslamın genişlənməsinə yardımçı oldu.” Ümmü-Əymən deyir: “Fatiməni bəxt evinə yola salmaqla hamını sevindirin!” Rəsuli-Əkrəm (s) göstəriş verir ki, otaqlardan birini Zəhranın (s) toy gecəsi üçün hazırlayıb bəzəsinlər. Gəlini bəy evinə aparmağın vaxtı gəlib çatır. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) Zəhranı yanına çağırır. Həzrət Zəhra (ə) üzündən xəcalət təri axan bir halda atasının hüzuruna gəlir. Xəcalətin şiddətindən ayaqları əsir və az qalırdı ki, yerə yıxılsın. Bu vaxt Peyğəmbər (s) onun üçün belə dua edir: “Allah dünya və axirətdə səni xətalardan hifz etsin!” Sonra Zəhranın (s) üzünü açaraq onun əlini həzrət Əlinin (ə) əlinə verib təbrik edir və buyurur: “Ey Əli, Allah sənin Rəsulullahın qızı ilə izdivacını mübarək etsin. Fatimə necə də yaxşı həyat yoldaşıdır!” Sonra üzünü Fatiməyə tutub buyurur: “Əli çox gözəl həyat yoldaşıdır!” Bunu deyib hər ikisinə göstəriş verir ki, Allah evinə tərəf yollansınlar. Ondan sonra bəylə-gəlin bəy otağına daxil olduqda, Peyğəmbər (s) də otağa daxil olur və əlində olan qabdakı sudan təbərrük olaraq qızının başına səpib hər ikisinə belə dua edir: “Pərvərdigara, bu mənim qızımdır və camaatın içində mənə ən sevimli olan kəsdir. Pərvərdigara, bu da mənim qardaşım və camaatın içində mənə ən əziz bir şəxsdir. İlahi, bunların məhəbbət tellərini daha da möhkəmləndir!”

ДЕНЬ CМЕРТИ (ШАХАДАТ) ИМАМА ДЖАВАДА (ДБМ)

Сегодня 30-го числа месяца Зильгада день смерти имама Джавада (ДБМ). В связи с этим событием мы приносим собалезнования всем мусульманам во главе с имамом Махди (Да ускорит Аллах его пришествие). Его светлость имам Джавад (да будет мир с ним!) был избран Аллахом на имамат в возрасте восьми или девяти лет. Он, после мученической смерти отца (имама Ризы), принимает руководство над мусульманами. Но малый возраст становится причиной недоверия многих мусульман относительно его имамата. Однако непревзойдённые знания имама поражали самых больших ученых того времени, и именно для подтверждения пророчества Яхьи и Исы (да будет мир с ними!) было бы более правильным использовать исторические факты о совершенстве знаний имама Джавада в малом возрасте, а не их пророчество в доказательство имамата имама Джавада (да будет мир с ним!). Рождение имама Его светлости имаму Ризе было сорок с лишним лет, но он не имел детей. Это очень тревожило последователей имама: все были в ожидании рождения сына у восьмого предводителя. Так как на основании достоверных хадисов от дорогого Пророка Ислама и непорочных имамов сын имама Ризы должен был стать последующим имамом исламской уммы. Некоторые даже просили его светлость молить Аллаха, чтобы Он даровал ему ребёнка. В ответ имам спокойно отвечал: «Всевышний дарует мне сына, который будет моим наследником и имамом после меня»). В скором времени, 10-го числа месяца раджаб в 195 году лунной хиджры дом имама Ризы (да будет мир с ним!) осветился рождением долгожданного младенца. Его назвали Мухаммадом. Наиболее распространённые эпитеты – Таки, Джавад, конья – Абу Джа’фар. Рождение его светлости было большой радостью для шиитов и способствовало укреплению их веры и убеждений. Мухаммад ибн Аби Ибад (секретарь имама Ризы) рассказывает: «Мой повелитель всегда упоминал имя своего сына с большой любовью и уважением, употребляя в обращении к нему конью). Получая письма от сына, он с любовью говорил: «Это от Абу Джа’фара». Будучи секретарем имама Ризы, я был свидетелем большого уважения, которое оказывал отец своему маленькому сыну. Когда же приходили ответы на письма, меня поражал прекрасный слог и красноречие имама Джавада, который был ещё совсем ребёнком». И снова Мухаммад ибн Аби Ибад рассказывает: «Я слышал от имама Ризы следующие слова: «После меня Абу Джа’фар будет моим преемником и заместителем»). Муамар ибн Хилад передаёт: «Однажды имам Риза, читая нам проповедь, сказал: «Какая вам необходимость в моих ответах, ведь я оставляю после себя Абу Джа’фара». Этим имам Риза хотел подчеркнуть, что все знания и руководство людьми от него передаются имаму Джаваду. Нужно отметить, что знания и руководство имамов переходили его наместнику, избранному из его детей и назначенному Богом. Хийрани передаёт от своего отца, что тот сказал: «Я был в Хорасане рядом с имамом Ризой (да будет мир с ним!), когда некто спросил у него: «Если не дай Бог, с вами случится какое-нибудь несчастье, к кому нам обращаться с вопросами?» Имам ответил: «Обращайтесь к моему сыну Абу Джа’фару». Имам Риза (да будет мир с ним!) знал, что спрашивающий не был удовлетворён ответом, из-за возраста имама Джавада и поэтому его светлость добавил: «Всевышний избрал Ису Пророком, в то время как возрастом он был намного младше, чем Абу Джа’фар»). Чудеса и знание сокровенного, как доказательство права на имамат После мученической смерти имама Ризы (да будет мир с ним!) восемьдесят великих ученых по различным областям наук из Багдада направились в Мекку для совершения обряда хаджа. По дороге в Мекку паломники решили посетить Медину (город Пророка Ислама) и встретиться с имамом Джавадом. Они остановились в доме его светлости имама Садыка (да будет мир с ним!), который к тому времени был пуст. Имам Джавад, будучи ещё совсем маленьким, вошёл в собрание этих ученых. Некто по имени Муафик представил имама. Присутствующие в знак уважения встали со своих мест, после чего началась дискуссия. Имам отвечал на все вопросы, поражая ученых своими глубокими знаниями, у которых отпали всякие сомнения относительно прав имама Джавада на имамат. Один из тех, кто присутствовал на том собрании, по имени Исхак говорит: «Я написал десять сложных вопросов и хотел передать их имаму, про себя я подумал, если он действительно сможет ответить на мои вопросы, тогда попрошу его обратиться к Аллаху с просьбой, чтобы моя жена, которая ждала ребёнка, родила мальчика. К сожалению, собрание затянулось. Отчаявшись, что не смогу добиться желаемого, я направился к выходу, как вдруг, имам произнёс: «Эй, Исхак! Всевышний Аллах принял мою мольбу, назови сына Ахмадом». Поражённый, я только смог воскликнуть: «Хвала Всевышнему, без сомнения он (имам Джавад) худжат Аллаха!» Когда Исхак вернулся в Багдад, Всевышний даровал ему сына, которого назвали Ахмадом. Имран ибн Мухаммад Аш’ари рассказывает: «Я пришёл к имаму Джаваду и сказал: «Вам передаёт приветствие Умм Хасан. Она просит вашу одежду, которую хочет использовать для савана». Имам ответил: «Она уже не нуждается в моей одежде». Вернувшись домой, я долго размышлял над словами имама. Как вдруг, в один из дней до меня дошла весть, что Умм Хасан скончалась четырнадцать дней до того, как я просил имама выполнить запоздалую просьбу Умм Хасан»). Ахмад ибн Хадид говорит: «Я в составе небольшой группы направился в хадж. Но, к сожалению, дорогу в Мекку нам преградили воры, они ограбили наш караван, забрав с собой всё наше имущество. С большими трудностями мы достигли Медины, и встретились с имамом Джавадом, который пригласил нас к себе в дом. Мы рассказали ему о случившемся с нами несчастьем. Тогда по указанию имама нам принесли одежду, деньги и продовольствие. Имам сказал: «Деньги поделите между собой так, чтобы каждому досталось столько, сколько у него украли воры. Когда же я поделил деньги, то увидел, что денег было именно столько, сколько у нас украли, ни на один дирхем ни больше, и ни меньше». Дети имама Джавада: Али Хади (десятый имам шиитов), Муса Мубрака, Хусейн, Имран, Фатима, Хадиджа, Умм Кульсум и Хакима были от другой жены – Саманы Муграбийи). Брак имама Джавада с дочерью Ма’муна произошёл под давлением и был политическим шагом халифа. Лично для самого имама Джавада этот брак не имел никакой ценности, и вынужденное его присутствие при дворе халифа не было радостным для него. Его светлость имам Джавад был отравлен и пал мученической смертью за веру в конце месяца зилка’да в 220 году по хиджре. Тело его светлости было захоронено рядом с телом его деда имама Мусы ибн Джа’фара (да будет мир с ним!) в городе Багдаде). Да будет мир, милость и благословение Аллаха семейству дорогого Посланника Аллаха, непорочным и пречистым имамам (да будет мир с ними!)!

İmam Məhəmmədtəqi Cavadın (ə) həyatı ilə qısa tanışlıq

Əhli-beyt (ə) məktəbinin davamçılarının doqquzuncu məsum rəhbəri və imamət səmasının səxavət günəşi Həzrət İmam Məhəmmədtəqi Cavadın (ə) şəhadət günüdür. İmamın həyatı Doqquzuncu imamın adı Mühəmməd, künyəsi Əbu Cəfər, ləqəbi Təqi və Cavaddın. O həzrət 195-ci hicri-qəməri ilində Mədinə şəhərində anadan olmuşdur. Atasi imam Rza, anası isə İslam Peyğəmbərinin (s) həyat yoldaşı olmuş Mariya Qibtiyyənin nəslindən olan Səbikə (Səkinə) Novbiyyədir. İmam Cavadın (ə) atası vəfat edərkən, təxminən, səkkiz yaşı olmuş, 220-ci h.q. ilinin Zil-həccə ayında, iyirmi beş yaşında ikən şəhadətə yetmiş və Bağdadda babası imam Kazimin (ə) məzarının yanında dəfn olunmuşdur. (“Üsuli-kafi”, c.1, səh.492) AZYAŞLI İMAM İmam Cavad (ə) uşaq yaşlarında imamət məqamına çatmış ilk imam olduğundan, o həzrətin həyatını mütaliə edərkən qarşıya çıxan ilk sual bu olur ki, kiçik bir uşaq müsəlmanların rəhbərlik və imamət məsuliyyətini necə öz öhdəsinə götürə bilər? İnsan bu yaşda olarkən Peyğəmbərin (s) canişini olması kamalına çata bilərmi? Keçmiş ümmətlərdə də, belə bir hadisə olubmu? Bu suallara cavab vermək üçün nəzərə almaq lazımdır ki, düzdür, insanın əqli və cismani cəhətdən ömrünün özünəməxsus çiçəklənmə dövrü var və insan həmin vaxta yetişdikdə, əql və cismi ən kamil həddə çatır. Ancaq nə eybi var ki, hikmət və yenilməz qüdrət sahibi olan Allah bəzi məsləhətlərə görə bu prosesi bir sıra xüsusi bəndələri üçün qısa bir vaxt ərzində gətirib çatdırsın? Bəşər tarixində lap qədim dövrlərdən bu cür ümumi qaydadan istisna olan şəxslər olmuş və Allah-Taalanın xüsusi lütf və mərhəməti sayəsində kiçik yaşlarında ikən imamət və xalqa rəhbər olmaq məqamına yetişmişlər. Bu məsələni daha yaxşı başa düşmək üçün gəlin bu istisnalardan bir neçəsini nəzərdən keçirək. Qurani-Kərim həzrət Yəhyanın (ə) peyğəmbərliyi və onun uşaq yaşlarından peyğəmbər seçilməsi barədə buyurur: “Biz uşaq ikən ona hikmət (Allah kəlamının incəliklərini anlamaq, peyğəmbərlik) verdik.” “Məryəm” surəsi, ayə: 12. “Məryəm” surəsi, ayə: 12.) Bəzi təfsirçilər bu ayədə “hikmət” sözünü istedad və bilik mənasına, bəziləri isə onu peyğəmbərlik mənasına təfsir edib. Uşağın dil açıb danışması üçün bilirik ki, təxminən on iki ay (bir il) vaxt keçməlidir. Ancaq bunu da bilirik ki, həzrət İsa (ə) dünyaya gəldiyi ilk günlərdə, hələ beşikdə ikən danışmış və (Allahın qüdrəti nəticəsində evlənmədən hamilə olub doğmuş və buna görə də, ciddi töhmətlərə məruz qalmış) anasını müdafiə edərək inadkarların dedi-qodusunu məntiqlə aradan qaldırmışdır. Halbuki bu cür danışıq, özü də belə bir məfhuma malik söz yalnız böyüklərin əlindən gələ bilər. Qurani-Kərim İsanın (ə) sözlərini belə açıqlayır: “Allahdan bir möcüzə olaraq körpə (İsa (ə) dilə gəlib) dedi: “Mən, həqiqətən, Allahın quluyam [bəndəsiyəm]. O, mənə kitab verdi, özümü də peyğəmbər etdi. O, harada oluramsa olum, məni mübarək etdi və mənə diri olduqca namaz qılıb zəkat verməyi tövsiyə buyurdu. O, həmçinin məni anama qarşı olduqca itaətkar və nəvazişkar etdi, [heç kəsə qarşı] zülmkar və asi  etmədi.” (“Məryəm” surəsi, ayə: 30-32.) Qeyd olunanlardan belə nəticəyə gəlirik ki, imamlardan qabaq da digər mömin insanlar bu ilahi nemətdən bəhrələnmiş və bu, təkcə imamlara xas olmamışdır. İMAM CAVADIN (Ə) ELMİ MÜZAKİRƏLƏRİ Xəlifə Məmun qızı Ümmü Fəzli imam Cavadla (ə) evləndirməyə qərar verdikdə, Abbasilər narahat oldular və bu qərarla ciddi müxalifət etdilər. Çünki onlar xəlifənin bu işinin imam Rza (ə) ilə əlaqədar təşəbbüsü kimi, bəzi gözlənilməz nəticələr doğuracağını güman edirdilər. Buna görə də, Məmunun yanına gəlib xilafətin Abbasilərin əlindən çıxa biləcəyini bildirərək onun öz qərarından imtina etməsini istədilər. Onlar Məmuna Abbasilər və Ələvilər arasında baş verən köhnə çəkişmələrə, eyni zamanda, imam Cavadın (ə) hələ uşaq olduğuna, din və fiqhdən bir şey bilmədiyinə toxunaraq deyirlər: “Əvvəl onun din haqqında məlumat toplaması lazımdır. Ondan sonra nə məsləhət görsəniz, onu da edin.” Məmun deyir: “Mən onu sizdən yaxşı tanıyıram. O, elmləri “lədünni” olan və ilahi ilhamlardan qaynaqlanan ailədəndir. Bu məsələyə aydınlıq gətirmək üçün, istədiyiniz zaman onu sınaqdan keçirə bilərsiniz!” Nəhayət, onlar imam Cavadla (ə) münazirə üçün məşhur qazı və fəqihlərdən sayılan Yəhya ibn Əksəmi seçirlər. Yəhyanın razılığını aldıqdan sonra uyğun məsələ üçün çətin suallar hazırlamasını, onun sualları qarşısında imam Cavadın (ə) cavabsız qaldığı təqdirdə, ona nəfis əşyalar, var-dövlət verəcəklərini vəd verirlər. Bu iş üçün müəyyən bir gün təyin etdilər. Həmin gün münazirəni dinləmək üçün Abbasilər və hətta Məmunun özü də yığıncaqda iştirak edir. Yəhya ibn Əksəm suallarını soruşmaq üçün, əvvəl Məmundan, sonra isə imam Cavaddan (ə) icazə istəyir. O həzrət hazır olduğunu söylədikdə, Yəhya suallarını soruşmağa başlayır: “Ehram geyən şəxsin heyvan öldürməsinin hökmü nədir?” İmam Cavad (ə) bu sualın müqabilində bəzi suallar soruşur: “Heyvanı hərəmdə öldürmüşdür, yoxsa onun çölündə? Heyvanı öldürən ehramlı şəxs hökmü bilmədən bu işi görüb, yoxsa bilərəkdən? Səhvən öldürüb, yoxsa bilə-bilə? Ehram geyən şəxs azaddır, yoxsa kölə? Məkkəyə gedərkən öldürüb, yoxsa Məkkədən qayıdarkən? Öldürülən heyvan quş cinsindəndir, yoxsa, başqa bir cinsdən? Kiçikdir, yoxsa böyük? Ehramlı şəxs bu işindən peşmandır, ya yox? Bu işi gündüz görüb, yoxsa gecə? Ümrə halında imiş, yoxsa həcc halında?” İmam Cavad (ə) məsələnin bütün yönlərinə toxunduqda, Yəhya həyəcan içərisində qalıb özünü itirir. Məğlub olduğu üzünün rənginin dəyişməsindən açıq-aşkar görünür. Bu vəziyyətdən razılığını bildirən Məmun, Abbasilərə xitabən deyir: “İndi, imam Cavad (ə) haqqında doğru mövqedə olduğumu anladınızmı?” Sonra qızı Ümmü Fəzli o həzrətlə evləndirir və mehriyyəsini də, eynilə o həzrətin anası xanım Fatimeyi-Zəhranın (ə) mehriyyəsi qədər təyin edir. Oradakılar məclisi tərk etdikdən sonra Məmun imam Cavaddan (ə) Yəhya ibn Əksəmə verdiyi sualların cavablandırılmasını istəyir. O həzrət bütün suallara cavab verib, Yəhya ibn Əksəmdən soruşur: “O kimdir ki, səhərin ilk çağlarında bir qadın ona haram olduğu halda, günəş doğduqdan sonra həmin qadın ona halal olur, günorta vaxtı haram, ikindi vaxtı halal, gün batarkən haram, şam vaxtı halal, gecə yarısı haram və günəş doğarkən halal olur. Bu qadının məsələsi necədir və necə olur ki, daim kişiyə ya halal, ya da haram olur?” Yəhya ibn Əksəm bu sualın cavabından aciz qalaraq imam Cavadın (ə) özünün cavab verməsini istəyir. O həzrət buyurur: “O qadın başqasının kənizidir. Sübh tezdən bir yad kişi ona baxır və bu baxışı haram olur, günəş doğduqdan sonra onu sahibindən alır və ona halal olur. Günorta vaxtı çatdıqda, onu azad edir və yenidən kəniz ona haram olur. İkindi vaxtı azad etdiyi kənizlə evlənir və halal olur. Gün batarkən “zihar” edir və nəticədə, yenə özünə haram olur. Şam vaxtı çatdıqda “zihar” kəffarəsini ödəməklə o qadın yenidən ona halal olur. Gecə yarısı qadını boşadığı üçün qadın ona haram olur və ertəsi gün qadına müraciət etməklə yenidən qadın ona halal olur.” İMAM CAVADIN (Ə) ELMİ MİRASI Bildiyimiz kimi, imamların həyatındakı ən əsas cəhətlərdən biri onların mədəni-maarif sahəsinə diqqət etmələri olmuşdur. İmamların hər biri öz dövründə mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərmiş və şagirdlər yetişdirərək onların vasitəsilə öz elmlərini cəmiyyət arasında yaymışlar. Ancaq imamların dövründə siyasi-ictimai şərait heç də yeknəsəq olmamışdır. Məsələn, imam Baqir (ə) və imam Sadiqin (ə) dövründə şərait çox yaxşı olmuşdur, buna görə də, imam Sadiqin (ə) minlərlə şagirdi olmuşdur. İmam Cavaddan (ə) başlayaraq imam Həsən Əskərinin (ə) dövrünə qədər isə siyasi təzyiqlər və onların fəaliyyətinin hökumət tərəfindən nəzarət altına alınmasına görə bu imamların fəaliyyəti çox məhdud olmuş, buna görə də, onların şagirdlərinin sayı imam Sadiqin (ə) şagirdlərinin sayı ilə müqayisədə hədsiz dərəcədə az olmuşdur. Demək, “imam Cavadın (ə) yüz on nəfərə yaxın şagirdi olmuş və o həzrətdən cəmi iki yüz əlli hədis rəvayət edilmişdir” deyildikdə, heç də təəccüblənməməliyik. (“Rical”, Şeyx Tusi, səh.397-409.) Çünki o həzrət bir tərəfdən ciddi nəzarət altında olmuş, digər tərəfdən də, tez bir vaxtda şəhid olmuş və bütün tarixçilərin dediyinə görə, cəmi iyirmi beş il ömür sürmüşdür. Eyni zamanda, nəzərə almaq lazımdır ki, imam Cavadın (ə) bu azsaylı şagirdlərinin arasında Əli ibn Məhziyar, Əhməd ibn Məhəmməd ibn Əbu Nəsr Bəzənti, Zəkəriyya ibn Adəm, Məhəmməd ibn İsmayıl ibn Bəzi, Hüseyn ibn Sənd Əhvazi, Əhməd ibn Məhəmməd ibn Xalid Bərqi kimi elm və fiqh sahəsində sayılıb-seçilən, özünəməxsus mövqeyi olan şəxslər də vardır. Bunlardan bəziləri bir çox əsərlər də yazmışlar. Başqa bir məsələ isə odur ki, imam Cavadın (ə) hədis söyləyən şəxslər təkcə şiələr olmamış, eləcə də, sünni məzhəbinin alim və hədisçiləri də bir sıra islami maarif və həqiqətləri o həzrətdən nəql etmişlər. (“Əl-mənaqib”, İbn Şəhr Aşub, c.4, səh.384) İMAM CAVADIN(Ə) ŞƏHADƏTİ 218-ci h.q. ilində Məmun vəfat edir. Ondan sonra qardaşı Mötəsim hakimiyyətə gəlir. O, imam Cavadı (ə) öz nəzarəti altında saxlamaq məqsədi ilə 220-ci h.q. ilində o həzrəti Mədinədən Bağdada gətirir. İmam (ə) Bağdada gəldikdən sonra Mötəsimin, oğrunun əlinin haradan kəsilməsi barədə təşkil etdiyi məclisdə iştirak edir. Həmin məclisdə Bağdad qazısı İbn Əbu Duad və başqaları (səhv fətva verdiklərinə görə) rüsvay olur, bundan bir neçə gün sonra İbn Əbu Duad həsəd və paxıllığı nəticəsində xəlifənin hüzuruna gəlib deyir: “Mən xeyirxahlıq məqsədi ilə sənə xəbərdarlıq edirəm ki, bir neçə gün bundan qabaq baş vermiş hadisə sənin hakimiyyətinin xeyrinə deyil. Çünki sən bütün hökumət alimləri və yüksəkrütbəli nümayəndələrin hüzurunda (imam) Cavadın (ə) fətvasını başqalarının fətvasından üstün tutdun. Halbuki müsəlmanların yarısı onu əsl xəlifə, səni isə onun haqqını qəsb etmiş bilirlər. Bu xəbər bütün camaat arasında yayılaraq onun haqq olduğuna qəti bir sübut olacaq.” Qəlbində imam Cavada (ə) qarşı düşmənçilik və kin-küdurət bəsləyən Mötəsim onun sözlərindən bərk narahat olur və İmamı (ə) öldürmək fikrinə düşür. Nəhayət, o, öz çirkin məqsədini həyata keçirib, imam Cavadı (ə) vəzirlərindən birinin katibi vasitəsilə zəhərləyib şəhid edir. (“Əl-irşad”, səh.326.)

«Nəhcül-bəlağə»də qadın

«Nəhcül-bəlağə»də qadın «…Həqiqətən, qadınların iman, irs və ağıldan payları azdır…» («Nəhcül-bəlağə», 79-cu xütbə) Qurana əsasən qadın bir insan olaraq, Allahın öz bəndələrinə verdiyi bütün insani keyfiyyətlərə malikdir və kamillik məqamına çatmaqda qadınla kişi arasında heç bir fərq qoyulmayıb. Müsəlman qadınlar öz şəxsiyyətinin belə bir təsvirini «Nəhcül-bəlağə»də aradıqda, barələrində deyilmiş «ağıldan payları az», «imanda zəif», «əqrəb», «şərr» və s. kimi ifadələrlə rastlaşır və onlarda belə bir sual yaranır – həqiqətənmi qadınlar bəndəlik, kamillik məqamına çatmaqda, ağıl və düşüncədə kişilərdən naqisdirlər?! Təəssüf ki, «Nəhcül-bəlağə»nin bu barədə olan şərhləri arasındakı ziddiyyətlər Əlinin (ə) sözlərinin həqiqətini olduğu kimi dərk etməyə imkan verməyib. Şərhçilər «Nəhcül-bəlağə»də qadınlar barəsində olan ifadələri bəzən fəlsəfi dillə, bəzən tarixi, yaxud psixoloji baxımdan əsaslandırmağa çalışsalar da, bu fikirlər arasındakı fərqlər hər dəfə «müsəlman qadın»ın fikri kimi daha artıq dolaşmışdır. Hər şeydən öncə qeyd etmək lazımdır ki, Əli (ə) ədalətin məzhəridir. Malik Əştəri Misirə vali təyin edərkən O Həzrətin (ə) yazdığı məktub bu günədək öz aktuallığını qoruyan ən kamil, misilsiz hüquqi sənəddir. Məsihi Corc Cordaq Əlinin (ə) ədalət nidası qarşısında diz çökərək «Həqiqi ədaləti ondan öyrənmək lazımdır» – deyir. Mötəzilə əqidəsində olan ibn Əbil Hədid «Nəhcül-bəlağə»yə yazdığı şərhin sonunda Əlinin (ə) nurani kəlamları qarşısında öz acizliyini etiraf edərək deyir: «Vadinin seli axdı-daşdı, amma sona çatmadı, torpağa getdi». İmam Əli (ə) həmin xəlifədir ki, öz hakimiyyəti dövründə müsəlmanların zimməsində yaşayan bir yəhudi qadının ayağında xalxalın qoparıldığını eşitdikdə: «Əgər müsəlman kişi bu hadisəni eşidib qəm-qüssədən ölərsə, bu ona ar sayılmaz. Ölüm onun üçün yaşamaqdan daha yaxşıdır» – deyir. İmam Əli (ə) elə bir qadın hüquqlarının müdafiəçisidir ki, onun yanına gəlib öz şəhərinin valisindən şikayət edən qadının şikayətini dinləyib, həmin valini işdən kənarlaşdırır. Bəs, belə bir şəxsin «qadınların məzəmməti» adlı xütbəsi nə ilə izah edilə bilər? Xütbəni araşdırmazdan əvvəl bir neçə məsələyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır: 1. «Nəhcül-bəlağə»nin Quranla olan sıx bağlılığı; 2. Həmin dövrdə baş vermiş tarixi hadisələr; 3. Xütbənin mətninin elmi-məntiqi təhlili; 4. Xütbədə Əlinin (ə) istifadə etdiyi üslub. 1. «Nəhcül-bəlağə»nin Quranla sıx bağlılığı «Nəhcül-bəlağə» Quranla sıx şəkildə bağlıdır. «Nəhcül-bəlağə» Quranın tərcümanıdır. Quran ən ali qanunları ümumi formada təqdim edir, «Nəhcül-bəlağə» isə bu qanunların bir cəmiyyətin, xalqın həyatında əks olunmasından bəhs edir. «Nəhcül-bəlağə» bizə, Quranın cəmiyyətin həyatında necə tətbiq olunmasını öyrədir. «Nəhcül-bəlağə»ni Quranı nəzərə almadan araşdırmaq, bədənə ruhu nəzərə almadan baxmaq kimidir. Buna görə də, «Nəhcül-bəlağə»də qadın şəxsiyyətini və simasını anlamaq üçün Qurana müraciət etmək lazımdır. Quran yaradılışın mahiyyəti baxımından qadınla kişi arasında heç bir fərq qoymur və həqiqətdə onların eyni gövhərdən yaradıldığını bəyan edir. «Nisa» surəsinin ilk ayəsində buyurulur: …يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا «Ey insanlar, sizi tək bir nəfsdən xəlq edən, ondan zövcəsini də yaradan Rəbbinizdən qorxun…» Bu ayədə «nəfs» dedikdə, insanın zati gövhəri və həqiqəti nəzərdə tutulur. Burada məqsəd insanın ruhu, canı, yaxud bədəni deyil. Beləliklə, ayə bütün insanların – istər qadın olsun, istər kişi – eyni bir gövhərdən yaradıldığını bildirir. Hikmət sahibi olan Allah, xüsusi əhəmiyyətinə görə və hər cür şübhəni zehnlərdən silmək üçün müxtəlif ayələrdə bu məsələyə toxunmuşdur. Quran yalnız bəyanla kifayətlənməyib, qadının insani keyfiyyətlərinin hər biri üçün bir nümunə də göstərmişdir. Qadının həssaslığından və duyğularına tabe olmağından söhbət açmazdan əvvəl, Bilqeysin dərin düşüncəsindən, uzaqgörənliyindən danışır. Onun tədbirini və sözünün nüfuzunu tərifləyir. Qadının zəifliyini düşüncə və əqidə azadlığının olmadığını iddia edənlərin əksinə, qadının əqidə azadlığının ən bariz nümunəsindən – Fironun həyat yoldaşı Asiyədən bəhs edir, onu mədh edir. Quran Şüeybin qızının təfəkkür tərzini, onun atasına verdiyi məsləhəti bəyan edir. Bütün bunlar və buna bənzər ayələr qadının müstəqil düşüncə tərzinə malik olduğunu, ağıl nemətindən bəhrələndiyini göstərir. Demək, Əlinin (ə) qadınlar barəsində işlətdiyi «ağıldan naqis», «imandan naqis» kimi ifadələrinin altında başqa bir mənanın gizləndiyi məlum olur. Bu hədisə aydınlıq gətirmək üçün ilk növbədə «iman»ın tərifini bilməliyik: İmanın bir neçə mənası vardır: 1. Qəlbi etiqad və inama iman deyilir (Amma Həzrət Əlinin (ə) xütbəsində bu məna nəzərdə tutulmur). 2. Şəriətin tələb etdiyi hökmləri yerinə yetirməyə iman deyilir. İnsanın imanı onun əməllərilə ölçülür və əməldə naqislik olarsa, təbii ki, bu imanın zəifliyinə dəlalət edir. Həzrət Əli (ə) də öz xübədində qadın imanının naqisliyi dedikdə, bu mənanı nəzərdə tutmuşdur. Belə ki, xütbənin davamında o Həzrət (ə) belə buyurur: «…İmanlarındakı çatışmazlıq heyzli günlərində namaz qılmayıb, oruc tutmamalarına görədir…» Yəni qadın öz adət günlərində şəriətdə buyurulan əməlləri yerinə yetirmədiyi üçün onun əməlləri, yəni imanı naqis sayılır. Amma bu naqislik qadın məqamının və şəxsiyyətinin kiçilməsi mənasında deyil və bu dövrdə qadının qəlbindəki iman və etiqadından da bir şey azalmır. Çünki namaz və oruc İlahi əmrə tabe olmamaq məqsədilə tərk edilərsə, itaətsizlik hesab olunur və bu itaətsizlik qəlbi qaraldaraq imanı məhv edir. Amma qadının adət günlərində namaz və orucu tərk etməsi əslində ibadət sayılır. Çünki onun bu günlərdə namaz və orucdan çəkinməsi Allahın öz əmridir və bu, heç də Allahla qadın arasındakı rabitənin qırılması mənasında deyil. Qadın öz adət günlərində şəriətin icazə verdiyi dua, zikr və başqa ibadətlərlə məşğul olaraq, Allahla öz rabitəsini saxlaya bilər. Digər tərəfdən kəmiyyət baxımından qadın kişidən 6 il tez mükəlləf olaraq, kişidən 2190 gün daha artıq Allaha ibadət etmək hüququna malik olur və ilin hər ayında adət olaraq minimum 36 gün, maksimum 120 gün namaz və orucu tərk edir. Bundan əlavə, hamiləlik, süd vermə və yaisəlik dövründə heç bir üzvü olmadan öz ibadətini yerinə yetirir. Bununla da, kişi ilə qadının ömürləri boyu etdiyi ibadətlər bərabərləşir və qadının bu ibadətlərdən qazandığı savab kişinin qazandığı savabdan heç də az olmur.

“Nəhcül-bəlağə”nin İslam dünyasında rolu

“Nəhcül-bəlağə”nin İslam dünyasında rolu Müsəlmanların sayının çox, İslam dünyasının geniş coğrafi əraziyə malik olduğu və müxtəlif əqidələrin və məktəblərin müsəlmanların təfəkkür və ruhlarına hakim kəsildiyi indiki dövrdə əgər biz ilk İslam mənbələrini yenidən dirildə bilsək, bu müxtəliflik üçün bir mehvər və mərkəz təyin etməyə kömək etmiş olarıq. “Nəhcül-bəlağə”yə bu baxımdan nəzər salaq. Bu kitab hicrətdən əlli, altmış, yüz və ya 140 il sonra yaşamış filan səhabənin və ya tabeinin hədis kitabı ilə müqayisə edilə bilməz. “Nəhcül-bəlağə” yalnız bizim ölkəyə məxsus deyil, o həm də bütün müsəlman dünyasınındır. İslam dünyası da bu gün İslamın yenidən oyanışına çatmaqdadır. Bu gün İslam ölkələrində olan bəzi İslam iddiaçıları dinimizin ən aşkar və aydın həqiqətlərinə göz yumurlar. Bu gün şüarların vahid, lakin yönəlmələrin şiddətli dərəcədə bir-birindən fərqləndiyi o gündür. Bu günün şəraiti Əmirəl-möminin (ə) dövrünün şəraitidir. Deməli, dövran, “Nəhcül-bəlağə” dövranıdır. Bu gün  İmam Əlinin (ə) dəqiq və cəlbedici baxışı ilə dünyanın və cəmiyyətlərin həqiqətlərinə nəzər salsaq, çoxlu həqiqətləri görmək, tanımaq və mövcud xəstəliklərə çarə tapmaq olar. Elə buna görə də zənnimcə, biz həmişəkindən daha çox “Nəhcül-bəlağə” möhtacıq. «Nəhcül-Bəlağə» nədir? «Nəhc» yol və üslub, «bəlağə» isə sözü çatdırmaq mə’nasındadır. Ədəbiyyat terminolagiyasında «bəlağət, fəsahətli sözün şəraitə uyğun olması» deməkdir. Yəni «dinləyicinin və ya oxucunun vəziyyətini onun idrak və məlumatının səviyyəsi baxımından nəzərə almaq, həmçinin söz və ya yazının dinləyici və ya oxucuya istənilən tə’siri göstərməsi üçün zaman, məkan və digər xüsusiyyətlərə riayət etməkdir.» «Nəhcül-Bəlağə» İmam Əmirəl-mö’minin Əli əleyhis-salamın xütbə, moizə, məktub, hikmətli kəlamlar və öyüd-nəsihətləri külliyatı¬na onları toplamış böyük İslam alimi Seyyid Rəzi tərəfindən verilmiş addır. Bundan əvvəl dediyimiz müqəd¬di¬mə¬dən mə’lum olduğu kimi, «Nəhcül-Bəlağə»nin içindəkilər Əli əleyhis-salamın kəlam və sözləridir ki, sözlərin ən üstünüdür və Qur’ani-Kərim və Həzrət Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) kəlamından sonra müqəddəs İslam dini maarifi və əqidəsinin ikinci mənbə və sənədidir. «Nəhcül-Bəlağə» İslam mədəniyyətinin ensiklopediyasıdır ki, onda Allahı tanımaq, mələklər aləmi, dünyanın yaradılışı, insanın təbiəti, ümmətlərin sərgüzəştləri, saleh və ya zalım hökumətlər, dünyanın mahiyyəti, dünyatələblik, dünyatələbliyin aqibəti, Allah övliyalarının mə’nəvi hərəkət yolu, yaxşı əməl sahiblərinin davranış üsulu, zahidlik, iman və yüzlərlə digər mövzular barəsində söhbətlər açılır. Daha mühümü isə budur ki, həmin mövzular haqq, həqiqət, yəqinlik və inamın son həddinin dayaq nöqtəsi olan bir kəsin dilindən bəyan edilir. Buna görə də onun bəyan, nəzər və düşüncəsi həqiqət axtarışında olan sərgərdan şəxs üçün arxalanmalı yerdir. Amma əsas nöqtə budur ki, İmam əleyhis-salamın bütün bu sözlərdən məqsədi təbiətşünaslıq, zoologiya elmlərini tədris etmək və ya fəlsəfi, tarixi və digər məsələləri başa salmaq deyil. Əli əleyhis-salamın kəlamları bu cür məsələləri irəli sürməkdə Qur’ani-Kərim kimidir ki, dinləyicinin gözü önündə hiss olunan və ya ağıl ilə dərk edilən şeylərdən bir nümunə qoyur, sonra yavaş-yavaş onu çatmalı olduğu mənzil başına, yəni Allah dərgahına və tək olan Rəbbin hüzuruna aparır. «Nəhcül-Bəlağə»nin mövzusu barəsində məsələnin qısa şəkildə bəyan edilməsi üçün bu müqəddəs kitabın müasir şərhçilərindən olan böyük əhli-sünnə alimlərindən biri, Misirin keçmiş müftisi Şeyx Məhəmməd Əbduhun sözlərinin bir hisəssini nəql etməklə kifayətlənirik. Şeyx öz müqəddiməsində deyir: “Mən “Nəhcül-Bəlağə”ni oxuyanda, bir ibarədən digər ibarəyə keçəndə düşüncə cövlangahı və bəsirət baxışının dəyişməsini görürdüm. Bə’zən özümü nurani və heyrətləndirici kəlmələrə bükülmüş halda pak ruhların ziyarətinə gələn və çirkinliklərdən təmizlənmiş qəlblərdə yurd salan çox yüksək mə’nalar aləmində hiss edirdim.….Cümlə və ibarələr bə’zən də belə olurdu ki, sanki qaşqabaqlı üzlər, bir-birinə qıcanmış dişlər və hücum etməyə hazırlanmış qəzəbli qartalllarla üz-üzəyəm. Bə’zən də öz cismani qəlibi ilə heç bir oxşarlığı olmayan nurani bir ağılı görürdüm ki, ilahi karvandan ayrılaraq insan ruhuna qoşulub və onu çirkinlik və vəsvəsələrdən təmizlədikdən sonra ona təbiət aləmindən gözəllik verib və daha sonra özü ilə uca mələklər aləminə aparıb, ilahi nurun saçdığı məkana kimi çatdırıb və Rəbbin müqəddəs dərgahında məskunlaşdırıb. Bə’zən də ümmətin valilərinə xitab edərək uca səslə onlara tə’lim verən, doğru və səhv yolu göstərən, ölkə idarəçiliyinin incəliklərini öyrədən və azğınlıq uçurumuna aparan yol ilə getməkdən çəkindirən bir xətib görürdüm”. NƏHCÜL-BƏLAGƏ” NƏ KİTABDIR? İlahi səfirlər iki cür möcüzəyə malik idilər. Əməli möcüzə və söz möcüzəsi. Əməli (fel) möcüzə, Allahın izni ilə insana xas olan təkvini vilayətin qüvvəsi sayəsində kainatı ram etmək və ona təsir göstərməkdir. Məsələn, Ayın yarılması (şəqqül-qəmər), dənizin yarılması, yerin yarılması, ağacın yerdən qopması, anadangəlmə kor və cüzam xəstəliyinə tutulanların sağaldılması, ölünün dirilməsi və mötəbər İslam mənbə¬lərində qeyd olunan digər möcüzələr kimi. Ayın yarılması və ağacın yerindən qopması möcüzələrinin hər ikisi  böyük İslam Peyğəmbərinin (s)  möcüzələrindəndir. Ayın yarılması möcüzəsi belə baş vermişdir: Müşriklər o Həzrəti cadugər adlandırır və deyirdilər: “O sehr edir”. Onlar Peyğəmbərdən (s) istəmişdilər ki, əgər o həzrət ayı iki yerə bölsə, onlar iman gətirəcəklər. Peyğəmbər (s) də mübarək əli ilə göyə tərəf işarə edərək ayı ikiyə bölmüşdür. Ağacın yerdən qopması isə belə baş vermişdir: Bir ağac Allahın Rəsulunun (s) əmri ilə öz yerindən qopub toyuq kimi qanad çalaraq o Həzrətə tərəf yürüdü və gəlib onun yanında durdu. Dənizin və yerin yarılması möcüzələri isə Həzrət Musanın (ə) möcüzələrindəndir. Belə ki, dənizin yarılması Firon və onun qoşununun, yerin yarılması isə Qarun və onun tərəfdarlarının həlak edilməsi üçün Musa peyğəmbər (ə) tərəfindən həyata keçirilmişdir. Anadangəlmə korları, cüzam xəstəliyinə tutulanları sağaltmaq və Allahın iznilə ölüləri diriltmək İsa peyğəmbərin (ə) möcüzələrindəndir. Xeybər qalasının darvazasının Həzrət Əlinin (ə) mübarək əlləri ilə yerindən çıxardılması o Həzrətin əməli möcüzələrindən və onun həqiqi vilayət qüdrətindəndir. İmam Əli (ə) özü buyurub: والله ما قلعت باب خیبر و قذفت به اربعین ذراعاً لم تحسّ به اعضائی بقوة جسدیة ولا حرکة غذائیة و لکن ایّدت بقوة ملکوتیة و نفس بنور ربّها مستضیتة “Allaha and olsun ki, mən yerindən qopardıb uzağa tulladığım Xeybər qalasının darvazasını özümün cismani qüdrətimlə etmədim, bu işi özümdə hiss etdiyim mənəvi bir qüdrət və İlahi bir nur vasitəsilə yerinə yetirdim”. Söz möcüzəsi  mütəal Allahın uca və dolğun kəlamlarıdır ki, öz sevimli peyğəmbərlərinə nazil etmişdir. Zəmanəmizin böyük irfan alimlərində olan Həzrət Əllamə Həsənzadə Amolinin sözləri ilə desək, “Söz möcüzələri – vəhy əmanətçiləri olan mələklərdən peyğəmbərlərə nazil olan elm, maarif və həqiqətlərdir”. Söz möcüzələrinin başında Qurani-Kərim durur. İsmətli Əhli-Beytin (ə) buyurduğu kəlamlar, “Nəhcül-Bəlağə” və “Səhifeyi-Səccadiyyə” kimi kitablarda toplanan hikmətli sözlər və digər dualar hərçənd Quranın sirrini və batinini izah edirlər, amma onlar ikinci dərəcəli söz möcüzələri hesab olunurlar. Əməli möcüzə ilə söz möcüzələrinin fərqlərini aşağıdakı kimi sadalamaq olar: 1. Əməli möcüzə müvəqqəti olub müəyyən zaman və məkan daxilindədir və ötüb keçəndir. Bu növ möcüzə baş verdikdən sonra yalnız tarixə və xəbərə çevrilir, söz möcüzəsi isə bunun əksinə olub bütün əsrlərdə möcüzə olaraq qalır. 2. Əməli möcüzə daha çox xarici (hissi) aləmlə tanış olan və onlara adət edən adi insanlar üçündür. Belə ki, avam insanlar yalnız hissi idrak¬la, xüsusən də gözləri ilə görməklə bir şeyə inanırlar. Belə insanlar mənəvi və ruhi ləzzəti dərk etməkdə acizdirlər, hətta onlar ibadətlərini də özlə¬ri¬nin naqis xəyallarına ümüdvar olduqları halda yerinə yetirirlər. Bu insanlar azad və arif insanların ibadətdən aldıqları zövqlərdən bəhrə¬sizdirlər. Onlar maddi həyatda kim olmaqlarına baxmayaraq avamdırlar. Həzrət Əli (ə) buyurur: “Allaha ibadət edən bəndələr üç növdür: Bir dəstə Allaha Cənnət əldə etmək üçün ibadət edər, bu, tacirlərin ibadətidir. İkinci dəstə Cəhənnəm əzabından qorxduqları üçün Allaha ibadət edər , bu qulların ibadətidir. Üçüncü dəstə isə Allahın zati ləyaqətinə görə, Ona öz məhəbbətlərini bildirmək və İlahi lütfkarlığa təşəkkür etmək üçün ibadət edərlər. Belə ibadət isə azad insanların ibadətidir. Xüsusi insanlara (ki, bəşəriyyət şəhərinin mütəfəkkir hissəsidirlər) lazım olan elm və mərifətdir. Bu növ insanlar göy süfrəsi və ruhani ədəblər sayılan söz möcüzələri tələb edir, hər bir şeyi lazımınca qiymətləndiməyi bacarır, dərrakəli və müdrikdirlər. Onlar bilirlər ki, elm nədir və  haradan gəlib. Əslində insan öz insaniyyətliyini hifz edərsə, elm və mərifətin, saleh əməl və yaxşı əxlaqın özüdür. Əgər belə olmasa, fani olan boş bir sərmayədir. Arif Haqqın gözəlliyində məhv olduğu kimi, aqil insan da sonsuz kəmalın həyatverici suyunun təşnəsidir. Seyyid Rəzi kimdir? Seyyid Rəzi və ya Şərif Rəzi ləqəbi ilə tanınan Əbulhəsən Məhəmməd ibn Əbi Əhməd alim, fəzilət sahibi və ədib şəxs¬lər¬dən, İraq seyyidlərinin nəcib və böyüklərindən və Əbu Talib nəs¬linin ən yaxşı şairlərindən olub. O, on yaşından şer deməyə baş¬layıb və otuz yaşında çox az bir müddət ərzində Qur’anı əz¬bər¬ləyib. Çox çalışqan və pak nəfsli insan olub. Heç kəsdən hə¬diyyə və mükafat qəbul etməzmiş. Bütün elm və yax¬şılıqlardan paya malik olub. Seyyid Rəzi və onun Ələmulhüda ləqəbi ilə tanınan qardaşı Əbulqasim Əli Mürtəza uşaqlıqlarından şiənin böyük fəqih və alim¬lə¬rin-dən Şeyx Müfidin tərbiyəsi altında olublar. Şeyx Müfidin bu iki qardaşın tərbiyəsini öz öhdəsinə götürməsinin maraqlı bir tarixçəsi var və İbn Əbil-Hədid onu öz şərhində belə nəql edir: “Şeyx Müfid ləqəbi ilə tanınan məşhur böyük şiə alimi Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Nö’man bir gecə yuxusunda görür ki, Bağdadın Kərx məhəlləsində olan məsci¬din¬də oturub və birdən Həzrət Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) qızı Fatimə əleyhas-salam uşaqlıq yaşlarında olan iki oğlu – Həsənlə Hüseynin əlindən tutub məscidə daxil oldu və salam verdikdən sonra buyurdu: “Ey Şeyx, bunlara fiqh öyrət”! Şeyx Müfid tam heyrət içində yuxudan oyanır. Həmin gecənin səhərisi günü Seyyid Rəzi ilə Mürtəzanın anası Fatimə binti Hüseyn öz oğlanlarının əllərindən yapışmış və yanında kənizlər olan halda məscidə daxil olur və salam verdikdən sonra deyir: “Ey Şeyx, bu iki oğlumu sənin yanına gətirmişəm ki, onlara fiqh öyrədəsən”. Şeyx ağlayır və öz yuxusunu o möhtərəm xanıma danışır. Bundan sonra Şeyx Müfid həmin iki uşağın tərbiyəsini öhdəsinə götürür. Seyyid Rəzi 359 h.q. ilində Bağdadda dünyaya gəlib və 404 və ya 406 h.q. ilinin məhərrəm ayının altısı, bazar günü səhər tezdən dünyadan köçüb. Onun məzarı Bağdadın Kərx mələlləsində yerləşir və hamı tərəfindən ziyarət edilir. Seyyid Rəzinin «Nəhcül-Bəlağə»dən başqa əldə on üç kitabı var ki, «Təlxisul-bəyan ən məcazatil-Qur’an» da onlardan biridir.