Məqalələr

“Ənam” surəsi

“Ənam” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Həmd göyləri və yeri xəlq edən, zülmətləri və nuru yaradan Allaha məxsusdur! Lakin kafirlər öz Rəblərinə bənzər və şərik qoşurlar. (Halbuki dünya Onun təkliyini sübut edən dəlillərlə doludur.) Sizi palçıqdan yaradan, sonra əcəl (bir müddət) təyin edən Odur. Allahın yanında qaçılmaz bir əcəl də vardır. Bütün bunlara baxmayaraq, siz yenə də şübhə edirsiniz! Göylərdə və yerdə Allah yalnız Odur![1] Sizin gizlində və aşkarda nəyiniz varsa, nə edirsinizsə (hamısından) xəbərdardır! Onlara Rəblərinin ayələrindən elə bir ayə gəlməz ki, ondan üz çevirməsinlər! Onlara haqq gəldiyi zaman onu yalan hesab etdilər. Ancaq tezliklə məsxərəyə qoyduqlarının xəbərləri onlara gəlib çatacaq! (Əməllərinin nəticəsindən xəbərdar olacaqlar.) Məgər onlardan əvvəl neçə-neçə ümməti məhv etdiyimizi görmədilərmi? Onlara sizə vermədiyimiz imkanları (qüvvəti) vermişdik. Onlara bol yağışlar göndərmiş, (evləri, sarayları və bağ-bağatlarının) altından çaylar axıtmışdıq. Onları günahlarına görə məhv etdik və onlardan sonra başqa yeni bir nəsil yaratdıq. Əgər sənə kağız üzərində bir məktub nazil etsək və onlar əlləri ilə ona toxunmuş olsalar belə, kafirlər yenə də: “Bu, açıq-aşkar bir sehrdir”, – deyərlər. Onlar dedilər: “Nə üçün ona bir mələk endirilmədi?” Əgər Biz bir mələk göndərsək, iş bitmiş olacaq və onlara möhlət verilməyəcək. —————————————————————————————– “Ənam” surəsinin ümumi məzmunu: Təkallahlıq inancı və şirkin inkar edilməsi bu surənin əsas məzmununu təşkil edir. Allahın tək olduğuna inanmaq deyilərkən insanın Rəbbinin bütün aləmlərin Rəbbi olması, hər şeyin Onun tərəfindən gəlməsi və Ona tərəf qayıdacağı, bəndələrini haqq dinə doğru yönəltmək üçün onlara Allahın rəhmət müjdəsini verən, qəzəb və əzabı ilə qorxudan peyğəmbərlər göndərdiyinə inanması nəzərdə tutulur. Bu surənin ayələrinin çoxu müşriklərə qarşı yönəlmiş dəlillərdən, təkallahlıq, məad (ölüb-dirilmək) və peyğəmbərlik prinsiplərindən bəhs edir. Əlbəttə, dini vəzifələrə və qadağalara da ümumi şəkildə işarə edilir[2]. İşıq və zülmət: Bu ayədən belə başa düşülür ki, nur Allahın məxluqu olduğu kimi, zülmət də onun məxluqudur. Halbuki görkəmli filosof və alimlər hesab edirlər ki, zülmət işığın olmamasıdır. Yəni zülmət və qaranlıq öz-özlüyündə mövcud olmur, onu yaratmaq da olmaz. Bəs o zaman nə üçün bu ayədə zülmət Allahın yaratdıqlarından hesab edilmişdir? Əvvəla, onu qeyd etməliyik ki, zülmət deyilərkən hər zaman qaranlıq nəzərdə tutulmur. Adətən gur və güclü işıq qarşısında çox zəif olan işığa da zülmət deyilir. Deməli, ayənin məzmunundan belə başa düşülür ki, Allah insanlar üçün gündüzün işığını və gecənin qaranlığını (güclü və zəif işıq) yaradıb. Belə olan halda, zülmət burada Allahın yaratdıqlarından olur. İkincisi, mütləq zülmətin yoxluq olması düzgündür. Lakin mövcud olmayan bir anlayışın xüsusi bir şəraitdə var olan anlayışdan qaynaqlanması danılmazdır. Yəni mütləq zülməti xüsusi bir şəraitdə müəyyən məqsədlər üçün yaradan insan mövcudluq vasitələrindən istifadə etməlidir. Məsələn, biz çəkilmiş şəkili çıxartmaq üçün bir neçə anlığa otaqda qaranlıq yaratmaq istəsək, bir neçə anlığa işığın qarşısını kəsməliyik. Belə olan halda zülmət də yaranmış hesab edilir[3]. Əcəl və onun növləri: Şübhəsiz ki, burada “əcəl” və “qaçılmaz əcəl” fərqli-fərqli anlayışlardır. Buna görə də təfsirçilər bu fərqlər haqqında mübahisələr etmişlər. Ayələr və Əhli-beyt (ə) hədislərindən belə məlum olur ki, bu ikisinin fərqi ondadır ki, əcəl təklikdə qaçılmaz olmayan ömür, vaxt və müddətə deylir, qaçılmaz əcəl isə qaçılmaz olan ömür və müddətə deyilir. Başqa sözlə desək, qaçılmaz əcəl təbii ölüm, əcəl isə tez baş verən ölümə deyilir. Yəni insanın yaşaması və ömür sürməsi üçün lazım olan bütün şərtlər mövcud olarsa və bütün maneələr aradan qalxarsa, bədən quruluşu onun uzun müddət (məsələn, 80 il) yaşamasını təmin edə bilər. Lakin qəza və ya intihar səbəbilə insan 40 yaşında ölə bilər. Deməli 80 yaş qaçılmaz əcəl, 40 yaş isə əcəldir. Əcəlin bu iki növünün mənasına aydınlıq gəldikdən sonra bir çox məsələlər məlum olur. Hədislərdə oxuyuruq ki, qohumları ziyarət ömrün uzanmasına, qohumlarla əlaqənin kəsilməsi ömrün qısalmasına səbəb olur. Burada əcəl və ömür deyilərkən qaçılmaz olmayan əcəl nəzərdə tutulur. İstənilən halda hər iki əcəlin Allah tərəfindən təyin edildiyini nəzərdən qaçırmamalıyıq. Bunlardan biri qeyd-şərtsiz, digəri isə müəyyən şərtlər çərçivəsində baş verir. Nümunə üçün deyə bilərik ki, bu işıq heç bir qeyd-şərtsiz iyirmi saatdan sonra sönəcək. Ancaq tufan qopa və həmin işıq iki saatdan sonra sönə bilər. Allah-taala insanlar və millətlərin də heç bir maneə olmayacağı təqdirdə müəyyən zamana qədər yaşamasını istəyir. Amma ortaya hər hansı maneə (günah, tənbəllik, səhlənkarlıq) çıxdıqda müəyyən edilmiş zamandan əvvəl sıradançıxma baş verə bilər[4]. Əgər Biz onu (peyğəmbəri) mələk etsəydik, hökmən onu bir insan qiyafəsində göndərər və onlar başqalarını şübhəyə saldıqları kimi, Biz də onları şübhəyə salardıq. (Narahat olma.) Səndən əvvəlki peyğəmbərləri də məsxərəyə qoymuşdular. Lakin onları məsxərəyə qoyduqlarının özü məhv etdi. De: “Yer üzünü dolaşın və sonra görün ki, (ilahi ayələri) yalan hesab edənlərin aqibəti necə oldu?!” De: “Göylərdə və yerlərdə olanlar kimindir?” De: “Allahındır!” O, rəhimli olmağı Özünə vacib etmişdir. Olacağına heç bir şək-şübhə olmayan Qiyamət gününə sizi şübhəsiz ki, toplayacaqdır. Yalnız özlərinə ziyan vuranlar, iman gətirməzlər! Gecədə və gündüzdə mövcud olan hər bir şey Onundur. O, eşidəndir, biləndir. De: “Mən göyləri və yeri yaradan, hamını yedirdib Özü yeməkdən uzaq olan Allahdan başqasını özümə rəhbər və himayəçimi seçim?!” De: “Mənə ilk müsəlman olmaq əmr edildi və (Allah mənə) müşriklərdən olma!” (deyə əmr etdi). De: “Əgər mən Rəbbimə asi olsam, böyük günün (Qiyamət gününün) əzabından qorxaram”. O gün kim əzabdan qurtulsa, şübhəsiz ki, (Allah) ona mərhəmət əta etmişdir. Bu isə açıq-aydın qurtuluşdur (zəfərdir). Əgər Allah sənə bir sıxıntı versə, (səni Ondan) Allahdan başqa heç kəs qurtara bilməz. Əgər (Allah) sənə bir xeyir yetirsə (heç kəs Ona mane ola bilməz). Çünki O, hər şeyə qadirdir! O, Öz qulları üzərində hakimi-mütləqdir. O, hikmət sahibidir, (hər şeydən) xəbərdardır! ——————————————————————————————– Peyğəmbərin insanlarla eyni cinsdən olması: Bu ayəyə əsasən, insanlara rəhbərlik etməsi və onlara nümunə olması üçün peyğəmbərin insanlardan olması, bütün insani xüsusyyətlərə və instinktlərə malik olması vacibdir. Çünki mələk insanların gözünə görünməməklə yanaşı, əməli cəhətdən onara nümunə də ola bilməz. Çünki nə onların ehtiyac və dərdlərindən xəbərdardır, nə də instinkt və istəkləri ilə tanışdır. Buna görə də insanlara rəhbərlik etmək üçün uyğun deyil. Bilməliyik ki, “hökmən onu bir insan surətində göndərərdik” cümləsində təkcə insanın zahiri forması nəzərdə tutulmamışdır. Bu cümlə onun həm zahirən, həm də daxilən insan olmasını ifadə edir. Sonra Allah onların “nə üçün insanı rəhbər təyin edib həqiqəti bizdən gizlətdin?”, – deyə yenə də öz əvvəlki etirazlarında qaldıqlarını bildirir[5]. Qayıdış, ilahi rəhmətin vacib şərtidir: Allah-taala “rəhmət və bağışlamağı Özünə vacib etmişdir” cümləsi ilə qayıdış və ölümdən sonrakı dünyanın olması mövzusuna toxunmuşdur. Rəhmət və bağışlamağı Özünə vacib etmiş Allah ölümün insanların həyatına son qoymasına, təkamülün və həyatın davam etməməsinə icazə verərmi? Bu, Onun sonsuz rəhməti ilə uyğunluq təşkil edirmi? O, sahibi və hamisi olduğu bəndələrinə qarşı rəhimsizlik göstərib bir müddətdən sonra onları puçluğa və heçliyə məhkum edərmi? Şübhəsiz ki, xeyr. Onun geniş rəhməti varlıqların, xüsusilə insanın təkamül yolunda irəliləməsini tələb edir. Allah-taala Öz rəhməti sayəsində kiçik və dəyərsiz bir toxumu qol-budaqlı, məhsuldar bir ağaca və gözəl bir gülə, lütfkarlıq edib çox qiymətsiz bir nütfəni kamil bir insana çevirdiyi kimi, bu rəhməti Onun əbədi həyat və qalıcılıq qabiliyyəti olan insanı öldükdən sonra daha böyük bir aləmin həyat libasına bürüməsini, bu əbədi təkamül yüksəlişində rəhmət əlini onun çiyninə qoymasını tələb edir. Burada deyə bilərik ki, əbədi həyat yalnız rəhmətə layiq görülmüş insanlar üçündür. Lakin qeyrilərinin nəsibi yalnız bədbəxtlik və sıxıntı olacaq. Şübhə yoxdur ki, Allahın işi insanlar üçün rəhmət zəmini yaratmaqdır. O, insanı yaradıb ona ağıl verdi, onu yönləndirmək, ona rəhbərlik etmək üçün peyğəmbərlər göndərdi, müxtəlif nemətlər bəxş etdi, əbədi həyata doğru gedən yolu hər kəsin üzünə açdı. Bunlar hamısı istisnasız rəhmətdir. İndi əgər insan bu rəhmət vasitələrinin nəticə verməsi istiqamətində irəliləməyib yolunu əyərsə, bütün rəhmət vasitələrini özünə işkəncə və zəhmətlə əvəz edərsə, bu davranış əsla həmin rəhmət vasitələrinə xələl gətirə bilməz. Bütün qınaqların hədəfi rəhmət vasitələrini əzaba çevirən insandır[6]. Həqiqi müflislər: Bu ayədə maraqlı bir ifadə işlədilmişdir. Bəzən insan malını, vəzfəsini və ya bu sərmayələrindən birini itirir. Qeyd olunan məqamlarda insanın itirdikləri onun varlığının tərkib hissəsini təşkil etmir. Lakin ən böyük və həqiqi ziyan insanın əsl varlığını itirməsidir. Haqq düşmənləri və inadkar insanlar ömür, ağıl, fitrət, haqq yolunda istifadə ediləcəyi təqdirdə, insanı kamilliyin layiqli zirvəsinə qaldıra biləcək bütün fiziki və mənəvi nemətləri tamamilə itirirlər. Nəticədə, nə sərmayə qalır, nə sərmayədar. Bu ifadəyə Quranın bir çox ayələrində rast gəlmək olar. Bunlar haqqı inkar edənlərin və çirkaba bulaşmışların acı sonunu açıb göstərən təkanverici məzmunlardır[7]. De: “Ən üstün şahidlik kimin şahidliyidir? (Özün də cavab ver və) de: Mənimlə sizin aranızda Allah şahiddir. Bu Quran mənə sizi və onun yetişəcəyi bütün insanları xəbərdar edib qorxutmağım üçün vəhy olundu. Məgər siz Allahla yanaşı başqa tanrılar olduğunamı şahidlik edirsiniz?” De: “O, tək bir tanrıdır. Mən sizin Ona şərik qoşduqlarınızdan uzağam!” Kitab verilmiş şəxslər onu (Mühəmməd peyğəmbəri) öz oğullarını tanıdıqları kimi tanıyırlar. Yalnız varlıqlarının sərmayəsini əllərindən vermiş şəxslər iman gətirməzlər! Allaha iftira yaxan və Onun ayələrini yalan hesab edən kəsdən daha zalım kim ola bilər?! Şübhəsiz ki, zalımlar nicat tapmazlar! O gün (Qiyamət günü) onların hamısını (bir yerə) toplayacaq, sonra (Allaha) şərik qoşanlara deyəcəyik: “Allaha tay tutduğunuz tanrılarınız haradadır?! (Nə üçün köməyinizə gəlmirlər?!) Onların: “Rəbbimiz Allaha and olsun ki, biz müşrik deyildik!” deməkdən başqa heç bir çarələri qalmayacaq. Gör onlar özlərinə necə yalan deyirlər! Yalandan Allaha tay tutduqlarını da əldən verəcəklər! Onların bir qrupu səni dinləyər, lakin onu (Quranı) başa düşməsinlər deyə, onların ürəklərinə pərdə çəkdik, qulaqlarına da karlıq (ağırlıq) verdik. Onlar bütün doğru əlamətləri görsələr də, ona inanmazlar. Hətta yanına gəldikdə səninlə höcətləşərlər. Kafir olanlar isə: “Bunlar qədimlərin əfsanələrindən başqa bir şey deyildir!”, – deyərlər. Onlar digərlərini ondan (Qurandan) uzaqlaşdırar, özləri də ondan uzaq durarlar. Onlar yalnız özlərini məhv edər, amma anlamazlar. Kaş odun qarşısında dayandıqları zaman sən onların: “Kaş ki, (yenidən dünyaya) qaytarıla, Rəbbimizin ayələrini yalan hesab etməyə və möminlərdən olaydıq!” – demələrini görəsən! ——————————————————————————————– Ən yüksək şahidlik: Şahdliyn iki əsas şərti var: 1. Məlumatdan olduğu kimi xəbərdar olmaq; 2. Açıq-aydın şəkildə ifadə etmək. Buradan belə başa düşülür ki, fərdlərin şahidliyinin qiyməti onların məlumatı dərketmə miqyasından, məlumatı bəyan etmə gücündən və həmin məlumatın özünün aydınlıq dərəcəsi ilə ölçülür. Yaddaşı zəif olan adamla hafizəsi güclü olan insanın şahidliyi, ağlı başında olmayan insanla huşu başında olan adamın şahidliyi arasında böyük fərq var. nimfo.com Bütün varlıq aləmini yaratmış və onların bütün sirlərindən xəbərdar olan, bütün yaranmışların hakimi, yerdə və göylərdə heç bir zərrədən xəbərsiz olmayan bir varlığın şahidliyi ən böyük və ən mühüm şahidlikdir. Allahın tək olması əqli dəlillərlə sübuta yetsə də, Quranın Allah tərəfindən nazil olması bizə qəti şəkildə aydın olduğu və Allah-taala Özünün Quranda tək olduğunu şahidlik etdiyi üçün bu şahidliyi qəbul edir və ona istinad edirik. İmam Baqir (ə) bu ayəni təfsir edərkən belə buyurmuşdur: “Müşriklər İslamın ilk illərində, yəni Peyğəmbər (s) Məkkədə olduğu vaxt, ona dedilər: “Ey Mühəmməd, Allah bizə peyğəmbər göndərmək üçün səndən başqa adam tapmadı ki, səni göndərdi? Düşünmürük ki, kimsə sənin dediklərini təsdiq etsin. Biz sənin haqqında yəhudi və xristianlardan soruşduq. Onlar da məlumatsız olduqlarını bildirib dedilər: “Bizdə olan kitablarda o kişi haqqında məlumat verilməyib.” Buna görə də öz peyğəmbərliyin üçün bir şahid gətirməlisən.” Peyğəmbər (s) buyurdu: “Allah mənimlə sizin aranızda şahiddir.”[8] İslam peyğəmbərinin (s) çağırışının cahanşümul olması: Ayənin “bu Quran mənə sizi və onun yetişəcəyi bütün insanları xəbərdar edib qorxutmağım üçün vəhy olundu” cümləsi İslam peyğəmbərinin (s) peyğəmbərliyinin Qiyamətə qədər cahanşümul və ümumbəşəri olacağını göstərir. Yəni Peyğəmbərin (s) zamanından başlayaraq, Quranı onun özündən eşidib-eşitməməsindən, dillərinin Quran dili ilə eyni olub-olmamasından asılı olmayaraq, bütün insanlar İslam peyğəmbərinin (s) dininə və Qurana tabe olmalıdırlar. Çünki Quran ərəbdillilər üçün qanun kitabı olduğu kimi, tərcümə və təfsir vasitəsilə ərəbdilli olmayanlar üçün də qanundur. Tarixi mənbələrin yazdığına görə, Peyğəmbər (s) məktublar vasitəsilə ərəbdilli olmayan Misir, Həbəşistan, Roma və İran dövlətlərinə xəbər göndərib onları İslama dəvət etmişdir. Bundan əlavə, İslamın ilk illərində ana dilləri Quranın dili ilə fərqlənən bəzi insanlar İslamı qəbul etmişdilər. Salman Farsi, Bilal Həbəşi və Süheyb Rumini misal göstərmək olar. İmam Sadiq (ə) bu ayəni təfsir edərkən belə buyurmuşdur: “Yəni hansı dildə olurlarsa olsunlar.”[9] Kitab əhlinin Peyğəmbəri (s) tanıması: Deyilənə görə, ikinci xəlifə Ömər ibn Xəttab müsəlman olmazdan əvvəl bir gün yəhudilərin böyük alimlərindən olmuş Abdullah ibn Salama deyir: “Mühəmmədi öz kitabınıza əsasən (Tövratdan) tanıyırsınızmı?” O deyir: “And olsun Allaha, öz uşaqlarımızı başqa uşaqların arasında görüb tanıdığımız kimi, onu da sizin aranızda görən kimi Allahın bizə xəbər verdiyi xüsusiyyətlər əsasında tanıyırıq. Abdullah ibn Salamın and içdiyi Allaha and içirəm ki, Mühəmmədi oğlumdan yaxşı tanıyıram.”[10] (Onlar, əslində, peşman deyillər.) Sadəcə, daha öncə gizlətdikləri əməllər və niyyətlər qarşılarına çıxıb. Əgər geri qaytarılsalar, yenə qadağan olunduqları əməllərə dönərlər. Onlar yalançıdırlar! Yenə də: “Həyat yalnız bu dünyadakı həyatımızdan ibarətdir. Biz (öldükdən sonra) əsla qaldırılmayacağıq!” – deyərlər. Onları Rəblərinin hüzurunda durduqları zaman görəsən! Allah onlara belə buyuracaq: “Bu, doğru deyilmi?” Onlar: “Əlbəttə, Rəbbimizə and olsun (ki, bu, doğrudur!)” – deyə cavab verəcəklər. (Allah) buyuracaq: “Elə isə etdiyiniz küfrlərə görə dadın əzabı!” Allahın hüzurunda duracaqlarını inkar edən kimsələr, həqiqətən, ziyana uğramışlar. Belə ki, saat (Qiyamət vaxtı) qəflətən onları yaxaladığı zaman günahlarını çiyinlərində daşıyaraq deyəcəklər: “Vay olsun bizə, ona səhlənkar yanaşdıq!” Çiyinlərində necə də pis bir yük olacaq! Dünya həyatı oyun və əyləncədən başqa bir şey deyildir. Axirət evi müttəqilər üçün daha xeyirlidir. Məgər dərk etmirsiniz? Biz bilirik ki, onların danışdıqları səni kədərləndirir. Əslində, onlar səni yalançı hesab etmirlər, zalımlar Allahın ayələrini inkar edirlər. Səndən əvvəl də peyğəmbərləri yalançı hesab etmişdilər. Lakin Bizim köməyimiz yetişənə qədər onlar yalançı hesab edilmələrinə dözdülər, səbir etdilər, əziyyətlər çəkdilər. (Sən də belə ol! Bu, Allahın dəyişməz qanunlarından biridir.) Allahın qanunlarını heç nə dəyişə bilməz! Peyğəmbərlərə aid xəbərlər sənə gəlib çatıb. Onların üz döndərməsi sənə ağır gəlirsə, bacarırsansa, yerə bir lağım at və ya göyə bir nərdivan qoy (yerin dərinliklərini və göyləri axtarıb onlara) bir möcüzə gətir! Əgər Allah istəsə, onları doğru yola toplayar. Elə isə əsla bilməyənlərdən olma! —————————————————————————————— Həqiqətləri gizlətmək insanın özünü arxayın və rahat hiss etməsi üçün bir vasitədir: “Qarşılarına çıxdı” cümləsindən belə başa düşülür ki, onlar bir sıra həqiqətləri təkcə insanlardan deyil, özlərindən də gizləyirlər. Qiyamət günü bu həqiqətlər üzə çıxacaq. Süni də olsa rahatlıq tapmaq üçün insanın hər hansı həqiqəti hətta özündən də gizlətməsi, vicdan və fitrətinin üzərini örtməsi təəccüblü deyil. Vicdanı aldatmaq və həqiqətləri özündən gizlətmək vicdanın fəaliyyətinə aid mövzularda diqqət mərkəzində olan məsələlərdəndir. Məsələn, ehtiras və tamah düşkünü olan bir çox insanların ehtiras və tamahları ucbatından çox böyük ziyana düşdüklərini gördükləri halda, heç nə olmamış kimi arxayınlıqla öz işlərinə davam etdiklərinin, hətta bu bilgini bir növ özlərindən də gizli saxlamağa çalışdıqlarının şahidi oluruq[11]. Əgər cəhənnəmliklər dünyaya qayıtsalar, yenə də Cəhənnəmin yolunu tutarlar: Təfsirçilər “əgər geri qaytarılsalar, yenə qadağan olunduqları əməllərə dönərlər” cümləsini izah edərkən bildirirlər ki, bu cümlə çirkin və murdar xüsusiyyətlərin dünyada onların varlıqlarına kök salacaq şəkildə təsir etdiyindən xəbər verir. Onları dünyaya qayıtmaq, Allaha iman gətirmək və möminlərin sırasına daxil olmaq arzusuna düşməyə vadar edən amil tərk etdikləri həqiqətin aşkara çıxmasıdır. Həmin həqiqət özünü bütün cəhətləri ilə, yəni Qiyamət gününün əzabı formasında biruzə verir. Gizli və mənəvi həqiqətlərin qeyd olunan şəkildə aşkara çıxması axirət dünyasının zərurətlərindəndir. Lakin onlar bu həqiqətləri gördükdən sonra dünyaya qayıtsalar, dünyanın spesifik qanunları onlara yenidən hakim kəsiləcək, yəni qeyb aləminin üzərinə yenidən pərdə çəkiləcək, onlara azadlıq və ixtiyar veriləcək. Bu azadlıq və ixtiyar yenidən nəfsani istəklər, Şeytanın vəsvəsəsi, heyvan xisləti, təkəbbür və itaətdən boyun qaçırma ilə müşayiət olunacaq. Sözügedən insanlar nəticədə, öz keçmiş şirklərinə, Haqla olan düşmənçiliklərinə qayıdacaqlar. Həqiqətdə, onlar yenidən dünyaya qayıtsalar, onları daha öncə dünyada şirkə, Haqla düşmənçiliyə və Allahın ayələrini yalan hesab etməyə vadar edən amillər yenidən onları eyni əməllərə vadar edəcək. Keçmiş dünya ilə fərz edilən gələcək dünyanın hökmləri arasında heç bir fərq olmayacaq[12]. Dünya həyatının oyun və əyləncəyə bənzədilməsi: Dünya həyatı oyun və əyləncəyə ona görə bənzədilir ki, oyun və əyləncələr adətən əsası olmayan, həqiqi həyat kontekstindən uzaq olan məşğuliyyətlərdən ibarət olur. Oyunun nə qalibləri, nə də məğlubları həqiqi qalib və məğlublar olmurlar. Çünki oyundan sonra hər şey öz yerinə qayıdır. Çox vaxt uşaqların oynamaq üçün bir yerə toplaşıb birini şah, digərini vəzir etdiyinin şahidi oluruq. Amma çox çəkmir ki, nə şahdan, nə də vəzirdən bir əsər-əlamət qalmır. Əyləncə üçün hazırlanmış tamaşalarda döyüş, eşq və düşmənçilik səhnələrinin canlandırıldığının, lakin bir saatdan sonra heç birindən əsər-əlamət qalmadığını görürük. Dünya bir tamaşa səhnəsinə bənzəyir ki, insanlar onun oyunçularıdırlar. Bəzən bu uşaq oyunu hətta ağıllı insanları da özünə məşğul edir. Lakin çox çəkmir ki, bu əyləncə və tamaşanın sona çatdığı elan edilir. Məlumdur k, bu ayələrin məqsədi maddi dünyanın zahiri təmtərağına ürək bağlayıb son məqsədin yaddan çıxarılmasına qarşı mübarizədir. Yoxsa ki, dünyanı özləri üçün xoşbəxtlik vasitəsi seçmiş insanlar dünya deyil, axirət axtarışındadırlar[13]. (Sənin dəvətini) yalnız eşidən qulaqları olanlar qəbul edər. (İnsanlıq ruhunu itirmiş, buna görə iman gətirməyən) ölüləri Allah dirildər. Sonra onlar Allahın hüzuruna qaytarılarlar. (Məkkə müşrikləri) dedilər: “Nə üçün Rəbbi tərəfindən ona (Peyğəmbərə) bir möcüzə endirilmir?” De: “Allah möcüzə endirməyə qadirdir. Lakin onların çoxu (belə bir möcüzə göndərildikdə onu inkar edəcəkləri təqdirdə başlarına gələcək müsibət və fəlakəti) bilməz! Yerdə gəzən elə bir canlı, qanadları (iki qanadı) ilə uçan elə bir quş yoxdur ki, sizin kimi ümmətlər olmasın. Biz kitabda (Quranda) heç bir şeyi nəzərdən qaçırmadıq (əskiltmədik). Sonra onlar Rəblərinin hüzuruna toplanacaqlar. Ayələrimizi yalan hesab edənlər zülmətlər içində qalmış karlar və lallardır. Allah istədiyini (layiq olanı haqq yoldan) azdırar, istədiyini (layiq gördüyünü) isə düz yola yönəldər. De: “Əgər doğru danışanlarsınızsa, mənə deyin görüm, sizə Allahın əzabı gəlsə və ya Qiyamət başınızın üstünü alsa, Allahdan başqasınımı çağıracaqsınız?” Xeyr, yalnız Ona dua edib yalvaracaqsınız. O, əgər istəsə, yalvarıb xilas olmaq istədiyiniz bəlanı aradan qaldırar, siz də bu gün Allaha şərik qoşduğunuzu (həmin gün) unudarsınız. Səndən əvvəlki ümmətlərə (peyğəmbərlər) göndərdik. (Həmin peyğəmbərlərə qarşı çıxıb onları inkar etdikləri zaman) onları müsibət və fəlakətə düçar etdik ki, bəlkə (ayılıb, Haqq qarşısında) təslim olub təvazökarlıq göstərsinlər. Bəs əzabımız onların başlarının üstünü alanda nə üçün (təvazökarlıq göstərib) təslim olmadılar? Əksinə, (inadları üzündən) qəlbləri sərtləşdi və Şeytan da onlara etdikləri əməlləri süslü göstərdi. Onlara edilmiş xəbərdarlıqları unutduqları zaman hər şeyin (bütün nemətlərin) qapılarını onların üzünə açdıq. Onlara verilən nemətlərə (tam) sevindikləri vaxt onları qəflətən yaxaladıq (ciddi şəkildə cəzalandırdıq) və onlar məyus oldular (ümid qapıları üzlərinə bağlandı). ————————————————————————————– Canlılar şüurlu varlıqlardır: Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş “üməm” sözü “ümmət” sözünün cəmidir. “Ümmət” ortaq taleyi olan cəmiyyət və qrupa deyilir. Məsələn, vahid din və ya dil vahid xüsusiyyətlərə malikdir. Bu ayədə buyurulur ki, heyvan və quş növlərinin hər biri öz-özlüyündə insanlar kimidir. Lakin bu bənzərliyin hansı cəhətdən olması ilə bağlı təfsirçilər arasında fikir ayrılıqları vardır. Digər ayələr və Əhli-beyt (ə) hədisləri onların bu ayədə insanlara əqli və şüuri cəhətdən bənzədildiyini deməyə əsas verir. Yəni onlar da öz aləmlərində bilgiyə, şüura və idraka malikdirlər, Allahı tanıyırlar. Şüuri cəhətdən onlar insan şüurunun ən aşağı səviyyəsinə malik olsalar da, öz gücləri daxilində Allaha həmd və təsbih deyirlər. Ayənin son hissəsi (sonra onlar Rəblərinin hüzuruna toplanacaqlar) də bu fikri təsdiq edir. Yəni heyvanlar üçün də ölüb-dirilmək və Qiyamət var. Şübhəsiz ki, hesab-kitabın, mükafatlandırma və cəzalandırmanın birinci şərti ağıl və şüur, ardınca isə vəzifə və məsuliyyətdir. Bu inancın tərəfdarları iddia edirlər ki, heyvanların da öz səviyyələrinə uyğun dərk və idraka malik olduğunu göstərən faktlar var. Bir çox heyvanların yüksək və heyrətamiz sistemə malik olan həyat tərzi onların şüur və dərklərinin yüksək səviyyədə olduğundan xəbər verir. Qarışqalar, arılar, quşlar, bir çox başqa heyvanların mürəkkəb həyat tərzi və heyrətamiz ictimai sistemi bu fikri təsdiq edr. Bir çox heyvanların öz sahiblərinə qarşı olan sevgisi və sədaqəti də qeyd olunan fikri gücləndirir. Şübhəsiz ki, bunların hamısının yalnız instinktdən qaynaqlandığını söyləmək olmaz. Çünki instinkt adətən monoton və davamlı fəaliyyətlərin qaynağıdır. Lakin xüsusi şəraitdə öncədən proqnozlaşdırıla bilməyən və əsasən reaksiya səciyyəsi daşıyan davranışlar instinkt deyil, şüur və dərk əsaslı olur. Bunlardan əlavə, Quranın bir sıra ayələrini də bəzi heyvanların şüur və dərkə malik olduğunu göstərən qətiyyətli dəlillər hesab etmək olar. Qarışqaların Süleymanın (ə) ordusunun qarşısından qaçması, şanapipiyin Səbə və Yəmənə gəlməsi və oradan Süleymana (ə) həyəcanverici xəbərlər gətirməsindən bəhs edən ayələr bu iddianı təsdiq edir. Hədislərdə də heyvanların öldükdən sonra diriləcəyindən xəbər verilir. Əbuzərə istinad edilən bir hədisdə deyilir: Peyğəmbərin (s) yanında idik. İki keçi kəllələşdi. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Bilirsiniz, onlar nə üçün kəllələşdilər?” Orada olanlar: “Xeyr”, – deyə cavab verdilər. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Ancaq Allah bilir və tezliklə onlar arasında hökm çıxaracaq.” Burada ortaya belə bir sual çıxır, vəzifə və məsuliyyətin başlıca səbəbi ağıl olduğu halda, ortaya belə bir sual çıxır ki, onlar da insanlar kimi gördükləri işlərə görə məsuliyyət daşıyırlar? Halbuki uşaqlar, əqli və ruhi xəstələrin məsuliyyətdən azad olduqlarını bilirik. Qeyd etməliyik ki, vəzifə və məsuliyyətin mərhələləri var və hər bir mərhələ özünə uyğun olan ağıl və idrakın olmasını tələb edir. İslamda insanlar üçün o qədər vəzifələr müəyyənləşdirilib ki, yüksək ağıl və idrak olmadan onları yerinə yetirmək mümkün deyil. Biz bu cür vəzifələri heyvanlar üçün qəbul edə bilmərik. Çünki onlar bu vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün lazım olan əqli səviyyəyə malik deyil. Sadə və ən aşağı vəzifə üçün müəyyən şüur və dərkin olması yetərlidir. Heyvanların müəyyən şüur səviyyəsinə malik olduğunu və ona uyğun vəzifə daşıdığını tamamilə inkar edə bilmərik. Belə ki, nə qədər ibtidai olsa da, uşaqlar və dəlilərdən də öz hədlərində davranış tələb edilir. Gözləntinin əksi baş verdikdə, onar da cəzalandırılırlar[14]. Artıq o zalım tayfanın kökü kəsildi. Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! De: “Bir deyin görüm, əgər Allah sizin qulaqlarınızı və gözlərinizi əlinizdən alsa, ürəklərinizə möhür vursa, onları sizə Allahdan başqa kim verə bilər?” Gör Biz ayələrimizi onlara necə izah edirik, sonra onlar gör necə üz döndərirlər?! De: “Bir deyin görüm, əgər Allahın əzabı sizə qəflətən (gizli) və ya aşkar gəlsə, zalım tayfadan başqası həlak edilərmi?” Biz peyğəmbərləri ancaq müjdə verənlər və (əzabla) qorxudanlar olaraq göndərdik. İman gətirib özlərini islah edənlərin heç bir qorxusu yoxdur və onlar qəm-qüssə görməzlər! Ayələrimizi yalan hesab edənlərə isə itaətszlik göstərdiklərinə görə əzab yetişəcəkdir! De: “Mən sizə demirəm ki, Allahın xəzinələri mənim yanımdadır. Mən (Allahın mənə öyrətdikləri istisna olmaqla) qeybdən də xəbərdar deyiləm və sizə də demirəm ki, mən mələyəm. Mən yalnız mənə vəhy edilənə tabe oluram”. De: “Kor ilə görən bir olarmı? Məgər düşünmürsünüz?” Rəblərinin hüzuruna toplanacaqlarından qorxanları onun (Quranın) vasitəsilə xəbərdar et. (Həmin gün) Onların Allahdan başqa heç bir hamisi və havadarı olmayacaq. Bəlkə onlar (bununla) pis əməllərdən çəkinsinlər! Səhər-axşam Allahı çağıran və yalnız Onun Özünü istəyənləri yanından qovma. Nə sən onların verəcəkləri hesabata azca da olsa cavabdehsən, nə də onlar sənin (verəcəyin) hesabatında azca da olsa cavabdehdirlər. Buna görə də onları qovsan, zalımlardan olarsan. ————————————————————————————— Zülm və zülmkarlığın kökünün kəsilməsi: Ayənin son hissəsində Allah-taala “həmd aləmlərin Rəbbinə məxsusdur”, – deyə buyurmuşdur. Bu da zülm, fəsad və zülmkarların kökünün kəsilməsinin həmd və şükür ediləcək qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Zülmkarların qalmasını istəyən şəxs Allaha günah edilməsini istəyən şəxs kimidir. Allah-taala zalımların məhv edilməsinə görə Özünə tərif deyərək buyurmuşdur: “Artıq o zalım tayfanın kökü kəsildi. Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur!”[15] Müasir dünyada bu ayənin nümunələrindən biri açıq-aşkardır. Nəmrud, Firon, Əbu Cəhl, Əbu Süfyan, Müaviyə, Yezid və Əhli-beyt (ə) düşmənlərinin nəslindən əsər-əlamət yoxdur. Lakin bütün məzlumluqlarına baxmayaraq, Əhli-beyt (ə) ailəsi bütün İslam ölkələrində mövcuddur və günbəgün sayları da artmaqdadır[16]. Qeyb elmi: Təfsirçilərin qənaətinə görə “mən (Allahın mənə öyrətdikləri istisna olmaqla) qeybdən də xəbərdar deyiləm” cümləsi onu göstərir ki, Peyğəmbər (s) qeybdən özbaşına, müstəqil şəkildə xəbərdar olmur. Yəni o həzrətin zatı onu başqalarının bilmədiyi məlumatlardan xəbərdar edəcək qüvvə ilə təchiz edilməmişdir. Məhz elə bu ayədə Peyğəmbərə (s) vəhy edildiyi qeyd edilmişdir. Bu da onu göstərir ki, o, qeybdən vəhy vasitəsilə xəbərdar olur. “Cinn” surəsinin 26-27-ci ayələrində Allah-taala belə buyurmuşdur: “Qeybi bilən ancaq Odur və Öz qeybini heç kəsə əyan etməz; bəyənib seçdiyi peyğəmbərlərdən başqa!” Deməli, heç bir varlıq, o cümlədən Peyğəmbər (s) özbaşına qeybdən xəbərdar olmur. Lakin Peyğəmbər (s) Allahın izni, vəhy və ya Allahın istədiyi başqa bir vasitə ilə bəzi qeyb həqiqətlərindən xəbərdar olur[17]. İslam ictimai təbəqələşmə fikrinə qarşıdır: Bu, bundan əvvəlki və sonrakı ayələrin nazilolma səbəbi ilə bağlı bir-birinə oxşar çoxlu sayda hədis və rəvayətlər nəql edilmişdir. Onların birində deyilir: Bir qrup qüreyşli yoldan ötərkən Peyğəmbərin (s) Süheyb, Xubab, Bilal, Əmmar və bir neçə yoxsul müsəlmanla əyləşdiyini görüb təəccüblə soruşurlar: “Ey Mühəmməd, insanlar arasından yalnız bunlara razılıq vermisən? Allah bizim aramızdan elə bunları seçib? Biz bunlara tabe olaq? Nə qədər gec deyil, onları ətrafından uzaqlaşdır. Bəlkə biz ondan sonra sənə yaxınlaşa və sənə tabe olarıq.” Bu ayə nazil oldu və onların təklifini rədd etdi. İslam, Quran və peyğəmbərlər məktəbinin əzəmətini ifadə edən əlamətlərdən biri budur ki, onlar bu cür təkliflərə qarşı ciddi şəkildə mübarizə aparmış, sosial təbəqələşmənin hər zaman problem olduğu cəmiyyətlərdə mal və sərvətsizliyin Salman, Əbuzər, Süheyb, Xubab kimi təmiz, imanlı və zəkalı şəxslərə az da olsa qüsur gətirmədiyini, beyinsiz, kor, özünü bəyənmiş, təkəbbürlü, lovğa varlıların mal və sərvətlərinə görə ictimai və mənəvi imtiyaza malik olmadığını çatdırmaq üçün çalışmış, anormal imtiyaz düşüncəsinə qarşı çıxmışlar[18]. Beləliklə, onların bəzilərini bəziləri ilə (varlıları yoxsullarla) sınağa çəkdik ki, nəhayət “Allahın aramızdan seçib minnət qoyduğu (iman nemətini bəxş etdiği) şəxslər bunlardırmı?” desinlər. Şükür edənləri daha yaxşı tanıyan məgər Allah deyilmi? Ayələrimizə iman gətirənlər yanına gəldikdə onlara de: “Sizə salam olsun! Rəbbiniz rəhimli olmağı Özünə vacib etmişdir. Sizlərdən hər kəs pis iş görsə, sonra tövbə edib düzəlsə, (Allah onun günahından keçər, çünki) Allah bağışlayandır, mehribandır!” Biz ayələrimizi belə müfəssəl izah edirik ki, (həqiqət sizin üçün aydın olsun və) günahkarların yolu açıq-aydın bilinsin. De: “Sizin Allahı qoyub ibadət etdiyiniz varlıqlara ibadət etmək mənə qadağan edilmişdir”. De: “Mən sizin nəfsinizin istəklərinə əsla uymaram. Belə olacağı təqdirdə mən (haqq yoldan) azar və doğru yola yönəlmişlərdən olmaram!” De: “Mən Rəbbimdən (gələn) açıq-aydın bir dəlilə istinad edirəm. Siz isə onu yalan hesab etdiniz. Sizin (endirilməsinə) tələsdiyiniz hadisə (ilahi əzabı endirmək) mənim əlimdə deyil. Hökm yalnız Allaha məxsusdur. Haqqı batildən ayırır. O, ayırd edənlərin ən yaxşısıdır!” De: “Əgər tələsdiyiniz hadisə (əzab) mənim əlimdə olsaydı, iş mənimlə sizin aranızda əlbəttə, bitmiş olardı. Ancaq, Allah zalımları daha yaxşı tanıyır (və tam vaxtında cəzalandırır)!” Qeybin açarları yalnız Onun yanındadır. Onları ancaq və ancaq O bilir. O, suda və quruda nə varsa bilir. Yerə düşən elə bir yarpaq yoxdur ki, (Allah) ondan xəbərdar olmasın. Yerin qaranlıqları içində elə bir toxum, yaş-quru elə bir şey yoxdur ki, açıq-aydın kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın! ——————————————————————————————– Tövbənin həqiqəti: Bu ayədən aydın olur ki, mömin insan yalnız bilməzlik və başa düşməzlikdən ehtirasına tabe olduqda günaha yol verir. Yoxsa, imanlı şəxs təkəbbür, inad və lovğalıq üzündən Allaha günah etməz. Ayədə Allah “sonra tövbə edib düzəlsə”, – deyə buyurmuşdur. Bu da onu göstərir ki, tövbə keçmiş səhvləri düzəltmək və yanılşları aradan qaldırmaqdır. Çünki həqiqətən, Allaha dönüb Ona sığınıbsa, yenidən özünü tövbə edib təmizlədiyi günahın çirkinliyinin ağuşuna atıb bulaşdırmaz. Tövbənin mənası budur. Tövbə təkcə dildə “Allaha tövbə edirəm” deyib qəlbən heç bir islah və düzəlmək niyyəti olmadan tövbə sayılmaz. Belə ki, Allah-taala “Bəqərə” surəsinin 284-cü ayəsində belə buyurmuşdur: “Ürəyinizdə olanı üzə çıxarsanız da, gizlətsəniz də, Allah sizi ona uyğun hesaba çəkəcək”. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: Ölməzdən əvvəl Allaha doğru qayıdıb tövbə edən bəndəyə Allah rəhmət etsin. Çünki bu tövbəsinə görə Allah Özünə layiqli bəndəsi ilə bağlı bir haqqı vacib edərək buyurmuşdur: “Rəbbiniz rəhimli olmağı Özünə vacib etmişdir. Sizlərdən hər kəs pis iş görsə, sonra tövbə edib düzəlsə, (Allah onun günahından keçər, çünki) Allah bağışlayandır, mehribandır!” Habelə Allah-taala buyurmuşdur: “Pis iş gördükdən və ya özünə zülm etdikdən sonra Allahdan bağışlanmaq diləyən şəxs Allahın bağışlayan, mərhəmətli olduğunu görər.” (Nisa surəsi, 110-cu ayə)[19]. Bu ayəyə əsasən, cahillik üzündən baş vermiş əməllərə görə tövbə edildikdə, qəbul edilir. Bilməzlik mənasını verən cahillik bəzən elm və məlumatın qarşılığı kimi işlədilir. Bu söz bəzən məlumat və bilgisinin bilgi sahibinə heç bir təsir göstərmədiyi, məlumatsız insanlar kimi davranan, çirkin və pis işləri sanki onun çirkinliyindən xəbəri olmayan insan kimi həyata keçirən, onları gözəl və bəyənilən işlər kimi icra edən məlumatlı insan haqqında da işlədilir. Başqa sözlə desək, insanın çirkin və pis işlərlə bağlı dərk və düşüncəsi daxili istəklərininin əsarətinə məruz qaldıqda, üsyankar instinktlər ağıl və düşəncəsini öz təsiri altına aldıqda, ehtiras, qəzəb və nəfsani istəklər insanın həyat devizinə çevrildikdə onu cahil edir. Quranda və el arasında ağıl, elm və məlumatları olsa belə, bu cür insanlara cahil və nadan deyilir, nadanlıqlarından qaynaqlanan davranışlar cahil davranışlar hesab edilir. Nə etdiyini bilən və tutduğu əməlin çirkinliyindən xəbərdar olmasına baxmayaraq, ağıl və düşüncəsi nəfsani istəklərinin əsarətinə məruz qalmış gəncə də cahil və nadan deyilir. Bu şərhdən belə məlum olur ki, günahkar fərdin etdiyi çirkin əməllər iki qrupa bölünür: 1. Gənclik instinktlərinin təsirinə məruz qalmış gəncin nəfsani istəklərinə uyub tutduğu çirkin əməl. Bu əməl cahilcəsinə əməl olsa da, inadkarlıq və təkəbbürlükdən qaynaqlanmır. Buna görə də qəzəb və ehtiras odu söndükdən, cəhalət pərdəsi qalxdıqdan sonra tez peşman olur. Şübhəsiz ki, bu cür insanın tövbəsi qəbul olur və Haqqın rəhməti onu əhatə edir. 2. Nəfsani istəklər və instinktlərin təsirindən deyil, inadkarlıq və təkəbbürlükdən qaynaqlanan çirkin və pis işlər. Daxili xəyanət, təkəbbür bu cür insanı xoşagəlməz işlərə vadar edir. Bu xislət adətən insanın ömrünün sonuna qədər onunla birlikdə olur, gənclik dövrünün ehtrias və nəfsani istəklərinin odu sönsə də, o sönmür. Şübhəsiz ki, belə əməllər tövbə ilə sona yetmir, Allahın sonsuz rəhmətini qazandırmır[20]. Gecə (yuxuda) ikən sizi (sizin ruhunuzu, canınızı) alan, gündüz isə nə etdiyinizdən xəbərdar olan Odur. Sonra O, sizi gündüz (yuxudan) oyandırır. Məyyən olunmuş vaxt gəlib yetişənə qədər (bu vəziyyət davam edir). Sonra ona doğru qayıdacaqsınız və sonra da O, sizi etdiyiniz əməllərdən xəbərdar edəcəkdir. O, Öz bəndələri üzərində hakimi-mütləqdir. O, sizə mühafizəçilər təyin edir. Nəhayət, birinizin əcəli gəlib çatdıqda onun canını elçilərimiz alır. Onlar (bəndələrin ömür və əməllərinin hesabının qorunmasında) heç bir səhlənkarlığa yol verməzlər! Sonra (bəndələr) həqiqi rəhbərləri olan Allaha tərəf qaytarılar. Bilin ki, hökm və mühakimə Ona məxsusdur və O, ən sürətli haqq-hesab çəkəndir! De: “Son dərəcə təvazökarlıqla (aşkarda) və gizlində Ona dua edib: “Əgər bizi bundan (zülmətlərdən və təhlükələrdən) xilas etsə, şükür edənlərdən olarıq”, – deyə yalvardığınız zaman sizi suyun və qurunun zülmətindən xilas edən kimdir?” De: “Allah sizi bunlardan xilas edir, hər bir çətinlik və narahatlıqdan qurtarır. Amma yenə də siz Ona şərik qoşursunuz.” De: “Allah yuxarıdan və ayaqlarınızın altından sizə əzab göndərməyə, sizi dağınıq dəstələr şəklində bir-birinizə qarışdırmağa və birinizin vasitəsilə digərinizə müharibə (qarşıdurma) dadını daddırmağa qadirdir!” Gör ayələrimizi onlara necə izah edirik?! Bəlkə, başa düşərlər! Sənin qövmün onu (Allahın ayələrini), haqq olduğu halda, yalan hesab etdi. (Onlara) de: “Mən sizə görə məsuliyyət daşımıram!” (Allahın sizə verdiyi) hər bir xəbərin müəyyən bir vaxtı vardır və siz tezliklə biləcəksiniz. Ayələrimizə istehza edənləri gördüyün zaman onlar söhbəti dəyişənə qədər onlardan üz çevir. Əgər Şeytan sənə unutdursa, xatırladıqdan sonra o zalım tayfa ilə oturma. —————————————————————————————— İnsanın mühafizəçiləri: Ayənin “O, sizə mühafizəçilər təyin edir” cümləsini şərh edən təfsirçilər burada insanları bəlalardan və təhlükələrdən qorumaqla vəzifələndirilən mələklərin nəzərdə tutulduğunu qeyd etmişlər. Varlıq aləminin bütün üzvləri daha çox kamilləşmək, bu dünyadan daha çox faydalanmaq istədiyi üçün bizi əhatə edən bu dünya təhlükə və bəlalarla doludur. Bu səbəbdən də bütün mövcudat davamlı olaraq mübarizə aparır, biri digəri üzərində qələbə çalmağa çalışır. Bildiyimiz kimi, insan mövcudatın ən zərif və ən zəif nümayəndəsidir. Buna görə də Allah insanı əcəli yetişənə qədər bəlalardan, xoşagəlməz hadisələrdən, müsibət və təhlükələrdən qorumaq üçün onun üçün qoruyucu mələklər təyin etmişdir. Əcəli yetişdikdə isə bu mələklər insanı bəlalar içində tərk edir və bəlalar insanın ömrünə xitam verir. Bu məzmun bəzi hədislərdə də öz əksni tapmışdır[21]. Müxtəlif əzablar: Bu ayədə Peyğəmbərə (s) günahkarları üç növ əzabla təhdid etmək göstərişi verilmişdir: Yuxarıdan gələn əzablar; aşağıdan qalxan əzablar; sözlərin çəp gəlməsi, nəticədə müharibə baş verməsi, qan tökülməsi. Yuxarıdan gələn və aşağıdan qalxan əzablar məsələsi təfsirçilər arasında fikir ayrılığının yaranmasına səbəb olmuşdur. Əslində, bu iki ifadənin məzmunu çox genişdir. Belə ki, yuxarıdan və aşağıdan gələn bəlalar deyildikdə həm ildırımlar, təhlükəli yağıntılar, zəlzələlər, yer sürüşmələri, uçqunlar, dənzlərdə qasırğalar, çaylarda daşqınlar baş verməsi, həm də cəmiyyətin yüksək təbəqəsinin bəzi millətlərin başına od yağdırması, öz işini bilməyən işçilərin camaata problemlər yaratması nəzərdə tutula bilər. Bu ayənin məzmunu müasir dövrdə insanların həyatını havadan və qurudan zülmətə çevirən, qısa müddət ərzində havadan endirilən aviazərbələr, minalar, sualtı hücumlar zamanı kəndləri, şəhərləri yerlə-yeksan edən, kül təpələrinə döndərən dəhşətli silahlara da şamil ola bilər[22]. Hədislərdə də bu əzabların müxtəlif formalarına işarə edilmişdir. Hədislərin çoxunda yuxarıdan gələn əzab deyildkdə göydən qopacaq fəryad, aşağıdan gələn əzab deyildikdə yerə batma nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Hədislərə görə, bu iki əzab gələcəkdə, İmam Mehdinin (ə) zühur edəcəyi ərəfədə bu ümmətin başına gələcək əzablardandır. İxtilaf və parçalanmaya gəlincə isə, bu, Peyğəmbərdən (s) sonra İslam ümmətinin başına gələn ən böyük müsibətdir. Tam qətiyyətlə deyə bilərik ki, bu problem müsəlmanların başına gələn saysız-hesabsız bəlaların ən başlıca səbəblərindəndir[23]. Allahın ayələrinin məsxərəyə qoyulduğu məclisdə iştirakın qadağan edilməsi: Bu ayədə ümumi bir hökm verilmişdir. Bu da Allahın ayə və nişanələrinin məsxərəyə qoyulduğu bir məclisdə iştirak etməyin qadağan edilməsi ilə bağlıdır. Əhli-beyt (ə) hədislərində bu cür məclislərlə bağlı məlumatlar verilmişdir. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Allaha və axirətə inamı olan şəxs imamlardan birinə söyüş söyüldüyü və ya möminlərin qeybətinin edildiyi məclisdə əyləşməməlidir. Çünki Allah Öz kitabında belə buyurmuşdur: “Ayələrimizə istehza edənləri gördüyün zaman onlar söhbəti dəyişənə qədər onlardan üz çevir.”[24] (Öyüd-nəsihət vermək üçün onlarla əyləşən) müttəqilərə onların əməllərindən heç bir günah gəlməz. Lakin bu, onlara xatırlatmaq üçün olmalıdır ki, bəlkə pis əməllərdən çəkinsinlər. (Fitri) dinlərini oyun və əyləncəyə çevirən, dünya həyatının məğrur etdiyi şəxsləri boşla getsinlər. Onlara bunun (Quranın) vasitəsilə xatırlat ki, heç kəs əməllərinin çətinliyini çəkməsin. (Qiyamətdə) Allahdan başqa onun nə bir dostu olar, nə də bir şəfaətçisi (havadarı). O, hər hansı şəkildə əvəz ödəsə belə, ondan qəbul olunmaz. Onlar etdikləri əməllərin cəzasına məhkumdurlar. Onları küfr etdiklərinə görə qaynar su və şiddətli əzab gözləyir! De: “Biz Allahı qoyub bizə nə bir xeyir, nə də bir zərər verə bilməyən şeylərəmi tapınacağıq? Allah bizi düz yola yönəltdikdən sonra “Bizə tərəf gəl!”, – deyərək, düz yola çağıran dostlarının olmasına baxmayaraq, Şeytanın vəsvəsələri ilə yer üzündə düz yolu itirmiş çaşqın adam kimi geriyəmi döndəriləcəyik? De: “Yalnız Allahın haqq yolu doğru yoldur. Bizə aləmlərin Rəbbinə təslim olmaq əmr edilmiş, habelə: “Namaz qılın, Allahdan qorxun, hüzuruna toplanacağınız məhz Odur!” (deyə buyurulmuşdur)”. Göyləri və yeri haqq olaraq yaradan Odur. Onun: “Ol!” deyəcəyi gün (hər şey) dərhal olar. Onun sözü haqdır. Surun üfürüləcəyi gün hökm Ona məxsusdur. Qeybi və aşkarı bilən də Odur. O, hikmət sahibidir, (hər şeydən) xəbərdardır! —————————————————————————————– “68-ci ayə”dəki qadağanın istisnası: İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: Əvvəlki ayə nazil olduqdan və müsəlmanlara istehza və məsxərə edən kafirlərlə eyni məclisdə iştrak etmək qadağan edildikdən sonra bir qrup müsəlman dedi: “Əgər hər yerdə bu göstərişə əməl etməli olsaq, gərək Məscidül-hərama getməyək, Allahın evini təvaf etməyək. Çünki kafirlər məscidin hər tərəfində yayılıb Allahın ayələrini məsxərəyə qoyurlar. Məscidin hər hansı küncündə dursaq, onların sözlərini eşitməli olacağıq.” Bu zaman 69-cu ayə nazil oldu və müsəlmanlara qeyd olunan şəraitdə onlara nəsihət vermək, bacardıqca doğru yola yönəltmək göstərişi verildi. Bu ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı söylənilən hadisə bütün surənin nazilolma səbəbi ilə təzad təşkil etmir. Çünki müsəlmanların həyatında müxtəlif hadisələr baş verə, sonra tam surə nazil ola və bu surənin ayələri həmin hadisələrin ayrı-ayrı cəhətlərini nəzərdə tuta bilər. Unutmamalıyıq ki, bu ayənin istisnasından yalnız o adamlar istifadə edib ayələrin istehza edildiyi məclislərdə iştirak edə bilərlər ki, ayədə qeyd edildiyi kimi, təqvalı olsunlar, onların təsirlərinə düşməməklə yanaşı, onları düz yola yönləndirsinlər, məclis iştirakçılarına təsir göstərə bilsinlər[25]. Dünyapərəstliyin fitri dinlə ziddiyyəti: Bu ayədə dünyapərəst insanların nəfslərinə tabe olaraq haqq dinlərini məsxərəyə qoymasına işarə edilmişdir. Bu ayədən dünyapərəstlərin də haqq dinə malik olduqları vurğulanmışdır. Bu, ruhlarının dərinliklərindən insanları Allaha doğru səsləyən həmin ilahi fitrətdir. Deməli, onlar bu fitri dini ciddiyə almalı, onun təhrif və xurafatlara qarışmasına yol verməməlidirlər. Lakin dünyapərəstlər onu oyun-oyuncağa, əyləncə vasitəsinə çevirmiş, nəfslərinin istədiyi şəkillərə, qəliblərə salmışlar. Buna görə də Allah-taala “dünya həyatı onları məğrur etmişdir”, – deyə buyurmuşdur. Çünki dünyanın maddi ləzzətlərinə qərq olmaq, onlardan kam almaq üçün göstərilən maksimum səylər onların haqq dindən üz çevirməsinə və onu məsxərəyə qoymalarına səbəb olmuşdur[26]. İnsanın öz əməlindən ayrı düşməsi qeyri-mümkündür: Bu ayədə diqqət yetirilməsi önəmli olan nüans budur ki, “onlar etdikləri əməllərin cəzasına məhkumdurlar” cümləsi onlardan kompensasiya qəbul edilməyəcəyi, hami, köməkçi və yardımçıları olmayacağı üçün deyilmişdir. Yəni onların cəzasına səbəb hər hansı xarici amil olmayacaq ki, onu dəf etmək də mümkün olsun. Məruz qalacaqları əzab onların öz cövhərlərindən, malik olduqları xüsusiyyətlərdən və etdikləri əməllərdən qayanqlanır. Onlar öz əməllərinin əsiridirlər. Buna görə də xilas ola bilməzlər. Çünki əməllər və onların təsir və nəticələrindən ayrılmaq insanın öz-özündən ayrılması deməkdir[27]. Tənəzzül və xilas arasında sərgərdan olmaq: Bu ayədə öz əməlindən baş açmayan və xoşbəxtliyini təmin etmək üçün möhkəm iradə göstərməyən çaşqın adamın təsviri verilmişdir. O, məqsədə çatmaq üçün lazım olan, daha əvvəllər haqq yola yönəlmiş insanların qət etdiyi ən yaxşı və qətiyyətli yolu tərk etmişdir. O, insanı məhvə və bədbəxtliyə sürükləyən şeytanlar və azdırıcılar arasında çaşqın vəziyyətdə qalmışdır. Halbuki məqsədə yetmiş və ya mənzil başına çatmaqda olan haqq yolunun yolçuları onu öz yanlarına dəvət etsələr də, o tənəzzül və xilas arasında qalıb nə edəcəyini bilmir[28]. İbrahimin, atası (əmisi) Azərə: “Sən bütləri özünə tanrı seçirsən? Mən səni və sənin qövmünü açıq-aydın azğınlıq içində görürəm!” – dediyi zaman(ı xatırlayın!) Beləcə, İbrahimə göylərin və yerin hökmranlığını (və Allahın onlar üzərindəki mütləq hökmranlığını) göstərdik ki, heç bir tərəddüd etmədən əminliklə inananlardan olsun! Gecənin qaranlığı onu bürüdükdə o, bir ulduz görüb: “Bu, mənim Rəbbimdir!”, batdıqda isə: “Mən batanları sevmirəm”, – dedi. Doğmaqda olan ayı görüb: “Bu, mənim Rəbbimdir!”, (ay) batdıqda isə: “Doğrudan da, əgər Rəbbim məni doğru yola yönəltməsə, mən zəlalətə düşənlərdən olaram”, – dedi. Doğan günəşi görüb: “Bu, mənim Rəbbimdir, bu, daha böyükdür!” – dedi. (Günəş) batdıqda isə dedi: “Ey camaatım, mən, həqiqətən, sizin Allaha şərik qoşduqlarınızdan uzağam! Mən üzümü göyləri və yeri yaradana çevirdim. Mən öz imanımda ixlaslı və səmimiyəm, şərik qoşanlardan deyiləm!” Tayfası onunla (İbrahimlə) mübahisəyə qalxdı. (İbrahim) dedi: “Allah məni doğru yola yönləndirdiyi halda, siz Onun barəsində mənimlə mübahisəmi edirsiniz? Rəbbimin istədiyi hər hansı bir şey istisna olmaqla, mən sizin Ona şərik qoşduğunuz heç nədən qorxmuram. (Onlar mənə ziyan vura bilməzlər). Rəbbimin elminin genişliyi hər şeyi əhatə edir. Məgər düşünüb ibrət almırsınız? Allahın sizə haqqında heç bir dəlil endirmədiyini Ona şərik qoşmaqdan qorxmadığınız halda, mən niyə sizin qoşduğunuz şəriklərdən qorxmalıyam? Əgər bilirsinizsə, (o zaman deyin görək) bu iki dəstədən (bütpərəstlərlə allahpərəstlərdən) hansı əmin-amanlıqda olmağa (Qiyamət əzabından qorxmamağa) daha layiqdir? —————————————————————————————– İbrahimin atası: Quran ayələrini araşdırdıqda Azərin həzrət İbrahimin (ə) atası olmadığı məlum olur. Sadəcə, şəraitdən asılı olaraq həzrət İbrahim (ə) ona ata deyə müraciət edirdi. Ata sözü doğma atadan sonra babaya, əmiyə, ögey ataya, insana himayədarlıq etmiş və ya itaət göstərilən bütün böyüklərə də aid edilə bilər. Əlbəttə, Quranda İbrahimlə (ə) Azəri hansı qohumluq əlaqəsinin bağladığı dəqiq qeyd edilməmişdir. Bəzi hədislərdə onun İbrahimin (ə) əmisi olduğu qeyd edilmişdir. Bir çox hədislərdə həzrət İbrahimin (ə) atasının adının Tarex olduğu göstərilmişdir. “Tövrat”da da həzrət İbrahimin (ə) atasının adı məhz belədir[29]. Göylərin və yerin hökmranlığının İbrahimə (ə) göstərilməsi: Quran ayələrinin dərinliklərinə vardıqda məlum olur ki, Allah-taala göylərin və yerin hökmranlığını həzrət İbrahimə (ə) göstərərkən hər şeyin Ondan asılı olduğunu, Allahdan başqa heç bir şeyin müstəqil olmadığını başa salmaq məqsədi güdmüşdür. Hər şeyin Allahdan asılı, Ona möhtac olduğu, kainatın idarə edilməsində heç nəyin Onunla ortaq olmadığı məlum olduqda, kainatda olan hər bir şeyə nəzər saldıqda bu mövcudatların bir-birinin idarəedicisi olmadığı aydın olur. Deməli, insanların öz əlləri ilə düzəltdikləri bütlər də insanların Rəbbi ola bilməz, batan, çıxan, dəyişkənliyə məruz qalan ulduzlar, Ay və Günəş də kainatın idarəedicisi ola bilməz. Buna görə də bütün səltənətlərin, hər bir şeyin Allahdan asılı olduğunu gördüyü üçün bütpərəstlik, ulduzpərəstlik, aypərəstlik, günəşpərəstlik və istənilən növ şirkə qarşı mübarizə aparırdı[30]. Əslində, çox insanlar yerə, göylərə, göy cismlərinə baxırlar, hətta bir çoxlarının peşəsi və məşğuliyyəti Günəş və Ayı müşahidə etmək, onların çıxıb-batmasını hesablamaqdır, bu sahə üzrə ixtisaslaşıblar, ancaq aləmlərin hökmranının kim olduğunu görə bilmirlər. Çünki peşələrinin əhatə dairəsinə daxil olanları gördükdə, onların yaradanı və idarəedicisi haqqında düşünmürlər[31]. Allah-taala İbrahimin mənəvi övladları olan müsəlmanlara dünyanın batininə baxmağı göstəriş verir. Aləmin batinini müşahidə etməyin ən mühüm yolu fitri tövhidi, qəlb yolunu gücləndirməkdir. Bu yol elə bir yoldur ki, insan öz məhbubunu öz qəlbində tapır[32]. Ay və sair göy cismlərinin idarəçiliyini üzdə qəbul etmək tövhid sözünü ucaltmaq üçündür. İmam Rza (ə) buyurmuşdur: “İbrahimin (ə) qövmü üç qrupa bölünmüşdü: Bir qrupu Zöhrə (Venera) ulduzuna, bir qrupu Aya, başqa bir qrupu isə Günəşə stayiş edirdi. İbrahim (ə) sığındığı mağaradan çıxdıqdan sonra bu müşriklərlə rastlaşır. Gecə vaxtı Zöhrə ulduzunun çıxdığını görüb: “Mənim tanrım budur”, – deyir. Amma həqiqəti bildiyi üçün ürəyində onu inkar edirdi. Zöhrə ulduzu batdıqdan sonra: “Mən batanları sevmirəm. Çünki batmaq hər zaman mövcud olanın deyil, yaranmışın xüsusiyyətidir”, – deyir. Parlayan Ayı gördükdə: “Mənim tanrım budur”, – deyir. Amma həqiqəti bildiyi üçün ürəyində onu inkar edirdi. Ay gözdən itdikdən sonra deyir: “Əgər Rəbbim məni düz yol yönləndirməsə, şübhəsiz ki, haqq yoldan azmışlardan olacağam.” Səhər tezdən şölə saçan Günəşi görüb deyir: “Mənim tanrım budur. Bu Zöhrədən də, Aydan da böyükdür.” Amma həqiqəti bildiyi üçün ürəyində onu inkar edirdi. İbrahim (ə) bu sözləri şirkə bulaşmış inanca etiraf etmək və bunu onlara təbliğ etmək üçün demirdi. Günəş batdıqdan sonra üzünü hər üç qrupa tutub deyir: “Ey mənim qövmüm, mən sizin Allaha qoşduğunuz şəriklərdən uzağam. Mən üzümü O şəxsə tərəf çevirirəm ki, göyləri və yeri yaradıb. Mən öz imanımda səmimi və ixlaslıyam.” İbrahim (ə) bu sözləri yalnız onların dinlərini puça çıxarmaq, onlara Zöhrə, Ay və Günəş kimi cismlərin ibadətə layiq olmadığını, bütün bunların, göylərin və yerin xaliqinin Allah olduğunu və yalnız Onun ibadətə layiq olduğunu sübuta yetirmək üçün deyirdi…”[33] İman gətirib imanlarını şirk və zülmə bulaşdırmayanlar əmin-amanlıqdadırlar. Onlar haqq yola yönəlmişlərdir! Bu, öz qövmünə qarşı Bizim İbrahimə verdiyimiz dəlillər idi. Biz istədiyimiz (layiq gördüyümüz) şəxsi dərəcə-dərəcə ucaldırıq. Sənin Rəbbin hikmət (və) elm sahibidir. Biz İshaqı və Yaqubu Ona bəxş etdik. Onların hər ikisini haqq yola yönləndirdik. Bundan əvvəl Nuhu və onun övladlarından olan Davudu, Süleymanı, Əyyubu, Yusifi, Musanı və Harunu da haqq yola yönəltmişdik. Biz yaxşı iş görənləri belə mükafatlandırırıq. Zəkəriyyanı, Yəhyanı, İsanı, İlyası da (haqq yola yönəltdik). Onların hamısı əməlisalehlərdən idi. Habelə İsmaili, Əlyəsəi, Yunisi və Lutu da (haqq yola yönəltdik) və onları aləmlərdən üstün tutduq. Biz onların atalarından, nəsillərindən və qardaşlarından da (bir qisminə üstünlük bəxş etdik), onları seçdik və düz yola yönəltdik. Bu, Allahın hidayətidir. Bununla bəndələrindən istədiyini haqq yola yönəldir. Əgər onlar müşrik olsaydılar, etdikləri (yaxşı) əməllər puça çıxardı. Onlar Bizim kitab, hökm və peyğəmbərlik verdiyimiz kimsələrdir. Əgər (indi) bunlar (Qüreyş müşrikləri və başqa kafirlər) bu dəlilləri dansalar, Biz onlara həmin dəlilləri inkar etməyən bir tayfanı mühafizəçi edərik. Onlar (adları çəkilən peyğəmbərlər) Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir. Sən də onların haqq yolunu tutub get. De: “Mən bunun (peyğəmbərlik və təbliğ) müqabilində sizdən bir haqq istəmirəm. Bu (peyğəmbərlik vəzifəsi) aləmlər (bütün bəşəriyyət) üçün yalnız bir xatırlatmadır.” —————————————————————————————— Əmin-amanlıq zülmə bulaşmamış imanın nəticəsidir: Əvvəlki ayədə İbrahimin (ə) üzünü bütpərsət qövmünə tutuaraq: “Bu iki dəstədən (bütpərəstlərlə allahpərəstlərdən) hansı əmin-amanlıqda olmağa (Qiyamət əzabından qorxmamağa) daha layiqdir?”, – deyə soruşduğunu və elə bu suala özünün də cavab verdiyini görürük. Bu ayəyə əsasən, haqq yola yönəlmə və əmin-amanlıq iman gətirənlərə məxsusdur. Bir şərtlə ki, iman gətirənlər bu insanlar öz imanlarını şirkə və zülmə bulaşdırmasınlar. Allahı tanıması, elminin və ayıqlığının səviyyəsindən asılı olaraq, insanların imanları da bir-birindən fərqlənir. İmanın dərəcəsindən asılı olaraq, ona edilən haqsızlıq da fərqlənir. Dünyanın bir yaradıcısının olduğuna və həmin yaradanın kainatı idarə etdiyinə, bütün mövcudatın Onun əmri ilə idarə edildiyinə inanan şəxs Onun kainatın idarəçiliyində tək olduğuna da inanmalı və məxluqatdan heç birini Ona şərik qoşmamalıdır. Bu cür insanın Allaha şərik qoşması zülmdür. Dərəcə cəhətdən əvvəlkindən daha yüksək olan şəxs əvvəlki mərhələdə olan şəxsin malik olduğu imana malik olmaqla yanaşı valideynə qarşı haqsızlıq, yetim malı yemək, adam öldürmək, zina etmək, şərab içmək və sair kimi günahlarla qarşılaşdıqda bu günahlardan çəkinir. Bu mərhələdə olan şəxsin imanının təsiri həmin günahlardan uzaq durmaqla şərtlənir. Allah-taala bu mərhələdə olan insana kiçik günahlarını bağışlayacağını vəd vermişdir. Belə ki, “Nisa” surəsinin 31-ci ayəsində belə buyurmuşdur: “Əgər sizə qadağan olunmuş böyük günahlardan çəkinsəniz, kiçik günahlarınızın üstünü örtər və sizi gözəl bir məkana daxil edərik.” Bu həddin elminə və biliyinə sahib olan şəxs böyük günahlara bulaşarsa, bu mərhələnin əmin-amanlığı ondan alınar və o, Cəhənnəmdə yandırılar. Baxmayaraq ki, həmişəlik Cəhənnəmdə qalmayacaq, şəfaət və ya əzab müddətinin tamamlanması nəticəsində oradan çıxacaq. Bundan daha yüksək mərhələnin zülmü savab olan əməlləri tərk etmək, bəyənilməyən işlər görmək, halallarla kifayətlənməkdir. Bundan daha yüksək mərhələnin zülm və haqsızlığı gözəl, əxlaqi, ilahi, mənəvi, ruhani davranışlarda xətalara yol vermək, bundan da yüksək mərhələdə olan insanların özlərinə zülm və haqsızlığı onların ilahi sevgiyə mane olan xətaya yol verməsidir. Bu mərhələlərin hər birinə xas olan iman möminə xüsusi əmin-amanlıq bəxş edir, həmin mərtəbəyə uyğun olan bədbəxtliyə səbəb olan zülm və haqsızlığı dəf edir. Bu ayə ilə bağlı hədislər də qeyd olunan fikri təsdiq edir. Hədislərin bəzisində zülm şirk, bəzisində isə şübhə kimi izah edilmişdir. Hədislərin bəzisində Əhli-beyt (ə) düşmənləri ilə dostluq da zülm və haqsızlıq nümunəsi kimi verilmişdir. Deməli, bu ayədə zülm deyilərkən fərdlərin iman və idrak dərəcələrindən asılı olaraq zülmün dəyişən bütün formaları nəzərdə tutulur[34]. Allahın dininin mühafizəçiləri: Yuxarıdakı ayələrdə İbrahimin (ə) müşriklərə dolayısı ilə vahid və təkallahlıq inancının insan təbiətinə və cövhərinə əsaslandığını və onların öz təbətlərinə zidd davrandıqlarına inandırdığını görürük. Sonra Allah-taala peyğəmbərləri xalis və təmtəraqsız tövhid inancı ilə əzizlədiyini, onları sapma olmayan yola yönəltdiyini, onlara kitab, hikmət və peyğəmbərlik bəxş etdiyini bəyan edir. Bu ayədə Allah Peyğəmbərə (s) müxaliflərin küfr, şirk və inadkarlıqlarına görə kədərlənməməsi üçün təskinlik verir. Çünki onlar ilahi hidayəti və Peyğəmbərin (s) peyğəmbərliyini inkar edərlərsə, Allah onları tövhid inancını qoruyan və onu əsla inkar etməyən din mühafizəçiləri ilə əvəz edər, onlara etimad göstərərək Öz dininin mühafizəçiləri edər. Allahın dinini hər zaman qoruyan və onun süquta uğramasına imkan verməyən bəndələri vardır. Bunlar Allahın məsum bəndələri, yəni peyğəmbərlər və onların haqq davamçılarıdır. Belə ki, hədislərin birində ayənin ən parlaq nümunələrindən birinin məsum imamlar (ə) olduğu qeyd edilmişdir[35]. Onlar: “Allah heç bir insana bir şey nazil etməmişdir”, – deməklə Allahı doğru tanımamışdılar. De: “Musanın insanlara bir nur və hidayət olaraq gətirdiyi, sizin onu hissələrə bölüb bir hissəsini aşkara çıxartdığınız, böyük bir hissəsini isə gizlətdiyiniz, sizə özünüzün və atalarınızın bilmədiyi məsələlərin öyrədildiyi kitabı kim nazil etmişdi?” De: “Allah!” Onları inadkar danışıqları ilə birlikdə tərk et ki, oyun-oyuncaqları ilə baş-başa qalsınlar. Bu, xeyir-bərəkəti özündən əvvəlkiləri təsdiq edən bir kitabdır ki, onu sənə “Ümmül-qura” (Məkkə) əhalisini və ətrafındakı insanları qorxutmaq üçün nazil etmişik. Axirətə iman gətirənlər ona iman gətirər, namazlarını da qoruyub saxlayarlar. Allaha iftira yaxan, özünə heç bir vəhy nazil olmadığı halda: “Mənə də vəhy olmuşdur, mən də Allahın nazil etdiyinin bənzərini endirəcəyəm”, – deyən şəxsdən daha zalım kim ola bilər? Sən (bu) zalımların ölümün əzabları içində çabaladıqlarını, mələklərin də əllərini uzadıb: “Çıxarın canlarınızı! Siz bu gün Allaha iftiralar atdığınıza və Onun ayələrinə qarşı təkəbbürlü davrandığınıza görə alçaldıcı bir əzabla cəzalandırılacaqsınız!” – dediklərini görsən (hallarına acıyacaq, təəssüflənəcəksən). (Qiyamət günü onlara deyiləcək:) Siz Bizim hüzurumuza ilk dəfə sizi yaratdığımız kimi tək-tənha, sizə bəxş etdiklərimizi arxanızda qoyub gəlmisiniz. Şəfaətinizə şərik olacaqlarını düşündüyünüz şəfaətçilərinizi yanınızda görmürük. Artıq aranızdakı əlaqələr kəsilib və arxalandıqlarınız sizdən uzaqlaşıb yox olublar. —————————————————————————————– Yəhudilər və ilahi vəhyin gizlədilməsi: Soruşula bilər ki, nə üçün bu ayədə səmavi vəhyi kağız və bu kimi vasitələr üzərinə yazan yəhudilər məzəmmət edilmişdir? Axı burada məzəmmət ediləsi bir şey yoxdur. Əslində, məzəmmət səbəbi onların Tövratı dağınıq kağız və bu kimi vasitələr üzərinə yazıb xeyirlərinə olanı camaata göstərmələri, ziyanlarına olanları gizlətmələri idi[36]. İmam Sadiq (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Onlar ilahi vəhyi kağızlar üzərinə yazır, sonra istədiklərini aşkara çıxarır, istədiklərini gizlədirdilər.”[37] İslam peyğəmbərinin (s) dəvətinin miqyası: Quranın bir çox ayələri İslamın cahanşümul bir din olduğunu açıq şəkildə bəyan edir. Lakin bu ayəyə nəzər saldıqda ortaya belə bir sual çıxır: Necə olur ki, bu ayədə Peyğəmbərin (s) göndərilməsinin məqsədi Məkkə və onun ətrafında olan insanları düz yola yönəltmək və onları qorxutmaqla məhdudlaşdırılır? Bu məzmun İslamın ümumdünya miqyaslı bir din olması prinsipi ilə təzad təşkil etmirmi? Bu suala cavab verməzdən əvvəl onu qeyd etməliyik ki, Quran terminologiyasında “qəryə” iri və ya kiçik şəhər və kənd olmasından asılı olmayaraq abadlıq olan yerə deyilir. “Yusuf” surəsinin 82-ci ayəsində Yusifin (ə) qardaşlarının atalarına belə dedikləri qeyd edilmişdir: “Biz olduğumuz abadlıq haqqında soruş”. Bilirik ki, onlar bu sözləri Misirin paytaxtından qayıtdıqdan, qardaşları Benyaminin Misir hökmdarının adamları tərəfindən saxlanılması hadisəsindən sonra demişdilər. Təbii ki, bu ayədə də abadlıqlar deyilərkən kəndlər nəzərdə tutulmur. Bu söz dünyanın bütün insan məskənləri olan ərazilərini ehtiva edir. Digər tərəfdən, bir çox hədislərdə yerin quru hissəsinin Kəbənin altından başlayaraq yayılmağa başladığı, məhz bu səbəbdən də onun “Dəhvül-ard” (yerin genişlənməsi) adlandırıldığı qeyd edilmişdir. Yəni sudan ilk xaric olan quru nöqtəsi Məkkə olmuşdur. Buna görə də Məkkəyə “Ümmül-qura” (abadlıqların başlanğıcı) deyilmişdir. “Ümm” ərəb dilində özəy, əsas, başlanğıca deyilir. Buna görə də “onun ətrafındakı insanlar” deyilərkən yer üzünün bütün sakinləri nəzərdə tutulur[38]. Quranın misli, əsla: İmam Sadiq (ə) bu ayənin nazilolma səbəbi haqqında belə buyurmuşdur: “Osmanın süd qardaşı Abdullah ibn Səd ibn Əbu Sərəh Mədinəyə gəlib İslamı qəbul edir. Onun yaxşı xətti var idi. Buna görə də Peyğəmbərə (s) vəhy nazil olanda onu çağırıb vəhyi yazmasını göstəriş verir. Peyğəmbər (s) ona: “Allah eşidəndir, görəndir”, – dedikdə o, “eşidəndir, biləndir” yazır. Peyğəmbər (s): “Allah etdklərinizdən xəbərdardır”, – deyə buyurduqda, o, “görəndir” yazır. Nəticədə, İslamdan dönüb kafir olur. Məkkəyə döndükdən sonra qüreyşlilərə deyir: “Allah və Mühəmməd nə dediklərini bilmirlər.” Mən onun dediyinin bənzərini deyə, Allahın endirdiyini endirə bilərəm. Allah bu ayəni onun haqqında nazil edir. Ona qarşı edilən güzəşt Peyğəmbər (s) Məkkəni fəth edənə qədər davam edir. Məkkənin fəthindən sonra Peyğəmbər (s) onun qətlinə fərman verdikdə Osman onun əlindən tutub Peyğəmbərin (s) yanına gəlir. Onlar gələndə Peyğəmbər (s) məsciddə olur. Osman deyir: “Ey Allahın rəsulu (s), onu bağışla.” Peyğəmbər (s) susur. Osman eyni sözü yenə təkrar etdikdə Peyğəmbər (s) buyurur: “Onu sənin ixtiyarına buraxdım.” Osman qayıtdıqdan sonra Peyğəmbər (s) səhabələrinə buyurur: “Məgər mən sizə demədimmi ki, onu görən kimi öldürün?” Bir nəfər deyir: “Ey Peyğəmbər, mənim gözüm sizdə idi, gözləyirdim ki, onu öldürməyim üçün mənə işarə edəsiniz.” Peyğəmbər (s) buyurur: “Peyğəmbərlər işarə ilə adam öldürtdürmürlər.” Nəticədə, Abdullah ibn Əbu Sərəh Peyğəmbərin (s) azad etdiklərindən olur”[39]. Toxumu da, çəyirdəyi Allah çatladır. Ölüdən diri, diridən də ölü çıxarır. Budur sizin Allahınız! Axı siz Haqdan necə döndərilirsiniz? Dan yerini O sökür; gecəni istirahət, günəşi və ayı isə hesab vasitəsi etmişdir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi, bilən Allahın təqdiridir. Suyun və qurunun zülmətində düz getmək üçün ulduzları sizin üçün yaradan da Odur. Biz bilən insanlar üçün əlamətləri izah etdik. Sizi tək bir insandan yaradan da Odur. (İnsanlar iki qrupa bölünür:) Bəziləri sabit, bəziləri dəyişkəndir. Biz ayələrimizi anlayan insanlar üçün müfəssəl bəyan etdik. Göydən su endirən Odur. Biz onunla müxtəlif bitkilər yetişdirdik, yaşıl fidanlar və budaqlar göyərtdik, onlardan bir-birinə sıxlaşmış dənələr çıxartdıq. Biz xurma ağacının çiçəyindən nazik salxım çiçəklər çıxartdıq. Habelə, üzüm bağları, bir-birinə bənzəyən və bənzəməyən zeytun və nar yetişdirdik. Bar verdiyi vaxt onların meyvəsinə və yetişməsinə baxın. Bunda imanlı şəxslər üçün əlamətlər vardır. Cinləri yaratdığı halda, onlardan Allaha şəriklər qoşdular, yalandan və bilmədən Onun üçün oğullar və qızlar uydurdular. Allah isə onların Ona aid etdikləri sifətlərdən uzaqdır və yüksəkdə durur. O, göyləri və yeri var edəndir. Zövcəsi olmadığı halda Allahın övladı necə ola bilər axı? Hər şeyi O yaratmışdır. O, hər şeyi biləndir! ————————————————————————————— Gecə və istirahət vasitəsi: Allah-taala bu ayədə gecəni istirahət və rahatlıq tapmaq üçün bir vasitə etdiyini buyurmuşdur. İnsanın işıq və aydınlıqda iş və fəaliyyətə meyilli olduğu danılmazdır. İşıqda qan dövranı bədənin səth hissəsinə meyillənir və bütün hüceyrələr aktiv olur. Buna görə də işıqda yatmaq insana elə də rahatlıq və dinclik gətirmir, əksinə, əzginlik yaradır. Lakin ətraf nə qədər qaranlıq olarsa, yuxu bir o qədər şirin və dərin olar, bədənə rahatlıq bəxş edər. Çünki qaranlıqda qan dövranı bədənin dərinliklərinə daha çox meyillənir, hüceyrələrin fəaliyyəti passivləşir. Məhz elə buna görədir ki, hava qaraldıqdan sonra təbiətdə təkcə canlılar deyil, bitkilər də yuxuya gedir, dan yerinin ilk işartısında isə oyanış, hərəkət və aktivləşmə başlayır. Əhli-beyt (ə) hədislərində bu həqiqətin ruhunu əks etdirən göstərişlərə daha çox rast gəlinir. Belə ki, “Nəhcül-bəlağə”də İmam Əlinin (ə) dostlarından birinə belə nəsihət verdiyini görürük: “Qaranlıq düşdükdən sonra hərəkət etmə ki, Allah gecəni səfər üçün deyil, dincəlmək və istirahət etmək üçün yaratmışdır. Gecə vaxtı dincini al, yorğunluğunu çıxar.” İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: “Gecə vaxtı yaxınlıq etmək sünnənin bir hissəsidir. Çünki Allah gecəni rahatlıq və istirahət vasitəsi təyin etmişdir.” İmam Səccadın (ə) öz xidmətçisinə belə buyurduğu nəql edilmişdir: “Dan yeri sökülənə qədər heyvan kəsməyin. Çünki Allah gecəni bütün canlılar üçün istrahət vasitəsi etmişdir.”[40] Sabit və dəyişkən insanlar: Bu ayədə bəzi insanların sabit, bəzilərinin isə dəyişkən olduğu buyurulmuşdur. Təfsirçilər bu iki ifadə ilə bağlı çoxlu şərhlər vermişlər. Bir izaha görə, “sabit” deyilərkən yaradılış cəhətdən tamlanmış və ana bətnində dünyaya gəlişini gözləyən və ya dünyaya gəlmiş insan, “dəyişkən” deyilərkən isə yaradılışı hələ tamamlanmamış, hələ də nütfə şəklində atasının belində olan insan potensialı nəzərdə tutulur. Başqa bir təfsirə görə, “sabit” deyilərkən əbədi olan və heç zaman ölməyən ruh, “dəyişkən” deyilərkən isə sabit olmayan fani bədən nəzərdə tutulur. Bəzi hədislərdə bu ifadələrlə bağlı mənəvi məzmunlar da qeyd edilmişdir. Belə ki, hədislərdə “sabit” deyilərkən iman cəhətdən sabit olan, “dəyişkən” deyilərkən isə iman cəhətdən sabit olmayan insanların nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir[41]. Cini Allaha şərik qoşdular: Cin deyilərkən bu ayədə şeytanlar nəzərdə tutula bilər. Belə ki, zərdüştilər Ahura Məzda və Əhrimən olmaqla iki tanrıya inanırdılar. Bu inanca yezidiyyə firqəsi də malikdir. Onlar İblisi tanrı hesab edir, ona “məlik tavus” və ya “pərilər şahı” deyirlər. Ola bilər ki, burada elə həqiqi cin nəzərdə tutulmuşdur. Çünki müşriklər Allahın cinləri özünə qız övladı seçdyinə və pərilərin bu vasitə ilə yarandığına inanırdılar. Əlbəttə, sonuncu nəzəriyyə ayənin məzmunu ilə daha çox uyğunluq təşkil edir. Çünki ayədə “yalandan və bilmədən Onun üçün oğullar və qızlar uydurdular.”, – deyə buyurulmuşdur. Burada mələklərdən üstün varlıqların nəzərdə tutulduğunu da deyə bilərik. Brahmanlar və buddistlərin inancı həzrət İsanı (ə) Allahın oğlu hesab edən xristanların inancına bənzəyir. Bundan əlavə, keçmiş bütpərəstlər bütləri Allahın övladları, ərəb müşrikləri isə mələkləri Allahın qızları hesab edrdilər[42]. O Allah Rəbbinizdir! Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Hər şeyi yaradan Odur. Ona ibadət edin. O, bütün mövcudatın mühafizəçisi və hamisidir. Gözlər Onu görməz. Amma O, gözləri görər. O, lütfkar və xəbərdardır! Rəbbinizdən sizə parlaq dəlillər gəlmişdir. Kim (onların vasitəsilə haqqı) görsə, öz xeyrinə, kim göz yumsa, öz ziyanınadır. Mən sizə nəzarətçı deyiləm. Biz ayələrimizi belə izah edirik. (Qoy onlar): “Sən dərs almısan (bunları başqalarından öyrənmisən)”, – deməklərində olsunlar. Biz onu həqqətləri dərk etməyə hazır olanlar üçün aydınlaşdırmaq istəyirik. Rəbbindən sənə vəhy edilənə tabe ol. Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Müşriklərdən isə üz çevir! Əgər Allah istəsəydi, onlar (məcburi şəkildə iman gətirər və) müşrik olmazdılar. Biz səni onların üzərində cavabdeh qoymamışıq və sən onları məcbur etmək vəzifəsi daşımırsan! Allahdan başqalarına tapınanları söyməyin. Yoxsa onlar da bilməməzlik üzündən haqsız yerə Allahı söyərlər. Beləcə, hər bir ümmətə öz əməllərini gözəl göstərdik. Sonra onlar hamısı Rəblərinə doğru qayıdacaqlar. Onları etdikləri əməllərdən xəbərdar edəcək! Son dərəcə israrla Allaha and içdilər ki, əgər onlara bir əlamət (möcüzə) gəlsə, ona mütləq inanacaqlar. De: “Möcüzələr yalnız Allah tərəfindəndir. (Mənim ixtiyarımda deyil ki, sizin istəyinizlə möcüzə göstərə bilim). Siz haradan bilirsiniz ki, onlara möcüzə gəlsə, (iman gətirəcəklər? Xeyr,) iman gətirməyəcəklər!” Biz onların ürəklərini və gözlərini daha öncə ona iman gətirmədikləri kimi tərsinə çevirər və onları öz azğınlıqları içində çaşqın bir vəziyyətdə tərk edərik. —————————————————————————————– Gözlər Onu görməz: Əqli dəlillər Allahın gözlə görülə bilməyəcəyini sübut edir. Çünki göz yalnız cisimlər və onların bəzi keyfiyyətlərini görür. Cisim olmayan və cisim keyfiyyətinə malik olmayanlar əsla gözlə görülə bilməz. Başqa sözlə desək, gözlə görülən şey hökmən maddə, məkan və cəhətlərə malik olmalıdır. Halbuki Allah bütün bunların fövqündədir. Allah hüdudsuz varlıq olduğu üçün hər şeyin məhdud olduğu maddi dünyanın fövqündədir. Quranın bir çox ayələrində, o cümlədən, İsrail oğullarından və Allahı görmək tələbinin irəli sürülməsindən bəhs edən ayələrdə Allahın görünməsinin mümkün olmadığı açıq-aşkar şəkildə inkar edilmişdir. Əhl-beyt (ə) hədislərində də bu inanc inkar, onun tərəfdarları isə ciddi şəkildə tənqid edilmişdir. İmam Sadiqin (ə) məşhur dostlarından olan Hişama istinad edilən bir hədisdə belə nəql edildiyini oxuyuruq: “İmam Sadiqin (ə) yanında idim. O həzrətin dostlarından olan Müaviyə ibn Vəhəb daxil oldu. Sonra üzünü İmama (ə) tutub dedi: – Ey Peyğəmbərin balası, Peyğəmbərin Allahı gördüyünü ifadə edən hədis haqqında nə deyə bilərsiniz? Onu hansı şəkildə görüb? Habelə o həzrətin “möminlər Cənnətdə öz Rəblərini görəcəklər” hədisi haqıqnda fikriniz nədir? Onu hansı şəkildə görəcəklər? İmam Sadiq (ə) gülməsəyərək buyurdu: – “Ey Vəhəbin oğlu Müaviyə, necə də pisdir, insan 70-80 il ömür sürsün, Allahın mülkündə yaşasın, verdiyi nemətlərdən faydalansın, ancaq Onu layiqli şəkildə tanımasın. Ey Müaviyə, Peyğəmbər (s) Allahı bu gözlə görməyib. Görmək iki cürdür: zahiri gözlə görmək və qəlb gözü ilə görmək. Əgər kim qəlb gözü ilə gördüyünü desə, düz deyib, kim zahiri gözlə gördüyünü desə, yalan deyib, Allahı və Onun ayələrini inkar edib, kafir olub. Çünki Peyğəbər (s) buyurmuşdur: Hər kim Allahın Öz yaratdıqlarına bənzədiyini deyərsə, kafirdir.”[43] Hətta düşmənləri belə söyməyin qadağan edilməsi: Bəzi hədislərdə bildirilir ki, bir qrup mömin, bütpərəstlərin davranışlarından bərk narahat olduqları üçün bəzən müşriklərin bütlərini təhqir etdir, onları söyürdülər. Quran bu davranışı açıq-aşkar şəkildə qadağan etdi, hətta ən pis və ən xurafat ayinlər qarşısında ədəb-ərkanın, abır-həyanın qorunması göstəriş verdi. Çünki söyüş və təhqirlə kimisə yanlış yoldan qaytarmaq olmaz. Bu cür fərdlər malik oduqları nadanlıq və təəssübkeşlik ucbatından inadkarlıq göstərib öz inanclarında israrlı olar, daha acınacaqlısı isə, səhvə yol verib Allaha təhqirlər və söyüşlər yağdırarlar. Hədislərdə də Quranın haqq yoldan sapmışlara söyüş söyülməsinin tərk edilməsi ilə bağlı məntiqi izlənmişdir. İslam öndərləri müsəlmanlara hər zaman məntiqə və dəlil-sübutlara əsaslanmağı, əks inanclılara söyüş söyülməməsi ilə bağlı göstərişlər vermişlər. “Nəhcül-bəlağə”-də oxuyuruq ki, Əli (ə) Siffeyn mübaribəsində Müaviyənin ardıcıllarını söyən bir qrup əshabəsinə belə buyurmuşdur: “Sizin söyüş söyən olmağınızı istəmirəm. Amma danışıqlarınızda onların davranışlarını səciyyələndirsəniz, vəziyyətlərini təsvir etsəniz, doğruya daha yaxın olar, üzrünüz məqbul sayılar.” Soruşula bilər ki, bütpərəstlər Allaha etiqad etdikləri və bütləri ilahi dərgahın şəfaətçiləri hesab etdikləri Allahı necə söyə bilərlər? Belə ki, əgər biz inadkar və təəssübkeş insanlara diqqətlə nəzər salsaq, bu vəziyyətin heç də təəccüb doğurmadığını görərik. Bu cür insanlar narahat olduqları zaman qarşı tərəfi incitmək üçün üstənilən vasitəyə əl atmağa meyilli olurlar. Hətta ortaq inanc bəslədiklərini belə söyməkdən çəkinmirlər[44]. Əgər Biz mələkləri onlara endirsəydik, ölülər onlarla danışsaydı və hər şeyi toplayıb onların qarşısına qoysaydıq belə, Allah istəmədikcə, onlar iman gətirməzdilər. Lakin onların əksəriyyəti (bunu) bilmir. Beləcə, Biz hər peyğəmbər üçün insan və cin şeytanlarından düşmənlər yaratdıq. Onlar (insanları) aldatmaq məqsədilə gizlində bir-birinə aldadıcı və əsassız sözlər deyirdilər. Əgər Rəbbin istəsəydi, belə etməzdilər. (Onların qarşısını ala bilərdi. Amma məcburiyyətin heç bir faydası yoxdur.) Onları uydurduqları yalanlarla birlikdə boşla getsinlər! Nəticədə, (şeytanların vəsvəsələri və şeytansifətlərin təbliğatları) axirətə inanmayanların ürəkləri onlara meyl etsin, onlar ona meyl göstərsinlər, (həmin sözlərdən) xoşlansınlar və istədikləri günahı etsinlər. Sizə içində hər şey yazılmış kitabı nazil edən Allah olduğu halda, mən (haqq ilə batili ayırd etmək üçün) Ondan başqasınınmı hakim olmasını istəməliyəm?! Kitab verilmiş şəxslər bu kitabın sənin Rəbbin tərəfindən haqq olaraq nazil edildiyini bilirlər. Sən tərəddüd edənlərdən olma! Rəbbinin sözü düzgün və ədalətli şəkildə tamam oldu. Heç kəs Onun sözlərini dəyişdirə bilməz. O, eşidəndir, biləndir! Əgər yer üzündə olanların çoxuna itaət etsən, onlar səni Allahın yolundan azdırarlar. Onlar ancaq zənnə uyar, təxmin və gümana qapılarlar! Sənin Rəbbin yolundan azanları da, haqq yola yönələnləri də daha yaxşı tanıyır. Əgər siz Allahın ayələrinə iman gətirmisinizsə, (başı kəsilərkən) üstündə Onun adı çəkilmiş heyvanları yeyin! ————————————————————————————— Peyğəmbərin (s) dəvəti və müşriklərin inandkarlığı: Bu və əvvəlki iki ayədə buyurulur ki, müşriklər Peyğəmbərə (s) möcüzə göstərəcəyi təqdirdə Allaha inanacaqlarını deyirlər. Lakin Allah buyurur ki, onların iman gətirməsi qeyri-adi möcüzələrdən deyil, Allahın istəyindən asılıdır. Onlar Peyğəmbərin (s) dəvətini ilk başlanğıcda qəbul etmədikləri və inadkarlıq göstərdikləri üçün Allah onların gözlərini və qulaqlarını bağlamış, iman müvəffəqiyyətini əllərindən almışdır[45]. Bu hadisə Peyğəmbər (s) zamanında dəfələrlə baş vermişdir. İmam Əli (ə) bir xütbəsində belə buyurmuşdur: “Mən Peyğəmbərlə (s) bir yerdəydim. Qüreyş böyüklərindən bir qrupu gəldi. Onlar o həzrətə dedilər: – Ey Mühəmməd, sən o qədər böyük bir iddia irəli sürmüsən ki, nə ataların, nə də sülaləndən heç biri belə bir iddia irəli sürməyib. Biz səndən bir iş görməni istəyirik. Əgər qəbul edib istəyimizi bizə göstərsən, biləcəyik ki, sən Allahın peyğəmbər və elçisisən. Əks təqdirdə, sənin sehrbaz və yalançı olduğunu biləcəyik. Peyğəmbər (s) buyurdu: – Nə istəyirsiniz? Dedilər: – Bu ağacı çağır, kökündən çıxaraq gəlib qarşında dayansın. – Allah hər br işə qadirdir. Əgər Allah sizin üçün belə bir iş görsə, iman gətirib Onun haqq olduğunu təsdiq edərsiniz? – Bəli. – İndi sizə istədiyinizi göstərəcəyəm. Ancaq bilirəm ki, xeyirli yola dönməyəcəksiniz. Aranızda elə bir şəxs var ki, Qəlib quyusuna atılacaq[46], elə bir şəxs var ki, dəstələri toplayacaq. Sonra Peyğğəmbər (s) buyurdu: – Ey ağac, əgər Allaha və o biri dünyaya inanırsansa və mənim Allahın peyğəmbəri olduğumu bilirsənsə, Allahın izni ilə kökündən çıx gəl və mənim qarşımda dayan. And olsun onu peyğəmbərliyə seçənə, ağac kökündən çıxdı, çox yüksək, eyni zamanda quşların qanadlarının səsini xatırladan bir səslə gəldi. Allah rəsulunun (s) qarşısında dayandı, yuxarı budaqlarını Peyğəmbərin (s) başı üzərinə, bəzi budaqlarını isə mənim çiynimə sərdi. Mən həmin vaxt Peyğəmbərin (s) sağ tərəfində dayanmışdım. Oradakılar o həzrətə baxıb inadkarlıq göstərərək dedilər: – İndi əmr et, ağacın yarısı sənin yanına gəlsin, o biri yarısı yerinə qayıtsın. Peyğəmbər (s) əmr etdi, onun yarısı daha uca və qəribə bir səs-küylə Peyğəmbərin (s) yanına gəldi. O qədər yaxınlaşdı ki, az qalırdı Peyğəmbərə (s) sarılsın. Sonra onlar kafircəsinə, inadkarcasına dedilər: – İndi əmr et, ağacın bu yarısı o biri yarısına birləşsin! Peyğəmbər (s) əmr etdi, ağac yerinə qayıtdı. Mən dedim: – “La ilahə illəllah” (Allahdan başqa məbud yoxdur). Mən sənə iman gətirən ilk şəxsəm, ey Allahın elçisi! Sənin peyğəmbərliyini təsdiq etmək və sözünü uca tutmaq üçün Allahın izni və sənin əmrinlə ağacın sənin yanına gəlməsinə şahidlik edən ilk şəxsəm! Ancaq onlar hamısı bir ağızdan dedilər: – Bu kişi yalançı sehrbaz, məharətli və heyrətamiz bir cadugərdir! (Mənə işarə edərək) bunun kimilərdən başqa səni təsdiq edən olarmı?”[47] Möminlərin kamilləşməsində şeytanların rolu: Ümumiyyətlə, bütün işləri Allaha aid etmək olar. Çünki bütün işlər Ondandır. İxtiyar, azadlıq, qüdrət, elm və sairə Allahın insana bəxş etdiyi nemətlərdir. Deməli, şeytanlar da peyğəmbərlərlə düşmənçilik edirlərsə, yenə də Allahın icazə və izni ilə edirlər. Amma onlar öz işlərində məcbur və ixtiyarsız deyillər. Onların da malik olduqlarını Allah vermişdir. Sadəcə, onlar bütün imkanlarını hiylə və kələk yolunda istifadə edirlər. Ümumiyyətlə, dünya ixtiyar və azadlıq məkanıdır. Allah-taala insanlara və cinlərə xeyir və şər yolunu azad şəkildə seçib yürümək üçün ixtiyar və azadlıq vermişdir. Əlbəttə, bir cəhətdən də şeytanların planları dolayısı ilə möminlərin özlərini düzəltməsində və inkişafında rol oynaya bilər. Çünki düşmənin, özü də bu cür mahir və hiyləgər düşmənin olması iti zəkalı və qərarlı bir fərdin ayıqlığının, iradəsinin, müqavimət gücünün və düz yoldakı qətiyyətinin artmasına səbəb ola bilər[48].   Nə üçün siz üzərində Allahın adı çəkilmiş şeylərdən (heyvanların ətindən) yemirsiniz? Halbuki məcburiyyət qarşısında (yeməli) olduğunuz şeylər istisna olmaqla, sizə haram olanları O, sizə bildirmişdir. İnsanların bir çoxu (şəriəti) bilməməzlikdən və nəfslərinin istəklərinə uyaraq (başqalarını) düz yoldan azdırarlar. Rəbbin həddi aşanları daha yaxşı tanıyır! Günahların aşkarından da, gizlisindən də əl çəkin! Çünki günah qazananlar etdikləri əməllərə görə cəzalandırılacaqlar! Üzərində Allahın adı çəkilməmiş heyvanların ətindən yeməyin. Çünki bu iş günahdır. Həqiqətən, şeytanlar sizinlə mücadilə etmələri üçün öz dostlarına gizlində bəzi şeyləri təlqin edirlər. Əgər onlara itaət etsəniz, siz də müşrik olacaqsınız. Ölü ikən diriltdiyimiz, sonra insanlar arasında gəzməsi üçün nur bəxş etdiyimiz şəxs zülmət içində qalıb oradan çıxmayan şəxs kimi ola bilərmi? Bu şəkildə etdikləri əməllər kafirlərə gözəl göstərildi. Beləliklə, hər bir şəhərə və kəndə günahkar başçılar təyin etdik. Fəaliyyətləri camaatı aldatmaqla nəticələndi. Onlar yalnız özlərini aldadarlar, lakin fərqinə varmazlar. Onlara bir ayə gəldiyi zaman: “Allahın peyğəmbərlərinə verildiyinin misli bizə verilməyincə biz iman gətirməyəcəyik!” – deyərlər. Allah peyğəmbərliyi hara göndərəcəyini Özü daha yaxşı bilir. Günahkarlar (insanları haqq yoldan sapdıranlar) işlətdikləri hiylələrə görə Allah dərgahında zillətə və şiddətli əzaba düçar olacaqlar! —————————————————————————————- Aşkar və gizli günah: “Aşkar günahlar” nəticəsinin pis və qorxulu olacağı gizli olmayan şirk, yer üzündə fəsad törətmək, zülm və haqsızlıq kimi günahlardır. “Gizli günahlar” ilk baxışda nəticəsinin qorxulu olacağı başa düşülməyən murdar olmuş heyvanın, donuzun ətinin yeyilməsi, (sözün həqiqi mənasında) qan içmək kimi günahlara deyilir. Allah-taala bu əməllərin günah olduğunu bildirmişdir. Bəzi məqamlarda onların haram edilmə səbəbi bizə aydın olmaya bilər. Bu ayədə Allah buyurur ki, nəticələrindən xəbərdar olmasanız belə, bütün günahları tərk edin[49]. Peyğəmbərin əmisi Həmzənin iman gətirməsi: Bu ayənin nazilolma səbəbi haqqında belə qeyd edilir. İslam və Peyğəmbərin (s) qatı düşmənlərindən olan Əbu Cəhl bir gün Peyğəmbəri (s) çox incidir. Peyğəmbərin (s) həmin günə qədər İslamı qəbul etməmiş, lakin bu din haqqında davamlı olaraq düşünən şücaətli əmisi Həmzə həmin gün adəti üzrə ovda idi. Ovdan qayıdıb Əbu Cəhllə qardaşı oğlunun arasında baş verənlərdən xəbər tutduqdan sonra çox narahat olur, birbaşa Əbu Cəhlin yanına gedir. Başına (ya da burnuna) elə vurur ki, burnu qanayır. Əbu Cəhl öz tayfası, hətta Məkkə əhalisi arasında böyük nüfuz sahibi olmasına baxmayaraq, Həmzənin çox böyük şücaət sahibi olduğunu nəzərə alıb heç bir reaksiya vermir. Həmzə sonra Peyğəmbərin (s) yanına gedir, İsalmı qəbul edir, həmin gündən ömrünün sonuna qədər bu dinin müdafiəsində dayanır. Bu ayə həmin hadisə ilə əlaqədar olaraq nazil olur, Həmzənin imanını, Əbu Cəhlin küfr və fəsad içindəki inadkarlığını bəyan edir. Bu ayədə “ölüm və həyat” “küfr və iman” mənalarında işlədilmişdir. Əsl həqiqətdə ölüm və həyatın mənəvi mənası nəzərdə tutulmuşdur. Bu ifadə açıq şəkildə göstərir ki, iman quru, boş və təmtəraqlı sözlərdən ibarət bir inanc deyil. İman imansız insanların cansız bədənlərinə üfürülən, onların varlıqlarına və bütün həyatlarına təsir göstərən bir ruh kimidir. Nəzə almaq lazımdır ki, bu ayədə “nur” Quran, Peyğəmbər (s) və imamların (ə) təlimləri ilə yanaşı, Allahın insana bəxş etdiyi yeni dərkə, idrak üfüqünün dünyanın maddi həyat səviyyəsindən daha yüksəklərə qaldırılmasına, daha geniş üfüqlərə yüksəltməsinə deyilir. O, özünütanıma işığı altında eqoizm və nəfs pərdələrini ruhun gözləri önündən kənara çəkir. Nəticədə, insan daha əvvəllər görmədiyi həqiqətləri görür, öz həyat yolunda insanların nəfsani istəklərinə tabe olaraq etdiyi xətalara yol vermir, sağ-salamat məqsədə çatır. Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Mömin Allahın nuru ilə baxır”. Bu hədis də qeyd olunan həqiqəti əks etdirir. Əlbəttə, bu parlaq baxışı qələmlə, sözlə təsvir etmək qeyri-mümkündür, onu dadmaq, hiss etmək lazımdır[50]. Qeyd etməliyik ki, bu parlaq düşüncəyə nail olmaq üçün yalnız həqiqi iman işığında Quran və məsum öndərlərin göstərişlərinə əməl etmək lazımdır. Peyğəmbərlər – Allahın seçdikləri: Bu ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı qeyd olunanlardan belə başa düşülür ki, bəzi müşriklər yaşları, gücləri və sərvətlərinin Peyğəmbərin (s) yaşı, gücü və sərvətindən çox olduğunu düşünərək, özlərini peyğəmbərliyə daha layiq bilirdilər[51]. Amma məlumdur ki, peyğəmbərlik yaş, sərvət və mövqe ilə müəyyən edilmir. Bunun üçün insanın mənəvi hazırlığı, daxili təmizliyi, əxlaqi və insani xüsusiyyətləri, günahdan uzaq, təqvalı olması şərtdir. Bunu isə Allahdan başqa heç kəs bilmir. Peyğəmbərin canişini də vəhy və qanunvericilik istisna olmaqla, peyğəmbərin bütün xüsusiyyətlərinə və keyfiyyətlərinə malik olmalıdır. Yəni həm dinin mühafizəçisi, həm insanların maddi və mənəvi rəhbəri, öz vəzifəsini daha yaxşı yerinə yetirmək və insanlara nümunə olmaq üçün günahsızlıq və məsumluq məqamında olmalıdır. Bu baxımdan o da Allah tərəfindən təyin edilməlidir. Çünki yalnız Allah bilir ki, imam kim olmalıdır[52]. Allah düz yola yönəltmək istədiyi şəxsin köksünü İslam üçün açıb genişləndirər, azdırmaq istədiyi şəxsin köksünü sanki o, göyə qalxırmış kimi daraldar. Allah iman gətirməyənlərə pisliyi belə edər! Bu, Rəbbinin doğru yoludur. Biz ayələrimizi nəticə çıxaran insanlar üçün aydınlatdıq. Onlar üçün Rəblərinin yanında əmin-amanlıq yurdu olacaq. Etdikləri əməllərə görə Allah onların hamisidir. Onların hamısını toplayacağı gün (Allah): “Ey (şeytanlar və) cin tayfası, siz insanların bir çoxunu yoldan çıxartdınız”, – deyə buyuracaq. Onların insanlardan olan dostları deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Biz bir-birimizdən bəhrələndik (biz ötəri ləzzətlərə nail olduq, onlar bizə hökmranlıq etdilər) və bizim üçün müəyyən etdiyin əcəlimiz gəlib çatdı!” (Allah) buyuracaq: “Sizin yeriniz oddur. Allahın istədiyi şəxslər istisna olmaqla, siz orada həmişəlik qalacaqsınız!” Sənin Rəbbin hikmət, elm sahibidir! Bu qayda ilə etdikləri əməllərə görə bəzi zalımları digər bəzisinə həvalə edərik. Ey cin və insan tayfası! Məgər sizə öz içərinizdən ayələrimi söyləyən və belə bir günlə qarşılşacağınızla qorxudan peyğəmbərlər gəlmədimi? Onlar deyəcəklər: “Biz öz əleyhimizə şahidik! (Bəli, biz pis iş tutmuşuq.)” Dünya həyatı onları aldatdı və onlar kafir olduqları barədə özlərinə qarşı şahidlik edəcələr. Bu, ona görədir ki, Rəbbin şəhər və kəndlərin əhalisini bilməzlik və xəbərsizlik üzündən etdikləri zülmlərə görə məhv etməz! ————————————————————————————– Köksün genişləndirilməsi: “Köks” deyilərkən burada ruh, fikir nəzərdə tutulmuş, əksər yerlərdə bu mənada işlədilmişdir. “Köksün genişliyi” deyilərkən isə ruhun böyüklüyü, fikrin yüksəkliyi, insanın əqli diapazonunun daha iri miqyası nəzərdə tutulur. Çünki haqqı qəbul etmək üçün insanın öz şəxsi mənfəətlərinə daha çox göz yumması lazımdır. Bunu isə yalnız yüksək fikir sahibləri, ruhu geniş olan insanlar bacara bilərlər. Allah-taala bu ayədə köksün genişliyini böyük nemətlərdən, köksün darlığını isə ilahi cəzalardan biri kimi təqdim etmişdir. Buna görə də Allah-taala Öz peyğəmbərinə bəxş etdiyi böyük nemətlərdən birinə “İnşirah” surəsinin birinci ayəsində işarə edərək buyurmuşdur: “Sənin köksünü genişləndirib açmadıqmı?” Bunu insanların müxtəlif vəziyyətləri əsasında daha yaxşı müşahidə etmək olar. Bəzi insanların ruhu o qədər böyükdür ki, istənilən hadisəni, böyüklüyündən asılı olmayaraq, qəbul etməyə hazırdırlar. Bəzi insanların ruhu isə hətta heç bir həqiqətin təsir edə bilməyəcəyi dərəcədə dar və məhduddur. Onların həyatı gündəlik məişət problemləri, yatmaq və yeməklə məhdudlaşır. Əgər dünya onlara verilsə, hər şey yaxşıdır, yox əgər azacıq dəyişiklik müşahidə etsələr, nəzərlərində hər şeyin sonu çatır, hər şey viran qalır. Bu ayə nazil olduqdan sonra Peyğəmbərdən (s) “köksün genişliyi nədir?” – deyə soruşulduqda, buyurmuşdur: “Allahın istədiyi hər kəsin qəlbinə saldığı nurdur. Bu nurun işığında həmin insanın ruhu genişlənir, açılır.” Soruşdular: “Bunu göstərən bir əlamət varmı?” Peyğəmbər (s) buyurdu: “Bəl, axirət evinə diqqət ayrmaq, aldadıcı dünyaya göz yummaq, ölüm insanı haqlamamış ölümə hazır olmaq (iman, saleh əməl, haqq yolunda ciddi cəhdlə çalışmaq).”[53] Cənnətdə əmin-amanlıq neməti: Cənnət əhlinin ən böyük nemətlərindən biri arxayınlıq və əmin-amanlıqdır. Ayədə işarə edilən bu nemət ən böyük nemətlərdən biridir. Əgər bircə an əmin-amanlıq olmasa, qəm-kədər insanı öz təsiri altına alar. Sözügedən həqiqəti təhlükəli səhralarda, hər an raket və bombaların düşəcəyi müharibə zonalardında olan insanlar daha yaxşı dərk edərlər. Bu məkanlarda dirilik suyu zəhərə dönür, saatlar və dəqiqələr ağır gedir. Qeyd olunan şəraitdə Quranın Cənnət sakinləri ilə bağlı işlətdiyi ifadələrin həqiqətini və dərinliyini hiss etmək olar. Əlbəttə, Cənnət əhli hətta bu dünyada da imanları sayəsində özlərini əmin-amanlıqda hiss edirlər. Mömin insan Allaha həqiqi mənada təvəkkül etmək, Onun təqdirinə razı olmaq və iradəsi önündə təslim olmaqla ən ağır çətinlikləri belə, xüsusi sakitliklə qarşılayır. “Yunus” surəsinin 62 və 63-cü ayələrində belə buyurulmuşdur: “Bilin ki, Allahın dostlarının heç bir qorxusu yoxdur və onlar qəm-qüssə görməzlər… Onlar üçün dünya həyatında da, axirət həyatında da şadlıq və sevinc var.”[54] Himayə və rəhbərliyin Qiyamətə qədər davam etməsi: Bu ayədə Allahın yuxarıda sözügedən şəxslərlə bağlı əbədi qanununa işarə edilmişdir. Allah-taala buyurur ki, zülmkarlar və haqq yoldan sapmışlar bu dünyada bir-birinin himayəçisi, rəhbəri, bələdçisi, yanlış yollarda yaxın yol yoldaşı və həmkarı olduqları halda, o biri dünyada bir-birini qoyub qaçacaqlar. Buna səbəb isə onların bu dünyada etdiyi əməllərin nəticəsidir. Çünki Qiyamət səhnəsi reaksiyaların iri miqyasda təzahür edəcəyi məkandır. Orada qarşımıza çıxanlar bizim bu dünyada etdiklərimizin inikasıdır[55]. Əhli-beyt (ə) hədislərində bu ayə haqqında belə buyurulmuşdur: “Bu dünyada qəbul etdikləri rəhbər və himayədarlar axirətdə də onların rəhbər və himayədarları olacaq. Qiyamət günü onlar bir yerdə olacaqlar.”[56] Hər kəs üçün etdiyi əməllərə görə dərəcələr vardır. Rəbbin onların nə etdiklərindən qafil deyildir! Rəbbin ehtiyacsız və mehribandır. İstəsə, sizi başqa xalqların nəsillərindən yaratdığı kimi, sizi də aparıb yerinizə dilədiyini gətirər. Sizə vəd edilən şübhəsiz ki, gələcəkdir. Siz onu (Allahı) aciz qoya bilməzsiniz (ədalətindən, mükafat və cəzasından qaça bilməzsiniz). De: “Ey mənim qövmüm, əlinizdən gələni edin. Mən də (öz vəzifəmi) yerinə yetirirəm. Amma tezliklə kimin aqibətinin yaxşı olacağını biləcəksiniz. Şübhəsiz ki, zalımlar nicat tapmayacaqlar! (Müşriklər) Allah üçün Onun yaratdığı əkindən və davardan pay ayırıb öz (batil) gümanları ilə: “Bu, Allahın, bu da (Allaha) şərik qoşduğumuz bütlərindir!” – dedilər. Onların şərik qoşduqları üçün olan hissə Allaha çatmaz, Allah üçün olan hissə isə şərik qoşduqlarına çatardı. (Bütlərin payında çatışmazlıq olsaydı, Allahın malını bütlərə verərdilər. Amma əksini düzgün hesab etməzdilər.) Onların verdikləri hökm necə də pisdir! Beləcə, ortaqları (bütləri) müşriklərə övladlarını öldürməyi onlara yaxşı bir iş kimi göstərdilər, onları məhvə sürüklədilər və dinlərini onlara şübhəli göstərdilər. Əgər Allah istəsəydi, bunu etməzdilər. (Qarşılarını ala bilərdi. Amma məcburiyyətin heç bir faydası yoxdur.) Onları da, uydurduqları yalanları da başlı-başına burax! ————————————————————————————– Ölüb-dirilməni xatırlamağın zərurəti: Deyilənə görə, Üsamə ibn Yezid yüz dinara bir kəniz alır, ancaq məbləği bir aya ödəyəcəyini razılaşdırır. Xəbər Peyğəmbərə (s) çatdıqda buyurur: “Üsamənin bu davranışına təəccüblənmirsiniz? Bir kəniz alıb və pulunu br aya ödəmək istəyir. Üsamə uzun arzularla yaşayır. Canım əlində olan Allaha and olsun ki, mən gözümü qırpanda onun açılacağına ümidim olmur. Gözüm açıq olanda isə onu yuma biləcəyimə ümid bəsləmirəm. Tikəni ağzıma qoyanda onu udacağıma ümidim olmur. Ey Adəm övladları, əgər yaxşı düşünsəniz, gərək özünüzü hər zaman ölülərin arasında görəsiniz. And olsun canım əlində olan Allaha, sizə vəd verilən şübhəsiz ki, gələcək və siz Allahı aciz qoya bilməzsiniz.”[57] Allahın payı və bütlərin payı: Ayənin “onların şərik qoşduqları üçün olan hissə Allaha çatmaz, Allah üçün olan hissə isə şərik qoşduqlarına çatardı” cümləsini şərh edərkən təfsirçilər ayənin tarixi bir hadisə haqqında nazil olduğunu qeyd edirlər. Belə ki, müşriklərin əkinlərindən və heyvanlarından Allah üçün ayırdıqları paya hər hansı hadisə nəticəsində ziyan dəysəydi, deyərmişlər: “Eybi yoxdur, Allah onsuz da ehtiyacsızdır.” Yox əgər bütlər üçün ayırlmış pay sıradan çıxsaydı, Allahın payını onun yerinə qoyar və deyərmişlər: “Bütlərin çox böyük ehtiyacı var.” Habelə, Allahın payı hesab edilən tarlanın suyu bütlərin payı olan tarlaya axsaydı, deyərmişlər ki, eybi yoxdur, Allah ehtyacsızdır. Yox, əgər hadisə əksinə baş versəydi, suyun qarşısını alar və deyərmişlər ki, bütlərin daha çox ehtiyacı var. Buna görə də ayənin sonunda sözügedən inanc pislənmiş və “verdikləri hökm necə də pisdir”, – deyə buyurulmuşdur. Bütpərəstlik yanlış və əsassız bir davranış olmaqla yanaşı, bütpərəstlərin davranışlarının çirkin olmasının dəlillərini belə sıralaya bilərik: 1. Hər şey Allah tərəfindən yaranmış və hər şeyin maliki Allah olduğu, habelə bütün mövcudat Onun tərəfindən idarə edildiyi halda, onlar kainatın yalnız cüzi bir hissəsini Ona aid edirdilər. Sanki hər şeyin əsl maliki onlar özləri idi və bölgü aparmaq da onların haqqı idi. 2. Onlar bu bölgülərində bütlərə daha çox üstünlük verirdilər. Allaha aid edilən paya ziyan toxunması heç bir əhəmiyyət daşımırdı. Lakin bütlərin payına ziyan dəysəydi, Allahın payı ilə bu ziyanı aradan qaldırar, Allahın payından götürüb bütlərə verərdilər. Bu ayrıseçkilik bir növ bütlərin Allahdan üstün tutulduğunu göstərirdi. 3. Hədislərdə qeyd edilir ki, onlar bütlərə daha çox diqqət ayırırdılar. Çünki bütlərə hamilik edənlər, onların xidmətçiləri və bütpərəstlərin özləri bütlərin payını özləri yeyir, Allahın payını isə uşaqlara və qonaqlara verirdilər. Faktlar göstərir ki, kök və yağlı qoyunlar və dənli bitkilər bütlərin payı idi. Onlar bununla öz qarınlarını fikirləşirdilər. Bütün bunlar göstərir ki, bölgü zamanı onlar hətta Allaha bütlər qədər də qiymət vermirdilər. İnsanın dəyərsiz daş və taxta parçasını kainatın yaradıcısından üstün tutması necə də çirkin və utancvericidir. Ağıl və təfəkkürün bundan da artıq tənəzzülə uğradığını təsəvvür etmək olarmı?[58] Övladların bütlərə qurban edilməsi: “Bütlər müşriklərə övladlarını öldürməyi onlara yaxşı bir iş kimi göstərdilər”. Yəni bütlərin bütpərəstlərin ürəyində olan yeri, mövqeyi və sevgisi elə bir həddə idi ki, bəzi müşriklər onlara daha da yaxın olmaq üçün hətta öz övladlarını da onların yolunda qurban etməyə, öldürməyə hazır idilər. Tarixdə bütpərəst və ulduzpərəstlərin bu davranışlarını təsdiq edən faktlar var. Əlbəttə, bu hadisə Bəni-Təmim qəbiləsinin öz qızlarını diri-diri basdırması hadisəsindən fərqlənir. Bu ayədə qız və oğlan olmasından asılı olmayaraq, övladların öldürülməsindən söz açılır. Halbuki övladları diri-diri basdırmaq yalnız qız uşaqlarına aid idi[59]. Dedilər: “Bu davarlar və əkinlərin bir hissəsi (bütlərə aid olan hissəsi hər kəsə) haramdır, ondan yalnız bizim istədiklərimiz yeyə bilər. Bunlar minilməsi (bizə) qadağan edilmiş heyvanlardır”. Elə heyvanlar da var idi ki, onların üzərində (onları kəsərkən) Allahın adını çəkməzdilər. Bütün bunları (Allahın əmri adı ilə) Allaha iftira yaxaraq edərdilər. Tezliklə (Allah) iftiralarının cəzasını verəcəkdir. Habelə dedilər: “Bu heyvanların qarınlarındakı (balalar) yalnız bizim kişilərə məxsusdur, onlar qadınlarımıza haram edilmişdir”. Əgər ölü doğularsa, hər kəs (kişilər və qadınlar) onda ortaqdır. Tezliklə (Allah) onlara (bu yalan) vəsflərinin (yalan hökmlərinin) cəzasını verəcəkdir. O, hikmət, elm sahibidir! Cahillik və nadanlıq üzündən öz uşaqlarını öldürənlər Allahın onlara verdiyi ruzini özlərinə haram etdikləri və Allaha iftira atdıqları üçün şübhəsiz ki, ziyana uğramışlar. Həqiqətən, onlar (haqq yoldan) azmış, doğru yolu tapa bilməmişlər. Talvarlı və talvarsız bağları yaradan Odur. Həm meyvə, həm də dad baxımından bir-birindən fərqlənən xurma və taxıl növlərini, bir-birinə həm bənzəyən, həm də bənzəməyən zeytunu və narı yaradan Odur. Bar verdiyi zaman meyvəsindən yeyin, yığım vaxtı haqqını ödəyin, ancaq israf etməyin. (Allah) israf edənləri sevməz! Yük daşıyan və (başqa məqsədlər üçün) kiçik heyvanları da O yaratdı. Allahın sizə verdiyi ruzilərdən yeyin və Şeytanın yolu ilə getməyin ki, o, sizin açıq-aşkar düşməninizdir. ——————————————————————————————– Bütpərəstlərin bəzi xurafat inancları: Bu ayədə bütpərəstlərin düşüncə və təfəkkürlərinin dayaz olduğundan xəbər verən bəzi xurafat inanclara işarə edilir və əvvəlki ayələr təkmilləşdirilir. Oncə onların “bu davarlar və əkinlərin bir hissəsi (bütlərə aid olan hissəsi hər kəsə) haramdır, ondan yalnız bizim istədiklərimiz yeyə bilər”, – dedikləri qeyd edilir. Bunu deyərkən əslində onlar bütlərə xidmət göstərənlər və bütxanaların rəhbərlərini nəzərdə tuturdular. Bütlərə ayrılmış paydan yalnız həmin insanlar yeyə bilərdilər. Buradan o da başa düşülür ki, ayənin bu hissəsində bütlər üçün əkin məhsulları və heyvanlardan ayrılmış paydan necə istifadə edilməsinə işarə edilmişdir. Öncəki iki ayənin şərhində bu məsələyə işarə edildi. Sonra Allah-taala bütpərəstlərin haram etdiyi şeylərə toxunur. Onlar hesab edirdilər ki, bəzi heyvanlara minmək olmaz. Ola bilsin ki, burada “Maidə” surəsinin 103-cü ayəsində “saibə, bəhirə, hami”, – deyə qeyd edilmiş heyvanlara işarə edilmişdir. Daha sonra Allah onların başqa bir çirkin hökmünə işarə edərək buyurmuşdur: “Elə heyvanlar da var idi ki, onların üzərində (onları kəsərkən) Allahın adını çəkməzdilər.” Ola bilsin ki, burada başlarını kəsərkən bütlərin adının çəkildiyi və ya bəzi təfsirçilərə görə, həccə gedərkən minilməsi qadağan edilən heyvanlar nəzərdə tutulmuşdur. Hər iki halda hökmləri əsassız və xurafat olmuşdur[60]. Sonrakı ayədə müşriklərin heyvan ətləri ilə bağlı başqa bir xurafat hökmünə işarə edilərək buyurulmuşdur: “Bu heyvanların qarınlarındakı (balalar) yalnız bizim kişilərə məxsusdur, onlar qadınlarımıza haram edilmişdir”. Əgər ölü doğularsa, hər kəs (kişilər və qadınlar) onda ortaqdır.” Onlar hesab edirdilər ki, əgər heyvan diri doğulsa, yalnız kişilərə məxsusdur, yox əgər ölü doğulsaydı, hər kəs onda ortaq idi. Öncə qeyd edək ki, bu hökmün heç bir məntiqi və fəlsəfi əsası yoxdur. İkincisi, ölü heyvanın ətinin ziyanlı olduğunu nəzərə alsaq, belə bir hökmün çıxarılması çox çirkin bir davranış idi. Üçüncüsü, hökmdə qadın və kişi ayrıseçkiliyi var. Çox utancverici haldır ki, yaxşı olan yalnız kişiyə aid olur, pis olana isə qadınlar da ortaq edilir[61]. Məhsul yığılarkən yoxsulların hüquqlarının unudulmaması: Bilməliyik ki, “yığım vaxtı vacib olan haqq” deyilərkən zəkat nəzərdə tutulmamışdır. Çünki ayədə işarə edilən bəzi meyvələrə zəkat düşmür. Digər tərəfdən isə, bu ayə Məkkədə nazil olduğu halda, zəkat hökmü Mədinədə nazil olmuşdur. Deməli, bu ayəyə əsasən, məhsul yığımı vaxtı yoxsulların həmin məhsulda haqqı vardır. Həmin haqqı həm ağıl qəbul edir, həm də din sədəqə adı altında təsdiq edir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Əkinin iki haqqı var: alınmalı haqq; verilməli haqq. Alınmalı haqq vacib zəkatdır. Amma insanın öz istəyi ilə verdiyi haqqa ayədə “yığım vaxtı haqqını ödəyin”, – deyə işarə edilmişdir. Yığım deyilərkən yığıma başladıqdan məhsulun bir yerə toplandığı vaxta qədər olan müddət nəzərdə tutulur.” İmam Sadiq (ə) başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Toplanmış məhsulunuzdan yanınıza gəlmiş hər bir müsəlmana pay verin. Əgər heç bir müsəlman gəlməsə, müşrikə verin.” Deyilənə görə, Mədinədə xurma yığımı vaxtı xurma salxımını ağacdan qoparıb məscidə qoyarmışlar. Yoxsullar gələr və çubuqla həmin salxıma vurub tökülən xurmalardan yeyərmişlər[62]. (Sizin üçün) səkkiz cüt heyvan yaratdı: bir cüt qoyun və bir cüt keçi. De: “Allah onların hansını haram edib? Erkəklərini, ya dişilərini? Yoxsa dişilərin qarınlarındakını? Əgər doğru deyirsinizsə, (onların haram olmasına) dəliliniz varsa, mənə xəbər verin!” Həmçinin (sizin üçün) bir cüt dəvə və bir cüt inək (yaratdı). De: “Allah onların hansını haram edib? Erkəklərini, ya dişilərini? Yoxsa dişilərin qarınlarındakını? Yoxsa Allah bunu (iddia etdiyinizi) sizə tövsiyə etdiyi zaman (bu qadağaya) şahid idiniz? Bilməməzliyi üzündən insanları (haqq yoldan) azdırmaq üçün Allaha qarşı yalan uyduran şəxsdən daha zalım kim ola bilər? Allah zalımları əsla doğru yola yönəltməz! De: “Mənə gələn vəhylər içərisində murdar olduqları üçün ölü heyvan, (heyvanın bədənindən) çölə axmış qan, donuz əti və ya Allahdan başqasının (bütlərin) adı ilə günah olaraq kəsilmiş heyvanlar istisna olmaqla, hər hansı bir kəsin yediyi yeməklər içərisində haram buyurulan bir şey görmürəm. Amma məcburiyyət qarşısında qalan (bu haramları yeməyə məcbur olan), ləzzət qəsdi olmayan və həddi aşmayan şəxsə (günah yoxdur)”. Çünki sənin Rəbbin, həqiqətən, bağışlayandır, rəhm edəndir! Yəhudilərə dırnaqlı (dırnağı bütöv olan) heyvanların hamısını haram etdik. İnək və qoyunların bellərinə və ya hər iki tərəfdən böyürlərinə yapışmış, yaxud sümüklərinə qarışan yağlar müstəsna olmaqla, onların piylərini də yəhudilərə haram buyurduq. Həddi aşdıqlarına görə onları belə cəzalandırdıq. Biz doğru danışırıq! —————————————————————————————- 143 və 144. Müşriklərin Allaha iftira atması: Bu iki ayədə əti halal olan bəzi heyvanların, habelə həm yük daşımaq, həm də qida üçün uyğun olan bəzi heyvanların adları qeyd edilmişdir. Bu heyvanların ətini halal və ya haram etmək həmin heyvanları, insanları və bütün kainatı yaradan Allahın işi olduğu üçün, onların halal və ya haram olması iddiası ya ağılla sübuta yetirilməli, ya vəhy vasitəsilə təyin edilməli, yaxud da sözügedən əmr elan edilərkən Peyğəmbərin (s) yanında olmaq lazımdır. Bu surənin 143-cü ayəsində açıq şəkildə bildirilir ki, bu heyvanları haram etmək üçün müşriklərin heç bir əqli və elmi sübutları olmamışdır, eyni zamanda vəhy və peyğəmbərlik iddiasında da deyildilər. Deməli, yeganə ehtimal onların bu barədə vəhy gələrkən Peyğəmbərin (s) yanında olduqlarını iddia etmək olmalıdır. Buna görə də 144-cü ayədə Allah-taala belə buyurur: “Yoxsa Allah bunu (iddia etdiyinizi) sizə tövsiyə etdiyi zaman (bu qadağaya) şahid idiniz?” Təbii ki, müşriklərin bu suala cavabları mənfi olacaq. Bu da onların bu məsələdə yalnız böhtan və iftiraya əl atdıqlarını sübuta yetirir[63]. Haram ətlər və heyvanların kəsilmə hökmləri: Bu ayədə “heyvan” sözünün yerinə “fisq” sözündən istifadə edilmişdir. “Fisq” bəndəçilik çərçivəsindən çıxmağa və Allahın əmrinə itaət göstərməkdən boyun qaçırılmasına deyilir. Buna görə də bütün növ günahlara “fisq” deyilir. Sözügedən ayədə bu sözü işlətməkdə məqsəd bəlkə də haram ətlərin iki qrupa bölündüyünə işarə etməkdir: 1. Murdar və iyrənc, orqanizmə zərərli olduqları üçün haram edilmiş ətlər. Ayədə onlar “çirk” kimi də qeyd edilmişdir. Ayənin əvvəlində onlara murdar olmuş heyvan və donuz əti misal gətirilmişdir. 2. Çirkin olmayan, gigiyenik cəhətdən də orqanizmə ziyanlı olmayan ətlər. Bu ətləri yeməyin, əslində, etik və mənəvi ziyanları vardır. Başqa sözlə desək, günah yolunda və bütlərin adı çəkilərək kəsilmiş, bəndəçilikdən çıxmaq, Allahdan və tövhid inancından uzaqlaşmaq, şirk və bütpərəstlik, nəhayət, mənəviyyat, əxlaq və etiqad sağlamlığına riayət etməmək nəticəsində haram edilmiş heyvan əti. Buna görə də haram ətin gigiyenik cəhətdən haram edildiyini düşünmək sadəlövhlükdür. Bəzən haramlar əxlaqi və mənəvi cəhətdən zərərli olduqları üçün haram edilmişlər. Buradan da aydın olur ki, İslami kəsimin şərtləri də iki yerə bölünür: Dörd damarın kəsilməsi və qanın çölə axıdılması gigiyenik səciyyə daşıyır, qibləyə çevirmək, kəsərkən “bismillah” demək və kəsənin müsəlman olması mənəvi səciyyə daşıyır[64]. Bəzi haram ətlər və qidalar: Belə bir sual yarana bilər ki, nə üçün bu ayədə qidalarla bağlı olan haramlar dörd şeylə məhdudlaşdırılmışdır? Halbuki haram qidaların təkcə bunlardan ibarət olmadığını bilirik. Məsələn, pullu balıqlar və bu kimi digər canlılar istisna olmaqla, bütün su canlılarının haram edilməsini buna misal göstərmək olar. Ayədə isə bunlara qətiyyən işarə edilməmiş və haramlar dörd şeylə məhdudlaşdırılmışdır. Qeyd etməliyik ki, bu ayədə diqqət mərkəzində olan məsələ yalnız müşriklərin xurafat hökmləri ilə bağlı qadağadır. Başqa sözlə desək, ayə demək istəyir ki, Allahın buyurduğu haramlar sizin uydurduqlarınız deyil, bunlardır. Məsələyə daha da aydınlıq gətirmək üçün bir nümunəyə baxaq: Bir nəfər bizdən soruşur: Həsən və Hüseynin hər ikisi gəldi? Biz deyirik: Xeyr, təkcə Həsən gəldi. Burada məqsədimz təkcə Hüseynin gəlmədiyini bildirməkdir. Burada bizim nəzərdə tutmadığımız başqa adamların gəlməsinin isə heç bir maneçiliyi yoxdur. Bu cür məhdudlaşdırmaya əlavə və ya nisbi məhdudlaşdırma deyilir[65]. Digər tərəfdən, belə ehtimal edə bilərik ki, bu bir neçə hökm “Ənam” surəsi nazil olana qədər Məkkədə Peyğəmbərə (s) vəhy edilmiş, sonrakı illərdə Mədinə surələrində, yəni “Bəqərə” və “Maidə” surələrində gəlmişdir[66]. Əgər onlar səni yalançı hesab etsələr, de: “Rəbbiniz böyük mərhəmət sahibidir. Onun günahkarlara verəcəyi əzabın da qarşısı alına bilməz!” Tezliklə müşriklər belə deyəcəklər: “Əgər Allah istəsəydi, nə biz müşrik olardıq, nə də atalarımız. Nə də biz nəyisə haram edərdik.” Onlardan əvvəlkilər də bu cür yalan danışmış, sonda, əzabımızı dadmışdılar. De: “Bizə göstərə biləcək açıq-aydın bir dəliliniz varmı? Siz yalnız əsası olmayan zənnə qapılır və yersiz fərziyyələr uydurursunuz!” De: “Tutarlı dəlil yalnız Allaha məxsusdur. Əgər O istəsə, sizin hamınızı doğru yola yönəldər.” (Ancaq məcburiyyətin heç bir faydası olmadığı üçün bunu etmir.) De: “Bunu (haram saydıqlarınızı) Allah haram buyurmuşdur deyə, şəhadət verəcək şahidlərinizi gətirin!” Əgər onlar (yalandan) şahidlik etsələr, sən onlarla birlikdə şahidlik etmə, ayələrimizi yalan hesab edənlərin, axirətə inanmayanların və Allaha şərik qoşanların nəfslərinin istəklərinə uyma. De: “Gəlin Rəbbinizin sizə nələri haram etdiyini deyim: Ona heç bir şərik qoşmayın; ata-anaya yaxşılıq edin; kasıblıq üzündən uşaqlarınızı öldürməyin. Sizin də, onların da ruzisini Biz veririk. Nə aşkarda, nə də gizlində pis işlərə yaxın durmayın. Allah toxunulmaz etdiyi insanı haqsız yerə qətlə yetirməyin. (Allah) bunları sizə tövsiyə etmişdir ki, bəlkə, düşünüb anlayasınız! —————————————————————————————– Allahın tutarlı və qətiyyətli dəlili: Allah-taala müşriklərin 148-ci ayədə qeyd edilən iddialarını puç çıxarmaq üçün bu ayədə onlara dəlil gətirərək deyir ki, Allah peyğəmbərləri vasitəsilə, habelə əqli yolla tövhid, halal və haram hökmlərlə bağlı doğru və aydın dəlillər göndərmişdir. Bunlar heç kəsin bəhanə gətirə bilməyəcəyi dəlillərdir. Buna görə də onlar iddia edə bilməzlər ki, Allah Öz sükutu ilə onların batil inanclarını və əməllərini təsdiq edir, habelə, əməl edərkən məcbur olduqlarını da idda edə bilməzlər. Çünki məcbur olsaydılar, dəlil və sübutların, peyğəmbərlərin göndərilməsinin, onların təbliğ və dəvətlərinin heç bir faydası olmazdı. Dəlil gətirilməsi özü də iradə azadlığının olmasını sübuta yetirən bir dəlildir. “Tutarlı və qəti dəlil” ifadəsindən Allahın insanlara bəyan etdiyi dəlillərin əqli, nəqli, elm, dərrakə vasitəsilə aydın, peyğəmbərlərin göndərlməsi ilə daha da aydınlaşdırıldığı başa düşülür. İlahi dəlillər heç kəsin tərəddüd və şübhə etməyəcəyi dərəcədə aydındır. Allah peyğəmbərləri ona görə bütün eyib və nöqsanlardan təmiz və məsum edib ki, heç bir şübhə və tərəddüdə yer qalmasın. İmam Kazim (ə) buyurmuşdur: “Allah insanlara iki dəlil göndərmişdir: görünən və görünməyən dəlillər. Görünən dəlillər peyğəmbərlər və imamlar, görünməyən dəlillər isə insanların ağlıdır.” İmam Sadiq (ə) bu ayənin təfsiri zamanı belə buyurmuşdur: “Allah-taala Qiyamət günü Öz bəndəsinə buyuracaq: “Mənim bəndəm, bilirdin? (Bilə-bilə günah edirdin?)” Əgər bəndə desə ki bəli, bilirdim, Allah buyuracaq: “Bəs nə üçün bildiyinə əməl etmirdin?” Əgər desə ki bilmirdim, xəbərsiz idim, buyuracaq: “Bəs əməl etmək üçün niyə öyrənmədin?” Bu zaman bəndə çıxılmaz vəziyyətdə qalacaq. “Tutarlı dəlil”in mənası budur.” Məlumdur ki, bu hədisdə Allahın dəlillərindən bir nümunəsi qeyd edilmişdir. Allahın dünyada və axirətdə çoxlu dəlilləri vardır[67]. Ata-anaya yaxşılıq: Allah-taala Quranın bir çox yerində tövhid və təkallahlıq inancına dəvət etdikdən dərhal sonra ata-anaya yaxşılıq edilməsini göstəriş vermişdir. (Bəqərə-83, Nisa-36, Loğman-14 və bu ayə) Bu ayələrdən belə başa düşülür ki, ata-anaya qarşı nankorluq ən böyük günahlardan və ya şirkdən sonra ən böyük günahdır[68]. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Ata-ananı incitməyin. Cənnətin ətri min illik yoldan hiss olunur, lakin ata-anasına əziyyət verənlər… onu duymazlar.”[69] Peyğəmbər (s) başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Ata-anasına yaxşılıq edənlər Cənnətdə peyğəmbərlərdən bir dərəcə aşağıda olacaqlar, ata-analarını incidənlər isə Cəhənnəmdə fironlardan bir dərəcə yuxarıda olacaqlar.”[70] Qadağan edilmiş övlad qətli: Bu ayədə Cahiliyyət dövrünün ərəblərinin yanlış təəssübkeşlik üzündən təkcə qızlarını deyil, həmin dövrün cəmiyyətinin böyük sərmayəsi hesab edilən oğlanlarını da yoxsulluq qorxusundan öldürdüklərinə işarə edilmişdir. Allah-taala bu ayədə onlara ən zəif yaradılışa belə ruzi göndərdiyi nemətlər süfrəsinə baxmağı və bu işdən əl çəkməyi göstəriş verir. Çox təəssüflər olsun ki, Cahiliyyət dövrünün bu davranışı müasir dövrdə də başqa bir şəkildə təkrarlanır, günahsız körpələr embrion olarkən abort yolu ilə qətlə yetirilirlər[71]. Yetimin malına, daha yaxşı niyyət istisna olmaqla, həddi-büluğa çatana qədər yaxın durmayın. Ölçüdə və çəkidə ədalətli olun. Biz hər kəsin boynuna yalnız gücü çatacaq qədər vəzifə qoyuruq. Söz söylədiyiniz zaman qohumunuz olsa belə, ədalətli olun. Allahla olan əhdə vəfalı olun. Bunlar Allahın sizə olan tapşırığıdır. Bəlkə, xatırlayasınız! Bu, Mənim düz yolumdur. Onu tutub gedin. Sizi haqq yoldan sapdıracaq əyri yollarla getməyin. Allah sizə bunları tövsiyə etdi ki, pis əməllərdən çəkinəsiniz!” Sonra Musaya hidayət və rəhmət mənbəyi olan kitab verdik. (Nemətlərimizi) yaxşı işlər görənlər üçün tamamladıq, hər şeyi aydınlaşdırdıq. Bəlkə Rəbləri ilə görüşəcəklərinə inansınlar! Bizim nazil etdiyimiz bu kitab bərəkətlidir. Ona tabe olun və Allahdan qorxun ki, bəlkə, sizə rəhm edilsin! Biz onu sizin: “Bizdən əvvəl kitab ancaq iki tayfaya (yəhudilərə və xaçpərəstlərə) nazil edilmişdir. Biz onların araşdırmasından xəbərsizik”,- deməməyiniz və ya: “Əgər bizə də kitab nazil edilsəydi, onlardan daha artıq düz yolda olardıq”, – söyləməməyiniz üçün (göndərdik). Artıq Rəbbinizdən sizə açıq-aşkar bir dəlil, hidayət və mərhəmət gəlmişdir. Allahın ayələrini yalan hesab edib onlardan üz çevirəndən daha zalım kim ola bilər?! Ayələrimizdən üz çevirənləri əsassız yerə üz çevirdiklərinə görə ən pis cəza ilə cazalandıracağıq! —————————————————————————————- Yetim malını yeməkdən uzaq durmaq: Bu və 151-ci ayədə iki məsələ ilə bağlı “yaxın durmayın” ifadəsi işlənmişdir. Bu ifadə Quranda bəzi başqa günahlar haqqında da işlədilmişdir. Ehtimal ki, qeyd olunan ifadə zina, himayəsiz yetimlərin malının yeyilməsi və sair kimi qıcıq yaradan günahlar haqqında işlənmişdir. Buna görə də Quranda insanlara xəbərdarlıq edilir ki, şiddətli vəsvəsə və qıcıqlara məruz qalmamaq üçün bu günahlara yaxın durmasınlar[72]. Vəzifə güc və imkan həddindədir: “Biz hər kəsin boynuna yalnız gücü çatacaq qədər vəzifə qoyuruq” cümləsi bir suala cavab xarakteri daşıyır. Allah buyurur ki, yetim malına yaxşı niyyət istisna olmaqla yaxın durmayın, ölçüdə və çəkidə ədalətli olun. Kimsə hesab edə bilər ki, bu iki göstərişə yüz faiz əməl etmək qeyri-mümkündür. Çünki yetimlərin qəyyumları nə qədər diqqətli olsalar da, heç bir pis niyyət olmadan onların malları ilə bağlı kiçik də olsa, səhvə yol verə, habelə, ticarətçilər də eyni diqqəti sərgiləməklərinə baxmayaraq, heç bir qərəz olmadan səhv çəkə bilərlər. Bəs belə olan halda onların vəzifələri necə olacaq? Allah-tala bu suala belə cavab verir: “Biz hər kəsin boynuna yalnız gücü çatacaq qədər vəzifə qoyuruq.” Yəni özündə lazımı diqqəti göstərib, lakin səhvə yol vermiş insana cəza yoxdur[73]. Əhli-beyt (ə) Allah yolunun bariz nümunələridir: Hədislərin birində Peyğəmbərin (s) düz bir xətt çəkib: “Allah yolu belə düzdür”, sonra onun sağ və solundan xətlər çəkib: “Bu yollar Allah yolu deyil. Bunlardan elə birisi yoxdur ki, onun başında Şeytan durub insanları özünə doğru çağırmasın”, – deyə buyurduğu, daha sonra isə “bu, həqiqətən, Mənim düz yolumdur” ayəsini tilavət etdiyi qeyd edilmişdir. İmam Baqir (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Biz Əhli-beyt (ə) düz yoluq. Hər kəs bu yoldan üz çevirsə, o biri yollar onu gözləyər. Həmin yollarla irəliləyə bilər, ancaq kafir olar.” Əhli-beytin (ə) Allah yolunun bariz nümunələrindən olması şübhəsizdir. Kim onların ardınca getsə, şübhəsiz ki, məqsədə çatar. Sünni və şiə mənbələrində qeyd edilmiş hədislərdə düz yol deyilərkən İmam Əlinin (ə) nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir[74]. Əhatəli və kamil din haqqında bir izah: Soruşula bilər ki, əgər Musanın (ə) dini kamil idisə (“tamamladıq” sözü də bunu ifadə edir), bəs ondan sonra Məsihin (ə) gətirdiyi dinə və daha sonra İslam dininə nə lüzum var idi? Yaddan çıxarmaq olmaz ki, hər bir din öz dövrünə uyğun olaraq əhatəli və kamildir. Allah tərəfindən natamam bir dinin göndərilməsi qeyri-mümkündür. Sadəcə, bir dövr üçün tam və kamil olan bir din sonrakı illərdə natamam və yetərsiz ola bilər. İbtidai sinif üçün əhatəli və kamil olan bir təhsil proqramının orta təhsil pilləsi üçün yetərsiz olduğunu buna misal göstərə bilərik. Səmavi kitabların göndərilməsi və sonuncu Peyğəmbərə (s) və sonuncu qanuna qədər çoxlu sayda peyğəmbərlərin göndərilməsinin səbəbi də elə budur. Bəşəriyyət sonuncu qanunu qəbul etməyə hazır olduğu vaxt sonuncu qanun göndərildi və artıq yeni dinə ehtiyac qalmadı. Təhsilini başa vurmuş insanın sonradan əldə etdiyi məlumatlar əsasında tədqiqatlar aparıb elmi inkişafa nail ola bildiyini buna misal göstərə bilərik. Qeyd olunan cəhətdən bu dinin davamçılarının da yeni dinə ehtiyacı yoxdur, sonuncu dindən yetərincə ilham ala bilərlər.[75] Yalnız mələklərin, yoxsa Allahın Özünün, yaxud da Rəbbinin bəzi Qiyamət əlamətlərinin gəlməsinimi gözləyirlər? Rəbbinin bəzi Qiyamət əlamətləri gələcəyi gün öncədən iman gətirməmiş və ya iman gətirdikdən sonra yaxşı bir iş görməmiş şəxsə heç bir xeyir olmayacaq. De: “Gözləyin, doğrusu, biz də gözləyirik!” Şübhəsiz ki, sənin, dinlərini parçalayıb firqə-firqə olmuşlarla heç bir əlaqən yoxdur. Onların işi Allahladır. Allah sonra onları nə etdiklərindən xəbərdar edəcəkdir! Kim yaxşı bir iş görərsə, ona həmin işin on qat əvəzi (savabı) verilər. Kim pis bir iş görərsə, ona həmin işin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz. De: “Rəbbin məni doğru yola, haqq və əbədi dinə, batildən haqqa tapınan və müşriklərdən olmayan İbrahimin dininə yönəltdi!” De: “Mənim namazım da, ibadətim də, həyatım və ölümüm də aləmlərin Rəbbi olan Allah üçündür! Onun heç bir şəriki yoxdur. Mənə belə əmr edilmişdir və mən ilk müsəlmanam!” De: “Allah hər şeyin Rəbbi olduğu halda, heç mən Ondan başqa Rəbb istəyərəm? “Hər kəsin qazandığı günah ancaq özünə aiddir. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Axır dönüşünüz Rəbbinizədir. İxtilaf etdiyiniz məsələ barəsində sizə xəbər verəcəkdir. İxtiyarınıza verdiyi nemətlər vasitəsilə sınamaq üçün sizi yer üzündə xəlifə təyin edən, dərəcələrə görə birinizi diğərinizdən üstün edən Odur. Həqiqətən, sənin Rəbbin sürətli cəzalandıran, bağışlayan, rəhm edəndir! (İmtahan və sınaqdan çıxmayanların cəzasını tez verən, haqq axtarışında olanlara qarşı mehribandır.) —————————————————————————————— Kafirlərin yersiz gözləmələri: Bu ayədə Allah kafirlərin inadkarlığı, qəlb korluqları və əsla iman gətirməyəcəyindən xəbər verir. Onlar elə bir günü gözləyirlər ki, həmin gün iman gətirmək mümkün deyil. Əgər mümkün olsa belə, heç bir faydası yoxdur. Onlar üç şeydən birini gözləyirlər: 1. Mələklərin gəlişini. Ancaq bilməlidirlər ki, mələklərin onlar üçün enməsi əzabla müşayiət ediləcək (Hicr surəsi-8). 2. Allah gəlişini və Onu öz gözləri ilə görmələrini. “Allah Özü gəlsin” deyərkən Qiyamət gününün tez gəlməsi, kafirlərin gözləri önündən pərdələrin qalxması, Allahın əzəmət və gözəllik sifətləri ilə hər kəsə görünməsi nəzərdə tutulur. Yəni Onun təkliyi, elmi və qüdrəti elə təzahür edəcək ki, inkar etmək üçün heç kəsin bəhanəsi qalmayacaq. Əgər onlar bunu nəzərdə tuturlarsa, təbii ki, həmin gün imanın heç bir faydası olmayacaqdır. 3. Qiyamətdən xəbər verən bəzi əlamətlərin gəlişini. Bu əlamətlər ehtimal ki, iki qrupa bölünür: 1. Qiyamətin əlamətləri. (Mühəmməd surəsi-18); 2. Qiyamət gününün hadisələri. Yaranış sisteminin bir-birinə dəyməsi bu hadisələrdəndir. Həmin vaxt da daha öncə iman gətirməmiş şəxslərin imanının onlar üçün heç bir faydası olmayacaqdır[76]. Təfriqə Allaha ibadət edən ümmətlərin bəlasıdır: Bu ayənin məzmunu keçmiş ümmətlərə və ya indiki ümmətə mənsub olmasından asılı olmayaraq, Allah bəndələri arasına nifaq və ixtilaf toxumu səpən, (dində olmayanı dinə gətirmək kimi) müxtəlif bidətlər yaradan bütün təfriqəçi (ekstremist) fərdlərə şamil olur. Əhli-beyt (ə) hədislərində, habelə sünni mənbələrində yer almış hədislərdə bu ayə ilə bu ümmətin haqq yoldan azmışlarına, təfriqəçilərinə və bidətçilərinə işarə edildiyi nümunə kimi qeyd edilmişdir. Çünki bu nümunələr açıqlanmasaydı, bəziləri yaxalarını kənara çəkib ayədə başqa adamların nəzərdə tutulduğunu təsəvvür edərdilər. İmam Baqir (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Bu ayədə möminlərin əmiri İmam Əlidən (ə) ayrı düşüb müxtəlif dəstələrə bölünmüş şəxslərə işarə edilmişdir.” Bu ümmətin parçalanacağını öncədən xəbər verən Peyğəmbər (s) hədisi də bu həqiqəti təsdiq edir[77]. Birə on: Əbuzərin Peyğəmbərə (s) istinadən nəql etdiyi bir hədisdə belə deyilir: “Allah buyurur ki, yaxşı işi on dəfə artırıb çoxaldıram, pisliklərə bir cəza verirəm və ya bağışlayıram. Vay olsun təkləri onlardan çox olanların (pis işləri bir, yaxşı işləri on hesab edildiyi halda, günahları savablarından çox olanların) halına!”[78] [1] Müşriklərin inancına görə yerin bir, göylərin başqa, müharibənin, sülhün və sairənin başqa-başqa yaradanı və idarə edəni var idi. Bu ayədə həmin inancın puç olduğu, yer və göyün bir yaradanı və bir idarə edicisi olduğu bildirilir. [2] Əl-Mizan, c.7, səh.5 [3] Nümunə, c.5, səh.146 [4] Nümunə, c.5, səh.148 [5] Nümunə, c.5, səh.161 [6] Nümunə, c.5, səh.165 [7] Nümunə. c.5, səh.166 [8] Əl-Mizan, c.7, səh.38-43 [9] Əl-Mizan, c.7, səh.41-44 [10] Əl-Mizan, c.7, səh.44 [11] Nümunə, c.5, səh.201 [12] Əl-Mizan, c.7, səh.56 [13] Nümunə, c.5, səh.207 [14] Nümunə, c.5, səh.221-227 [15] Nümunə, c.5, səh.239 [16] Ətyəbül-bəyan, c.5, səh.69 [17] Əl-Mizan, c.7, səh.97 [18] Nümunə, c.5, səh.251 [19] Əl-Mizan, c.7, səh.107-113 [20] Mənşuri-cavid,c.8, səh.237 [21] Əl-Mizan, c.7, səh.135 [22] Nümunə, c.5, səh.282 [23] Əl-Mizan, c.7, səh.140 və 155 [24] Əl-Mizan, c.7, səh.144 və 157 [25] Nümunə, c.5, səh.287 [26] Əl-Mizan, c.7 səh.147 [27] Nümunə, c.5, səh.294 [28] Əl-Mizan, c.7, səh.149 [29] Əl-Mizan, c.7, səh.167 [30] Əl-Mizan, c.7, səh.176 [31] Təfsiri-mövzui, c.2, səh.91 [32] Təfsiri-mövzui, c.12, səh.234 [33] Əl-Mizan, c.7, səh.213 [34] Əl-Mizan, c.7, səh.207 [35] Əl-Mizan, c.7, səh.268 və 267 [36] Nümunə, c.5, səh.341 [37] Əl-Mizan, c.7, səh.315 [38] Nümunə, c.5, səh.344 [39] Əl-Mizan, c.7, səh.293 [40] Nümunə, c.5, səh.360 [41] Nümunə, c.5, səh.367 [42] Əl-Mizan, c.7, səh.300 [43] Nümunə, c.5, səh.381 [44] Nümunə, c.5, səh.394 [45] Əl-Mizan, c.7, səh.331 [46] Müşriklərin “Bədr” döyüşündə məğlub olacağına, Əbu Cəhl və bir neçə Qüreyş başçısının həmin quyuya atılacağına işarə etmişdir. [47] Nəhcül-bəlağə, 234-cü xütbə [48] Nümunədən iqtibas, c.5, səh.407 [49] Əl-Mizan, c.7, səh.344 [50] Nümunə, c.5, səh.424 [51] Nümunə, c.5, səh.430 [52] Nümunə, c.5, səh.431 [53] Nümunə, c.5, səh.436 [54] Pəyame-Quran, c.6. səh.286 [55] Nümunə, c.5, səh.440 [56] Əl-Mizan, c.7, səh.369 [57] Əl-Mizan, c.5, səh.449 [58] Nümunə, c.5, səh.449 [59] Əl-Mizan, c.7, səh.372 [60] Nümunə, c.5, səh.455 [61] Nümunə, c.5, səh.457 [62] Əl-Mizan, c.7, səh.375 [63] Nümunə, c.6, səh.9 [64] Nümunə, c.6, səh.13; Təfsiri-Kaşif, c.3, səh.471 [65] Nümunə, c.6, səh.15 [66] Təfsiri-Kaşif, c.3, səh.471 [67] Nümunə, c.6, səh.24 [68] Əl-Mizan, c.7 ,səh.386 [69] Vəsailüş-şiə, c.21, səh.501 [70] Müstədrəkül-vəsail, c.15, səh.176 [71] Nümunə, c.6, səh.34 [72] Nümunə, c.6, səh.34 [73] Əl-Mizan, c.7, səh.388 [74] Əl-Mizan, c.7, səh.398 [75] Nümunə, c.6, səh.40 [76] Mənşuri-cavid,c.9, səh.252 [77] Nümunə, c.6, səh.49 [78] Nümunə, c.6, səh.57

Axtarmayın, tapmayacaqsınız!

Axtarmayın, tapmayacaqsınız! Allah-Taala bir hədisi-qüdsidə Həzrət Davuda (ə) və digər bir nəqlə görə isə Həzrət Musaya (ə) belə vəhy edir ki, “Mən beş şeyi (və ya altı şeyi) beş yerdə (və ya altı yerdə) qoymuşam, amma insanlar onları tam başqa bir yerdə axtarırlar, buna görə də heç vaxt onları tapmayacaqlar.” وَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: ‏(فی نسخة آخر: أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى دَاوُدَ (او الی موسی) يَا دَاوُدُ! إِنِّي) وَضَعْتُ‏ خَمْسَةً فِي خَمْسَةٍ (او ستة اشیاء فی ستة مواضع (او موضوع)) وَ النَّاسُ يَطْلُبُونَهَا فِي خَمْسَةٍ (غیرها) فَلَا يَجِدُونَهَا (ابدا): Ey Davud! 1). Mən elmi aclıqda və çalışqanlıqda qoymuşam, insanlar isə onu toxuqluq və rahatlıqda axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. وَضَعْتُ الْعِلْمَ فِي الْجُوعِ وَ الْجَهْدِ وَ النَّاسُ‏ يَطْلُبُونَهُ‏ بُالشُّبْعَةِ وَ الرَّاحَةِ (او فی الشبع) فَلَا يَجِدُونَهُ. 2). Mən zənginliyi qənaətdə qoymuşam, insanlar isə onu malın çoxluğunda axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. وَ وَضَعْتُ الْغِنَى فِي الْقَنَاعَةِ وَ النَّاسُ‏ يَطْلُبُونَهُ‏ فِي كَثْرَةِ الْمَالِ (و العروض) فَلَا يَجِدُونَهُ. 3). Mən izzəti və ucalığı Özümə itaət, (gecə namazı) və (dinimə) xidmətdə qoymuşam, insanlar isə onu sultana (hakimiyyətə) xidmətdə və şahların qapılarında axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. وَ وَضَعْتُ الْعِزَّ (او العزة) فِي خِدْمَتِي (او فی طاعتی، او فی قیام اللیل) وَ النَّاسُ‏ يَطْلُبُونَهُ‏ فِي خِدْمَةِ السُّلْطَانِ (او فی ابواب السلاطین) فَلَا يَجِدُونَهُ. 4). Mən iftixarı və fəxri təqvada qoymuşam, insanlar isə onu əsil-nəsəbdə axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. وَ وَضَعْتُ الْفَخْرَ فِي التَّقْوَى وَ النَّاسُ‏ يَطْلُبُونَهُ‏ بِالْأَنْسَابِ فَلَا يَجِدُونَهُ. 5). Mən rahatlığı Cənnətdə qoymuşam, insanlar isə onu dünyada axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. وَ وَضَعْتُ الرَّاحَةَ فِي الْجَنَّةِ وَ النَّاسُ يَطْلُبُونَهَا فِي الدُّنْيَا فَلَا يَجِدُونَهَا. 6). Mən öz razılığımı insanın öz nəfsinə qəzəblənməsində qoymuşam, insanlar isə onu öz nəfslərinin razılığında axtarırlar, buna görə onu tapmırlar. وَ وَضَعْتُ رِضَائِي فِي سَخَطِ النَّفْسِ وَ هُمْ يَطْلُبُونَهُ فِي رِضَى النَّفْسِ فَلَا يَجِدُونَهُ. 7). Mən alicənablığı, ucalmağı, insanlar arasında əzəmətlə yad edilməyi və ictimai dərəcəni təvazökarlıqda qoymuşam, insanlar isə onu təkəbbürdə axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. و وضعت الرفعة و الدرجة فی التواضع و الناس یطلبونها فی التکبر، فلا یجدونها. 8). Mən duanın qəbulunu halal tikədə qoymuşam, insanlar isə onu çığır-bağır və dad-fəryad etməkdə axtarırlar, buna görə də onu tapmırlar. و وضعت اجابة الدعاء فی لقمة حلال وَ النَّاسُ‏ يَطْلُبُونَهُ فی القیل و القال. Mənbə: 1). Əhməd ibn Məhəmməd ibn Fəhd Hilli, “Uddətud-Dai və Nəcahus-Sai”, c.179. 2). Şeyx Hurr Amuli, “əl-Cəvahirus-Səniyyə fil əhadis əl-Qudsiyyə”, s.179. 3). Əllamə Məclisi, “Biharul-Ənvar”, c.75, s.453, hədis:21. 4). İbn Əbi Cümhur Ehsayi, “Əvaliul-Ləali fil-əhadis əd-diniyyə”, c.4, s.61, hədis: 11. P.S: Hədis müxtəlif formalarda nəql edilib. Çalışdıq ki, tərcüməmiz hədisin bütün nəqllərini ehtiva etsin. https://t.me/mirmehemmed_beshir

Кыст аль хинди (Уд хинди, кыст аль бахри)

Кыст аль хинди – в переводе с арабского – «корень индийского дерева». Выращивается в восточных странах начиная с арабских стран и заканчивая Китаем. Изначально это дерево завозили из Индии, отсюда и название. Существует две разновидности: кыст аль хинди (корень индийский) и кыст аль бахри (корень морской). Для лечения используются корни и кора этого дерева. Оба эти вида – утепляющие, сушат горло, прекращают насморк, если их выпить, помогают при слабости печени и желудка и при их простуде, от горячки и перемежающейся лихорадки, прекращают плеврит, помогают при отравлении, и если им смазать лицо вместе с кремом из воды и меда, он уберет веснушки и пятна». В состав кыста аль хинди входят хилинин и бензоатная кислота, благодаря чему имеет противомикробное, противогрибковое и антисептическое свойства. Так же он имеет противовоспалительное, тонизирующее, отхаркивающее, антибактериальное, противоспазматическое, противовирусное и другие полезные свойства. Налаживает пищеварение, восстанавливает гормональный фон. Область применения Кыст аль хинди. Укрепление иммунитета, противовоспалительное/противовирусное средство, нормализация гормонального фона, болезни ЖКТ, запоры, глисты, язва, лихорадка, болезни нервов, шиас, болезни почек и печени, холера, рак, повышение потенции, нормализация давления, женские болезни (менструация, бесплодие, инфекции), очищение сосудов, общее укрепляющее средство, лечение болезней во время беременности, защита от яда, сихра, джинов и др. Способ применения: – Для приема внутрь – взрослым, начиная с пол чайной ложки 3 раза в день, постепенно доводя до 1 чайной ложки 5 раз в день, ориентируясь на самочувствие. Курс лечения 1-4 недели, далее перерыв 1 неделя. При тяжелых заболеваниях возможен повтор курса. Детям – уменьшить дозировку в 2-3 раза. – Крем, капли в нос – кыст альхинди смешивают с оливковым маслом в пропорции 1:10 (1 чайная ложка кыста, 10 чайных ложек оливкового масла), настаивают 10-15 дней. Применяют как капли в нос при насморке, гайморите, ОРВИ, либо как косметический крем для избавления от пятен и веснушек на лице. Лучшее средство при гайморите, а также для косметологии лица. – Окуривание. Разжечь кыст альхинди над бахуром либо над огнём и вдыхать дым до 3-5 раз в день. При простудных заболеваниях, пневмонии, кашле, ангине оказывает потрясающий эффект. – Компрессы. Вскипятить кыст в воде, обмакнуть салфетку и наложить на рану. Обезболивает, устарняет гной, быстро заживляет раны, ожоги. – Промывание. Кыст альхинди смешивают с водой, процеживают, промывают слизистую носа и горла. Противопоказания У кыста альхинди нет противопоказаний, побочных действий либо передозировки. Хадисы о кысте аль хинди Пророк (салаватуллах) сказал: «Используйте это индийское дерево, ведь оно исцеляет от семи недугов, среди них плеврит». «Лучшее, чем вы лечитесь, это хиджама и кыст альхинди». «Любая женщина, ребенка которого постигло воспаление миндалин или боль в голове, пусть возьмет кыст, смешает его с водой, а затем напоит его этим».

Vəhşət namazı necə qılınmalıdır? Bu namazı nə vaxt qılaq?

Cavab: Meyyitin qəbrə qoyulduğu birinci gecədə onun üçün iki rükət vəhşət namazı qılmaq müstəhəbbdir. Onun qaydası budur ki, birinci rükətdə “Həmd” surəsi oxuduqdan sonra bir dəfə “Ayətül-kürsü”, ikinci rükətdə isə “Həmd” surəsindən sonra on dəfə “Qədr” surəsi oxunmalıdır. Namazın salamından sonra: اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ابْعَثْ ثَوابَهَا اِلَى قَبْرِ فُلاَنٍ «Əllahummə səlli əla Muhəmmədin və ali Muhəmmədin vəb’əs səvabəha ila qəbri fulan» demək lazımdır. «Fulan» kəlməsinin əvəzinə meyyitin adı deyilməlidir. Vəhşət namazını qəbrin birinci gecəsinin istənilən vaxtında qılmaq olar. Lakin gecənin əvvəlində, işa namazından sonra qılmaq daha yaxşıdır. Əgər meyyiti uzaq bir şəhərə aparmaq istəsələr, yaxud başqa bir səbəbdən onun dəfni tə’xirə düşsə, vəhşət namazını meyyitin qəbrə qoyulduğu birinci gecəyə qədər tə’xirə salmaq lazımdır. Ayətullahul-uzma Şeyx Vəhid Xorasani, “Tovzihul-məsail”,məs.644

Молитва-вахшат

– В первую ночь после похорон желательно совершить по покойнику два раката молитвы, которая называется «молитва-вахшат», с надеждой, что она будет принята Всевышним Аллахом. Данная молитва совершается следующим образом. В первом ракате, после чтения «Фатихи», необходимо прочитать «Аят аль-Курси». А во втором ракате, после чтения «Фатихи», необходимо 10 раз прочитать суру «аль-Кадр». После завершения молитвы следует произнести следующую молитву-просьбу: اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلىَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ابْعَثْ ثَوَابَهَا اِلَى قَبْرِ فُلان “Аллахумма салли ала Мухаммадин ва али Мухаммад вабас савабаха иля габри филан ибни филан”. Вместо слова “филан” нужно сказать имя покойного. Если женщина то вместо ибни нужно сказать бинти. «О Аллах, благослови Мухаммада и семейство Мухаммада. Ниспошли награды этой молитвы в могилу такого-то». – Молитву-вахшат можно совершить в любое время после похорон. Но наилучшим временем ее совершения является первая ночь после похорон после завершения обязательной ночной молитвы. – Если по каким-либо причинам погребение покойного задерживается на неопределенный срок, то молитву-вахшат также необходимо отложить, а затем совершить в первую ночь после похорон.

Ər-Rəman surəsini Məkkədə kim oxudu? Hacı Samir

Qəzəblə şücaətin fərqi nədir? Hacı Samir

İmam Məhdinin (ə.f) qiyamından əvvəl qiyam etmək və İslam dövləti qurmaq olarmı?

İmam Məhdinin (ə.f) qiyamından əvvəl qiyam etmək və İslam dövləti qurmaq olarmı? İmam Sadiqin (ə) əshabından biri belə bir rəvayət nəql edib ki, «اَلْزِمْ بَيْتَكَ وَ كُنْ حَلَساً مِنْ اَحْلاسِهِ وَ اسْكُنْ ما سَكَنَ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ فَاِذا بَلَغَكَ اَنَّ السُّفْيانى قَدْ خَرَجَ فَارْحَلْ اِلَيْنا وَ لَوْ عَلى رِجْلِكَ» “Evinizdə olun və evin xalçalarından biri kimi olun! Gecə ilə gündüz sakin qaldığı kimi siz də sakin olun. Amma Süfyaninin xüruc xəbəri sizə çatdıqda, piyada da olsa bizə tərəf gəlin.” Buna bənzər başqa rəvayətlərimiz də var ki, Həzrət Məhdinin(ə.f) zühur nişanələri aşkar olmayana qədər qiyam etməyin! Bu rəvayətləri araşdırarkən diqqətinizi bir neçə mətləbə çəkmək istəyirəm. Müqəddəs İslam şəriətində pozulmağa icazə verilməyən müəyyən prinsiplər silsiləsi var, o cümlədən “əmr bil məruf əmr və nəhy ənil munkər” hansı ki, şübhə doğurmayan məsələlərdəndir. (Bu badədə çoxlu ayə və hədislərimiz var) İndi ilahi əmrlərin tapdalandığı, nəhylərin olunduğu və mərufların unudulduğu, zülm və fəsadın hər yerə yayıldığı bir mühitdəyiksə, təsirli bir qiyamla fəsad sistemini alt-üst edib, yerinə ilahi qanunlarla idarə ediləcək bir dövlət qururuqsa, belə bir fərziyyədə kimsə bunun haram olduğunu iddia edə bilərmi? Qısacası, fərz etsək ki, yuxardakı rəvayət (və ona bənzər rəvayətlər) İmam Məhdinin (ə.f) qiyamından əvvəlki qiyamların hər birini zəlalət hesab edir, əvvəla biz “xəbəri vahid”-lə əqidəmizi qura bilmərik. İkincisi isə bu Quranın və Əimmənin (ə) sirəsinə zidd bir şeydir. (Həzrət Peyğəmbərin (s) və Əimmənin (ə) həyatı ilə tanış olan hər bir kəs bunu rahatlıqla başa düşər.) Üçüncüsü bu rəvayətlərin müqabilində əlimizdə başqa rəvayətlər də var ki, hidayət çırağı olan İmamlarımız (ə) öz dövrlərində baş vermiş bəzi qiyamları tərifləmişlər, baxmayaraq ki, bu qiyamlar əsas hədəflərinə çatmamışdılar. Bu qiyamları necə haram etmək olar? Məsələn: “Zeyd ibn Əlinin (ə) qiyamı” müqəddəs qiyam kimi qeyd olunur; Mərhum Şəhid (r) öz “Qəvaidində” əmr be məruf və nəhy əz münkər bölməsində buyurur: “Zeydin xürucu İmamın (ə) icazəsi ilə olmuşdur” və Şeyx Müfid “İrşadda” buyurur: “ Zeyd İmam Baqirdən (ə) sonra İmam Səccadın (ə) ən üstün övladı idi. Təqvalı, alim, abid, səxavətli və cəsur biri idi. Qılıncla yaxşılıqları əmr edib, pislikdən çəkindirməyə və Kərbəla şəhidlərinin qanını almaqdan ötrü qiyam etdi”. Mərhum Əllamə Maməqani Zeyd ibn Əlinin fəziləti və mədhinə dair çoxlu rəvayətlər gətirir və onun məzəmmətinə daxil edilmiş bəzi zəif rəvayətləri mədh rəvayətləri ilə müqayisədə əhəmiyyətsiz və əsassız hesab edir. Mərhum Əllamə Məclisi Zeyd və onun qiyamı ilə bağlı xəbərlərdəki ixtilafları qeyd etdikdən sonra deyir: “Əksər əshab Zeydin məqamının böyüklüyünü və əzəmətini etiraf edirlər”. Əgər Həzrət Məhdidən (ə.f) əvvəlki qiyamlar səhv və müşriklərin qiyamıdırsa; Zeyd ibn Əlinin qiyamını necə tərifləmək olar?! Başqa bir misal olaraq, “Huseyn bin Əli”-nin (Fəx şəhidi) mədhinə olan rəvayətləri gətirmək olar. Hansı ki, İmam Həsən Müctəbanın (ə) nəvələrindən idi. Məkkə yaxınlığında Abbasilərlə olan döyüşdə özü və yaxın dostları şəhid olur. O həmin şəxsdir ki, Deybəl Xozai İmam Rzanın (ə) yanında “mədarise ayat” şeirində onu Əhli-Beytin (ə) böyük şəhidi kimi qələmə verir və İmam Rza (ə) etiraz etmir, əksinə əlavə edir: قُبُور بِكرُ فان و اُخرى بِطَيْبة * و اُخرى بِفَخٍّ نالَها صَلَواتى “Kufanda olan qəbirlər və digərləri Taybədə(Mədinədə) və digərləri isə Fəxxdə onlara salavatım yetişibdir” İmam Cavaddan (ə) gələn bir hədisdə oxuyuruq: “Peyğəmbər (s) Fəx torpağından keçirdi, minikdən düşdü və namaz qıldı. Elə ki, ikinci rükətə çatdı, namazda ağlamağa başladı. Ela ağladı ki, camaat da Həzrətə (s) baxıb ağladılar. Namazın salamından sonra Həzrətdən (s) niyə ağladığını soruşdular. Buyurdu: Cəbrayıl yanıma endi və mənə xəbər verdi: اِنَّ رَجُلا مِنْ وُلْدِكَ يُقْتَلُ فى هذا الْمَكانِ، اَجْرُ الشَّهيدِ مَعَهُ، اَجْرُ شَهيدَيْنِ “Sizin övladlarınızdan bir kişi bu torpaqda öldürüləcək, onunla şəhid olanın savabı iki şəhidin savabı qədərdir” Hətta İmam Cavad (ə) buyurub: لمْ يَكُنْ لَنا بَعْدالطَّفِّ مَصْرَع اَعْظَمُ مِنْ فَخٍّ “Kərbəla hadisəsindən sonra heç bir qətliam bizim üçün Fəx qırğını kimi olmadı” Huseyn ibni Əlinin (Fəx şəhidi) özündən rəvayət olunub ki, ما خَرَجْنا حَتى شاوَرْنا مُوسى بنِ جَعْفَر فَاَمَرْنا بِالْخُرُوجِ “Biz Musa bin Cəfərlə (ə) məsləhətləşmədən və O (ə) da bizə qiyam əmri vermədən biz qiyam etmədik” Bundan əlavə rəvayət varımızdır ki, Həzrət Məhdinin (ə.f) qiyamından əvvəl bir dəstə qiyam edəcək və Həzrətin (ə.f) qiyamı üçün zəminə yaradacaq. Tarixə nəzər saldıqda bu şəxslər haqqında ancaq xoş sözlər görürük. Baxmayaraq ki, bu cür hədislərimiz çoxdur, lakin biz yazının həcmini nəzərə alaraq bir rəvayət gətirməklə kifayətlənirik. İmam Kazim (ə) buyurub: رَجُلُّ مِنْ اَهْلِ قُمْ يَدْعُوا النّاسَ اِلَى الْحَقِّ يَجْتِمِعُ مَعَهُ قَوْم كَزُبُرِ الْحَديدِ لاتَزِلُّهُم الرِّياحُ الْعَواصِفُ وَ لايَمِلُّونَ مِنَ الْحَرْبِ وَ لايَجْبُنُونَ وَ عَلَى اللهِ يَتَوَكَّلُوْنَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقينَ “Qum əhlindən bir nəfər qiyam edər və insanları haqqa tərəf dəvət edər, ətrafına dəmir parçaları kimi möhkəm bir izdiham toplanar. Şiddətli tufanlar onları sarsıtmaz və döyüşdən yorulmaz və qorxuya yol verməz və Allaha təvəkkül edərlər və aqibət əməlisalehlərindir!” Quranın zahirindən, Peyğəmbər (s) və Əimmənin (ə) sirəsindən və rəvayətlərdən bu qənaətə gəlirik ki, Həzrət Məhdinin (ə.f) qiyamından əvvəlki qiyamların bəziləri məşrudur (icazəlidir). Həzrətin (ə.f) qiyamından əvvəlki qiyamları məzəmmət edən azsaylı rəvayətləri isə aşağıda qeyd etdiyimiz yollarla həll etmək olar. 1) O rəvayətlərdən məqsəd İmamların (ə) və ya naiblərinin, onlar olmadıqda dinin böyüyü sayılan məracenin izni olmadan edilən qiyamlar batildir. 2) Məzəmmət edilən qiyamlar ona görə məzəmmət edilib ki, qiyam edənlərin məqsədi camaati özlərinə tərəf çəkmək olub, nəinki Ali Muhəmmədin (s) hədəflərinə doğru. Bu səbəbdən də məzəmmət olunublar. ( çoxsaylı hədislərimizdə buna işarə olunub) 3) Müəyyən vaxtlarda baş verən və bu cür qiyamlara hazırlıq olmadığı qiyamlara aiddir və İmamlarımız (ə) bu vaxtından əvvəl və yetişməmiş qiyamların qarşısını almaq üçün bu sözləri söyləmiş və onları qadağan etmişlər. Sonda İslam ümmətini zalımlara qarşı ayağa qalxmağa, məzlumları dəstəkləməyə və ədaləti bərqərar etməyə çağıran Quranın ümumi dəvətlərinə nəzər salırıq. Nisa surəsinin 75-ci ayəsində oxuyuruq: وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا “Sizə nə olub ki, Allah yolunda və (o günlərdə müşriklərin hakimiyyəti altında olan Məkkə müsəlmanlarının, eləcə də bütün əsrlərdə zəmanə imperiyalarının hakimiyyəti altında olan) kişi, qadın və uşaqlardan ibarət müstəzəflərin (zəif hala salınıb həmin halda saxlanılan təbəqənin) – həmişə «ey Rəbbimiz, bizi əhalisi zalım olan bu şəhərdən kənara çıxart, bizə Öz tərəfindən bir başçı ver və bizə Öz tərəfindən bir köməkçi təyin et» deyən kəslərin (nicatı) uğrunda vuruşmursunuz?!” Aydındır ki, ədalət və ədaləti bərqərar etməkdən və ya məzlumları müdafiə etməkdən və zalımlarla mübarizədən bəhs edən bu ayə və buna bənzər ayələr müəyyən bir zaman və məkanla məhdudlaşmır və İslamın əsas prinsiplərindən biridir və harada olursa olsun, bu müqəddəs hədəfin zəminələri hazır olsa, vaxt itirmədən onu icra etmək lazımdır. İltimasi dua.

Qəzəbin niyə insana verilib? Hacı Samir ( cümə moizəsi 24.06.2022)

“Maidə” surəsi

“Maidə” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ey iman gətirənlər! Əhdlərə (müqavilələrə) sadiq olun. (Aşağıda) adları çəkiləcək heyvanlar istisna olmaqla, dördayaqlı heyvanlar (və onların rüşeymləri) sizə halal edildi. Ehram zamanı ov etməyi halal bilməyin. Allah istədiyini hökm edər! Ey iman gətirənlər! Allahın şüarlarına və müəyyən etdiyi hədlərə (həcc ayinlərinə), haram (hörmətli) aya (zülhiccəyə və ya rəcəb zülqədə, zülhiccə və məhərrəm aylarına), əlamətsiz və əlaməti olan qurbanlıqlara, həmçinin Rəblərinin lütf və razılığını qazanmaq niyyətilə Allahın evinə gələnlərə hörmətsizlik etməyin! (Onların qarşısını almayın!) Ehramdan çıxdığınız zaman ov ovlaya bilərsiniz. Sizi Məscidül-hərama daxil olmağa qoymayan camaata qarşı bəslədiyiniz kin sizi təcavüzə sövq etməsin. Yaxşılıq etməkdə və pis əməllərdən çəkinməkdə əlbir olun, günah iş görməkdə və düşmənçilik etməkdə bir-birinizə köməklik göstərməyin. Allahdan qorxun. Allahın əzabı şiddətlidir! —————————————————————————————— “Maidə” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə bəzi dini bilgiləri, hökm və vəzifələri ehtiva edir[1]. Bəlkə də deyə bilərik ki, əhd-peymanlara sadiq qalmağa çağırış bu surənin əsas vəzifəsidir[2]. Əhd-peymanlara, müqavilə və sazişlərə vəfalı olmağın əhəmiyyəti: Bu surə əhdə vəfalı olmaq tövsiyəsi ilə başlayır. Təfsirçilər qeyd edirlər ki, “əhd-peymanlar və müqavilələr” deyilərkən insanın bağlaya və razılığa gələ biləcəyi bütün müqavilələr nəzərdə tutulur. Bu müqavilələr bəndənin Allahla, insanların peyğəmbər və imamlarla, şəxsin özünün özü ilə, insanların maliyyə, evlilik və sair mövzularda bir-biri ilə bağladıqları müqavilə şəkillərinə şamildir. İnsan cəmiyyətlərinə diqqətlə nəzər saldıqda, cəmiyyətin ən kiçik forması olan ailə strukturundan tutmuş dövlət kimi böyük strukturlarına qədər müqavilə və sazişlərin cəmiyyətlərin əsasını təşkil etdiyini görürük. Buna görə də Quranda əhd-peymanlara vəfalı olmağa israrla göstəriş verilmişdir. Hətta Məkkənin fəthi ilə iqtidar müsəlmanların əlinə keçdikdən və Quranda “müşriklər ya müsəlman olmalı, ya da qanları axıdılmalıdır!” hökmü verildikdən sonra belə, müqaviləsi olan müşriklərə müqavilə müddətləri başa çatana qədər möhlət verilməsi ilə bağlı əmr edildi. (“Tövbə” surəsinin ilk ayələri.) Əlbəttə, məlumdur ki, əhdə sadiq qalmaq qarşı tərəf o əhdi pozmayana qədər qüvvədə olur[3]. Məsum rəhbərlər (ə) də əhdə sadiq qalmağı israrla tövsiyə etmişlər. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Öz əhdinə sadiq qalmayanın dini yoxdur.” İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Üç mövzuda Allah insanın öhdəlikdən boyun qaçırmasına icazə verməmişdir: 1. Yaxşı və pis adam olmasından asılı olmayaraq, hər kəsin əmanətini qoruyub saxlamaq; 2. Yaxşı və pis adam olmasından asılı olmayaraq, hər kəslə əhd bağlanmışsa, ona sadiq qalmaq; 3. Yaxşı və pis adam olmasından asılı olmayaraq, ata və anaya qarşı yaxşı olmaq.”[4] Qarşılıqlı yardımlaşma və əməkdaşlığın meyarı: Bu ayədə İslamın bütün sosial, hüquqi, etik və siyasi məsələlərinə şamil olan ümumi bir qanundan söz açılmışdır. Bu qanuna əsasən müsəlmanlar yaxşı işlərdə bir-birinə yardım göstərməli, əməkdaşlıq etməlidirlər. Amma qeyd etməliyik ki, yanlış hədəflər, yanlış fəaliyyətlər, zülm və haqsızlıq üçün əməkdaşlıq etmək birmənalı olaraq qadağandır. Bu əməkdaşlığa dəvət edən adam insanın öz doğma qardaşı olsa belə, onun dəvətindən imtina edilməlidir. Qeyd olunan qanun Cahiliyyət dövründə tamamilə fərqli idi. Cahiliyyət dövrünün ərəbləri arasında belə bir qanun var idi: “Zalım və məzlum olmasından asılı olmayaraq qardaşına (dostuna və şərikinə) kömək et.” Həmin dövrlərdə eyni qəbilədən olan bir dəstə başqa bir qəbilədən olan digər dəstənin üzərinə hücum çəksəydi, qəbilənin digər üzvləri bu hadisədə kimin haqlı, kimin haqsız olmasını araşdırmadan onların müdafiəsinə qalxırdılar. Bu prinsip müasir dövrün beynəlxalq münasibətlərində öz əksini tapmışdır. Adətən tərəfdaşlıq müqaviləsi və ya ortaq maraqları olan dövlətlər böyük əhəmiyyət daşıyan beynəlxalq məsələlərdə ədalətli və haqsız, zalım və məzlum arasında fərq qoymadan bir-birinin müdafiəsinə qalxırlar. İslam bu nadan ənənənin üzərindən xətt çəkmiş, müsəlmanların günah, zülm və təcavüz deyil, yaxşı işlər, qurucu və faydalı proqramlarda əməkdaşlıq etməsinə göstəriş vermişdir. Hədislərdə bu məsələyə çox təkid edilmişdir. O cümlədən, Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Qiyamət günü olduqda çarçı car çəkərək deyəcək: “Haradadır zalımlar və havadarları, özlərini onlara bənzədənlər, hətta onlar üçün qələm yonub mürəkkəb tutanlar?” Onlar hamısı dəmir sandığa qoyulub Cəhənnəmin ortasına atılacaqlar.”[5] Ölü (kəsilmədən ölüb murdar olmuş) heyvanın əti, qan, donuz əti, Allahdan başqasının adı söylənərək kəsilmiş, boğulmuş, işgəncə ilə öldürülmüş, yüksəklikdən düşərək ölmüş, başqa bir heyvanın buynuzu ilə vurulub öldürülmüş, yırtıcı heyvanların ovunun qalan hissəsi – canı çıxmamış kəsdiyiniz heyvanlar müstəsnadır – bütlər üzərində (və ya onların qarşısında) kəsilmiş heyvanlar və fal oxları ilə pay bölmək sizə haram edildi. Bütün bu əməllər günahdır. Bu gün kafirlər dininizdən (onu məhv edə bilmədikləri üçün) əllərini üzdülər. Onlardan qorxmayın, Məndən (Mənə qarşı çıxmaqdan) qorxun! Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün (əbədi) din olaraq İslamı qəbul etdim. Ancaq ac vaxtı başqa bir yemək tapmayan və günaha meyl etmək niyyəti olmayan şəxs (qadağan edilmiş ətlərdən yeyə bilər). Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! Səndən nələrin onlara halal edildiyini soruşurlar, de: “Bütün pak nemətlər sizə halal edilmşdir. Allahın sizə öyrətdiyi (ov üsulları) ilə təlim edib əhliləşdirdiyiniz ov heyvanları və itlərinin ovladıqları da sizə halaldır. Onların sizin üçün (ovlayıb) saxladıqlarından yeyin və ona görə (təlim etdiyiniz heyvan və quşları ov üzərinə qısqırtdığınız zaman) Allahın adını çəkin. Allahdan (Ona itaətsizlik göstərməkdən) qorxun. Allah sürətli haqq-hesab çəkəndir! Bu gün pak nemətlər sizə halal edilmişdir. Kitab əhlinin yeməkləri sizə, sizin yeməkləriniz isə kitab əhlinə halaldır. İsmətli müsəlman qadınları, həmçinin sizdən əvvəl kitab verilmişlərdən olan (yəhudilərin və xaçpərəstlərin) azad və ismətli (özlərini zinadan və nəfslərini haram şeylərdən qoruyan) qadınları mehriyyələrini verdiyiniz, namuslu olub zina etmədiyiniz və aşna saxlamadığınız təqdirdə (evlənmək üçün) sizə halaldır. İman gətirilməli olanı dananın bütün işləri boşa çıxar və o, axirətdə zərər çəkənlərdən olar! ——————————————————————————————- Əlinin (ə) rəhbərlyi dini kamil edir, neməti tamamlayır: Ayədə “əl-yaum” (gün, bu gün) sözünün iki dəfə təkrar edilməsi təfsriçilər arasında mübahisəyə səbəb olmuşdur. Mübahisəyə səbəb olan cəhət dörd hadisəni özündə cəmləşdirən günün hansı gün olmasıdır. Yəni o hansı gündür ki, həm kafirlər həmin gün məyus olmuş, həm din kamilləşmiş, həm nemət tamamlanmış, həm də Allah-taala həmin günü İslam dininin bütün bəşəriyyət üçün sonuncu din olduğunu elan etmişdir. Bu məsələ təfsirçilər arasında uzun-uzadı mübahisələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. Ancaq həmin günün Peyğəmbərin (s) həyatında çox mühüm hadisəni ifadə etməsi heç bir şübhə doğurmur. Belə ki, bütün şiə təfsirçiləri həmin mühüm günün zilhiccə ayının 18-i, yəni Qədir-xum günü olması qənaətindədirlər. Həmin gün Peyğəmbər (s) möminlərin əmiri Əlini (ə) rəsmi olaraq öz canişini təyin etmişdir. Həmin gün idi ki, kafirlər məyusluq dalğaları arasında qərq oldular. Çünki onlar İslamın bir şəxsdən asılı olduğunu düşünür, Peyğəmbərin (s) vəfatı ilə vəziyyətin yenidən əvvəlki hala düşəcəyinə və İslamın tədricən məhv olacağına ümid bəsləyirdilər. Amma təqva, elm, güc və ədalət baxımından Peyğəmbərdən (s) sonra müsəlmanlar arasında misli olmayan bir şəxsin Peyğəmbərin (s) canişi təyin edildiyini, insanların onun canişinliyini qəbul etdiyini (ona beyət etdiyini) gördükdə ümidsizliyə qapılaraq başa düşdülər ki, din əsaslı və əbədi bir dindir. Bu, İslamın öz kamillik zirvəsinə çatdığı bir gün idi. Çünki Peyğəmbər (s) üçün canişin təyin edilmədən və müsəlmanların gələcək taleyi aydin olmadan bu din kamilləşməyəcəkdi. Məhz həmin gün Allahın neməti insanlara, onların gələcəyi üçün Əli (ə) kimi bir rəhbərin təyin edilməsi ilə tamamlandı. Habelə həmin gün İslam, proqramlarının təkmilləşməsi ilə Allah tərəfindən son və cahanşümül bir din kimi qəbul edildi. Hədislərin birində Peyğəmbərin (s) Qədir-xumda Əlini (ə) insanlara rəhbər təyin etdiyi, hələ insanlar dağılmamış “bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim…” ayəsinin nazil olduğu qeyd edilmişdir. Həmin vaxt Peyğəmbər (s) buyurmuşdu: “Allahu əkbər, din kamilləşdi, Allahın neməti tamamlandı, Allah mənim peyğəmbərliyimdən və Əlinin rəhbərliyinə razı qaldı.” Sonra buyurmuşdur: “Mən kimin rəhbəriyəmsə, Əli də onun rəhbəridir. İlahi, onu sevəni Sən də sev, onunla düşmənçilik edənə Sən də düşmən ol! Ona yardım edənə Sən də yardım et, Ona yardım əlini uzatmayandan Sən də əlini çək!” Burada cavablandırılması tələb olunan bir sual da ondan ibarətdir ki, nə üçün sözügedən ayənin Qədir-xum hadisəsinə aid hissəsi halal və haram ətlərdən bəhs edən bir mövzunun tərkibində gəlmişdir? Qədir-xumla bağlı olan ayənin halal və haram qidalardan bəhs edən hökmlərin arasında yerləşdirilməsinin səbəbi ola bilsin ki, ayənin təhrif, ixtisar və dəyişiklikdən qorunması ilə bağlıdır. Çünki əksər hallarda diqqət çəkməməsi və nəticədə qorunması üçün nəfis və qiymətli bir əşya sadə şeylərin arasına qoyulur. Peyğəmbərin (s) ömrünün son saatlarında baş verən hadisələr, bir neçə nəfərin Peyğəmbərin (s) vəsiyyət yazmaq istəməsinə mane olması, hətta Peyğəmbərin (s) sayıqlamaqda ittiham edilməsi bəzi fərdlərin Peyğəmbərin (s) canişinliyi məsələsinə həssas yanaşmasından və onu inkar etmək üçün hətta sərhədləri də aşdıqlarından xəbər verir. Bu şərtlər xəlifəlik və onun gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə bağlı sənədlərin qorunması üçün bu cür qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsini, inadkar müxaliflərin diqqətindən yayınması üçün sadə məzmunlarla qarışdırılmasını zəruri etmirdimi?! Bundan əlavə, Qədir-xum günü ilə bağlı olan sənədlər əksər sünni mənbələrində də qeyd edilmişdir[6]. Ey iman gətirənlər! Namaza durduğunuz zaman üzünüzü və əllərinizi dirsəklərə qədər yuyun! Başınıza və hər iki oynağa (ayağın üzərindəki qabarıq yerə) qədər ayaqlarınıza məsh çəkin. Əgər cünub olmusunuzsa (boynunuza cənabət qüslü gəlibsə), yuyunun (və qüsl edin). Xəstələndiyiniz, səfərdə olduğunuz, ayaq yolundan gəldiyiniz və ya qadınlarla yaxınlıq etdiyiniz zaman (qüsl və ya dəstəmaz üçün) su tapmasanız, pak torpaqla təyəmmüm edin, ondan üzünüzə (alnınıza) və əllərinizə sürtün (paklığı niyyət edib əllərinizi bir dəfə torpağa sürtərək üzünüzə, bir dəfə də torpağa sürtərək əllərinizə məsh çəkin). Allah sizi çətinliyə salmaq istəməz, əksinə, O, sizi pak, təmiz etmək və sizə olan nemətini tamamlamaq (artırmaq) istər ki, bəlkə, şükür edəsiniz! Allahın sizə olan nemətini və: “Eşitdik və itaət etdik”, – dediyiniz zaman sizdən aldığı əhdi unutmayın. Allahdan (əmrinə qarşı çıxmaqdan) qorxun ki, Allah kökslərdə olanları (qəlblərin sirrini) biləndir! Ey iman gətirənlər! Həmişə Allah üçün qalxın, ədalətli şahidlər olun. Hansısa bir toplumla olan düşmənçiliyiniz sizi günaha və ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun ki, o, təqvaya daha yaxındır. Allahdan qorxun (Ona qarşı günah etməkdən çəkinin). Allah etdiklərinizdən xəbərdardır! Allah iman gətirib yaxşı işlər görənlərə bağışlanma və böyük mükafat vədi vermişdir! —————————————————————————————- Dəstəmazda əllərin yuyulma forması: Bu ayədə dəstəmaz, qüsl və təyəmmümdən bəhs edilir. Əlbəttə, bu üç əməlin ayrı-ayrı hökmləri və yerinə yetirilmə forması Əhli-beyt imamlarına (ə) aid olan hədislərdə müəyyən edilmişdir. Bu ayədə diqqət çəkən nüanslardan biri “əllərinizi dirsəklərə qədər yuyun” göstərişidir. Nəzərə almalıyıq ki, dəstəmazda əlin yuyulmasının vacib edildiyi miqdar “dirsəklərə qədər” ifadəsi ilə bəyan edilmişdir. “Mərafiq” sözü ərəb dilində “dirsək” mənasını verən “mirfəq” sözünün cəmidir. “Əllərinizi yuyun” deyilərkən əllərin biləngə qədər yuyulması da başa düşülə bilər. Çünki əllərimizi yuyarkən adətən bu hissəni yuyuruq. Buna görə də qeyd olunan anlaşılmazlığa aydınlıq gətirilməsi üçün “dirsəklərə qədər yuyun” cümləsindən istifadə edilmişdir. Deməli, bu izahla məlum olur ki, ayədə “ilə” (qədər) ədatı yumanın keyfiyyətini deyil, yuyulacaq olan hissənin miqdarını göstərmək üçündür. Əhli-sünnə məzhəbində də geniş yayıldığı kimi, bəziləri hesab edir ki, ayədə “dirsəklərə qədər yuyun” deyilərkən “barmaqların ucundan dirsəklərə qədər yuyun” mənası nəzərdə tutulmuşdur. Məsələ daha aydın olsun deyə bir misala baxaq: Divarını rənglətdirmək istəyən bir nəfər fəhləyə: “Divarı döşəmədən bir metr hündürlüyə qədər rənglə”, – deyə göstəriş verir. Təbii ki, burada göstəriş verənin məqsədi divarın aşağıdan yuxarıya doğru rənglənməsi deyil. Yəni o, demək istəmir ki, rəngi mütləq aşağıdan başlayıb yuxarıya doğru davam etdirməlisən. Göstəriş verənin məqsədi əslində, artıq və əskikliyə yol vermədən rənglənəcək olan hissənin miqdarını göstərməkdir. Deməli, ayədə yalnız əlin yuyulacaq olan miqdarı qeyd edilmiş, yuyulma qaydasını izah etmək isə Əhli-beyt (ə) imamları vasitəsilə bizə çatan Peyğəmbər (s) sünnəsinə həvalə edilmişdir. Sünnəyə görə də yuyulma forması yumanın dirsəkdən başlayaraq barmaqların uclarına doğru davam etdirilməsindən ibarətdir[7]. Təyəmmümün torpağı: Allah-taala bu ayədə “təmiz torpaqla təyəmmüm edin”, – deyə buyurmuşdur. Bu da onu göstərir ki, təyəmmümün torpağı pak və təmiz olmalıdır. İslam öndərlərinin hədislərində də bu mövzuya təkid edilmişdir. Hədislərin birində belə qeyd edilmişdir: “İmam Əli (ə) yolların (çirkli) torpağı üzərinə təyəmmüm edilməsini qadağan etmişdir.”[8] Dəstəmazın mənəvi təsirləri: Dəstəmaz insan orqanizmi üçün gigiyenik cəhətdən faydalı olduğu kimi, mənəvi və tərbiyəvi cəhətdən də faydalıdır. Əlbəttə, bunun üçün dəstəmaz Allaha yaxınlaşma niyyəti ilə alınmalıdır. İmam Rza (ə) buyurmuşdur: “İbadətdən öncə dəstəmaz alınmasına ona görə göstəriş verilir ki, bəndələr Allah qarşısında durub Ona münacat edərkən çirkin deyil, pak və təmiz olsunlar. Bundan əlavə, dəstəmaz yuxu və tənbəlliyin təsirlərinin aradan qalxmasına, insanın qəlbinin və ruhunun Allah qarşısında tərtəmiz dayanmaq üçün hazır olmasına səbəb olur.”[9] Hökmlərin müəyən edilməsi və ilahi nemətin təkmilləşdirilməsi: Bu ayədə “nemət” deyilərkən Allahın dini nəzərdə tutulur. Ayədə buyurulur ki, Allah dinin bütün qanunlarını müəyyən etməklə, dini kamilləşdirmək və bəndələri üçün olan nemətini tamamlamaq istəyir. Dəstəmaz, təyəmmüm və qüsl dini hökmlərin bir hissəsini təşkil etdiyi üçün ilahi nemətin tamamlanmasında rol oyanyır[10]. İsrarla bağlanmış əhd-peyman: Hədislərdən belə məlum olur ki, bu ayədə “əhd-peyman” deyilərkən Qədir-xum günündə insanlardan İmam Əlinin (ə) Peyğəmbərin (s) canişini, xəlifəsi və insanların rəhbəri olması ilə bağlı əhd alınması nəzərdə tutulmuşdur. Həmin gün Qədir-xumda olan hər kəs, hətta münafiqlər də bir nəfər kimi Əliyə (ə) sədaqətlə itaət edəcəklərinə söz verərək “eşitdik və itaət etdik” dedilər[11]. Kafir olub ayələrimizi təkzib edənlər isə cəhənnəmlikdirlər! Ey iman gətirənlər! Allahın sizə olan nemətini xatırlayın! Bir dəstə (düşmən) sizə əl qaldırmaq (sizi məhv etmək) istədiyi zaman Allah onlara maneçilik törətdi. Allahdan qorxun. Möminlər təkcə Allaha təvəkkül etsinlər! Allah İsrail oğullarından əhd aldı və Biz onlardan (onların arasından) on iki rəhbər seçdik. Allah (onlara) dedi: “Mən sizinləyəm. Əgər namaz qılsanız, zəkat versəniz, peyğəmbərlərimə iman gətirib onlara kömək etsəniz, Allaha gözəl borc versəniz (Allah yolunda ehtiyaclılara yardım göstərsənz), günahlarınızın üstünü örtər və sizi ağacları altından çaylar axan cənnətlərə daxil edərəm. Lakin bundan sonra sizdən hər hansınız kafir olsa, o, artıq doğru yoldan azmış olar!” Ancaq əhdlərini pozduqları üçün onları rəhmətimizdən uzaqlaşdırdıq və ürəklərini sərtləşdirdik (daşa döndərdik). Onlar sözlərin (Allahın sözlərinin) yerini dəyişib təhrif edirdilər və xəbərdar edildikləri şeylərin bir hissəsini unutdular. İçərilərindən az bir qismi istisna olmaqla onların sənə etdikləri xəyanətlərdən həmişə xəbərdar olacaqsan. Bununla belə, onları bağışla, günahlarından keç. Allah yaxşılıq edənləri sevir! ——————————————————————————————- Kafirlərə mane olmaq Allahın böyük nemətidir: Bu ayənin məzmunu kafir və müsəlmanlar arasında baş vermiş bir sıra hadisələrə uyğun gəlir. Bədr, Ühüd, Əhzab və sair hadisələri buna misal göstərmək olar. Ayədə müşriklərin möminləri qırmaq, İslamı və təkallahlıq dinini məhv etmək üçün göstərdiyi bütün səylərə işarə edilmişdir[12]. İsrail övladlarından olan rəhbərlər: “Nəqib” ərəb dilində hər hansı qrupun fəaliyyətini idarə etmək məsuliyyəti daşıyan şəxsə deyilir. Ayədə on iki rəhbər deyilərkən Bəni-İsrailin on iki qəbiləsinin başçısı nəzərdə tutulmuşdur. Bu rəhbərlərin hər biri sözügeədn qəbilələrə başçılıq və himayəçi vəzifəsi daşımışdır. (“Bəqərə” surəsi, 60-cı ayə, “Əraf” surəsi, 160-cı ayə.) Bu on iki rəhbərin həmin on iki qəbilədəki mövqeyi, imamların bu ümmətdəki mövqeyinə bənzəyir. Onlar dini və dünyəvi məsələlərdə insanların müraciət etdiyi mənbələr olmuşlar. Əlbəttə, onlara vəhy gəlməmiş və onlar ilahi hökmləri müəyyən etməmişlər[13]. Maraqlıdır ki, sünni mənbələrində yer almış bir çox hədis və rəvayətlərdə bu ayə ilə İslam peyğəmbərinin (s) on iki xəlifəsinə işarə edildiyi və Peyğəmbərin (s) də xəlifələrinin sayının Bəni-İsrail xəlifələrinin sayı qədər olduğu qeyd edilmidir. Məsələn, ən məşhur sünni imamı Əhməd ibn Hənbəl öz “Müsnəd” kitabında bir neçə vasitə ilə Məsruqa istinad edilən bir hədisi nəql etmişdir. Həmin hədisdə deyilir: “Abdullah ibn Məsuddan soruşdum: Bu ümmətə neçə nəfər rəhbərlik edəcək? İbn Məsud cavabında dedi: Biz eyni sualı Peyğəmbərdən (s) soruşduqda o dedi: “On iki nəfər – Bəni-İsrail rəhbərlərinin sayı qədər.”[14] Bəşəriyyəti həlak edən xəstəlik: “Qəsavət” sözünün leksik mənası bərkiməkdir və daş üçün istifadə edilir. Bu sözün qəlb üçün işlədilməsi haqqa qarşı inadkarlıq etməməyi və mərhəmət qarşısında təsirlənməməyi ifadə edir. Qəlbin daşlaşmasına Quranın bir çox yerində işarə edilmişdir. Bu ayədə əhdi pozan yəhudilərin cəzalarından birinin qəlblərnin daşlaşması olduğu göstərilmişdir. “Hədid” sirəsinin 16-cı ayəsində belə buyurulmuşdur: “İman gətirənlərin qəlblərinin Allahın zikri və Haqdan nazil olan qarşısında yumşalmasının vaxtı gəlib çatmadımı?! Onlar özlərindən əvvəl kitab verilən kimsələr kimi olmasınlar. Uzun zaman keçdikdən sonra onların qəlbləri daşlaşmışdır. Onların çoxu günahkarlardır!”[15] Hədislərdə də insanın məhvinə gətirib çıxaran bu mənəvi xəstəlik haqqında xəbərdarlıq edilmişdir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Allah-taala Musaya (ə) vəhy edərək buyurmuşdur: “Ey Musa, sərvətinin çoxalmasına görə sevinmə, Məni heç vaxt unutma (zikrimdən heç vaxt əl çəkmə). Çünki sərvətin çoxalması adətən günahların yaddan çıxmasına, Məni xatırlamamaq isə qəlbin daşlaşmasına səbəb olur.” Möminlərin əmiri Əli (ə) buyurmuşdur: “Gözlərmizin yaşı yalnız qəlblərimizin bərkiməsi və daşlaşmasına görə quruyur. Qəlblərimiz yalnız günahların artmasına görə bərkiyər.”[16] Biz nəsranilik (İsaya yardım) iddiasında olanlardan əhd aldıq. Sonra onlar xəbərdar olunduqları şeyin mühüm bir hissəsini unutdular. Buna görə də aralarına Qiyamət gününə qədər davam edəcək ədavət və düşmənçilik saldıq. Allah onları gördükləri işlərdən (onların nəticələrindən) xəbərdar edəcək. Ey kitab əhli! Sizə kitabda gizlətdiyiniz şeylərin bir çoxunu bildirən, (onları ifşa etmək hələ məsləhət olmadığı üçün) bir çoxunun da üstünü vurmayan Peyğəmbərimiz gəldi. Allah tərəfindən sizə bir nur və açıq-aydın bir Kitab gəldi. Allah razılığına uyğun davrananları onunla (Quranla) əmin-amanlıq yollarına yönəldər, onları Öz iznilə zülmətdən nura çıxarar və düz yola istiqamətləndirər! “Allah Məryəm oğlu Məsihdir”, – deyənlər, şübhəsiz ki, kafir oldular. De: “Əgər Allah Məryəm oğlu Məsihi, anasını və yer üzündə olanların hamısını məhv etmək istəsə, kim Ona mane ola bilər? Göylərin, yerlərin və onların arasında olan hər bir şeyin hökmranlığı Allahın əlindədir. O, istədiyini (hətta İsa kimi atasız uşaq da) yaradar və hər şeyə qadirdir! —————————————————————————————– Xristianlar arasında alovlandırılmış düşmənçilik və kin-küdurət odu: Həzrət İsa (ə) peyğəmbər idi və insanları sülh və səfaya dəvət edirdi. Onları axirət inancına səsləyir, dünyapərəstlikdən, dünyanın qiymətsiz sərvəti, iqtidarı və ləzzətləri üstündə mübahisə etməkdən, mübarizə aparmaqdan çəkindirirdi. Lakin ona tabe olduğunu iddia edənlər onun göstərişləri və nəsihətlərinin əksinə əməl edirdilər. Buna görə də Allah onların arasında İsanın (ə) dəvət etdiyi sülh və qardaşlıq yaratmaq əvəzinə düşmənçilik odu alovlandıraraq buyurdu ki, bu od Qiyamətə qədər davam edəcək. Əgər İsanın (ə) tarixini araşdırsaq, görərik ki, o, göylərə çəkildiyi vaxtdan həvarilərlə məsihiliyi təbliğ etdiyini iddia edənlər arasında ixtilaf düşdü və bu ixtilaf günbəgün bütün xristianlığı bürüdü. Bunlar həmin vaxtdan bir-birinin canına düşdülər, aralarında müharibələr, qətllər, qarətlər, sürgünlər baş verdi. İş bəşəriyyətin həyatına təhlükə olacaq dünya müharibələrinin baş verməsinə qədər gəlib çatdı. Bütün bunlar Allah yolundan imtina etməyin, dünyapərəstlik və şəhvətpərəstliyin nəticəsi idi[17]. Məlumdur ki, müsəlmanlar da xrstianların yolunu tutsalar, eyni aqibətə düçar olacaqlar[18]. Xrstianların Allahla bağlı əsassız inancları: Bilməliyik ki, xristianların Allahla bağlı bir neçə əsassız iddiaları vardır. Birincisi, onlar üç tanrıya inanırlar. “Nisa” surəsinin 171-ci ayəsində bu mövzuya işarə edilmiş və yanlış olduğu qeyd edilmişdir. Həmin ayədə belə deyilir: “(Allah) üçdür” deməyin. (Belə sözlərə) son qoyun ki, (bu,) sizin üçün daha yaxşı olar. Allah yeganə məbuddur”. İkincisi, onlar kainatın yaradıcısını həmin üç tanrıdan biri hesab edir və onu “Ata Allah” adlandırırdılar. “Maidə” surəsinin 73-cü ayəsində bu inancın yanlış olduğu qeyd edilir. Həmin ayədə Allah belə buyurur: “Allah üç Allahdan biridir!” – deyənlər, əlbəttə, kafir olmuşlar. Halbuki bir olan Allahdan başqa heç bir məbud yoxdur.” Üçüncü və ən qəribə inancları budur ki, üç Allah çox olması ilə yanaşı vahiddir. Bu inanca görə, Allah həmin Məryəm oğlu İsa, Məryəm oğlu İsa (ə) isə həmin Allahdır və bu ikisi üç ayrı substansiyaya malik olduqları halda, müqəddəs ruhla birdirlər. Quran üçlüyün hər üç tərəfini qeyd edərək, onu qətiyyətlə rədd etmişdir[19]. İmam Rza (ə) xristian katolikosu ilə mübahisəsi zamanı belə buyurur: “And olsun Allaha, biz Mühəmmədə (s) iman gətirmiş İsaya inanırıq. Yalnız sizin İsanıza bir iradımız var. O da budur ki, az oruc tutub, az namaz qılırdı.” Katolikos deyir: “Biliyini zay etdin, özünü aciz vəziyyətə saldın. Mən sənin ən savadlı müsəlman olduğunu düşünürdüm.” İmam Rza (ə) buyurur: “Məqsədiniz nədir?” Katolikos deyir: “Sən deyəndə ki İsa az oruc tutub, az namaz qılırdı, düz danışmadın. Çünki İsa yemək yediyi bir gün, yatdığı bir gecə olmayıb. Bütün günlərini oruc tutmuş, bütün gecələrini ibadət etmişdir.” Bu zaman İmam Rza (ə) buyurur: “Ey katolikos, bəs İsa kimin üçün oruc tutub, kimə ibadət edirdi?” Katolikos İmamın (ə) sarsılmaz məntiqi ilə qarşılaşdığını görüb susmaqdan başqa çarə görmür. Deməli, İsanın (ə) bütün həyatı ibadət və sitayişlə keçmişdisə, onu necə Allah hesab etmək olar? Çünki Allahın Özünün Özünə ibadət etməsinin heç bir mənası yoxdur[20]. Yəhudilər və nəsranilər dedilər: “Biz Allahın övladları və (xüsusi) dostlarıyıq”. De: “Bəs onda nə üçün günahlarınıza görə sizə əzab verir?” Xeyr, siz də Onun yaratdığı bir bəşərsiniz. İstədiyini (layiq gördüyünü) bağışlar, istədiyinə (layiq olana) əzab verər. Göylərin, yerin və onların arasında olan hər bir şeyin hökmranlığı Allahın əlindədir və bütün varlıqların dönüşü Ona doğrudur! Ey kitab əhli! Elçilər arasında fasilə yarandıqdan sonra “(Qiyamət günü) bizə nə bir müjdə verən, nə də bir qorxudan gəldi”, – deməməyiniz üçün sizə həqiqətləri bəyan edən Peyğəmbərimiz (Mühəmməd) gəldi. Artıq sizə müjdə verən və qorxudan şəxs gəlmişdir. Allah hər şeyə qadirdir! (Yadınıza salın) bir vaxt Musa öz qövmünə belə demişdi: “Ey qövmüm, Allahın sizə olan nemətini xatırlayın, bir zaman sizə peyğəmbərlər göndərdi, sizi hökmdar və ixtiyar sahibləri etdi və heç bir bəşər övladına vermədiyini sizə verdi. Ay camaat! Allahın sizin üçün müəyyən etdiyi müqəddəs torpağa daxil olun, geri dönməyin ki, ziyana uğrayarsınız!” Onlar dedilər: “Ya Musa, orada (güclü və) zülmkar adamlar var. Onlar oradan çıxmayınca biz oraya girməyəcəyik. Əgər onlar oradan çıxsalar, biz daxil olarıq”. Allahdan qorxan və Allahın nemət (ağıl, iman və cəsarət) verdiyi iki nəfər dedi: “Siz onların şəhərlərinin darvazasından daxil olun. Daxil olduğunuz zaman qələbə çalacaqsınız. Əgər möminsinizsə, Allaha təvəkkül edin!” ——————————————————————————————- Peyğəmbərlər arasında fasilə: “Fətrət” sözünün mənası durğunluq, sakitlik olub iki hərəkat və ya iki inqilab, iki fəaliyyət arasındakı fasiləyə deyilir. Musa (ə) ilə İsanın (ə) peyğəmbərlik etdikləri dövrlər arasındakı zaman fasiləsində çox peyğəmbər və elçilər olduğu halda, İsanın (ə) peyğəmbərlik etdiyi dövrdən İslam peyğəmbərinin (s) peyğəmbərliyə seçildiyi dövrə qədər elə də çox peyğəmbər gəlməmişdir. Quranda bu dövr peyğəmbərlərin durğunluq dövrü adlandırılır. İsanın (ə) dövründən Mühəmməd (s) peyğəmbərin dövrünə qədər 600 ilə yaxın zaman fasiləsi var. Əlbəttə, “Yasin” surəsinin 14-cü ayəsinə və İslam təfsirçilərinin qənaətinə əsasən bu iki peyğəmbər arasında ən azı üç peyğəmbər olmuşdur. Hətta bəziləri onların sayının dörd olduğunu da qeyd edir. Hər halda həmin elçilərin vəfat etdiyi vaxtlar İslam peyğəmbərinin (s) peyğəmbərliyə seçildiyi vaxt arasında fasilə olduğu və habelə onların sayı İsadan (ə) əvvəlki peyğəmbərlərin sayından az olduğu üçün İsanın (ə) dövründən İslam peyğəmbərinin (s) dövrünə qədər olan zaman müddəti “durğunluq dövrü” adlandırılmışdır. Əlbəttə, bu dövrdə peyğəmbərlərin icraçı varisləri olmuşdur. Şiə inancına görə yer üzündə hər zaman ilahi rəhbər (höccət) olmuş və olacaqdır[21]. Fironçulara nökərçilik utancından azad olmaq neməti: Təfsirçilər bu ayənin “sizi hökmdar və ixtiyar sahibləri etdi” cümləsini şərh edərkən bildirirlər ki, burada Allahın insanları fironçulara nökərçilik utancından, onların təcavüzlərindən, təzyiqlərindən azad etməsi nəzərdə tutulur. Çünki “mülk” sözünün mənası insanın özü, ailəsi və əmlakının idarəçiliyindəki müstəqilliyidir. İsrail övladları həzrət Musanın (ə) zamanında ən yaxşı sosal sistemə malik idilər, tövhid və təkallahlıq mühitində yaşayırdılar. Bu sistem onları Allah və peyğəmbərinə itaət etməyə vadar edirdi. Həmin vaxt cəmiyyət ədalətlə idarə edilirdi, digər xalqlara təcavüz edilmirdi, cəmiyyəti məhvə aparan sinfi ayrıseçkilik, rəiyyət və ərbab bölgüsü yox idi, onlara yalnız Musa (ə) rəhbərlik edirdi. Müsa (ə) Allahın peyğəmbəri və məsum bir şəxs idi, despot şah və hakimlərin yolunu getmirdi. Musa (ə) qövmündən Allahın onlara layiq gördüyü bu nemətini xatırlamalarını istədi: “Allahın sizi ixtiyar sahibləri etdiyi vaxtı xatırlayın!”[22] Allahın İsrail övladlarına bəxş etdiyi xüsusi nemətlər: Təfsirçilər bu ayənin “heç bir bəşər övladına vermədiyini sizə verdi” cümləsini təfsir edərkən bildirirlər ki, bu, Allahın İsrail övladlarına bəxş etdiyi açıq-aşkar və qətiyyətli möcüzələrlə müşayiət olunan nemətləri idi. Əgər onlar öz imanları üzərində möhkəm dayansaydılar, şübhəsiz ki, bu möcüzələr və nemətlər onların dünya və axirətdə ideal həyata nail olmasına səbəb olacaqdı. Bu diqqət və möcüzələr Misirdə olduqları vaxt və Fironun əlindən azad olduqları zamana qədər davam etdi. Əgər tarixə nəzər salsaq, görərik ki, İsrail övladlarından əvvəl mövcud olmuş heç bir xalqa belə diqqət ayrılmamış, bu qədər möcüzə göstərilməmişdir[23]. Fironçuların əlindən möcüzəli şəkildə azad olmaq, dənizin onlar üçün ikiyə ayrılması, səhrada didərgin düşdükdə qeyb aləmindən onlara “mənn” və “səlva” adlı xüsusi yeməklər göndərilməsi[24], düz yola yönəlmələri üçün onlara çoxlu peyğəmbərlər göndərilməsi[25], Firon və fironçuların məhv edilməsi, onların sərvətlərinin ələ keçirilməsi, hərəkət edərkən başları üzərində buludun hərəkət etməsi[26] və sair Allahın möcüzələrindən və nemətlərindən idi. (İsrail oğulları) dedilər: “Ey Musa, nə qədər ki onlar oradadırlar, biz ora girməyəcəyik. Sən və Rəbbin gedin (onlarla) vuruşun. Biz isə burada oturmuşuq”. (Musa) dedi: “Ey Rəbbim! Mənim yalnız özümə və qardaşıma ixtiyarım çatır. Sən bizimlə bu günahkar cəmiyyət arasına ayrılıq sal!” Allah (Musaya) buyurdu: “Bu torpaq qırx il onlara haramdır. Yer üzündə (bu səhrada) sərgərdan gəzib dolaşacaqlar. Bu günahkar camaata görə qəmgin olma!” Onlara Adəmin iki oğlunun əhvalatını olduğu kimi söylə. Hər ikisi qurban gətirdiyi zaman birinin qurbanı qəbul edilmiş, digərininki isə qəbul edilməmişdi. (Qurbanı qəbul edilməyən qardaş o biri qardaşına) demişdi: “And olsun Allaha, səni öldürəcəyəm! (Qardaşı isə) belə demişdi: “ (Mənim nə günahım var?) Allah yalnız təqvalılardan qəbul edər! Sən məni öldürmək üçün mənə əl qaldırsan da, mən səni öldürmək üçün sənə əl qaldıran deyiləm. Çünki mən aləmlərin Rəbbindən qorxuram. Mən istəyirəm ki, sən həm mənim günahım (məni öldürməklə üzərinə götürdüyün günahla), həm də öz günahınla birlikdə qayıdasan və Cəhənnəm sakinlərindən olasan. Zalimların cəzası budur!” Üsyankar nəfsi yavaş-yavaş onu öz qardaşını öldürməyə sövq etdi, (nəhayət) onu öldürdü və ziyana uğrayanlardan oldu. Sonra Allah qardaşının cəsədini necə basdırmağı ona göstərmək üçün yer eşələyən bir qarğa göndərdi. O dedi: “Vay halıma! (Gör nə günə qalmışam!) Bu qarğa qədər olub qardaşımın cəsədini də basdıra bilmədim?” Artıq (rüsvayçılıq qorxusundan vicdanı qarşısında tutduğu işdən) peşman olmuşdu. ——————————————————————————————- Misiri tərk etdikləri vaxtdan səhrada didərgin qaldıqları vaxta qədər: Bu surənin 20-26-cı ayələri həzrət Musanın (ə) öz qövmünü Misirdən çıxardığı, İsrail övladlarının peyğəmbərləri tərəfindən göstərilən möcüzələri müşahidə etdikləri dövrə aiddir. Allah-taala onlara bir-birinin ardınca nemətlər bəxş edirdi. İsrail övladlarının bütün bunlardan sonra məskunlaşmaq və azad yaşamaq üçün bir əraziyə ehtiyacları var idi. Allah-taala bu neməti də onlara bəxş etdi. Əlbəttə, bunun üçün onlar cihad etməli və zəhmət çəkməli idilər. Ancaq İsrail övladları bəhanə gətirərək itaətsizlik göstərdilər və bununla da öz talelərini dəyişib qırx il didərgin qaldılar[27]. Bu ayənin ehtiva etdiyi bir neçə nüansa açıqlama gətirmək istəyirik: 1. “Müqəddəs torpaq” deyilərkən (21-ci ayə) hara nəzərdə tutulur? “Müqəddəs torpaq” deyilərkən böyük ehtimalla Suriya ərazisi nəzərdə tutulur. Bütün ehtimallar bu ərazidən yanadır. Çünki tarixi faktlar bu regionun ilahi peyğəmbərlərin beşiyi, böyük dinlər diyarı, uzun illər təkallahlıq və allahpərəstlik mərkəzi olduğunu sübuta yetirir. Buna görə “müqəddəs torpaq” deyilərkən məhz bu ərazinin nəzərdə tutulduğunu deyə bilərik. 2. “Zülmkar adamlar” deyilərkən iri və hündür cüssələri olan Əmaliqə tayfası nəzərdə tutulur. Samın nəslindən olan bu insanlar Ərəbistan yarımadasının şimalında, Sina səhrasının yaxınlığında yaşayırdılar. Onlar Misirə hücum etmiş və uzun müddət onu öz hakimiyyətləri altında saxlamışlar. Onların hakimiyyət müddəti 500 il davam etmişdir[28]. 3. Həzrət Musa (ə) “mənim təkcə özümə və qardaşıma ixtiyarım çatır” (25-ci ayə) deyərkən məqsədi təkcə özü və qardaşı Harunun (ə) iman gətirdiyini demək deyildi. O demək istəyirdi ki, “mən yalnız özümü və qardaşımı Sənə itaətkarlıq göstərməyə vadar edə bilərəm, digərlərinə bunu etməyə ixtiyarım çatmır.” Çünki bir tərəfdən həzrət Harun (ə) peyğəmbər və həzrət Musanın (ə) canişini idi. Digər tərəfdən isə, İsrail övladları arasında az da olsa, möminlər var idi. 22-ci ayədə işarə edilən iki mömini buna misal göstərə bilərik. Yəni Musa (ə) demək istəyirdi ki, onun yalnız özünə və qardaşına ixtiyarı çatır, digərlərinin (mömin və ya kafir) ixtiyarı öz əllərindədir. 4. Hədislərdə İsrail övladlarının 40 il başlı-başına qalması və didərgin düşməsi mövzusundan çox bəhs edilmişdir. Hədislərdə onların gecə-gündüz yol gedib heç bir bəlli məkana çata bilməmələri və həmin vaxt Musa peyğəmbərin (ə) vəfat etməsi məsələlərinə də işarə edilmişdir[29]. Adəmin (ə) övladlarının qurbanlığı: Bu ayədən başlayaraq 31-ci ayəyə qədər Adəmin (ə) oğlanlarının birinin digərini öldürməsindən söhbət açılır. Hədislərə görə onların birinin adı Habil, digərininki isə Qabil olmuşdur. İmam Sadiqə (ə) aid olan bir hədisdə deyilir ki, Allahın göstərişi ilə Habil həzrət Adəmin (ə) canişini təyin edilmiş və ona Allahın əzəmətli adları öyrədilmişdir. Böyük qardaş olan Qabil özünün daha üstün və daha layiqli olduğunu düşünürdü. Buna görə də onlara qurban kəsmələri göstəriş verildi. Hansının qurbanlığı qəbul edilsəydi, həzrət Adəmin (ə) canişini də məhz o olacaqdı. Ancaq ixlas və təqvasına görə Habilin qurbanlığı qəbul edildi. Paxıl və inadkar olan Qabilin qurbanlığı isə rədd edildi. Qabil buna görə çox narahat oldu, qardaşını öldürmək kimi dəhşətli bir cinayət törətdi. Bu ayələrdə sözügedən hadisədən bəhs edilir[30]. Qətlə yetirilənin günahlarının qatilin boynuna yüklənməsi: İmam Baqir (ə) bu ayəyə işarə edərək belə buyurmuşdur: “Bir nəfər başqasını öldürərsə, Allah qətlə yetirilənin bütün günahlarını qatilin hesabına yazar və öldürüləni bütün günahlardan təmizləyər.”[31] Buna görə də İsrail oğullarına bildirdik ki, qətl törətməmiş və yer üzündə fitnə-fəsada bulaşmamış bir insanı öldürən şəxs sanki bütün insanları öldürmüş kimidir. Bir insanı ölümdən xilas edən şəxs sanki bütün insanları diriltmiş kimidir. Bizim peyğəmbərlərimiz İsrail oğullarına açıq dəlillər gətirdilər. Ancaq bundan sonra da onların bir çoxu yer üzündə həddi aşıb israf etdi. Allaha və Peyğəmbərinə qarşı müharibəyə qalxanların, yer üzündə fitnə-fəsad salmağa çalışanların (silah götürüb insanların canına, malına və namusuna hücum çəkənlərin) cəzası ancaq öldürülmək, edam edilmək, dara çəkilmək, ya da əl-ayaqlarının çarpazvari (sağ əllərindən dörd barmaq və sol ayaqlarının) kəsilməsi, yaxud da yaşadıqları yerdən sürgün edilməkdir. Bu (cəza) onlar üçün dünyada bir rüsvayçılıqdır. Axirətdə isə onları böyük bir əzab gözləyir. Sizin əlinizə keçməmişdən əvvəl tövbə edənlər istisnadır. Bilin ki, Allah bağışlayan və rəhm edəndir! Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun, Ona yaxınlaşmaq üçün bir vasitə axtarın. Onun yolunda cihad edin, bəlkə nicat taparsınız! Yəqin ki, yer üzündə olanların hamısı, üstəlik bir o qədər də onların əlində olsa, bunların hamısını Qiyamət gününün əzabından qurtarmaq üçün fidyə (cərimə) versələr, yenə də onlardan qəbul olunmayacaq. Onlar şiddətli bir əzaba düçar olacaqlar. —————————————————————————————- Günahsız bir insanı öldürmək bütün insanları öldürmək kimidir: Təfsirçilər bu ayə ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirmişlər. Əllamə Təbatəbai bu ayəni təfsir edərkən belə qeyd edir: “Hər bir insan, insan olduğu üçün insanlıq adlanan bir həqiqətə malikdir. Bütün insanlar bu həqiqətdə ortaqdırlar. Bu cəhətdən fərdlər arasında heç bir fərq yoxdur. Allah ibadətinin yer üzündə əbədi qalması üçün bu həqiqətin əbədi qalmasını istəyir. Digər tərəfdən isə insanların ömrü qısa olduğu üçün insanlar biri digərinin ardınca yaşamalıdırlar ki, bu həqiqət davam etsin. İndi əgər bir nəfər heç bir səbəb (qisas və ya yer üzündə fəsadla mübarizə məqsədi) olmadan günahsız bir insanı qətlə yetirərsə, insanlığın həqiqətini təhlükə altında qoymuş və bununla da Allaha qarşı çıxmış olur. Çünki Allah insanlığın davam etdirilməsini istədiyi halda, bir nəfərin simasında da olsa belə, o, insanlığı öldürmüşdür. Buna görə də günahsız bir insanı öldürən şəxs sanki bütün insanları öldürmüş, bir insanı ölümdən xilas edən şəxs isə sanki bütün insanları ölümdən xilas etmişdir. Bu da onunla izah edilir ki, bir günahsız insanın öldürülməsi insanlıq həqiqətinin öldürülməsi və bir insanın ölümdən xilas edilməsi insanlıq gerçəyinə həyat bəxş edilməsidir. Əhli-beyt (ə) hədislərində də bu mövzu öz əksini tapmışdır. Hədislərdə qeyd eidilir ki, günahsız bir insanı öldürən şəxsin məkanı Cəhənnəmdir. Əgər bütün insanları da öldürmüş olsaydı, yenə də eyni məkanda olacaqdı. Əlbəttə, başqasını öldürən insanın Cəhənnəmdəki əzabı daha çox olacaq[32]. Müharibəyə qalxmağın fiqhə aid olan bir neçə yönü: Bu və sonrakı ayə fiqh kitablarında geniş şəkildə araşdırılmış hökmlərə şamildir. Burada onların bir neçəsinə işarə edirik: 1. “Allah və Peyğəmbərlə (s) müharibəyə qalxmaq” deyilərkən kiminsə silah və ya təhdiddən istifadə edərək insanların canına və malına təcavüz etməsi nəzərdə tutulur. Burada şəhərdən kənarda keçidlərdə soyğunçuluq edən quldurlarla şəhər daxilndəki quldurların heç bir fərqi yoxdur. Buna görə də bu ayə insanların canına, malına və namusuna təcavüz edən insanlara da şamil olur. 2. “Əlin və ayağın kəsilməsi” deyilərkən oğurluq edən adamda olduğu kimi, əl və ayaqdan dörd barmağın kəsilməsi nəzərdə tutulur. 3. Müharibəyə qalxan şəxslər günahsız insanı öldürəcəyi təqdirdə onlara ölüm hökmü kəsilir. Silahla təhdid edib insanların malını qarət etdkdə isə əl və ayaq barmaqları kəsilir. Qətl törədib, eyni zamanda soyğunçuluq edənin cəzası edamdır. Edam edilən adamın cəsədi bir neçə gün dar ağacında saxlanılır. Başqasının üstünə silah çəkib heç bir xəsarət yetirməyənin, habelə silah çəkib soyğunçuluq etməyən şəxsin cəzası isə başqa bir şəhərə sürgündür[33]. Təvəssül – Qurandan bir həqiqət: Təvəssülün mənası nəyəsə sevgi və istəklə yaxınlaşmaq istəyinə və ya yaxınlaşmağa deyilir[34]. Buna görə də bu ayədə işlənmiş “vasitə” sözünün mənası genişdir, insanı Allaha yaxınlaşdıran hər bir şeyə və hər bir əmələ şamil olur. Belə ki, İmam Əlinin (ə) bir hədisində “Allaha və Peyəmbərə (s) inam, Allah yolunda cihad, ixlas kəlməsi (lə iləhə illəllah), namaz, zəkat, ramazan ayının orucu, həcc, qohumlara baş çəkmək, aşkar və gizli sədəqə və bütün yaxşı işlər” vasitə hesab edilmiş və onların vasitə seçilməsi lazım bilinmişdir. Quran ayələri və məsum imamların (ə) hədislərinə əsasən saleh bir insanın Allah dərgahında vasitəçi seçilib Allahdan onun xatirinə nə isə istənilməsi heç bir halda qadağan deyil və tövhid inancı ilə qətiyyən təzad təşkil etmir. Belə ki, hədislərin birində belə qeyd edilmişdir: “İmam vasitəsilə Allaha yaxınlaşın!”[35] Onlar oddan çıxmaq istəyərlər, lakin oradan çıxa bilməzlər. Onlar üçün daimi əzab var! Oğru kişi ilə oğru qadının gördükləri işin əvəzi kimi Allahdan cəza olaraq əllərini kəsin. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir! Haqsızlığa yol verdikdən sonra tövbə edib özünü düzəldən şəxsin tövbəsini Allah qəbul edər (və onun bu cəzasını bağışlayar. Çünki) Allah bağışlayan və rəhm edəndir! Göylərin və yerin hökmranlığının Allaha məxsus olduğunu bilmirsənmi?! O, istədiyini (layiq olanı) cəzalandırar, istədiyini (layiq bildiyini) bağışlayar. Allah hər şeyə qadirdir! Ya Peyğəmbər! Küfr yolunda sürətlə irəliləyən, qəlbən inanmadıqları halda, dildə: “İnandıq”, – deyənlər, (habelə) səni yalançılıqda ittiham etmək üçün sözlərinə yaxşı-yaxşı qulaq asıb bəhanə tapmağa çalışan yəhudilər səni kədərləndirməsinlər. Onlar özləri sənin yanına gəlməyən başqa bir qrupun casuslarıdırlar. Onlar sözlərin əsas mənasını təhrif edib (bir-birinə) deyirlər: “Əgər sizə bu (bizim istədiyimiz) verilsə (və Mühəmməd sizin istəyinizə uyğun şəkildə hökm etsə), onu qəbul edin. Əks təqdirdə, ondan uzaqlaşın”. Ancaq Allahın (etdiyi günaha görə) cəzalandırmaq istədiyi şəxsi Ondan müdafiə edə bilməzsən. Onlar elə kəslərdir ki, Allah onların ürəklərini təmizləmək istəməmişdir; dünyada onları rüsvayçılıq, axirətdə isə böyük bir əzab gözləyir! —————————————————————————————– Oğurluğun cəzası: Quran bu hökmdə də digər hökmlərdə olduğu kimi, mövzunun əsasını qeyd etmiş, izahını isə Peyğəmbər (s) sünnəsinə həvalə etmişdir. Hədislərə əsasən, bu cəzanın (oğrunun əlinin kəsilməsi) icrası bir neçə şərtin olmasını tələb edir. Həmin şərtlər olmadan bu cəzanı icra etmək olmaz. Fiqh kitablarında həmin şərtlər haqqında geniş məlumat verilmişdir. Əlbəttə, İslamda oğurluğun istənilən növü forma və ölçüsündən asılı olmayaraq haramdır. Amma əlin kəsilməsi cəzası bütün şərtlər toplandıqdan sonra icra edilir. Bizim fəqihlərimizin məşhur rəyinə əsasən əlinin kəsilməsinə hökm verilmiş oğrunun sağ əlinin dörd barmağı kəsilməlidir. Bundan artığına icazə verilmir, baxmayaraq ki, sünni fəqihləri daha yuxarıdan kəsilməsinə fətva vermişlər[36]. Tövbə etdiyi təqdirdə cəza oğrunun üzərindən götürülürmü? Şiə fəqihləri arasında ən məşhur nəzər budur ki, oğru, cinayəti İslam məhkəməsində sübuta yetməzdən əvvəl tövbə edərsə, cəzası götürülür. Lakin oğrunun cinayəti iki adil şəxsin şahidliyi ilə sübuta yetərsə, cəzanın icrası tövbə ilə qüvvədən düşmür[37]. Peyğəmbər (s) yəhudilərin ləğv etdiyi zina cəzasını bərpa etdi: İmam Baqirin (ə) bu məzmunda bir hədisi var: Xeybər yəhudilərindən olan ərli bir zadəgan qadın həmin xalqın ailəli bir zadəgan kişisi ilə zina etmişdi. Yəhudilər Tövratın (daşqalaq) hökmünün onlara tətbiq ediləcəyindən çox narahat idilər. Bu hökmün onlara tətbiq edilməməsi üçün çıxış yolları axtarırdılar. Eyni zamanda elə davranmaq istəyirdilər ki, guya Allahın hökmlərinə bağlıdırlar. Buna görə də Mədinə yəhudilərinin bir qrup ağsaqqalı Peyğəmbərin (s) yanına getdilər. Bu vaxt zina etmiş ailəli qadının daşqalaq edilməsi ilə bağlı hökm nazil oldu. Lakin onlar dinlərində belə bir hökmün olmadığını bəhanə gətirərək hökmün icrasından boyun qaçırdılar. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Bu hökm eynilə sizin Tövratda da mövcud olmuş hökmdür. Əgər razısınızsa, özünüzdən birini çaığırım və həmin adamın Tövratdan oxuduqlarını qəbul edin.” Dedilər: “Bəli”. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Fədəkdə yaşayan İbn Suriya necə alimdir?” Dedilər: “O, Tövratı bütün yəhudilərdən yaxşı bilir.” İbn Suriyanın dalınca adam göndərdilər. Gəldikdən sonra Peyğəmbər (s) buyurdu: “Səni Tövratı Musaya nazil edən, sizi xilas etmək üçün dəryanı yaran, düşməniniz olan Fironu suda qərq edən, səhrada sizə Öz nemətlərini bəxş edən tək Allaha and verirəm, de görüm, sizə Tövratda bu mövzu ilə bağlı daşqalaq hökmü nazil olub, ya yox?” İbn Suriya dedi: “Mənə and verdiyin üçün demək məcburiyyətindəyəm. Bəli, Tövratda belə bir hökm var. Peyəmbər (s) buyurdu: “Nə üçün bu hökmü icra etməkdən boyun qaçırırsınız?” O dedi: “Doğrusu, biz keçmişdə bu cəzanı adi adamlara tətbiq edir, varlı və zadəganları cəzalandırmaqdan çəkinirdik. Buna görə də bu günah cəmiyyətin yuxarı təbəqəsində geniş vüsət aldı. İş o yerə çatdı ki, başçılardan birinin əmisi oğlu bu günahı etdi. Qaydaya uyğun olaraq ona cəza verilmədi. Amma bu əsnada adi adamlardan biri də bu günahı etd. Onu daşqalaq etmək istədikdə qohumları etiraz edərək bildirdilər ki, əgər hökm icra olunacaqsa, hər ikisi cəzalanmalıdır. Buna görə də biz daşqalaq qanunundan daha yüngül bir qanun qəbul etdik. O da bundan ibarət idi ki, onların hər birinə qırx şallaq vurmalı, üzlərini qaraltmalı, miniyin üzərində tərsinə otuzdurub küçə və bazarlarda gəzdirməli idik.” Bu zaman Peyğəmbər (s) hökm verdi ki, həmin kişi ilə qadın məscidin qarşısında daşqalaq edilsinlər! Elə bu vaxt bu ayələr nazil oldu və hadisə yığcam şəkildə bəyan edildi[38]. Onlar sənin sözlərini yalana çıxarmaq üçün ona çox qulaq asır, çox haram yeyirlər. Əgər yanına gəlsələr, aralarında hökm et, ya da (məsləhət bilsən,) onlardan üz çevir. Əgər onlardan üz döndərsən, sənə heç bir zərər verməzlər. Əgər aralarında hökm etsən, ədalətlə hökm et. Allah ədalətli insanları sevir! İçərisində Allahın hökmü olan Tövrat əllərində ola-ola səni necə hakim təyin edir, sonra da ondan üz çevirirlər? Onlar mömin deyildirlər. Biz Tövratı nazil etdik. Onda haqq yola yönləndirmə və nur var idi. Allahın əmrinə itaət göstərən peyğəmbərlər yəhudilər arasında onunla hökm edirdilər. Habelə din alimləri onlara tapşırılmış və şahidi olduqları bu kitab vasitəsilə hökm edərdilər. Buna görə (Allahın ayələri əsasında hökm çıxardığınız üçün) insanlardan qorxmayın, Məndən qorxun. Mənim ayələrimi ucuz qiymətə satmayın. Allahın nazil etdiyi hökmlər əsasında hökm etməyənlər kafirdirlər! Biz orada (Tövratda) onlara (İsrail övladlarına) canın qisasının can, gözünkünün göz, burununkunun burun, qulağınkının qulaq, dişinkinin diş, yaranınkının yara olduğunu hökm verdik. Lakin kimsə bağışlasa, (qisasdan imtina etsə, günahlarının) kəffarəsi hesab edilər (günahları bağışlanar). Allahın nazil etdiyi hökmlərlə hökm etməyən şəxs zalımdır! —————————————————————————————– Tövrat – təhrif olunmuş kitab: Bu kitabı İran şahı Kirin icazəsi ilə Əzra yəhudilər üçün toplamışdı. Bu iş Babilin Kir tərəfindən fəthindən, İsrail övladlarının sərbəst buraxılmasından, onların Fələstinə geri qayıtmalarına icazə verilməsindən, Heykəl məbədinin təmirindən sonra həyata keçirilmişdir. Bu, Peyğəmbər (s) zamanında yəhudilər arasında yayılmış və bu gün də mövcud olan həmin Tövratdır. Quran orada ilahi hökmlərin olduğunu, təhrifə və dəyişikliyə məruz qaldığını təsdiq edir. Quran və aparılan araşdırmalar əsasən müasir dövrdə mövcud olan Tövratda Musaya (ə) nazil olmuş orijinal Tövratın mətnləri olduğu, mətnlərə əlavələr edildiyi, ixtisarlar aparıldığı, sözlərdə dəyişikliklər edildiyi, söz və cümlələrin yerlərinin dəyişdirildiyi, təhriflərə məruz qaldığı məlum olur[39]. Ədalətsiz hökm çıxarmaq küfrə bərabər bir davranışdır: Peyğəmbər (s) buyurub: “Allahın nazil etdiyi hökmlər əsasında hökm etməyənlər kafirdirlər!” ayəsi iki dirhəm üçün ədalətsiz hökm çıxaran və ittiham edilmiş şəxsi hökmü qəbul etməyə məcbur edən hakimə şamil olur.” Hədisin ravisi: Müttəhimi necə məcbur edir? Peyğəmbər (s): “İxtiyarında şallaq və həbsxana olan hakimin hökmündən sonra müttəhim hökmlə razılaşsa, heç, yox əgər razılaşmasa, onu şallaqlayıb həbs etdirməklə.” Yəni əgər hakim ədalətsiz hökm çıxararsa və hökmü icra etmək iqtdarına malik olarsa, kafir olmuşdur[40]. Yəhudi dininə əsasən qisas hökmü: Bu ayə o dövrdə mövcud olan yolverilməz ayrıseçkiliyə son qoymuşdur. Bəzi təfsirlərdən belə məlum olur ki, o dövrdə Mədinə yəhudiləri arasında qəribə bir bərabərsizlik hökm sürürmüş. Məsələn, Bəni-Nəzir tayfasından olan bir şəxs Bəni-Qüreyzə tayfasından olan bir nəfəri öldürsəydi, qisas alınmazmış. Halbuki Bəni-Qüreyzə tayfasından bir nəfər qarşı tərəfdən birini öldürəndə hökm fərqli olarmış. İslam Mədinəyə gəldikdən sonra Bəni-Qüreyzədən olanlar bu barədə Peyğəmbərdən (s) soruşduqda Peyğəmbər (s) buyurur: “Qanbahalar arasında heç bir fərq yoxdur.” Bəni-Nəzir tayfası etiraz edir və tayfanın statusuna haqsızlıq edildiyini bildirir. “Maidə” surəsinin 45-ci ayəsi nazil olur və onlara təkcə İslamda deyil, yəhudilikdə də bu qanunun hamı üçün eyni olduğunu bildirir. Əlbəttə, İslamda qisas hökmü müəyyən şərtlərə və qaydalara malikdir. Fiqh kitablarında bu mövzu xırdalıqlarına qədər araşdırılmışdır[41]. Qisasdan imtina etməyin mükafatı: “Lakin kimsə bağışlasa, (qisasdan imtina etsə, günahlarının) kəffarəsi hesab edilər (günahları bağışlanar)” cümləsi haqqında İmam Sadiqin (ə) belə buyurduğu nəql edilmişdir: “Yara və qeyri-yara xəsarətinin qisasından imtina edən (məhkumu bağışlayan) şəxsin günahları həmin xəsarət qədər bağışlanar.” Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Əgər dişi sındırılmış və ya əli kəsilmiş və yaxud bədən üzvlərindən biri kəsilmiş, ya da bədəninə hər hansı xəsarət yetirilmiş şəxs qisasdan imtina edib günahkarı bağışlasa, dəymiş zərərə görə ala biləcəyi diyə miqdarında günahları bağışlanar. Əgər bağışladığı miqdar diyənin dörddə biri qədərdirsə, günahlarının dörddə bir, əgər diyənin üçdə biridirsə, günahlarının üçdə bir hissəsi bağışlanar. Əgər güzəştə getdyi tam diyədirsə, bütün günahları bağışlanar.”[42] Onların (əvvəlki peyğəmbərlərin) ardınca Məryəm oğlu İsanı özündən qabaq göndərilmiş Tövratı təsdiqləyici olaraq göndərdik. Ona içində haqq yolu və nur olan, özündən əvvəlki Tövratı təsdiq edən, müttəqilər üçün doğru yol və nəsihət olan İncili verdik. İncil əhli (Məsihin ardıcılları) Allahın onda nazil etdiyi ilə hökm etsin. Allahın nazil etdiyi ilə hökm etməyənlər, əlbəttə, günahkarlardır. Bu kitabı (Quranı) sənə haqq olaraq, özündən əvvəlki kitabları təsdiq edən və onları qoruyan olaraq endirdik. Sən onların arasında Allahın nazil etdiyi (Quran) ilə hökm et. Onların istəklərinə uyub ilahi hökmlərdən üz çevirmə. Sizin hər biriniz üçün aydın bir şəriət və bir yol təyin etdik. Əgər Allah istəsəydi, sizi vahid bir ümmət edərdi. Lakin Allah sizi bu verdikləri ilə sınağa çəkmək (malik olduğunuz müxtəlif bacarıqları inkişaf etdirmək) istəyir. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizi ötməyə çalışın (bir-birinizlə yarışın). Hamınızın axır dönüşü Allahadır. (Allah) aranızda ixtilaf doğuran məsələlər barəsində sizə xəbər verəcəkdir! Onların arasında Allahın nazil etdiyi kitab əsasında hökm et. Onların istəklərinə uyma. Allahın sənə nazil etdiyinin (hökmlərin) bir qismindən səni yayındıra biləcəklərindən ehtiyat edib özünü onlardan gözlə. Əgər onlar (sənin çıxardığın hökmlərdən) üz döndərsələr, bil ki, Allah onları bəzi günahlarına görə cəzalandırmaq istəyir. İnsanların çoxu (Allahın itaətindən çıxmış) fasiqlərdir! Onlar (səndən) Cahiliyyət dövrünün hökmünümü istəyirlər? Yəqin sahibi olan bir cəmiyyət üçün Allahdan daha yaxşı kim hökm verə bilər?! ————————————————————————————– 47. Quran nazil olana qədər İncilə tabe olmanın vacibliyi: Şübhəsiz ki, bu ayənin məqsədi İsanın (ə) ardıcıllarına indi də İncilin hökmlərinə tabe olmaq göstərişi vermək deyil. Çünki bu fikir Quranın digər ayələri və əvvəlki dinlərin qanuniliyinə yekun vurulduğunu elan edən Quranın mövcudluq prinsipi ilə təzad təşkil edir. Əslində, ayənin məzmunu Allah-taala İncili İsaya (ə) nazil etdikdən sonra ona əməl etməyi və onun əsasında hökm çıxarmağı göstəriş verdiyini ifadə edir[43]. Allahın hökmünün müxtəlif yönləri: Diqqət çəkən cəhət budur ki, “Maidə” surəsinin 44, 45 və 47-ci ayələrində Allahın nazil etdiyi hökmlər əsasında hökm verməyənlər kafir, zalım və günahkar adlandırılmışlar. Bu üç ifadə fərqi hər hökmün üç yönə malik olması ilə izah edilə bilər. Hökmün bir yönü qanunverici (Allah), ikinci yönü qanunun icraçısı (hakim), üçüncü yönü, haqqında hökm çıxarılan insanla (müttəhimlə) bağlıdır. Ayələrdə qeyd olunan ifadələr arasındakı fərqlilik ehtimal ki, bu üç yönlə əlaqədardır. Çünki Allahın hökmünün ziddinə hökm çıxaran şəxs bir tərəfdən Allahın qanununu ayaqları altına alıb kafir olur, digər tərəfdən günahsız bir insana qarşı zülm və haqsızlıq edir, üçüncü bir tərəfdən isə öz vəzifə səlahiyyətlərini aşıb günahkara çevrilir[44]. Allahın buyurduğuna uyğun şəkildə hökm çıxarmaq, yoxsa nadancasına qərar qəbul etmək? Allah-taala əvvəlki ayələrdə haqq və düzgün olan hökm və qanunların Allah tərəfindən endirildiyini aydın şəkildə çatdırdıqdan sonra bu ayədə belə buyurur: “Allahın hökmündən qeyri hökmlər nadanacasına verilmiş hökm və nəfsani istəklərə tabeçilikdir.” Bu ayədə hökm çıxararkən Allahın hökmlərinə və qanunlarına istinad etməyənlər məzəmmət edilir və onlara “nəyin axtarışındasınız?”, – deyə xitab edilir, Allahın hökmündən üz döndərəcəkləri təqdirdə cahil hesab ediləcəkləri bildirilir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Hökmlər iki cürdür: İlahi mənbəyə əsaslanan hökmlər; nadancasına verilmiş hökmlər. Allahın hökmlərini tərk etmiş şəxs əsasında nadanlıq dayanan hökmlərə boyun əymişdir.”[45] Tarixi mənbələrin yazdığına görə, Peyğəmbər (s) dünyasını dəyişdikdən sonra həzrət Fatimə (ə) Fədək bağını zorla ondan alan şəxslərin qarşısında dayanaraq bu ayəyə istinad etmiş, onların ilahi qanuna və Peyğəmbər (s) sünnəsinə əsaslanmayan hökmlərinin əsasında nadanlıq dayandığını vurğulamışdır[46]. Buradan da səmavi qanunları və hökmləri olduğu halda, başqa xalqların yaratdığı qanunların ardınca düşən müsəlmanların cahillik və nadanlıq yolunda irəlilədikləri aydın olur[47]. Mühakimənin əsasları: Bu və əvvəlki ayələrdə daha çox mühakimə məsələsinə diqqət yetirilmişdir. Mühakimənin ən mühüm əsasları ədalət və elmdir. Mühakimə zamanı bunların biri və ya hər ikisi olmazsa, mühakimə məqbul sayılmaz. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Hakimlər dörd qrupa bölünürlər: Onların üç qrupu odda, yalnız bir qrupu Cənnətdədir. Dörd qrup hakim bunlardır: 1. Haqqı bilə-bilə haqsız hökm çıxaran hakim oddadır; 2. Haqdan xəbəri olmadan haqsız yerə hökm çıxaran hakim də oddadır; 3. Doğru hökm çıxarmasına baxmayaraq, doğru hökmün nədən ibarət olduğunu bilməyən də oddadır. 4. Yalnız doğrunu bilib doğruya hökm edənin yeri Cənnətdir.”[48] Ey iman gətirənlər! Yəhudi və xaçpərəstləri (özünüzə) dost və arxa seçməyin! Onlar bir-birinin dostudurlar. Sizdən kim onlarla dostluq edərsə, o da onlardandır. Allah zalım tayfanı düz yola yönəltməz! Amma qəlblərində xəstəlik olanların onlar(la dostluq etmək) üçün bir-birini qabaqladıqlarını və: “Bizə bir fəlakət üz verməsindən qorxuruq (bu zaman onlara ehtiyac duyacağımızı düşünürük)”, – deyən görərsən. Bəlkə Allah Öz tərəfindən (müsəlmanların xeyrinə) elə bir zəfər bəxş edər və elə bir iş qurar ki, onlar (münafiqlər) ürəklərində gizlətdiklərindən peşman olarlar. İman gətirənlər isə deyərlər: “Sizinlə birlikdə olduqları barədə Allaha möhkəm andlar içən kəslər bunlardır? (Nə üçün belə oldu?)” Onların əməlləri puça çıxdı və (axirətdə) zərərçəkənlərdən oldular. Ey iman gətirənlər! Sizdən hər kəs dinindən dönsə, (Allaha heç bir ziyan vurmaz) Allah elə bir cəmiyyət gətirər ki, (Allah) onları, onlar da Allahı sevərlər. Onlar möminlərə qarşı təvazökar, kafirlərə qarşı isə sərt olar, Allah yolunda vuruşar və heç kəsin tənəsindən qorxmazlar. Bu, Allahın lütfüdür, onu istədiyinə (layiq gördüyünə) verər. Allah (Öz lütfü ilə) genişdir, (O, hər şeyi) biləndir! Sizin haminiz və rəhbəriniz yalnız Allah, Onun Peyğəmbəri və iman gətirən, namaz qılan və rükuda olduqları halda zəkat verənlərdir. Hər kəs Allah, Onun peyğəmbərləri və iman gətirənlərin rəhbərliyini qəbul edərsə, (qalib olar. Çünki) Allahın firqəsi qalibdir. Ey iman gətirənlər! Sizdən əvvəl kitab verilmiş olanlardan dininizi oyun-oyuncaq hesab edənləri və kafirləri özünüzə dost və rəhbər seçməyin. Əgər möminsinizsə, Allahdan qorxun! ——————————————————————————————- Allahı sevənlər və Allahın sevdikləri: Ayədə kimlərin nəzərdə tutulması və Allahın bu şəkildə kimləri tərifləməsi ilə bağlı hədislər və təfsiçilər arasında fikir ayrılıqları mövcuddur. Sünni və şiə vasitəsilə rəvayət edilmiş çoxlu sayda hədislərdə bu ayənin Xeybərin fəthi zamanı İmam Əli (ə) haqqında nazil olması ilə bağlı fikir birliyi var. Həmin məlumatlarda bildirilir ki, Peyğəmbər (s) İslam ordusunun bir neçə sərkərdəsinin Xeybəri fəth edə bilmədiyini görüb, bir gecə üzünü orduya tutaraq buyurur: “And olsun Allaha, sabah bayrağı elə bir adama tapşıracağam ki, Allahı və Peyğəmbərini (s) sevir, Allah və Peyğəmbəri (s) də onu sevir. O, ardıcıl hücum edər və əsla onların qabağından qaçmaz. Allah onun əli ilə müsəlmanlara qələbə qismət etməyincə bu meydandan geri dönməz.” O, möminlərin əmiri Əlidən (ə) başqası deyildi. Hədislərin birində qeyd edilir ki, Peyğəmbərdən (s) bu ayə haqqında soruşulduqda əlini Salman Farsinin çiyninə qoyub: “Bu şəxs, onun dostları və həmvətənləri nəzərdə tutulmuşdur”, – deyə cavab verir. Deməli, bu hədisdə Peyğəmbər (s) iranlıların müsəlman olacağı, onların İslamın müxtəlif sahələr üzrə inkişafı istiqamətində səmərəli fəaliyyətlər göstərəcəyi ilə bağlı öncədən xəbər vermişdir. Sonra Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Əgər din (başqa bir hədisdə elm) Sürəyya (Ülkər) ulduzundan asılı olsa, Farsdan (İrandan) olan kişilər onu əldə edəcəklər.” Bəzi hədislərdə bu ayənin həzrət Mehdinin (ə) dostları haqqında nazil olduğu qeyd edilmişdir. Onlar bütün gücləri ilə haqq dindən dönmüşlər qarşısında duracaq, dünyanı iman və haqq-ədalətlə dolduracaqlar. Əlbəttə, ayənin təfsiri ilə bağlı qeyd edilmiş bu hədislər bir-biri ilə təzad təşkil etmir. Çünki bu ayə geniş məzmun ifadə edir. Əli (ə) və Salman Farsi onun ən bariz nümayəndələridir. Ayə eyni zamanda bu proqramları davam etdirən insanlara da şamil olur, baxmayaraq ki, hədislərdə onlar qeyd edilməmişdir[49]. Namazın rükusunda zəkat vermək: Bütün şiə təfsirçiləri və sünni təfsirçilərinin çoxu “iman gətirən, namaz qılan və rükuda olduqları halda zəkat verənlərdir” ayəsində şəxsən möminlərin əmiri Əli ibn Əbutalibin (ə) nəzərdə tutulduğunu bildirmişlər. İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: “Müsəlman olmuş bir qrup yəhudi, Peyğəmbərin (s) yanına gəlib soruşdu: “Ey Allahın elçisi, həzrət Musa (ə) Yuşə ibn Nunu öz canişini təyin etdi. Bəs sizdən sonra sizin canişininiz və bizim rəhbərimiz kim olacaq?” Bu vaxt “Maidə” surəsinin 55-ci ayəsi nazil oldu. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Qalxın!” Hamı qalxıb məscidə doğru yollandı. Məsciddən bir dilənçi çıxdı. Peyğəmbər (s): “Kimsə sənə nə isə verdi?”, – deyə soruşdu. Dilənçi “Bəli, bu üzüyü.” Peyğəmbər (s) soruşdu: “Onu sənə kim verdi?” Dilənçi İmam Əlini (ə) göstərib: “O namaz qılan kişi”, – deyə cavab verdi. Allahın elçisi soruşdu: “Onu sənə verəndə hansı vəziyyətdə idi?” Dilənçi: “Rükuda idi”, – deyə cavab verdi. Bu vaxt Peyğəmbər (s) təkbir dedi, məsciddəkilər də təkbir dedilər. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Məndən sonra Əli sizin rəhbərinizdir!” Camaat dedi: “Şadıq ki, Allah Rəbbimiz, Muhəmməd Peyğəmbərimiz, Əli ibn Əbutalb (ə) mövla və rəhbərimizdir.” Sonra Allah-taala “Maidə” surəsinin 56-cı ayəsini nazil edərək buyurdu: “Hər kəs Allah, Onun peyğəmbərləri və iman gətirənlərin rəhbərliyini qəbul edərsə, (qalib olar. Çünki) Allahın firqəsi qalibdir.”[50] Diqqətdən qaçırmamalıyıq ki, 56-cı ayədə “iman gətirənlər” deyilərkən bütün iman gətirən şəxslər deyl, əvəvlki ayədə müəyyən xüsusiyyətlərlə vəsf edilmiş şəxs nəzərdə tutulmuşdur[51]. Siz (azan deyib camaatı) namaza çağırdığınız zaman onlar onu məsxərəyə qoyar, ələ salarlar. Bu, onların anlamaz olmalarındandır. De: “Ey kitab əhli! Bizə nöqsan tutmağınız yalnız bizim Allaha, bizə nazil edilənə və bizdən daha əvvəl nazil edilənlərə inanmağımıza və sizin əksəriyyətinizin haqq yoldan çıxmasınamı görədir?! De: “Dərəcələri, cəzaları Allah yanında bundan daha pis olan şəxslər haqqında sizə xəbər verimmi? Allahın Öz rəhmətindən uzaqlaşdırdığı, qəzəbləndiyi, meymunlara, donuzlara çevirdiyi, bütpərəst şəxslər dərəcə baxımından daha pis və doğru yoldan daha çox azanlardır! Yanınıza gəldikləri zaman: “Biz iman gətirdik!” – deyirlər. Halbuki onlar (sizin hüzurunuza ürəklərində gizlətdikləri) küfrlə daxil olmuş, küfrlə də çıxıb getmişlər. Allah onların gizlətdiklərini daha yaxşı bilir! Onların bir çoxunu günah işləməyə, düşmənçilik etməyə və haram yeməyə tələsən görərsən. Onların gördüyü işlər necə də pisdir! Nə üçün nəsrani və yəhudi alimləri onlara günah sözlər danışmağı və haram yeməyi qadağan etmirlər? Onların törətdiyi əməllər necə də pisdir! Yəhudilər dedilər: “Allahın əli (zəncirlə) bağlıdır!” Bu dedikləri sözə görə onların öz əlləri bağlansın və Allahın rəhmətindən uzaq olsunlar! Xeyr, Allahın hər iki əli (qüdrəti) açıqdır. İstədiyi kimi lütf (və ehsan) edər. Rəbbindən sənə nazil edilən bu ayələr onların bir çoxunun küfrünü və azğınlığını artırar. Biz onların arasına Qiyamət gününə qədər davam edəcək düşmənçılik və kin saldıq. Onlar nə zaman müharibə alovunu yandırdılarsa, Allah onu söndürdü. Onlar yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə çalışarlar. Allah isə fitnə-fəsad törədənləri sevməz! ————————————————————————————— Məsx (metomorfoz): Ayənin “meymunlara, donuzlara çevirdiyi” ifadələri ilə nəsxə-metomorfoza (insanın heyvan şəkli alması, ona çevrilməsi) mövzusuna işarə edilmişdir. Quranın bir neçə yerində şənbə səhabələri metomorfozu və onların meymuna çevrilməsindən söhbət açılmışdır. Belə ki, “Bəqərə” surəsinin 65-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Şübhəsiz, sizin aranızdan şənbə günü əmrə uymayıb günah edənlər haqqında məlumatınız var . Biz də onlara: “Qovulmuş meymunlar olun!” – dedik.” Bəzilərinin yazdığına görə, göydən süfrə endirildikdən sonra həzrət İsanın (ə) kafir olmuş bir qrup səhabəsi donuza çevrildi. Bəzi hədislərdə itaətsizlik göstərmiş bəzi insanların metomorfozaya uğradığı qeyd edilmişdir. Metomorfoza bu dünyada insanların batini siması üzərindən pərdələrin çəkilməsidir. Bu hadisə dünyanın bu mərhələsində bəzi üsyankar cəmiyyətləri məhdud şəkildə cəzalandırmaq və digər insanları ayıltmaq üçün məhdud çərçivələrdə baş vermişdir. Pərdələrin qaldırılması prosesi axirətdə daha geniş şəkildə, Qiyamət günü isə mütləq şəkildə baş verəcək. Hədislərin birində belə qeyd edilir: Həcc mövsümündə Əbu Bəsir adlı bir nəfər İmam Sadiqə (ə) dedi: “Nə çox hacı var!” İmam (ə) buyurdu: “Nə çox fəryad qoparan, nə az hacı var!” Sonra Allahın istəyi ilə Əbu Bəsirin gözündən pərdəni qaldırdı. Əbu Bəsir həcc ziyarəti edənlərə nəzər saldıqda müxtəlif heyvanlar arasında az sayda insan olduğunu gördü[52]. Yəhudilərin Allahla bağlı nalayiq inancları: Təfsirçilər bu ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı müxtəlif fikirlər söyləmişlər. Ən düzü də budur ki, yəhudilər “Bəqərə” surəsinin 245-ci ayəsində (Allaha yaxşı borc verən varmı?) olduğu kimi, sədəqələrin Allaha borc verilməsi kimi təqdim edildiyini eşitdikdə rişxəndlə dedilər: “Allahın əli bağlıdır. Dinin yayılması və dəvətinin yaşaması üçün ehtiyac duyulan qədər xərc çəkə bilmir, buna görə də insanlardan borc istəyir.” Hər halda ayənin nazilolma səbəbi nə olursa-olsun, yəhudilərin bu çirkin fikirləri (bəzi hadisələrdə Allahın əl-qolunun bağlı olması) onların dini təlimlərindən və mövcud Tövratlarından kənar deyil. Günümüzdə mövcud olan Tövratda bəzi işlərin Allahı aciz qoya biləcəyi və Onun bəzi məqsədlərə çatmasına mane ola biləcəyi qeyd edilmişdir. Allahın istəyinin həyata keçməsinə mane olan bəzi insanlar haqqında olan hekayələri buna misal göstərmək olar. Adəm və digər keçmiş peyğəmbərlərin Tövratdakı hekayələri bunun bariz nümunəsidir. Yəhudlərin elə inancları var ki, həmin inanclar Allaha layiq olmayan xüsusiyyətlərin aid edilməsinə imkan verir. Onlar Allahın əl-qolunun bağlı olması məsələsini istehza edərək desələr də, bu, əslində, onların Allahla bağlı olan inanclarından qaynaqlanır. Bəzi hədislərdə qeyd olunan sözlərin mənbəyi olan inanclardan söz açılmışdır. Məsələn, qeyd olunan ayəni təfsir edərkən İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Yəhudilər “Allahın əl-qolu bağlıdır” deyərkən yaradılışı tamamladıqdan sonra Allahın daha öncədən müəyyən etdyi işlərdən başqa heç bir yeni iş görmədiyini nəzərdə tuturdular.” Lakin Allah onların bu sözlərini rədd edərək buyurdu: “Allahın hər iki əli (qüdrəti) açıqdır. İstədiyi kimi lütf (və ehsan) edər.” Yəni məsləhət gördükdə istədiyi işi təxirə salır və ya gecikdirir, azaldır və ya artırır[53]. 65. Əgər kitab əhli iman gətirsə və təqvalı olsa, Biz onları bağışlayar və özlərini də Cənnətin bol nemətli bağlarına daxil edərik. Əgər onlar Tövrata, İncilə və Rəbləri tərəfindən nazil edilənə (Qurana) əməl etsələr, göyün və yerin nemətlərindən yeyəcəklər. Onların bir qrupu mötədildir. Lakin çoxu pis işlərlə məşğuldur. Ya Peyğəmbər! Rəbbin tərəfindən sənə nazil ediləni (insanlara) tam çatdır. Əgər (bunu) etməsən, Onun (Allahın) risalətini (sənə həvalə etdiyi elçilik, peyğəmbərlik vəzifəsini) yerinə yetirməmiş sayılarsan. Allah səni insanlardan qoruyacaq. Allah (inadkar) kafir camaatı düz yola yönəltməz! De: “Ey kitab əhli! Tövrata, İncil və Rəbbiniz tərəfindən sizə nazil edilmiş olana (Qurana) əməl etmədikcə, sizin heç bir düzgün əməliniz olmaz. Rəbbin tərəfindən sənə nazil edilən (Quran) onlardan bir çoxunun yalnız azğınlığını və küfrünü artıracaqdır. Elə isə onlara (onların etdiklərinə) görə kədərlənmə! İman gətirənlərdən, yəhudilərdən, sabiilərdən və xaçpərəstlərdən Allaha və axirət gününə inanıb yaxşı iş görənlərin heç bir qorxusu yoxdur və onlar qəm-qüssə də görməzlər! Biz İsrail oğullarından əhd alıb onlara peyğəmbərlər göndərdik. Nə vaxt hər hansı peyğəmbər onlara istəkləri ilə üst-üstə düşməyən bir hökm gətirirdisə, (həmin peyğəmbərlərin) bir qismini yalançı hesab edər, bir qismini də öldürərdilər. —————————————————————————————– Qədir-xumda Əlinin (ə) xəlifəliyinin elan edilməsi: Şiə təfsirçi və alimləri, habelə sünni təfsirçi və alimlərin çoxu bu ayənin nazilolma səbəbindən danışarkən ayənin vida həccindən (Peyğəmbərin (s) sonuncu həcc ziyarəti) sonra nazil olduğunu, ayədə Peyğəmbərdən (s) sonra həzrət Əlinin (ə) canişinliyinin elan edilməsi məsələsindən bəhs edildiyini bəyan etmişlər. Həmin ilin Qurban bayramından səkkiz gün sonra həcc ziyarətindən qayıdan müsəlmanlar Cöhfə ərazisinə, Qədir-xumun quru və yandırıcı çöllərinə, müsəlmanların bir-birindən ayrılıb öz vətənlərinə üz tutduğu dörd yolayrıcına çatırlar. Burada vəhy mələyi enərək Allah tərəfindən bu ayəni Peyğəmbərə (s) nazil edir. Peyğəmbər (s) bəzi tarixi mənbələrin qeyd etdiyinə görə, sayı 124 minə çatan müsəlmanları həmin məkana toplayır. Uzun-uzadı xütbəsi əsnasında Əli ibn Əbutalibi (ə) açıq şəkildə özünün canişini təyin edir, hakimiyyətini müsəlmanlara qəbul etdirir. Allah-taala bu ismarışını insanlara çatdırdıqdan sonra “Maidə” sürəsinin üçüncü (bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün (əbədi) din olaraq İslamı qəbul etdim) ayəsi nazil olur. Həmin gün çox səs-küylü bir gün olur. Hamı bu münasibətlə Əlini (ə) təbrik edir. Həmin gün onu təbrik edən məşhur səhabələr arasında Əbubəkr və Ömər də olur. Təbrik edərkən onlar izdihamın önündə Əliyə (ə) “afərin sənə, afərin sənə ey Əbutalibin oğlu! Mənim və bütün mömin kişi və qadınların rəhbəri oldun.” – demişlər.[54] Bu ayədə iki nüans diqqəti daha çox cəlb edir: Ayənin “əgər (bunu) etməsən, Onun (Allahın) risalətini (sənə həvalə etdiyi elçilik, peyğəmbərlik vəzifəsini) yerinə yetirməmiş sayılarsan” cümləsi ayədəki göstərişin çox böyük əhəmiyyət daşımasından xəbər verir. Şübhəsiz ki, Peyğəmbər (s) Allahın ona həvalə etdiyi peyğəmbərlik vəzifəsini icra edirdi. Lakin ayədə qeyd olunan şərt ayədəki hökmün nə qədər mühüm olduğunu göstərmək üçündür. Ayənin zahiri məzmunu Allah-taalanın: “Ey Peyğəmbər, əgər Əlini (ə) öz canişinin təyin etməsən, Allahın risalətini yerinə yetirməmisən”, – deyə buyurduğunu ifadə edir. Ayənin batini mənasına gəldikdə isə Allah-taala bütün müsəlmanlara dinlərinin İmam Əlinin (ə) rəhbərliyindən asılı olduğunu elan edir. Ayənin “Allah səni insanlardan qoruyacaq” cümləsi Peyğəmbərin (s) bu ayədə nazil olan və bəyan edilməsi əmr edilən hökmü çatdırmaqdan ehtiyatlandığını, hökmü elan edəcəyi təqdirdə, Peyğəmbərin (s) canına təhlükə yaranacağı və ya dinin natamam qalacağı ilə bağlı qorxu keçirdiyini ifadə edir. Məlumdur ki, Peyğəmbər (s) öldürüləcəyindən əsla qorxmamışdır. Bütün ömrünü Allah yolunda çalışmağa sərf etməsi və bu yolda fədakarlıq göstərməsi də onun öz canından qorxmadığını deməyə əsas verir. Peyğəmbərin (s) qorxusu bundan idi ki, bu hökmü elan etdikdən sonra insanlar Peyğəmbəri (s) elə şeylə ittiham edərdilər ki, bu hökm uğursuzluğa düçar olardı. Allah-taala bu ayədə Peyğəmbərə (s) onu insanların təhlükəsindən qoruyacağı ilə bağlı zəmanət verir. İki böyük səhabə – İbn Abbas və Cabir ibn Abdullah Ənsariyə istinad edilən bir məlumatda belə qeyd edilir: “Allah-taala Peyğəmbərə (s) göstəriş verir ki, Əlini (ə) insanların önündə açıq-aşkar şəkildə rəhbər təyin etsin. Ancaq Peyğəmbər (s) insanların “öz əmisi oğlunu təyin etdi” deyəcəklərindən və ona bu məsələdə tənələr yağdıracağından ehtiyat edirdi. Allah-taala Peyğəmbərə (s) vəhy edib buyurdu: “Ya Peyğəmbər! Rəbbin tərəfindən sənə nazil ediləni (insanlara) çatdır.” Bundan sonra Peyğəmbər (s) Qədir-Xum günü Əlinin rəhbərliyini elan etdi[55]. Heç bir bəla üz verməyəcəyni güman etdilər. Buna görə də kor və kar oldular (həqiqətləri görmədilər və haqq sözləri eşitmədilər). Sonra Allah onların tövbələrini qəbul etdi. Bundan sonra onların bir çoxu yenidən (qəflət yuxusuna getdi) görməz və eşitməz oldu. Allah onların nə etdiklərini görəndir! “Allah Məryəm oğlu Məsihdir!” – deyənlər şübhəsiz ki, kafir oldular. (Halbuki) Məsih (İsa) belə demişdi: “Ey İsrail oğulları! Mənim və sizin Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin! Allaha şərik qoşana Allah, şübhəsiz ki, Cənnəti haram etmişdir. Onun yeri Cəhənnəmdir. Zalımların heç bir köməkçisi yoxdur!” “Allah üç ilahdan biridir!” – deyənlər, əlbəttə, kafir olmuşlar. Tək olan Allahdan başqa heç bir məbud yoxdur. Əgər dediklərindən əl çəkməsələr, onlardan kafir olanlara, şiddətli bir əzab üz verəcəkdir. Məgər onlar Allaha tərəf qayıdıb Ondan bağışlanmalarını istəməyəcəklər? Axı Allah bağışlayandır, mərhəmətlidir! Məryəm oğlu Məsih ancaq bir peyğəmbərdir. Ondan əvvəl də peyğəmbərlər gəlib getmişdir. Onun anası isə çox doğru danışan bir qadın idi. Onların hər ikisi yemək yeyirdi. Gör Biz ayələri onlara necə aşkar edirik, onlar (bu ayələrdən) gör necə üz çevirirlər! De: “Allahı qoyub sizə nə bir zərəri, nə də bir xeyiri olmayan şeylərəmi ibadət edirsiniz? Halbuki Allah (hər şeyi) eşidəndir, biləndir!” ——————————————————————————————– Yəhudilərin irqi təəssübkeşliyi qəflət və həqiqətləri görməzliyin mənşəyidir: Təfsirçilər bu ayəni təfsir edərkən belə qeyd etmişlər: Yəhudilərin istənilən çirkinliyə bulaşmalarına baxmayaraq, bəla göndərilməyəcəyini güman etmələrinin səbəbi onların Yaqubun (İsrail) nəslindən olduqları üçün üstün olduqlarını düşünmələri, özlərini Allahın övladları və dostları hesab etmələri ilə bağlı idi. Bu irqi təəssübkeşlik onların heç bir əzaba məruz qalmayacağı qənaətinə gəlməsinə səbəb olmuşdu. Bu yanlış inanc onları haqqı görməz, Peyğəmbərin dəvətini və xeyirlərinə olan sözləri eşitməz etmişdi[56]. “Onların bir çoxu” ifadəsi təkrar edilən “kar və kor oldular” cümləsindən sonra gələrək, hər iki cümləni izah edir. Yəni həqiqətlərdən xəbərsiz olmaq, həqiqətlərə qarşı kar və kor olmaq ümumi səciyyə daşımırdı, aralarında yaxşı olan azlıq da var idi. Bu, Quranın yəhudilər haqqında olan cümlələrinin irqi və milli səciyyə daşımadığını, yalnız onların əməllərinin diqqət mərkəzinə alındığını göstərən parlaq dəlillərdəndir. Bəzi təfsirçilər “kar və kor oldular” cümləsinin nə üçün təkrarlandığını izah edərkən bildirmşlər ki, onların təkrar edilməsi İsrail oğullarının başına gəlmiş iki hadisə ilə bağlıdır. Bu hadisələrin biri babillilərin hücumu, digəri isə iranlıların və romalıların hücumu zamanı baş vermişdir. Belə bir ehtimal da var ki, onlar tez-tez belə olurdular. Gördükləri işlərin acı nəticələrini gördükdən sonra tövbə edir, yenidən tövbələrini pozurdular. Yəni hadisə iki dəfə təkrar edilməmişdi[57]. Üçlük inancı və onun əsassızlığı: Təfsirçilərin bir çoxu hesab edir ki, bu və sonrakı ayədə xristianlığın iki fərqli inancına və firqəsinin olduğuna işarə edilmişdir. Onların bir qrupu hesab edir ki, xristanların bir dəstəsi Allahla İsanı eyniləşdirir, ikinci dəstəsi isə onların üç Allaha inandığını düşünür. Xrisitanlıqla bağlı irəli sürülmüş bu fikirlər həqiqəti əks etdirmir. Çünki müsəlmanlar arasında Allahın təkliyi və tövhid inancı yekdilliklə şəksiz-şübhəsiz qəbul edildiyi kimi, üçlük inancı da bütün xristianlar tərəfindən qəbul edilir. Əlbəttə, onlar ilahların üç olduğuna etiqad bəsləməklə yanaşı, onu həqiqi olan vahid kimi də qəbul edirlər. Onların inancına görə, üç həqiqi vahid bir həqiqi vahidi təşkil etmişdir. Bu və sonrakı ayədə bu inancın iki fərqli yönünə işarə edilmişdir. Birinci ayədə üç tanrının vəhdətinə, ikinci ayədə isə onların çoxluğuna inandıqlarına işarə edilmişdir. Bu iki ayənin ardıcıl gəlməsi və bu aydın dəlilə işarə edilməsi onların inacının puç olduğunu sübuta yetirmək üçündür. Necə ola bilər ki, tanrı bəzən Məsih və Ruhulqüdslə eyni, bəzən isə onlardan biri olur? Üçün birə bərabər olması ağlabatandırmı? Xristianlar arasında üç tanrı inancına malik olmayan heç bir qrupun olmaması bizim irəli sürdüyümüz fikri təsdiq edir[58]. İsanın (ə) çarmıxa çəkilməsi inancı və onun yozumu: Ayənin Həzrət İsanın (ə) dilindən deyilmiş “Allaha şərik qoşana Allah, şübhəsiz ki, Cənnəti haram etmişdir. Onun yeri Cəhənnəmdir. Zalımların heç bir köməkçisi yoxdur!” cümləsi xristianların yanlış inanclarından birini puça çıxarır. Onların inancına görə, həzrət İsa (ə) çarmıxa çəkilməyi özü istəmiş, canını ardıcıllarına fəda etmişdir. O, çarmıxa çəkildiyi üçün xristianların günahları bağışlanmış, üzərlərindən vəzifələr götürülmüşdür. Sonra heç bir od görmədən Cənnətə daxil olacaqlar. Bu ayədə onların sözügedən batil inancları rədd edilir və İsanın (ə) öz dilindən bəyan edilir ki, müşrik olan şəxs Cəhnnəmə daxil olacaq və heç vaxt Cənnət üzü görməyəcək[59]. De: “Ey kitab əhli! Dininizdə ifrata varmayın, haqsız danışmayın. Daha öncə yolunu azmış, bir çoxlarını da azdırmış və doğru yoldan çıxmış bir tayfanın nəfsani istəklərinə uymayın!” İsrail oğullarından kafir olanlara həm Davudun, həm də Məryəm oğlu İsanın dilindən lənət oxundu. Bu, onların günah etmələrinə və həddi aşmalarına görə idi. Onlar bir-birini etdikləri çirkin əməllərdən çəkindirmirdilər. Onların gördükləri iş necə də pis idi! Onların bir çoxunun kafirlərlə (bütpərəstlərlə) dostluq etdiyini görürsən. Gör nəfslərinin əvvəlcədən onlar üçün hazırladığı şey (küfr) necə pisdir ki, Allahın onlara qəzəbi tutmuşdur. Onlar əbədi əzab içində qalacaqlar! Əgər onlar Allaha, Peyğəmbərə və ona nazil olana inansaydılar, onları (kafirləri) özlərinə dost tutmazdılar. Lakin onların çoxu itaətdən çıxmış fasiqlərdir! Yəhudiləri və müşrikləri möminlərin ən qatı düşməni, “biz xaçpərəstik”, – deyənləri isə onların ən yaxın dostu olduğunu görəcəksən. Bu, onların arasında (bilikli, abid) keşiş və rahiblərin olması və (haqq qarşısında) təkəbbürlü olmamalarına görədir. —————————————————————————————- Özlərini təkallahlı inanclısı kimi göstərən müşriklər: Təfsirçilər ayənin “daha öncə yolunu azmış, bir çoxlarını da azdırmış və doğru yoldan çıxmış bir tayfanın nəfsani istəklərinə uymayın!” cümləsində bütpərəstlərin nəzərdə tutulduğunu qeyd etmişlər. Quran ayələrinə əsasən deyə bilərik ki, kitab əhlinin yanlış və şirkə bulaşmış inancları bütpərəst kafir və müşriklərin inanc və fikirlərindən qaynaqlanmışdır. Belə ki, “Tövbə” surəsinin 30-cu ayəsində belə buyurulmuşdur: “Yəhudilər: “Üzeyir Allahın oğludur”, xaçpərəstlər də: “Məsih Allahın oğludur”, – dedilər. Onların dilində gəzən bu sözlər daha öncə küfr edənlərin sözlərinə bənzəyir.” Gördüyümüz kimi, “Maidə” surəsinin 77-ci ayəsində bu həqiqətə işarə edilmişdir. Tarixi araşdırma və tədqiqatlar apardıqdan sonra “ata və oğul” inancının kitab əhlinə qədim dövrlərdə yaşamış bütpərəstlərdən keçdiyi məlum olur. Bu inanc Hindistanın Brahman və Budda, Çin, Qədim Misir və sair ərazilərdə mövcud olmuş bütpərəst inanclarından qaynaqlanır. Sözügedən inanc kitab əhlinin təbliğatçıları vasitəsilə bu dinlərə yol açmış və din adı ilə təzahür etmişdir. Deməli, onların dinləri zahirən tövhid dini olsa da, əslində, bütpərəstlikdir. Yəhudilər Üzeyiri, xristianlar isə İsanı (ə) Allahın oğlu hesab edirlər[60]. Davud (ə) və İsanın (ə) Bəni-İsrail kafirlərini lənətləməsi: Təfsirçilər təkcə bu iki peyğəmbərin adının çəkilmə səbəbi ilə bağlı ehtimallar irəli sürmüşlər. Bəziləri bunun səbəbini həzrət Musadan (ə) sonra bu ikisinin ən məşhur peyğəmbər olması ilə izah etmişlər. Bəziləri hesab edir ki, kitab əhlinin çoxu Davudun (ə) övladları olmaları ilə fəxr etdikləri üçün Quran Davudun (ə) küfr və azğınlıq yolunu gedənlərə lənət etdiyini qeyd etmişdir. Bəziləri hesab edir ki, sözügedən ayə bu iki böyük peyğəmbəri qəzəbləndirən və lənət etmələrinə səbəb olan iki tarixi hadisəyə işarə edir[61]. Son fikri İmam Baqirin (ə) bir hədisi də təsdiq edir. İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: “Davud İlə əhalisini lənətlədi. Çünki onlar şənbə günü günah etmişdilər[62]. Bu hadisə onun zamanında baş vermişdi. Davud (ə) belə buyurmuşdu: “İlahi, lənəti onlara paltar kimi geyindir, kəmər kimi hər iki böyürlərindən dola. Allah onları meymunlara çevirdi.” İsa (ə) isə göydən süfrə gəldikdən sonra kafir olmuş şəxsləri lənətləmişdi.” Hədislərdə qeyd edilənlərə əsasən həzrət İsanın (ə) lənətlədiyi insanlar donuza çevrilmişdilər[63]. Yəhudilərin müsəlmanlarla düşmənçiliyi, xristianların müsəlmanlarla dostluğu: Təfsriçilərin çoxu bu və sonrakı bir neçə ayənin Peyğəmbər (s) zamanında yaşamış Həbəşistan kralı Nəcaşi və dostları haqqında nazil olduğu qənaətindədirlər. 82-ci ayədə Peyğəmbərin (s) müasirləri olmuş yəhudi və xristianlar müqayisə edilmiş, yəhudi və müşriklərin möminlərin qatı düşmənləri, “biz xristianıq” – deyənlərin isə onların dostları olduğu qeyd edilmişdir. İslam tarixi İslama qarşı olan müharibələrin çoxunda yəhudilərin müharibələrə birbaşa və dolayı şəkildə müdaxilə etdiyini, düşmənçilikdən əsla çəkinmədiklərini və çox cüzu hissəsinin İslama meyl göstərdiyini təsdiq edir. Halbuki müsəlmanların apardığı müharibələrdə onların xristianlarla daha az qarşılaşdıqlarının, Nəcaşi və dostlarının simasında daha çox xristianın müsəlmanların sıralarına qatıldığının şahidi oluruq[64]. Bu münasibət formaları Peyğəmbərdən (s) sonra da davam etdirilmişdir. Keçən əsrlər ərzində çoxlu sayda xristianın İslamı qəbul etməsinin şahidi olduğumuz halda, yəhudi və bütpərəstlərdən çox az sayda insanın müsəlman olduğunu görürük[65]. Peyğəmbərə nazil olanı dinlədikləri zaman həqiqəti tapdıqları üçün onların gözlərinin yaşla dolduğunu görürsən. Onlar (belə) deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Biz iman gətirdik, bizi (Mühəmmədin dostları ilə birlikdə haqqa) şahid olanlarla bir yerə yaz! Rəbbimizin bizi əməlisalehlər zümrəsinə daxil etməsini arzu etdiyimiz halda, biz nə üçün Allaha və bizə Haqdan gələnə inanmayaq?! Allah da bu sözlərinə görə onlara ağacları altından çaylar axan Cənnət bağları əta etdi. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Yaxşı işlər görənlərin mükafatı budur! Kafir olub ayələrimizi yalan hesab edənlər isə cəhənnəmlikdirlər! Ey iman gətirənlər! Allahın sizə halal buyurduqlarını haram etməyin və həddi aşmayın. Çünki Allah həddi aşanları sevməz! Allahın sizə verdiyi halal və təmiz nemətlərdən yeyin. İnandığınız Allahdan qorxun! Allah sizi qeyri-ixtiyari içdiyiniz andlarınıza görə cəzalandırmaz, lakin (ixtiyari) içdiyiniz andları (pozmağa) görə cəzalandırar. Bu cür andları pozmağın kəffarəsi ailənizə verdiyiniz normal qidalardan on yoxsula yedirdib doyurmaq, yaxud geyindirmək, yaxud da bir kölə azad etməkdir. Bunları etməyə imkanı olmayan şəxs üç gün (dalbadal) oruc tutmalıdır. Bu, içdiyiniz andların kəffarəsidir. Andlarınızı qoruyun (onları pozmaqdan çəkinin). Allah ayələrini sizə belə izah edir ki, bəlkə, şükür edəsiniz! ——————————————————————————————- Nəcaşi müsəlman olduğunu gizlətdi: Əvvəlki ayənin izahını verərkən bu ayələrin Nəcaşi və dostları haqqında nazil olduğunu qeyd etdik. Təfsirçilər yazırlar ki, Peyğəmbər (s) Məkkədə olduğu müddətdə müşriklərin onun dostlarına zərər vuracağından ehtiyat edirdi. Buna görə də Cəfər ibn Əbutalib, İbn Məsud və Osman ibn Məzunu bir qrup səhabəsi ilə birlikdə Həbəşistan kralı Nəcaşinin yanına göndərdi. Bu xəbər müşriklərə yetişdikdə Əmr ibn Ası bir dəstə ilə Nəcaşinin sarayına yolladılar. Nəcaşinin sarayına Peyğəmbərin (s) səhabələrindən daha tez çatan bu dəstə ona dedi: – Aramızdan bir nəfər qalxıb peyğəmbər olduğunu deyir, Qüreyş ağıllılarını günahkar və azğın hesab edir. Xalqını sənin üzərinə qaldırmaq üçün ölkənə bir dəstə göndərib. Biz düşündük ki, yaxşı olar ki, səni də bu hadisədən xəbərdar edək. Nəcaşi dedi: – Yanıma gəlsələr, söylədikləri haqqında düşünərəm. Peyğəmbərin (s) səhabələri Həbəşistana çatdıqdan sonra birbaşa saraya yollandılar və saray gözətçilərinə “Allah dostlarına icazə verin!”, – dedidlər. Nəcaşi dedi: – Onlara icazə verin. Allah dostlarına salam olsun! Səhabələr saraya daxil olduqdan sonra salam verdilər. Müşriklər dedilər: – Gördün, biz düz deyirik? Onlar sizə məxsus olan qayda ilə salam vermədilər. Nəcaşi: – Siz nə üçün mənə məxsus olan qayda ilə salam vermədiniz? Səhabələr: – Biz sənə Cənnət əhlinə və mələklərə xas olan qayda ilə salam verdik. Nəcaşi: – Sizin dostunuz İsa (ə) və anası haqqında nə deyir? Səhabələr: – O, Allahın bəndəsi və peyğəmbəridir. Allah tərəfindən olan söz və Məryəmin bətninə üfürülmüş bir ruhdur. Məryəm haqqında isə belə buyurur: “O, əsla ailə qurmamış təmiz, iffətli və namuslu bir xanımdır.” Nəcaşi yerdən bir ağac götürüb dedi: – İsa (ə) və anası sizin dostunuzun söylədiklərindən hətta bu çubuq qədər artıq söz deməyiblər. Nəcaşinin bu sözləri müşriklərin xoşuna gəlmədi, keçirdikləri narahatlıq hissindən rəngləri dəyişdi. Nəcaşi onlara dedi: – Sizə nazil olandan mənim üçün oxuyarsınızmı? Səhabələr: – Əlbəttə. – Oxuyun! Səhabələr Qurandan ayələr oxudular. Bu vaxt Nəcaşinin yanında bir qrup keşiş, rahib və digər xristian inanclılarından var idi. Səhabələr ayələrdən oxuduqca, haqqı tapdıqları üçün bəzi rahib və keşişlərin gözündən yaş axırdı. Ayələrdə (Maidə-82-83) onların bu vəziyyətinə işarə edilmişdir. Bəzi hədislərdə Nəcaşi və dostlarının İslamı qəbul etdiyi qeyd edilmişdir. Nəcaşi Həbəşistanı tərk edib Peyğəmbərin (s) yanına yollanana qədər canını qorumaq üçün müsəlman olduğunu gizlətmişdi. Lakin yolda ikən canını Allaha tapşırmışdır[66]. İslam rahiblik və asketizm dini deyil: Bu ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı müxtəlif hədislər nəql olunub. Onların ümumi məzmunu belədir: Peyğəmbərin (s) bir qrup səhabəsi qərara gəlir ki, Allaha yaxın olmaq üçün gecə yatmaq, ət yemək, gündüzləri yeyib-içmək və sair kimi işlərə son qoysunlar. Bu xəbər Peyğəmbərə (s) çatdıqda narahat olub belə buyurur: “Nə üçün bəzi adamlar halal və pak olan şeyləri özlərinə haram ediblər? Bilin ki, gecələri yatıram, yaxınlıq edirəm, gündüzləri yemək yeyirəm. Mənim sünnəmdən üz döndərən məndən deyil.” Allah-taala da bu ayəni nazil edir[67]. Bununla da Allah və Peyğəmbər (s) İslamın rahiblik, guşənişinlik və asketizm dini olmadığını elan etmişdir. İnsanların bütün meyl və istəkləri hikmət və məsləhətə əsaslanır. Allah-taala din vasitəsilə bu meyl və istəkləri tənzimləyir, doğru-düzgün istiqamətdə istifadəsini göstərir. Ey iman gətirənlər! Şərab, qumar, bütlər və fal oxları çirkin (iş) və Şeytan əməlidir. Bunlardan çəkinin ki, bəlkə, nicat tapasınız! Şübhəsiz ki, Şeytan içki və qumar vasitəsilə aranıza ədavət və kin salmaq, sizi namazdan və Allahı xatırlamaqdan yayındırmaq istər. (Bu qədər ziyandan, fəsaddan və qadağadan sonra) çəkinəcəksinizmi? Allaha və Peyğəmbərə itaət edin və (Onun əmrinə itaətsizlik göstərməkdən) qorxun. Əgər (itaətdən) boyun qaçırsanız (cəzalandırılacaqsınız), bilin ki, Peyğəmbərimizin vəzifəsi yalnız açıq-aşkar təbliğdir (və bu vəzifəsini sizin qarşınızda yerinə yetirib). İman gətirib yaxşı işlər görənlərə təqvalı olub iman gətirdikləri, saleh əməllər etdikləri, sonra təqvalı olub iman gətirdikləri, sonra yenə təqvalı olub yaxşı işlər gördükləri təqdirdə, (haram edilməmişdən əvvəl) içdikləri şeylərdən ötrü günah yazılmaz. Allah yaxşı iş görənləri sevər! Ey iman gətirənlər! Allah gizlində Ondan qorxanları tanıtdırmaq üçün sizi əllərinizin və nizələrinizin çata biləcəyi bir ovla imtahan edəcəkdir. Bundan sonra həddi aşanı şiddətli bir əzab gözləyir! Ey iman gətirənlər! Ehramda olarkən ov etməyin. Sizlərdən ovu qəsdən öldürən hər bir kəs öldürdüyünün əvəzində bənzər bir heyvan kəffarə ödəməlidir. Özünüzdən olan iki ədalətli kişi onun eyni dəyərə malik əvəz olduğunu təsdiq etməli və o, Kəbəyə qurban edilməlidir. (Əgər qurban kəsməzsə,) ya yoxsulları yedirtməli, ya da əvəz olaraq oruc tutmalıdır ki, gördüyü işin cəzasını dadsın. Allah keçmişdə olanları bağışlamışdır. Hər kəs bundan sonra belə bir iş görsə, Allah ondan intiqam alar. Allah yenilməz qüvvət sahibi, intiqam sahibidir! —————————————————————————————- Şirk səviyyəsində olan bir günah: Şiə və sünni təfsirlərində bu ayə ilə bağlı bir çox nazilolma səbəbləri qeyd edilmişdir. Səd ibn Əbu Vəqqasa istinad edilən bir hədisdə belə nəql edilir: “Bu ayə mənim haqqımda nazil olub. Ənsardan olan bir kişi yemək hazırlayıb bizi də dəvət etmişdi. Ziyafətdə bir dəstə adam iştirak edirdi. Yeməklə yanaşı şərab da içildi. Əlbəttə, bu, İslamda şərab qadağasından əvvəl idi. Şərab qonaqlıqda iştirak edənlərin ağıllarını başlarından çıxardıqdan sonra öz imtiyazları ilə öyünməyə başladılar. Yavaş-yavaş meydan qızışdı, iş o yerə çatdı ki, onlardan biri dəvə sümüyünü götürüb, vurub burnumu sındırdı. Mən Peyğəmbərin (s) yanına gedib bu hadisəni ona danışdım. Bu vaxt bu ayə nazil oldu. “Müsnədi-Əhməd”, “Sünəni-Əbu Davud”, “Nəsai” və “Tirmizi”də belə qeyd edilmişdir: “Ömər dua edərək deyirdi: “İlahi, bizə şərab haqqında açıq-aşkar bir hökm göndər!” “Bəqərə” surəsinin 219-cu (səndən şərab və qumar haqqında soruşurlar. De: “Onlarda böyük günah və insanlar üçün (maddi) mənfəət vardır. Lakin günahları mənfəətlərindən daha böyükdür”) ayəsi nazil oldu. Peyğəmbər (s) ayəni ona oxudu. Lakin o, “Nisa” surəsinin 43-cü (ey iman gətirənlər, sərxoş ikən nə dediyinizi anlamayana qədər namaza yaxınlaşmayın) ayəsi nazil olana qədər yenə də öz duasına davam edib deyirdi: “İlahi, bundan da aşkar hökm göndər!” Nəhayət, “Maidə” surəsinin 90-cı ayəsi nazl oldu və məsələ tamamilə açıq şəkildə elan edildi. Peyğəmbər (s) bu ayəni ona oxuduqda dedi: “Şərab içməkdən çəkinirik.”[68] İmamlardan (ə) şərab içməyin haramlığı və çirkinliyi ilə bağlı çoxlu sayda hədis nəql edilmişdr. İmam Sadiq (ə)  bir hədisində belə buyurmuşdur: “Şərabxor Qiyamət günü Allahın hüzuruna bütpərəst kimi çağırılacaq.”[69] İmam (ə) şərabxoru dinsiz, müşrik və bütpərəstlərlə eyni sırada təqdim edir. Hədislərin birində belə nəql edilir: Bir nəfər İmam Əliyə (ə) dedi: Siz hesab edirsiniz ki, şərabxorluq zina və oğurluqdan daha pisdir? İmam (ə) buyurdu: “Bəli, çünki zina edən adam başqa bir günah etməyə bilər. Amma şərabxor şərab içdikdə zina da edər, adam da öldürər, namazını da tərk edər.”[70] Bilmək lazımdır ki, təkcə şərab içmək deyil, həm də bu əmələ aidiyyatı olan hər bir iş çirkin, haram və cəzaya layiqdir. Belə ki, hədislərin birində Peyğəmbərin (s) on qrup insanı lənətlədiyini oxuyuruq. Həmin insanlar bunlardır: 1. Ağacını əkən; 2. Ağacını qoruyub bəsləyən; 3. Üzümünü sıxan; 4. Onu içən; 5. Badəyə süzən; 6. Onu daşıyan; 7. Gətirəndən alan; 8. Onu satın alan; 9. Onu satan; 10. Onun qarşılığında pul alan[71]. İmam Sadiq (ə) şərabxorun axirət əzabı haqqında belə buyurmuşdur: “Qiyamət günü şərabxor məhşər səhnəsinə üzü qaralmış, ağzı əyilmiş, dili sallanmış, susuzluqdan naləsi ucalan halda daxil olacaq.”[72] Başqa bir hədisdə belə qeyd edilmişdir: “Allah ona Cəhənnəmdə çirk və çirkabın toplandığı quyudan içirdəcək.”[73] Hədislərin birində Peyğəmbərin (s) Allaha and içərək şəfaətinin şərabxora şamil olmayacağını buyurduğunu oxuyuruq[74]. İstifadə edəsiniz deyə, (ehramda ikən) dəniz ovu və onu yemək sizə də, yolçulara (səfərdə olanlara) da halal edildi. Ehramda olduğunuz müddətdə isə quruda ov etmək sizə haram buyuruldu. Hüzuruna toplanacağınız Allahdan qorxun! Allah Beytülhəramı – Kəbəni, haram ayı, nişanlı və nişansız qurbanları insanların işlərini nizam-intizama salmaq üçün bir vasitə etdi. Bu cür (dəqiq və hesablanmış) hökmlər ona görədir ki, Allahın göylərdə və yerdə nə varsa (hamısından) xəbərdar olduğunu və Allahın (hər şeyi) bilən olduğunu biləsiniz! Bilin ki, Allahın əzabı şiddətlidir və Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! Peyğəmbərin üzərinə düşən vəzifə yalnız xəbər çatdırmaqdır. (O, sizin əməllərinizə görə məsuliyyət daşımır.) Allah aşkara çıxartdıqlarınızı və gizlətdiklərinizi bilir! De: “Murdarın çoxluğu səni təəccübləndirsə belə, murdarla təmiz (haramla halal) bir ola bilməz”. Ey ağıl sahibləri, Allahdan qorxun ki, nicat tapasınız. Ey iman gətirənlər! Sizə bəlli olunca qanınızı qaraldacaq şeylər barəsində soruşmayın. Əgər onlar haqqında Quran nazil edildikdə soruşsanız, onlar sizə aydın olar. Allah onları bağışlamış (və göz yummuşdur). Allah bağışlayandır, həlimdir! Sizdən əvvəl bir tayfa o haqda soruşmuş, sonra da ondan imtina etmişdi. Allah əsla bəhirə, saibə, vəsilə və hami deyə, bir şey təyin etməmişdir[75]. Lakin kafirlər Allaha qarşı yalan uydururlar. Onların çoxu dərk etmir. —————————————————————————————– Çoxluq təmizlik və düzlük meyarı deyil: Bu ayənin ehtiva etdiyi ümumi qanuna əsasən çoxluq təmizlik və düzlük meyarı ola bilməz. Bu nəticə əksəriyyətin istəyini yaxşı və pisi müəyyən edən ölçü miqyası kimi təlqin və təbliğ etməyə çalışan bəzi insanların bəlkə də xoşuna gəlməyəcək. Çünki onlar hesab edirlər ki, haqq və doğru, əksəriyyətin bəyəndiyidir, yaxşı əksəriyyətin istədiyidir. Halbuki bu, belə deyil. Dünya əhalisinin problemlərinin çoxu bu təfəkkür tərzindən qaynaqlanır. Əlbəttə, əgər çoxluq düzgün idarəçilik və doğru təlimatlardan faydalansa, sözün həqiqi mənasında yüksək təfəkkür və intellektə yiyələnsə, onun istəkləri yaxşı və pis üçün meyar ola bilər. Bu ayədə hər kəsə çoxluğun və ya azlığın yaxşı və pis üçün meyar olmaması ilə bağlı mesaj verilir. Bütün hallarda təmzlik çirkinlikdən yaxşıdır, ağıl və təfəkkür sahibləri heç vaxt çoxluğa aldanmırlar, bütün mühit çirkaba bulaşsa da, çirkinlikdən uzaq dururlar, ətrafda olan insanların hamısı onlara qarşı çıxsa da, təmizlərin yanında yer alırlar[76]. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Ay camaat, haqq yolda irəliləyərkən o yolun yolçularının azlığı sizi qorxutmasın.”[77] Bəlli olduqda sizi narahat edəcək şeylər soruşmayın: Bunlar dini hökmlərlə bağlı olan məsələlərdir. Quranın bu ayəsinə əsasən Allah-taala əfv və mərhəməti ilə bir çox məsələləri möminlərə vacib etməmiş, onlara güzəştə getmişdir. Buna görə də möminlər həmin məsələləri əbəs yerə qurdalamamalıdırlar. Çünki həmin məsələlər aşkar və vacib edilsə, möminlər çətinliyə düşə və onları yerinə yetirməkdən yayına bilərlər və nəticədə, Allahın qəzəbinə tuş gələrlər. Musanın (ə) inək kəsmələri üçün İsrail oğullarına göstəriş verməsi, onların bəhanə gətirərək əmri yerinə yetirməkdən boyun qaçırması, yersiz suallar verməsi, suallar verdikcə məsuliyyətlərinin daha da ağırlaşdığını buna misal göstərə bilərik[78]. Bu ayənin nazilolma səbəbini ehtiva edən bir hədisdə belə deyilir: “Bir gün Peyğəmbər (s) xütbəsində belə buyurdu: “Camaat, Allah həcci sizə vacib etdi.” Əkkaşə ibn Möhsin Əsədi adlı bir nəfər soruşdu: Ey Allahın rəsulu (s) hər il? Peyğəmbər (s) buyurdu: “Əgər mən desəm ki, bəli, o zaman hər il həccə getmək sizə vacib olar, boyun qaçırsanız, yolunuzu azarsınız. Nə qədər ki mən bir söz deməmişəm, siz də heç nə deməyin. Çünki sizdən əvvəl bir çoxları verdiyi suallara və peyğəmbərlərinə tabe olmadıqlarına görə məhv olublar.” Bu vaxt Allah-taala bu ayəni nazil etdi.” Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Allah-taala sizin üçün qanunlar müəyyən etmişdir. Həmin qanunların çərçivəsindən kənara çıxmayın. Sizə vacib buyurduğu əməlləri puça çıxarmayın. Sizə qadağan edilmiş məsələlərin hörmətini sındırmayın. Qeyd etmədiklərinin səbəbi unutması deyil, sizə qarşı olan mehribanlığı və mərhəmətidir. Buna görə qəbul edin və o haqda axtarış aparmayın.”[79] Onlara: “Allahın nazil etdiyinə və Peyğəmbərə tərəf gəlin!” – deyildiyi zaman: “Atalarımızdan mənimsədiyimiz bizə yetər”, – deyə cavab verərlər. Bəs ataları heç bir şey bilməyib doğru yolda deyildilərsə, necə?! Ey iman gətirənlər! Özünüzü qoruyun! Siz doğru yolda olsanız, (haqq yoldan) azanların azğınlığı sizə heç bir zərər yetirə bilməz. Hamınızın axır dönüşü Allahadır. Sizi etdiyiniz əməllərdən xəbərdar edəcək! Ey iman gətirənlər! Sizlərdən hər hansı birinizi ölüm haqladıqda vəsiyyət vaxtı aranızdan iki ədalətli şəxsi, səfərdə olduğunuz zaman başınıza ölüm müsibəti gəldikdə isə (müsəlman tapmadıqda) özünüzdən olmayan iki nəfəri şahid tutun. Əgər (bu qeyri-müsəlman şahidlərin doğruluğuna) şübhə etsəniz, namazdan sonra hər ikisini tutub saxlayın və onlara: “Haqqı qohumlarımızla bağlı olsa belə, heç bir qiymətə satmarıq və Allahın şahidliyini gizlətmərik. Yoxsa, şübhəsiz ki, günahkarlardan olarıq”, – deyə Allaha and içdirin! Əgər onların günah qazandıqları (haqqı gizlətdkləri) bəlli olsa, o zaman onların yerini ölən adama daha yaxın olan başqa iki nəfər tutar. Onlar: “Həqiqətən, bizim şahidliyimiz onların hər ikisinin şahidliyindən həqiqətə daha yaxındır. Biz həddi aşmadıq. Əks təqdirdə, biz şübhəsiz ki, zalımlardan olarıq”,- deyə Allaha and içərlər. Bu, onların şəhadəti olduğu kimi vermələri və andlarının sonradan başqa andlarla rədd edilməsindən qorxmaları üçün daha münasibdir. Allahdan qorxun və (Onu) eşidin. Allah fasiq qövmü doğru yola yönəltməz! —————————————————————————————- Fərdi özünütərbiyə; yaxşıya çağırış və pisdən çəkindirmə – iki yanaşı vəzifə: Bəziləri hesab edirlər ki, bu ayə ilə İslamın qəti və şübhəsiz göstərişlərindən olan yaxşıya dəvət və pisdən çəkindirmə prinsipləri arasında təzad var. Çünki bu ayədə deyilir ki, əgər özünüzü qorusanız, başqalarının haqq yoldan azması sizə təsir göstərməz. Bəzi məsuliyyətdən qaçanlar yaxşıya çağırış və pisdən çəkindirmə əmrindən söz düşdükdə, əmrdən və məsuliyyətdən boyun qaçırmaq üçün bu ayəni əsas gətirir və onun mənasını təhrif edirlər. Halbuki azacıq diqqət yetirdikdə, bu iki hökm arasında heç bir təzad olmadığının şahidi oluruq. Çünki ayədə deyilir ki, hər bir şəxsin hesabı ayrıdır, istər əcdadlardan olsun, istərsə də qeyri-əcdadlar, hətta ata, qardaş və övlad olmasından asılı olmayaraq, kiminsə haqq yoldan azması haqq yola yönələn insanların yönəlməsinə heç bir ziyan vura bilməz. Digər tərəfdən, bu ayədə yaxşıya çağırış və pisdən çəkindirmə hökmünün təsir etmədiyi və ya bu iki əmrin şərtlərinin tam olmadığı mövqeyə işarə edilir. Bəzən insanlar “belə olan halda bizim boynumuza düşən vəzifə nədir?”, – deyə narahat olurlar. Quran bu insanlara cavab verərək, narahatlığa heç bir əsas olmadığını bildirir. Çünki insanlar öz vəzifələrini yerinə yetirmiş, qarşı tərəf isə deyilənləri qəbul etməmiş və ya qəbul etmələri üçün şərait tam formalaşmamışdır. Buna görə də vəzifəsini yerinə yetirmiş insanlara heç bir ziyan yetişməz. Peyğəmbərdən (s) bu ayə haqqında soruşduqda belə cavab vermişdir: “Yaxşıya çağırın, pisdən çəkindirin. Ancaq insanların dünyanı üstün tutduqlarını, paxıllıq və nəfsani istəklərin onların üzərində hökmranlıq etdiyini, hər kəsin yalnız öz fikrini bəyəndiyini gördüyünüz zaman özünüzü qoruyun, avam insanlardan uzaq olun.” Hər halda yaxşıya çağırış və pisdən çəkindirmə İslamın ən önəmli prinsiplərindəndir və onun məsuliyyətindən qaçmaq yolverilməzdir. Bu iki vəzifə yalnız təsirinə heç bir ümid olmayacağı və şərait əlverişli olmayacağı təqdirdə insanın boynundan götürülər[80]. Səfərdə və vətəndə olarkən vəsiyyətin vacibliyi: Bu ayənin nazilolma səbəbindən bəhs edən hədislərdə belə qeyd edilmişdir: Təmim Dari adlı bir müsəlman İbn Bəndi və İbn Əbu Maritə adlı iki xristianla səfərə çıxır. Təmim Darinin bir xurcunu, həmin xurcunda özünə aid olan ləvazimat, o cümlədən ərəb bazarlarının birində satmaq üçün bir qızıl qab və boyunbağı olur. Səfər əsnasında o xəstələnir və getdikcə xəstəliyi ağırlaşır. Ölümünün yaxınlaşdıını görüb qızıl qabı və boyunbağını həmin iki xristiana verib varislərinə çatdırmalarını vəsiyyət edir. Onlar qızıl qabla boyunbağını özlərinə götürüb xurcunda olan digər əşyaları isə Təmim Darinin varislərinə verirlər. Təmim Darinin yaxınları nə qədər axtarsalar da qızıl qabla boyunbağını tapmırlar. Buna görə də həmin iki xristianın yanına gedib soruşurlar: Onun xəstəliyi çoxmu sürdü? Dedilər: “Xeyr”. Soruşdular: “Onu oğrumu soydu?” Dedilər: “Xeyr.” Soruşdular: “Ticarətdə ziyanmı etdi?” Dedilər: “Xeyr.” Dedilər: “Axı biz qızıl qabla boyunbağını tapmadıq.” Xristianlar dedilər: “O, bizə nə vermişdisə, sizə çatdırdıq.” Bu iki xristanı Peyğəmbərin (s) yanına apardılar. Peyğəmbər (s) onlardan günahsızlıqlarını sübut etmək üçün and içmələrini istədi. Onlar da and içdikdən sonra Peyğəmbər (s) onları sərbəst buraxdı. Bir müddətdən sonra qızıl qabın və boyunbağının həmin xristianlarda olduğu üzə çıxdı. Varislər Peyğəmbərin (s) yanına gedib bu xəbəri ona çatdırdılar. Bu vaxt sözügedən ayələr nazil oldu və bu şəraitdə necə davranılacağını göstərdi. Peyğəmbər (s) varislərdən iddialarının doğruluğunu sübut etmək üçün and içmələrini istədi. Bundan sonra Peyğəmbər (s) həmin qızıl qabla boyunbağını xristianlardan geri alıb Təmimin varislərinə verdi[81]. Allah peyğəmbərləri toplayacağı gün belə buyuracaq: “(Çağırışınız müqabilində) sizə nə cavab verildi?” Onlar isə: “Biz heç bir şey bilmirik. Sən Özün bütün gizli sirlərdən xəbərdarsan!” – deyə cavab verəcəklər. Allahın Məryəm oğlu İsaya: “Sənə və anana bəxş etdiyim neməti xatırla. Səni müqəddəs ruhla qüvvətləndirdiyim və sən beşikdə olanda da, yetkin çağında da adamlarla danışdığın, Sənə kitabı (yazıb-oxumağı), hikməti, Tövratı və İncili öyrətdiyim zamanı, Mənim iznimlə palçıqdan quşa bənzər bir şey düzəldib ona üfürürdüyün, onun da Mənim iznimlə quş oduğu, Mənim iznimlə anadangəlmə kor və cüzamlı xəstəyə şəfa verdiyin və Mənim iznimlə ölüləri diriltdiyin zamanı, İsrail oğullarına açıq-aşkar möcüzələr gətirdiyin zaman Mənim onları səndən dəf etdiyim, onlardan küfrə batanlarının isə: “Bu, açıq-aydın sehrdən başqa bir şey deyildir!” – dedikləri zamanı xatırla”, – deyəcəyi günü (xatırla!) Həvarilərə: “Mənə və peyğəmbərimə iman gətirin!” – deyə vəhy etdiyim, onların isə: “Bizim (Sənə və peyğəmbərinə) itaətkar kəslər olmağımıza şahid ol!” – deyə cavab verdikləri zamanı (xatırla!) Onda həvarilər: “Ey Məryəm oğlu İsa! Rəbbin bizə göydən (yeməklə dolu) bir süfrə göndərə bilərmi?”, – demiş, o isə:” Əgər möminsinizsə, Allahdan qorxun!” – deyə cavab vermişdi. (Həvarilər) dedilər: “(Bizim pis bir niyyətimiz yoxdur.) İstəyirik ki, ondan yeyək, ürəklərimiz sakit olsun, sənin bizə doğru dediyini bilək və ona şahidlik edənlərdən olaq”. —————————————————————————————— Peyğəmbərlərin Allah qarşısındakı ədəbli davranışları: Ayənin peyğəmbərlərin dilindən qeyd edilən “biz heç bir şey bilmirik. Sən Özün bütün gizli sirlərdən xəbərdarsan” cümləsindən Qiyamət günü bütün peyğəmbərlərin çağırılacağı və öz ümmətlərinin əməllərinə şahidlik edəcəkləri başa düşülür. Deməli, onlar öz ümmətlərinin əməllərindən xəbərdar olacaqlar. Çoxlu sayda hədislərdə də Peyğəmbərin (s) Allahın izni və istəyi ilə qeyb xəbərlərini bildiyi qeyd edilmişdir. Bəs onda nə üçün bu ayədə peyğəmbərlərin dilindən “biz heç bir şey bilmirik”, – deyə bir cavab yazılıb? Təfsirçilər bu sualın cavabı ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bu suala bəlkə də ən yaxşı cavab “peyğəmbərlər Allah qarşısında təvazökarlıq göstərərək belə edəcəklər” cavabıdır. Onlar Allahın hüzurunda deyəcəklər: İlahi, Sənin elmin zatidir. Bizim nəyimiz varsa, Səndəndir. Bizim elmimiz Sənin elmin qarşısında heçdir. Biz Sənin qarşında heç nə bilmirik. Sən daha yaxşı bilirsən ki, bizim çağırışımıza necə cavab verdilər[82]. İnsanların iradəsinin fövqündən qaynaqlanan rəhbərlik, Quran mətninə əsaslanan bir həqiqət: Bu ayədə İsa Məsihlə (ə) bağlı ifrata yol verilməməsi və onun tanrı məqamına yüksəldilməsi fikrinin qarşısının alınması üçün “Mənim iznimlə” ifadəsi dörd dəfə təkrar edilmişdir. Yəni onun etdikləri, nə qədər heyrətamiz olsa da, Allahın işlərinə nə qədər bənzəsə də, etdiklərinin heç biri özündən deyil, Allah tərəfindən idi. O, əmrə tabe olan bir bəndə idi, nəyi var idisə, ona Allahın sonsuz gücündən istəyərək nail olmuşdu. Bu və oxşar məzmunlu ayələr Allah dostlarının rəhbərliyinin insan iradəsinin fövqündə olan gücdən qaynaqlandığını göstərən parlaq dəlillərdəndir. Çünki ölünü diriltmək, anadangəlmə korun gözünü açmaq, çarəsiz xəstəlikləri sağaltmaq, palçıqdan düzəlmiş quşu canlandırmaq şəxsən İsanın (ə) özünə aid edilmişdir[83]. Bu, bizim Peyğəmbər (s), imamlar (ə) və bəzi Allah adamlarının Allahın izni ilə xariqüladə işlər görə biləcəyi ilə bağlı inancımızı ehtiva edən həqiqətdir. Vəhyin mənalarından biri: Vəhyin Qurandakı mənalarından biri də ilhamdır. Bu ayədə də vəhy ilham mənasında işlənmişdir. Başqa bir ayədə də vəhy bu mənada işlənmişdir. Məsələn, “Qəsəs” surəsinin 7-ci ayəsində belə buyurulur: “Biz Musanın anasına ona süd verməsini vəhy etdik”. “Nəhl” surəsinin 68-ci ayəsində belə buyurulur: “Sənin Rəbbin bal arısına vəhy etdi”. Bir nəfər İmam Baqirdən (ə) “həvarilərə vəhy etdiyim zaman …” ayəsi haqqında soruşduqda, o həzrət: “Onlara ilham etdim”, – deyə cavab vermişdir[84]. Göydən “Maidə” endirilməsini istəmək: “Maidə” süfrəyə, içində yemək olan qaba, bəzən isə yeməyin özünə deyilir. Həvarilərin dilindən qeyd edilmiş “sənin Rəbbin göydən bizə (yemək dolu) bir qab göndərə bilərmi?” cümləsi belə bir sualın meydana çıxmasına səbəb olur: “Həvarilər Allahın qüdrətinə şübhəmi edirdilər?” Bəzi təfsirçilər bu sualı cavablandırarkən bildirirlər ki, burada bacarıq və qüdrət deyil, məsləhət nəzərdə tutulmuşdur. Yəni Allah-taala göydən yeməklə dolu bir qab, bir süfrə göndərərmi, bu istəymizi yerinə yetirməyi məsləhət buyurarmı? Məsələn, biz “mənimlə gələ bilərsənmi?” deyərkən “mənimlə gəlməyi məsləhət bilirsənmi?” məzmununu nəzərdə tuturuq[85]. Bu möcüzəni istəmələri onların İsanın (ə) peyğəmbərliyinə şəkk-şübhə etmələrindən irəli gəlmirdi. Onlar bununla yəqinlərinin daha da artmasını, imanlarının daha da çoxalmasını istəyirdilər. Çünki insanın bir məsələyə inamı olarsa, hər zaman onu qəlbində hiss etməyə çalışar[86]. Məryəm oğlu İsa dedi: “Ya Allah, ey bizim Rəbbimiz! Bizə göydən bir süfrə nazil et ki, o bizim həm birincimiz, həm də axırıncımız üçün bir bayram və Səndən bir əlamət olsun. Bizə ruzi ver ki, Sən ruzi verənlərin ən yaxşısısan!” Allah buyurdu: “Mən onu sizə nazil edərəm. Lakin ondan sonra sizlərdən kim küfrə düşərsə, ona aləmlərdə olanlardan heç kəsə verməyəcəyim bir əzab verərəm!” Allah Məryəm oğlu İsaya: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sənmi insanlara: “Məni və anamı özünüzə Allahdan qeyri iki tanrı seçin!” – demişdin?”, – deyə buyuracağı, onun isə: “Sən pak və müqəddəssən! Haqqım çatmayan bir şeyi demək mənə yaraşmaz. Əgər bunu mən demiş olsaydım, Sən onu bilərdin. Sən mənim ruhumda və canımda olan hər şeyi bilirsən, mən isə Sənin zatında olandan xəbərdar deyiləm. Şübhəsiz ki, Sən bütün sirlərdən və gizlinlərdən xəbərdarsan! Mən onlara yalnız Sənin mənə əmr etdyin şeyi çatdırıb belə demişəm: “Mənim də, sizin də Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin!” Nə qədər ki onların arasında idim, onlara nəzarət və şahidlik edirdim. Sən məni onların arasından qaldırdıqdan sonra onlara nəzarətçi Özün oldun. Sən hər şeyə şahidsən! Əgər onlara əzab versən, Sənin qullarındırlar (əzabından qaça bilməzlər). Əgər onları bağışlasan, yenilməz qüvvət, hikmət sahibisən.” (Əzabın hikmətsizlik, bağışlamağın zəiflik əlaməti deyil.) Allah buyurar: “Bu, elə bir gündür ki, düz danışanlara düzlükləri fayda verər. Onları ağacları altından çaylar axan cənnətlər gözləyir. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Allah onlardan, onlar da Allahdan razıdırlar. Bu, böyük qurtuluşdur!” Göylərin, yerin və onlarda olan hər şeyin hökmü Allaha məxsusdur. Allah hər şeyə qadirdir! —————————————————————————————– Bayram: Ayənin orijinal mətnindəki “eyd” sözü “aud” kəlməsindən götürülmüş, mənası “qayıdış” deməkdir. Buna görə də xalq və cəmiyyətin çətinliklərdən çıxıb əvvəlki rahatlıqlarına qayıtdıqları günlərə eyd – qayıdış deyilir. İslam bayramlarında insan mübarək ramazan ayının ibadət və itaətləri sayəsində (Fitr bayramı) və ya həccin vacib əməllərini yerinə yetrdikdən sonra (Qurban bayramı) ilk fitri paklığı və səfası ruhuna və canına qayıtdığı, fitrətə zidd olan çirkinliklər ortadan qalxıdığı üçün onlara eyd-qayıdış deyilir. Süfrənin endirildiyi gün Allaha iman səfasına qayıdış günü olduğu üçün həzrət İsa (ə) həmin günü “eyd” adlandırmışdır. Hədislərdə süfrənin bazar günü endirildiyi qeyd edilir. Bəlkə də xristianlarda bazar gününə hörmət göstərilməsinin səbəblərindən biri də budur. İmam Əlinin (ə) bir hədisində belə deyilir: “Allaha günah edilmədiyi gün bayramdır”. Çünki günahın tərk edildiyi gün qələbə, paklıq və ilkin fitrətə dönüş günüdür[87]. Ayədən başqa bir nüans da başa düşülür. Belə ki, insanlara böyük bir rəhmət nəsib olarsa, həmin günü rəsmi bayram elan etmək olar. Həzrət İsa (ə) da süfrənin endirildiyi günü öz davamçıları üçün bayram elan etmişdi ki, hər il həmin günü bayram keçirsinlər. Bu məntiqlə, Peyğəmbərin (s) doğulduğu, peyğəmbərliyə seçildiyi və ya insanlar üçün mənəvi və əzəmətli süfrənin endirildiyi hesab edilən hər bir gün bayram təyin edilə bilər. Çünki belə günlər səmavi süfrənin həvarilərə endirildiyi gündən qat-qat bərəkətlidir[88]. Səmavi süfrənin forması: İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: “İsrail oğullarına nazil edilmiş süfrə göydən qızıl zəncirlərlə asılmış və orada doqquz ədəd balıq, doqquz ədəd çörək olmuşdur.”[89] Bənzəri olmayan əzab: Təfsirçilər bu cümləni təfsir edərkən bildirirlər ki, göydən süfrə endirilməsini istəyənlər elə bir möcüzə istəmişdilər ki, bu, yalnız onların özlərinə xas idi. Daha öncə heç bir ümmət belə bir möcüzə istəməmişdi. Buna görə də Allah-taala onları xəbərdar etmişdi ki, onları belə bir misilsiz möcüzə ilə şərəfləndirdiyim üçün bundan sonra kafir olsalar, misli və bənzəri olmayan əzaba düçar edəcəyəm. Əlbəttə, bu, həmin əzabın əzabların ən şiddətlisi olduğunu deməyə əsas vermir. Əslində, bu cümlədən həmin əzabın öz növündə bənzərsiz olduğu başa düşülür. Hədislərdə süfrə endirildikdən sonra kafir olanların donuza çevrildiyi qeyd edilmişdir[90]. Düzlüyün qiyməti və nəticəsi: Allah-taala bu ayədə buyurur ki, dünyada doğru danışanların düzlüyü axirətdə onlar üçün faydalı olacaq. Əlbəttə, burada düzlük deyilərkən təkcə düz danışmaq nəzərdə tutulmur, əməli cəhətdən də düz olmaq şərtdir. Amma düz danışmağın düzgün əməllə nəticələnəcəyini də unutmaq olmaz. Deyilənə görə, səhrada yaşayan bir kişi Peyğəmbərdən (s) ona nəsihət verməsini istəyir. Peyğəmbər (s) ona yalan danışmamağı tövsiyə edir. Həmin kişi sonralar etiraf edir ki, təkcə həmin nəsihətə əməl etmək onu bütün günahlardan çəkindimişdir. Çünki hansı günahla qarşılaşırsa, yadına düşür ki, əgər həmin günahı etsə və kimsə ondan nə etdiyini soruşsa, düzünü deməli, camaatı etdiyi günahdan xəbərdar etməli idi. Buna görə də həmin aqibətin qorxusundan günahdan çəkinir[91]. [1] Nümunə, c.4, səh.241 və 242 [2] Əl-Mizan, c.5, səh.160 [3] Əl-Mizan, c.5 ,səh.160 [4] Nümunə, c.4, səh.246 [5] Nümunə, c.4, səh.253 [6] Nümunə, c.4, səh.263-271 [7] Nümunə, c.4, səh.285 [8] Nümunə, c.4, səh.290 [9] Nümunə, c.4, səh.291 [10] Əl-Mizan, c.5, səh.235 [11] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.312 [12] Əl-Mizan, c.5, səh.243 [13] Əl-Mizan, c.5, səh.244 [14] Nümunə, c.4, səh.308 [15] Əl-Mizan, c.5, səh.245 [16] Nümunə, c.19, səh.428 [17] Əl-Mizan, c.5, səh.246 [18] Nümunə, c.4, səh.319 [19] Nümunə, c.4, səh.324 [20] Mənşuri-cavid, c.12, səh.425 [21] Nümunə, c.4, səh.332; Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.333 [22] Əl-Mizan, c.5, səh.293 [23] Əl-Mizan, c.5, səh.293 [24] Nümunə, c.4, səh.337 [25] Məcməül-bəyan, c.3, səh.307 [26] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.335 [27] Əl-Mizan, c.5, səh.292 [28] Nümunə, c.4, səh.337 [29] Əl-Mizan, c.5 ,səh.298 və 302 [30] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.342 [31] Safi, c.2, səh.27 [32] Əl-Mizan, c.5, səh.322 və 328 [33] Nümunə, c.4, səh.360 [34] Əl-Mizan, c.5, səh.335 [35] Əl-Mizan, c.5, səh.341 [36] Nümunə, c.4, səh.374 [37] Nümunə, c.4, səh.375 [38] Nümunə, c.4, səh.381 [39] Əl-Mizan, c.5, səh.349 [40] Əl-Mizan, c.5, səh.372 [41] Nümunə, c.4, səh.393 [42] Əl-Mizan, c.5, səh.373 [43] Nümunə, c.4, səh.398 [44] Nümunə, c.4, səh.399 [45] Əl-Mizan, c.5, səh.364 və 367 [46] Təfsiri-mövzui, c.8, səh.167 [47] Nümunə, c.4, səh.407 [48] Əl-Mizan, c.5, səh.374 [49] Nümunə, c.4, səh.417 [50] Əl-Mizan, c.6, səh.8 və 17 [51] Nümunə, c.4, səh.433 [52] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.411 [53] Əl-Mizan, c.6, səh.32-40 [54] Nümunə, c.5, səh.8-12 [55] Əl-Mizan, c.6, səh.44 [56] Əl-Mizan, c.6, səh.68 [57] Nümunə, c.5, səh.30 [58] Nümunə, c.5, səh.30 [59] Nümunə, c.5, səh.34 [60] Əl-Mizan, c.6, səh.77 [61] Nümunə, c.5, səh.43 [62] Şənbə səhabələri. Bax: “Əraf” surəsinin 165-ci ayəsi [63] Əl-Mizan, c.6, səh.82 [64] Nümunə, c.5, səh.50-55 [65] Əl-Mizan, c.6, səh.80 [66] Əl-Mizan, c.6, səh.85 [67] Əl-Mizan, c.6, səh.112 [68] Nümunə, c.5, səh.69 [69] Vəsailüş-şiə, c.25, səh.318 [70] Kafi, c.6, sh.403 [71] Vəsailüş-şiə, c.25, səh.375 [72] Vəsailüş-şiə, c.25, səh.296 [73] Vəsailüş-şiə, c.25, səh.297 [74] Vəsailüş-şiə, c.25, səh.328 [75] Bəhirə beş dəfə doğub sonuncu balası erkək olan dəvəyə deyilir. Cahiliyyət dövründə bütpərəst ərəblər həmin dəvənin qulağını çərtib azad buraxar, ətini və südünü haram bilib yeməzdilər. Saibə on iki, başqa bir rəvayətə görə on bala vermiş dəvəyə deyilir. Həmin dəvəni sərbəst buraxar, üzərinə minməzmişlər. İstədiyi otlaqda otlayar, istədiyi bulaqdan su içərmiş, heç kəs ona mane olmazmış. Bəzən südünü sağıb qonağa verərmişlər. Vəsilə yeddi balası olmuş, başqa bir rəvayətə görə əkiz doğmuş qoyuna deyilir. Bu qoyunu öldürmək də qadağan imiş. Hami belindən on bala gəlmiş tumluq erkək dəvəyə deyilir. Ona da heç bir yük qoşmaz, sərbəst buraxarmışlar. [76] Nümunə, c.5, səh.94 [77] Nəhcül-bəlağə, 192-ci xütbə [78] Daha ətraflı məlumat üçün bax: Bəqərə surəsi, 71-ci ayə [79] Əl-Mizan, c.6, səh.152 [80] Nümunə, c.5, səh.109 [81] Əl-Mizan, c.6, səh.212 [82] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.493 [83] Nümunə, c.5, səh.124 [84] Əl-Mizan, c.6, səh.222 [85] Əl-Mizan, c.6, səh.228 [86] Mənşuri-cavid, c.12, səh.389 [87] Nümunə, c.5, səh.131 [88] Mənşuri-cavid,c.12, səh.391 [89] Əl-Mizan, c.4, səh.237 [90] Əl-Mizan, c.6, səh.237 [91] Əl-Mizan, c.6, səh.251

“Nisa” surəsi

“Nisa” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ey insanlar! Sizi tək bir şəxsdən xəlq edən, ondan zövcəsini yaradan və o ikisindən də dünyaya çoxlu sayda kişi və qadınlar gətirən Rəbbinizdən qorxun! Allahın adını çəkərək bir-birinizdən nə isə istəyəndə Allahdan qorxun, habelə qohumluq əlaqələrini kəsməkdən çəkinin! Çünki Allah üzərinizdə gözətçidir! Yetimlərin mallarını (həddi-büluğ yaşına çatdıqda) özlərinə verin və (özünüzün) pis mallarınızı (onların) yaxşı malları ilə dəyişdirməyin! Onların mallarını öz mallarınıza qatıb yeməyin! Çünki bu, böyük günahdır. Əgər yetim qızlarla (evlənəcəyiniz təqdirdə) ədalətlə rəftar edə bilməyəcəyinizdən qorxarsınızsa, o zaman sizə halal olan başqa qadınlardan iki, üç və dörd nəfərlə izdivac edin! Əgər (onlarla) ədalətlə davranacağınızdan əmin deyilsinizsə, o zaman təkcə bir qadınla evlənin və ya sahib olduğunuz qadınlardan biri ilə kifayətlənin. Bu davranış zülm və haqsızlığın qarşısını yaxşı alır. Qadınlarınızın mehriyyələrini onlara (tam şəkildə) bir borc kimi ödəyin! Əgər onlar qəlbən, öz razılıqları ilə bundan sizə bir şey bağışlasalar, onu halal olaraq, nuşcanlıqla yeyin! Allahın sizə dolanmaq üçün bəxş etdiyi malları əqli yetkinliyi olmayanlara verməyin. Həmin maldan onlara verin, onları geyindirin və onlara xoş sözlər deyin! Nikah yaşına çatdıqda yetimləri sınayın. Əgər yetərincə böyüdüklərini görsəniz, mallarını özlərinə qaytarın. Onlar böyüməzdən əvəvl mallarını yeyib israf etməyin. Ehtiyacsız olan şəxs o mala toxunmasın (zəhməthaqqı götürməsin), ehtiyacı olan isə (çəkdiyi zəhmət miqdarında) ondan yesin. Yetimlərin mallarını özlərinə qaytardığınız zaman yanlarında şahid tutun! Haqq-hesab çəkməyə Allah kifayət edər! ——————————————————————————— “Nisa” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin əsas mövzuları: 1. İmana, ədalətə, qatı düşmənlərlə dostluq əlaqəsinin kəsilməsinə dəvət; 2. Sağlam olmayan cəmiyyətlərlə tanış olmaq üçün keçmiş xalqların başına gələn hadisələrdən fraqmentlər; 3. Ehtiyaclıların, o cümlədən yetimlərin və sairənin himayə edilməsi və onların hüquqlarının qorunması ilə bağlı göstərişlər; 4. Miras qanunu, təbii və ədalətli metod əsasında; 5. Evlənmə ilə bağlı qanunlar, iffətliliyin və abır-həyanın qorunması üçün qanunlar; 6. Ümumi sərvətin qorunması üçün ümumi qanunlar; 7. İslam cəmiyyətinin düşmənlərinin tanıtdırılması və müsəlmanları düşmənlərə qarşı ayıq etmək; 8. İslam hökuməti və belə bir hökumətdə rəhbərə itaət göstərmənin zəruriliyi; 9. Hicrət etmənin əhəmiyyəti və onun zəruri halları[1]. Adəm və Həvva – bəşəriyyətin ata və anası: Bu və digər ayələrdən belə məlum olur ki, bütün insanlar eyni ata-ananın övladlarıdırlar. Quranda insanların atasının Adəm olduğu qeyd edilsə də, analarının adı qeyd edilməmişdir. Hədislərdə onun Həvva olduğu bildirilmişdir. Yəhudi tarixində insanın sonuncu növünün yaşının yeddi min olduğu göstərilmişdir. Araşdrımalar bu faktı təsdiq edir. Əlbəttə, biologiyada insanlıq tarixinin daha çox olduğu, eradan əvvələ aid olan tapıntılar və insan skeletlərinin bunu təsdiq etdiyi iddia edilsə də, tapıntıların və skeletlərin müasir insanın əcdadlarına aid olduğunu sübut edəcək qaneedici dəlillər yoxdur. Ola bilər ki, insan yaranışından əvvəl yer üzündə insanın başqa növləri yaşamış, sonra məhv olmuşlar. Müasir insan onların sonuncu növüdür. Quranda bu mövzu açıq şəkildə bəyan edilməsə də, bəzi ayələrdən, o cümlədən “Bəqərə” surəsinin 30-cu ayəsindən bunu başa düşmək olur. Bəzi hədislərdə bizim dövrdən əvvəl başqa insanların olduğu açıq şəkildə ifadə edilsə də, Quran və hədislərdə müasir insanların bir ata və bir anadan törədiyi açıq şəkildə bəyan edilir[2]. Mehriyyə qadının danılmaz haqqıdır: Cahiliyyət dövründə qadınlara dəyər verilmir, qadının qeyd-şərtsiz haqqı olan mehriyyə onun qəyyumlarına verilir və o, qadının qəyyumlarının etirazsız mülkü hesab edilirdi. Bəzən bir qadının mehriyyəsi baqşa bir qadın üçün mehriyyə təyin edilirdi. Məsələn bir qardaş öz bacısını başqasına ərə verib əvəzində həmin adamın bacısını alırdı. Bu zaman qadınların mehriyyəsi əvəzlənmə olurdu. İslam bu qəddar ənənələrin üzərindən xətt çəkdi və mehriyyənin qadının qeyd-şərtsiz haqqı olduğunu elan etdi. Quranda kişilərə bu hüquqa tam şəkildə riayət etməsi israrla tövsiyə edilmişdir. İslamda mehriyyə üçün bəlli bir miqdar müəyyən edilməmiş, bu, evlənənlərin öz ixtiyarına buraxılmışdır. Bütün bunlarla yanaşı, hədislərdə mehriyyənin ağır təyin edilməməsi ilə bağlı göstərişlər verilmişdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, qadın və kişi evlilikdən bərabər şəkildə faydalanırlar. Amma kişi ilə qadın boşandıqda qadının daha çox ziyana düşəcəyini inkar etmək olmaz. Qadının evlilik zamanı məhrum olduğu imkanlar kişinin itirdiyi imkanlardan daha çoxdur. Mehriyyə əslində, qadının zərərini ödəmək və gələcək yaşayışını təmin etmək üçün bir vasitədir. Bundan əlavə, mehriyyə kişinin boşanma meyli qarşısında həm də əyləc rolunu oynayır. Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, mehriyyə qadının qiyməti deyil, onun ziyanlarının aradan qaldırılmasına və hüquqlarının qorunmasına xidmət edir. Ayədə bəxşiş mənasını ifadə edən “nəhlə” sözü ilə bəlkə də bu cəhətə işarə edilmişdir[3]. Səfeh (əqli yetkinliyi olmayan): Səfeh əqli və fikri cəhətdən inkişaf etməmiş, dini və dünyəvi məsələləri ayırd edə bilməyən adama deyilir. Həddi-büluğa çatmayan yetim də bura aiddir. Bu sözün zahiri mənasından belə başa düşülür ki, səfeh sözünün mənası çox genişdir. Belə ki, hədislərdə şərabxor, açıq-aşkar günah edən insan, hətta etimad göstərilməyən insan da səfeh hesab edilmişdir[4]. Ata, ana və qohumların (vəfat etdikdə) qoyub getdikləri maldan kişilərə və qadınlara pay düşür. Azlığından və ya çoxluğundan asılı olmayaraq, bu, təyin edilmiş və ödəniləcək bir paydır. Bölgü zamanı varis olmayan qohumlar, yetimlər və yoxsullar da orada iştirak edərlərsə, onlara da o maldan bir şey verin və gözəl sözlərlə könüllərini alın! Özlərindən sonra aciz və zəif övladlar qoyub gedəsi olan şəxslər onlardan ötəri necə qorxurlarsa, (camaatın yetimlərinə qarşı haqsızlıq etməkdən də) o cür qorxsunlar! Allahdan qorxsunlar və qətiyyətli söz sahibi olsunlar. Yetimlərin mallarını zülm və haqsızlıqla yeyənlər, əslində, od yeyirlər və tezliklə Cəhənnəm odunda yanacaqlar. Allah övladlarınız haqqında sizə tövsiyə verir, oğula iki qız hissəsi qədər pay düşür. Əgər qızlarınızın sayı (iki və) ikidən artıqdırsa, mirasın üçdə iki hissəsi onlara çatır. Əgər təkcə bir nəfər qızdırsa, mirasın yarısı onundur. Övladı olduğu təqdirdə vəfat edənin ata və anasının hər birinə mirasın altıda bir hissəsi verilir. Əgər övladı olmasa, varisi yalnız ata və anadan ibarət olarsa, (malın) üçdə bir hissəsi anaya aiddir. (Qalan hissə tamamilə ataya çatır). Əgər ölmüş şəxsin qardaşları və bacıları varsa, ananın hissəsi altıda birdir. (Yerdə qalan beşdə bir hissə yenə atanın payına düşür). Bu bölgü ölən şəxsin vəsiyyəti yerinə yetirildikdən və ya borcu ödənildikdən sonra aparılır. Valideynlərinizdən və övladlarınızdan hansı birinin (xeyir və) mənfəət cəhətdən sizə daha yaxın olduğunu bilməzsiniz. Bu, Allah tərəfindən müəyyən edilmiş vacibdir. Həqiqətən, Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! ————————————————————————————- Cahiliyyət dövründə qadının vəziyyəti və Quranın mövqeyi: Surənin ilk ayələrinin əsas mövzusu evlənmə və mirasla bağlıdır. Cahiliyyət dövrü kimi tanınmış islamaqədərki dövrün vəziyyəti ilə bağlı məlumat bu ayələrin başa düşülməsinə daha çox kömək edir. Qan tökmək, yersiz təəssübkeşliklər, təkəbbür, məğrurluq, zalımlara itaət, məzlumların hüquqlarının tapdalanması, düşmənçilik və münaqişə, qumar, şərabxorluq, zina, qan və murdar olmuş heyvanların ətini yemək, xarab olmuş xurma yemək və sairə həmin dövrün ərəbləri arasında üstünlük hesab edilirdi. Həmin vaxt qadınlar insan cəmiyyətinə xas olan imtiyazlardan məhrum idilər, heç bir ixtiyarları yox idi, ata, ana və qardaşlarının miraslarında heç bir pay sahibi deyildilər. Kişilər onlarla heç bir qeyd-şərt olmadan evlənirdilər. Bütün bunlarla yanaşı, qadınlar özlərni bəzəyib sevdikləri insanı özlərinə cəlb edirdilər. Nəticədə, zina və ərli qadınlarla evlənmə kimi qeyri-qanuni evliliklər ərəblər arasında geniş yayılmışdı. Cahiliyyət dövrünün uşaqları yalnız atalarına bağlı idilər. Əgər kiçik yaşlarında atalarını itirsəydilər, mirasdakı paylarından məhrum olurdular, miras yalnız böyük övladlara aid olurdu. Miras bölgüsünə ölənin arvadı da aid olurdu. Yəni ata öldükdən sonra böyük oğul atasının arvadı, yəni ögey anası ilə evlənirdi. Qadınlar və kiçik övladlar (qız və ya oğlan olmasından asılı olmayaraq) mirasdan məhrum idilər. Yalnız böyük övlad olmadığı təqdirdə kiçiklər mirasda pay sahibi olurdular. Amma bu halda da imkanlı qohumlar yetimin himayəçisi olur və malını yeyirdilər. Əgər uşaq qız olsaydı, malını yemək üçün onunla evlənirdilər. Malının axırına çıxdıqdan sonra onu boşayırdılar. Beləcə, həmin qadının heç nəyi qalmırdı. Nə yaşayışını təmin edəcək bir malı, nə də ona rəğbət göstərib ailə quracaq və qarnını doyuracaq bir kəsi olurdu. Yetimlərin problemi Cahiliyyət dövrünün ərəblərinin ən böyük problemlərindən idi. Ardı-arası kəsilməyən müharibələr, qarətlər və qətllər çoxlu sayda uşağın atasız qalmasına səbəb olurdu[5]. Quran belə bir şəraitdə nazil oldu və bu çirkinliklərin hər birinə qarşı mübarizəyə qalxdı. Əməllərin təcəssümü və yetim malını yeməyin cəzası: Bu ayədən məlum olur ki, əməllərimizin zahiri siması olduğu kimi, bu dünyada bizim görə bilmədiyimiz həqiqi siması da var. Bu sima o biri dünyada zahir olacaq, əməllərin təcəssümü orada gerçəkləşəcək. Quranın bu ayəsində bildirilir ki, yetim malı yeyənlərin əməllərinin zahiri ləziz və rəngarəng yeməklərdən faydalanmaq olsa da, həmin yeməklərin batini yanar oddur. Qiyamətdə məhz həmin batini sima aşkara çıxacaq. İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: “Yetim malı yeyən şəxs Qiyamətə qarnında odla gələcək. Od qarnında elə alovlanacaq ki, şölələri ağzından çıxacaq və bütün məhşər əhli onun yetim malı yediyini başa düşəcək.” Əməlin həqiqi siması hər zaman onun zahiri keyfiyyəti ilə xüsusi bir tənasüb təşkil edir. Yetim malı yemək və onun hüquqlarını qəsb etmək yetimin qəlbini yandırdığı, ruhunu incitdiyi kimi, həmin əməlin həqiqi siması da yandırıcı oddur. Yetimlərin malına təcavüzün çox pis bir əməl olmasını ifadə edən çoxlu sayda hədis mövcuddur. Bu hökm hətta yetimlərin malına edilən kiçik bir təcavüzə belə şamil olur. Məsumdan (ə) yetim malına hansı miqdarda təcavüzün od əzabına səbəb olması ilə bağlı soruşulduqda: “İki dirhəm miqdarında”, – deyə cavab vermişdir[6]. (Vəfat etmiş) arvadlarınızın uşağı yoxdursa, onların vəsiyyəti yerinə yetirildikdən və borcları ödənildikdən sonra qoyub getdikləri malın yarısı sizindir. Övladları olduğu təqdirdə isə mirasın dörddə biri sizə çatır. Əgər sizin uşağınız yoxdursa, vəsiyyətiniz yerinə yetirildikdən və borcunuz ödənildikdən sonra qoyub getdiyiniz malın dörddə biri arvadlarınızın payına düşür. Övladlarınız olduqda isə mirasın səkkizdə biri onlara çatır. Əgər (vəfat etmiş) kişi və qadının (ata-anası və övladı olmayıb) eyni anadan tək bir qardaşı və ya bir bacısı varsa, onların hər birinə mirasın altıda biri düşür. Onların sayi birdən artıq olduqda isə hamısı həmin malın üçdə birinə şərikdir. Bu, onlara (vərəsələrə) zərər toxunmadığı halda edilən vəsiyyətin yerinə yetirilməsindən və ya borcun ödənilməsindən sonra icra olunur. Bu, Allahın göstərişidir. Allah biləndir, həlimdir! Bunlar Allahın sərhədləridir (qanunlarıdır). Hər kəs Allaha və Peyğəmbərinə itaət edərsə, Allah onu ağacları altından çaylar axan cənnətlərə əbədi olaraq daxil edər ki, bu da böyük bir qurtuluş və qələbədir.! Hər kəs Allaha və Peyğəmbərinə itaət etməyib Onun hədlərini aşarsa (qanunlarını pozarsa), onu həmişəlik Cəhənnəmə daxil edər. Onu rüsvayedici bir əzab gözləyir. ————————————————————————————– Nə üçün kişinin miras payı qadının miras payından iki dəfə çoxdur? Bu və əvvəlki ayədə miras hökmlərindən danışılır. “Kişinin miras payı qadının miras payından nə üçün iki dəfə çoxdur?” sualına gəlincə isə, qeyd etməliyik ki, bu, zahirən belə görünür, lakin daha çox diqqət yetirdikdə aydın olur ki, qadının payı kişinin payından iki dəfə çoxdur. Bunun səbəbi isə İslamın qadın hüquqlarını müdafiə etməsidir. Belə ki, İslama görə gəlirlərinin yarısını qadınlara xərcləmək kişilərin vəzifəsidir. Halbuki qadınların üzərinə belə bir vəzifə qoyulmamışdır. Kişi həyat yoldaşını onun ehtiyaclarına uyğun olan ev, geyim, yemək və sair zəruri vasitələrlə təmin etməlidir. Habelə övladların məişət xərclərini təmin etmək də kişinin vəzifəsidir. Buna görə də qadın öz miras payını tamamilə saxlaya bilər. Kişi isə miras payını özü, həyat yoldaşı və övladlarına xərcləmək məcburiyyətindədir. Nəticədə, kişinin gəlirinin yarısı özünə, yarısı izə həyat yoldaşına sərf edildiyi halda, qadının payı toxunulmaz qalır. İslam dini ilə bağlı yazılmış əsərlərə müraciət etdikdə məlum olur ki, qeyd olunan sual İslamın ilk dövrlərindən meydana gəlmişdir. İslam öndərlərinə bu barədə tez-tez suallar verilmişdir. Əhli-beyt imamalrının (ə) verdiyi cavabın məzmunu adətən ondan ibarət olurdu ki, Allah-taala qadına mehriyyə ödəməyi kişiyə vacib etmşdir. Buna görə də onların payını çox etmişdir. İmam Rzadan (ə) bu barədə sual edildikdə belə cavab vermişdir: “Qadınların miras payının kişilərin miras payından çox olmasının səbəbi budur ki, qadın ailə qurarkən mehriyyə alır, kişi isə mehriyyə verir. Bundan əlavə, qadınların dolanışıq xərcləri də kişilərin öhdəsinədir, halbuki qadın nə özü, nə də həyat yoldaşının xərcini ödəmək məsuliyyəti daşımır.”[7] Başqa bir məlumatda qeyd edilir ki, dinin əsas prinsiplərini (üsuli-dini) inkar edən İbn Əbül-əvca bir gün deyir: “Yazıq qadının nə günahı var ki, qadına mirasdan bir, kişiyə isə iki pay düşür?” Bu xəbər İmam Sadiqə (ə) çatdıqda buyurur: “Qadına cihad, ailənin təminatı, bilmədən törədilən cinayətin maddi cəriməsi vacib olmadığı halda, bütün bunlar kişiyə vacibdir. Buna görə də qadına bir, kişiyə isə iki pay düşür.”[8] Ayənin orijinalında işlənmiş “hüdud” (sərhədlər) sözü “hədd” sözünün cəmidir, mənası qarşısını almaq, mane olmaq deməkdir. İki şeyin arasına ayrılıq salan, onları bir-birindən ayıran vasitəyə hədd deyilir. Məsələn, evlərin arasındakı sərhədlər, bağlar arasındakı sərhədlər, şəhər və ölkələr arasındakı sərhədlər və s. Bu sərhədlər onları bir-birindən ayırır. “Bunlar Allahın sərhədləridir” cümləsi Quranda altı yerdə işlənmişdir. Onların hamısında sözügedən ifadə bir sıra ictimai hökmlər və qaydalar bəyan edildikdən sonra qeyd edilmişdir. “Bəqərə” surəsinin 188 (Etikaf zamanı cinsi münasibətin yasaqlığı və orucun hökmləri elan edildikdən sonra), 229 və 230-cu ayələri, “Təlaq” surəsinin 10-cu ayəsi (boşanma hökmünün müəyyən hissəsini bəyan etdikdən sonra), “Mücadələ” surəsinin 4-cü ayəsi buna misaldır. Qeyd olunan yerlərin hamısında aşılması qadağan edilən hökmlər və qanunlardan söhbət açılır. Buna görə də Allahın sərhədləri adlandırılmışlar[9]. Qadınlarınızdan zina edənlərə qarşı dörd nəfər şahid tələb edin! Əgər onlar (bu işə) şəhadət verib təsdiq etsələr, həmin qadınları ölənə qədər, yaxud Allah onlar üçün bir yol açanadək evlərdə həbs edin! İçərinizdən belə (çirkin) iş görən (subay) qadın və kişilərə əziyyət verin. Əgər tövbə edib özlərini düzəltsələr, onlardan əl çəkin! Çünki Allah tövbələri qəbul edəndir, bağışlayandır! Allah tərəfindən yalnız bilmədən pis iş görüb dərhal da tövbə edən şəxslərin tövbəsi qəbul olunur. Allah belələrinin tövbəsini qəbul edir! Allah biləndir, hikmət sahibidir! Günah işlər görməkdə davam edərək ölüm yetişən anda: “Mən indi tövbə etdim” – deyənlərin və kafir olaraq ölənlərin tövbəsi qəbul olunmaz. Biz onlar üçün şiddətli bir əzab hazırlamışıq! Ey iman gətirənlər! Qadınlara zorla varis çıxmaq sizə halal deyildir! (Qadınlar) açıq-aşkar pis bir iş görməyincə onlara verdiyiniz şeylərin (mehriyyənin) bir hissəsinə sahib çıxmaq məqsədilə onlara əziyyət verməyin. Onlarla gözəl (Allahın buyurduğu kimi) davranın. Əgər (hər hansı səbəbdən) onlara nifrət etsəniz (tez də ayrılmaq qərarına gəlməyn). Sizin xoşlamadığınız çox şeydə Allah çoxlu xeyirlər nəzərdə tuta bilər. —————————————————————————————- Zina etmiş ərli qadınlarla bağlı müvəqqəti hökm: Ayənin “yaxud Allah onlar üçün bir yol açanadək” cümləsindən bu hökmün müvəqqəti səciyyə daşıdığı məlum olur. Bu hökm ilk başlanğıcda elan edilmişdir. Belə ki, bu cümlə ilə gələcəkdə bu çirkin davranışla bağlı yeni hökm göndəriləcəyinə işarə edilir. Yeni hökm gəldikdə zina etdikləri üçün evlərdə həbs edlən və nəzarət altında saxlanılan qadınlar təbii ki, həbsdən azad ediləcəklər və onların haqqında yeni cəza tədbiri görülməyəcək. Onların həbsdən azad edilməsi əvvəlki hökmün qüvvədən düşməsinə görədir. Yeni cəza növünün həyata keçirilməməsi cəza qanununun daha əvvəl zina etmiş şəxslərə aid edilməməsi ilə bağlıdır. Yeni qanun gələcəkdə bu çirkin davranışı etmiş şəxslərə şamil olur. Zina etmiş ərli qadınlar üçün İslamda sonradan müəyyən edilən cəza daşqalaq qanunudur[10]. Tövbənin qəbul olunması şərtləri: Bu ayədə tövbənin qəbul olunması üçün iki şərt qeyd edilmişdir: birincisi, bilməməzlikdən günah etmək, ikincisi isə, dərhal tövbə etmək. Təfsirçilər bu iki şərti izah edərkən bildirirlər ki, “bilməməzlik” deyilərkən burada günahın düşmənçilik və inadkarlıq zəminində deyil, nəfsani istəklər, ehtiras və qəzəb nəticəsində baş verməsi nəzərdə tutulur. Bu davranışlar ona görə bilməməzlik hesab edilir ki, ehtiras və qəzəb soyuduqdan sonra insan etdiyi əməldən peşman olur. Əslində, əksər günahlar bilməməzlik və ağılsızlıq ucbatından baş verir. Çünki günah edərkən ehtiras və qəzəb insanın ağıl və düşüncəsinin üstünü örtür. İkinci şərtə gəlincə, bildirirlər ki, bu ayədə “qərib” (dərhal, tez) deyilərkən ölüm insanı haqlamazdan və ölüm nişanələri bəlli olmazdan əvvəlki hal nəzərdə tutulur. Bu ayə İmam Səccadın (ə) “Əbu Həmzə” duasında daha geniş şəkildə izah etdiyi həqiqəti bəyan edir. Həmin duada İmam Səccad (ə) Allaha xitab edərək buyurur: “İlahi, Sənə qarşı günah edərkən allahlığını əsla inkar etmədim, əmrinə qarşı etinasızlıq etmədim, günaha, Sənin cəzana tuş gəlmək, əzab vədini inkar etmək niyyəti ilə yol vermədim. Xəta etdim, pisliklərə əmr edən nəfs haqqı mənə anlaşılmaz etdi, ehtiras mənə üstün gəldi.”[11] Qadınlara hörmət və onlarla yaxşı davranmaq: Allah-taala bu ayədə kişilərə həyat yoldaşları ilə yaxşı davranmaq göstərişi verir. Hədislərdə də bu mövzuya çox təkid edilmişdir. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Ailə quran hər bir kəs həyat yoldaşını əzizləməlidir.”[12] Peyğəmbər (s) başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Himayəsi altında olanların hüquqlarını pozan şəxs məlundur, məlundur!”[13] İmam Sadiqə (ə) istinad edilən bir hədisdə belə qeyd edilir: “Allah həyat yoldaşı ilə yaxşı davranan şəxsə rəhmət eləsin.”[14] Əgər arvadınızın yerinə başqa bir arvad almaq istəsəniz, ona (birinciyə) çoxlu mal vermiş olsanız da, ondan heç bir şey geri almayın! Məgər qadınların mehriyyəsini geri almaq üçün böhtan və aşkar bir günahamı əl atacaqsınız? Siz onu necə geri ala bilərsiniz ki, (vaxtilə) bir-birinizlə yaxınlıq etmişdiniz və onlar (izdivac vaxtı) sizdən möhkəm əhd-peyman almışdılar. Atalarınızın evlənmiş olduğu qadınlarla əsla evlənməyin! Yalnız keçmişdə (bu hökm gəlməzdən əvvəl) olan bu cür işlər müstəsnadır. Çünki bu, çox çirkin, iyrənc işdir və yanlış bir yoldur! Sizə analarınız, qızlarınız, bacılarınız, bibiləriniz, xalalarınız, qardaş və bacılarınızın qizları, süd analarınız, süd bacılarınız, arvadlarınızın anaları və yaxınlıq etdiyiniz qadınlarınızın himayənizdə olan qızları (ögey qızlarınız) ilə evlənmək haram edildi. Cinsi əlaqədə olmadığınız qadınlarınızın qızları ilə evlənmək isə sizin üçün günah deyildir. Öz belinizdən gələn oğullarınızın arvadları ilə evlənmək və iki bacını birlikdə almaq da sizə haramdır. Yalnız keçmişdə (Cahiliyyət dövründə) olan bu cür işlər müstəsnadır. Çünki Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! —————————————————————————————- İftira ataraq mehriyyəni qadınlardan geri almayın: Bu ayənin nazilolma səbəbindən danışarkən bildirirlər ki, İslamdan əvvəl arvadlarını boşayıb yenidən evlənmək istəyən kişilər mehriyyə verməkdən boyun qaçırmaq üçün əvvəlki arvadlarını əxlaqsızlıqda günahlandırır, onlara mehriyyələrini qaytarana qədər təzyiq göstərir, həmin mehriyyəni isə ikinci arvadlarına verirdilər. Bu ayə nazil oldu, qeyd olunan çirkin ənənənin qarşısını almaqla onu pislədi[15]. Qadının kişidən möhkəm əhd-peyman alması: İmam Sadiq (ə) “onlar sizdən möhkəm əhd-peyman alıblar” cümləsi haqqında belə buyurmuşdur: “Əhd-peyman deyilərkən nikahı zamanı oxunan cümlələr nəzərdə tutulur.”[16] Cahiliyyət dövründə ögey analara qarşı təəssüf doğuran münasibət: Bu ayənin nazilolma səbəbindən danışarkən bildirirlər ki, Cahiliyyət dövründə kimsə dünyasını dəyişsəydi, özündən sonra arvadı və uşaqları qalsaydı, həmin qadın bu uşaqların ögey anası olduğu təqdirdə miras payı kimi bölüşdürülürdü. Yəni onlar ögey anaları ilə evlənmək və ya onu başqasına ərə vermək haqqına sahib idilər. İslamdan sonra Əbu Qeys adlı ənsar dünyasını dəyişir. Oğlu ögey anasına evlənmə təklifi edir. Qadın isə deyir: “Mən səni öz övladım hesab edirəm, bu təklifə yaxşı baxmıram, amma yenə də Peyğəmbərdən (s) soruşmağı lazım bilirəm.” Qadın bu məsələni Peyğəmbərə (s) danışdıqdan sonra sözügedən ayə nazil oldu və bu ayədə haqqında danışılan ənənə kəskin şəkildə pislənilib qadağan edildi[17]. Südvermə vasitəsilə məhrəm olanlar: Ayənin bir hissəsində yalnız iki qrupa işarə edilsə də, əlimizdə olan çoxlu sayda hədislərdə süd məhrəmlərinin bu iki qrupla məhdudlaşmadığı məlum olur. Peyğəmbərdən (s) nəql olunan məşhur hədisdə bildirilir ki, nəsil əlaqəsi ilə evlənilməsi qadağan olan bütün insanlar (xala, bibi, qardaşın övladı, bacının övladı), südəmmə əlaqəsi ilə də qadağan edilir (süd xalası, süd bibisi və sair)[18]. (Əsir alaraq) sahib olduqlarınız istisna olmaqla (çünki əsirlik boşanma sayılır), ərli qadınlar Allahın yazısı (hökmü) ilə sizə (haram edildi). Namusla (iffətlə), zinakarlığa yol vermədən, mallarınızı sərf edərək sahib olduğunuz başqa qadınlar isə sizə halal edildi. Mütə etdiyiniz (müvəqqəti nikah bağladığınız) qadınların mehriyyələrini verməyiniz vacibdir! Mehriyyə müəyyən edildikdən sonra aranızda razılaşdığınız şeydən ötrü sizə heç bir günah yazılmaz. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! Azad, iffətli, mömin qadınlarla evlənməyə maddi imkanı olmayanlar sahib olduqları iffətli mömin cariyələrdən (kənizlərdən) ala bilərlər. Allah sizin imanınızdan yaxşı xəbərdardır. Hamınız bir-birinizdənsiniz. (Azad, qul, kəniz, qadın, kişi və sair olmasından asılı olmayaraq bütün insanlar eynidir, hamısı Adəmin övladları, Allahın bəndələridir.) İffətini qoruyub saxlayan, açıq-aydın zinakarlıq etməyən və aşnası olmayan cariyələrlə sahiblərindən icazə alıb evlənin və mehriyyələrini onların özlərinə verin! Əgər onlar ərli olduqları halda iffətə zidd olan hərəkətə yol verərlərsə, cəzaları azad qadınlara verilən əzabın yarısı qədər olacaq. Bu (kənizlərlə evlənmək), (ehtiras, şəhvət üzündən) çətinlik çəkəcəyindən qorxanlarınız üçündür. Əgər (bu halda) səbir etsəniz, sizin üçün daha yaxşı olar. Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! Allah (bu göstərişlərlə) sizə (xoşbəxtlik və səadət yollarını) bildirmək, sizdən əvvəlkilərin getdiyi düz yolları sizə göstərmək və tövbələrinizi qəbul etmək istər. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! —————————————————————————————- Müvəqqəti evlilik: Ayənin “mütə etdiyiniz (müvəqqəti nikah bağladığınız) qadınların mehriyyələrini verməyiniz vacibdir!” cümləsi müvəqqəti evliliyin icazəli olduğunu açıq şəkildə ifadə edir. Əhli-beyt imamlarının (ə) hədislərində də müvəqqəti evliliyin sübutu zamanı bu ayəyə istinad edilmişdir. İmam Baqir (ə) Əbu Bəsirin “mütə” ilə bağlı soruşduğu suala belə cavab vermişdir: “Quranda bu məsələ yer almışdır. Quranda deyilir: “Mütə etdiyiniz….” İmam Baqir (ə) Abdullah ibn Leysinin mütə ilə bağlı verdiyi suala belə cavab vermişdir: “Allah onu Quranda, Peyğəmbərinin (s) dili ilə halal etmişdir, Qiyamətə qədər də halal olacaq.” Tarixi mənbələr müvəqqəti evliliyin Peyğəmbər (s) zamanında halal olduğunu, müsəlmanların bu əməli etdiyini, yalnız Ömər ibn Xəttabın öz şəxsi rəyi əsasında bunu qadağan etdiyini yazır. Peyğəmbərin (s) məşhur səhabəsi Cabir ibn Abdullah Ənsari belə nəql etmişdir: “Peyğəmbərin (s) zamanında, Əbu Bəkrin xəlifəliyi dövründə və Ömərin xəlifəliyi dövrünün yarısına qədər müvəqqəti evlilik hökmünə əməl edilirdi. Ömər onu qadağan etdi.” Ömərin özündən belə nəql edilmişdir: “Peyğəmbər (s) zamanında iki mütə var idi – qadınlarla mütə (müvəqqəti evlilik) və təməttö həcci (həccin xüsusi bir növüdür), mən onları qadağan etdim, onlara əməl edənləri cəzalandırdım.” İnsan anatomiyasına azacıq diqqət yetirsək, müvəqqəti evliliyin sosial bir zərurət olduğunu anlayarıq. Bu, ümumi bir qanundur. Belə ki, əgər insanın təbii istəkləri düzgün şəkildə təmin edilməzsə, insanlar onların təminatı üçün yanlış yollara əl atacaqlar. Təbii instinktiv hisslərin tamamilə məhv edilməsinin qeyri-mümkünlüyü də inkarolunmaz bir həqiqətdir. Bunu tamamilə məhv etməyə çalışmağımız da ağılsızlıq olar. Çünki bu, bir növ yaranış qanununa qarşı mübarizədir. Buna görə də daha düzgün yol instinktlərin normal vasitələrlə təmin edilməsi və onlardan faydalı şəkildə istifadə etməkdir. Cinsi istəyin ən güclü istəklərdən olduğunu da inkar etmək olmaz. İndi belə bir sual yaranır ki, çox yerdə, əksər ictimai mühitlərdə çox adam bəlli yaş həddində daimi evlilik həyatı qura bilmir və ya bəzən evli kişilər uzun səfərlər və ezamiyyətlər zamanı cinsi təminat problemləri ilə qarşılaşırlar. Müasir dövrdə, təhsil müddətinin uzanması ilə gənclərin evlilik yaşının gecikdiyi, ictimai münasibətlərin daha da mürəkkəbləşdiyi, gənclərin ehtiraslarının yüksək olduğu yaş həddində evlənmə imkanından məhrum olduqları bir dövrdə bu problem daha da ciddiləşmişdir. Bunun üçün nə etmək lazımdır? Gəncləri rahiblər kimi öz ehtiraslarını öldürməyəmi çağıraq? Yoxsa onları sərhəd tanımayan cinsi ehtiraslar burulğanında tərk edib utancverici səhnələrə şahidlik edək?  Bəlkə elə bir yol seçək ki, həm insanı daimi evlilik problemindən xilas etsn, həm də ehtiras anarxiyasının qarşısını alsın? Bldiyimiz kimi, daimi evlilik nə keçmişdə, nə də indi təklikdə cəmiyyətin bütün təbəqələrinin cinsi tələbatını ödəyə bilməmiş və ödəyə bilmir. Biz iki yol ayrıcında qalmışıq: Ya maddi prinsiplərlə idarə olunan müasir dünyada olduğu kimi, qeyri-qanuni cinsi münasibətlərə icazə verməli, ya da müvəqqəti evlilik proqramını qəbul etməliyik. Müvəqqəti evliliyə qarşı olmaqla yanaşı qeyri-qanuni cinsi münasibətlərə də müxalif olan şəxslərin bu suala necə cavab verəcəyi məlum deyil. Müvəqqəti evlilik proqramı daimi evlilikdə olduğu kimi qida, geyim və mənzil təminatı kimi öhdəlik və şərtlərlə səciyyələnmir. Yəni maliyyə imkanlarının olmaması, təhsil fəaliyyəti və bu kimi cəhətlər tam uyğnuluq təşkil edir, digər tərəfdən isə cinsi fəsadlara və qeyri-qanuni cinsi münasibətlərin yaratdığı çirkin nəticələrin də qarşısını alır. Himayəsiz və qeyri-qanuni övlad problemi də bu proqram vasitəsilə öz həllini tapır. Çünki müvəqqəti evlilikdən dünyaya gələn uşaqlar daimi izdivacda olduğu kimi vərəsəlik, madd təminat və sair kimi hüquqlara malikdirlər[19]. Allah sizi bağışlamaq istəyir. Amma ehtiraslarına uyanlar sizi tamamilə sapdırmaq istəyirlər. Allah (kənizlər və sairə ilə evlənmək hökmü verməklə) işinizi asanlaşdırmaq istəyir. İnsan (ehtiraslar burulğanına müqavimət göstərmək baxımından) zəif yaradılmışdır. Ey iman gətirənlər! Qarşılıqlı razılıqla edilən alış-veriş istisna olmaqla, bir-birinizin mallarını haqsız yerə (qeyri-qanuni yollarla) yeməyin və özünüzü öldürməyin (inthar etməyin)! Allah sizə qarşı mərhəmətlidir! Hər kəs təcavüz və zülm etməklə bu işləri görərsə, tezliklə onu Cəhənnəm oduna atarıq. Bu, Allah üçün asandır! Əgər sizə qadağan olunmuş böyük günahlardan çəkinsəniz, kiçik günahlarınızın üstünü örtər və sizi gözəl bir məkana daxil edərik. Allahın birinizi digərindən üstün tutduğu şeyi arzulamayın. (Bu təbii və hüquqi fərqliliklər sizin həyat nizamınızı qorumaq üçündür.) Kişilərin öz qazandıqlarından öz payı, qadınların da öz qazandıqlarından öz payı vardır. (Çətinliklərinizi aradan qaldırmaq üçün) Allahın lütfündən (mərhəmətindən) istəyin! Allah hər şeyi biləndir. Ata-ana və yaxın qohumların qoyub getdikləri maldan hər biri üçün varislər təyin etdik. Əhd-peyman bağladığınız şəxslərin də paylarını özlərinə verin! Allah hər şeyə şahiddir! ——————————————————————————————- Ziyanlı alış-verişin qadağan edilməsi: Təfsirçilər bu ayənin “bir-birinizin mallarını haqsız yerə (qeyri-qanuni yollarla) yeməyin” cümləsini şərh edərkən bildirirlər ki, burada insan cəmiyyətinin xoşbəxtliyinə və xilasına mane olan, ona ziyan vuran, məhvə sürükləyən alış-verişlər nəzərdə tutulmuşdur. Bu alış-verişlər dini cəhətdən qanuni olmayan alış-verişlərdir. Sələm, qumar, hər iki tərəfin və ya tərəflərin birinin nə alıb-verdiklərini bilmədiyi, məhsulun xüsusiyyətləri və qiyməti məlum olmayan alış-verişləri buna misal göstərmək olar[20]. Özünüzü öldürməyin: Təfsirçilər “özünüzü öldürməyin” cümləsini izah edərkən bildirirlər ki, burada insanın öz canına qiyması qadağan edilmişdir. Əlbəttə, ayədə özünüzü ifadəsi ilə İslam cəmiyyətinin bütün fərdləri nəzərdə tutula bilər. Çünki Quran bütün möminləri vahid bir sistem hesab edir. Belə ki, bir fərdin canı bütün fərdlərin canı deməkdir. Nəticədə, heç kəsin nə özünü, nə də başqasını öldürməyə haqqı çatmır. Bu cinayəti törədən şəxs hər iki halda insan cəmiyyətinə zərbə vurmuş olur. Hətta bu ayəyə əsasən fərdlərin özlərini ölüm təhlükəsinə məruz qoyması da qadağan edilmişdr. İmam Sadiq (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Burada bir müsəlmanın təklikdə müşriklərin üzərinə hücum etməsi, evlərinə soxulması və sonda qətlə yetirilməsi nəzərdə tutulur.” İmam Sadiq (ə) başqa bir hədisində: “Qəsdən özünü öldürən şəxs əbədi cəhənnəmlikdir”, – deyə buyurmuş, sonra isə “Nisa” surəsinin 29-30-cu ayələrini oxumuşdur[21]. Böyük və kiçik günahlar: Bu və digər ayələrdən belə məlum olur ki, günahlar böyük və kiçik olmaqla iki qrupa bölünür. Günahların kiçiklik və böyüklük meyarına gəlincə, qeyd etməliyik ki, böyük günahlar İslam nöqteyi-nəzərindən daha çox diqqət mərkəzində olan, Quranda qadağan edilməklə yanaşı, həm də Cəhənnəm əzabı vəd edilmiş günahlardır. Şirk, zina, sələm, yetim malı yemək kimi günahlar böyük günahlardandır. Əhli-beyt (ə) hədislərində belə qeyd edilmişdr: “Böyük günahlar Allahın od cəzası təyin etdiyi günahlardır.”[22] Başqa bir yanaşmaya görə günahların böyüklük və kiçiklik meyarı onların qadağa keyfiyyəti ilə müəyyən edilir. Yəni bir günahın böyük və ya kiçik olduğunu müəyyən etmək üçün Quran və sünnədə həmin günaha nə qədər əhəmiyyət verildiyinə baxmaq lazımdır[23]. Burada bir məsələni də yaddan çıxarmamalıyıq ki, kiçik günahlar təkrarlanmadığı, etinasızlıq, təkəbbür və üsyan niyyəti ilə yol verilmədiyi təqdirdə kiçik sayılır. Çünki kiçik günahlar bəzi hallarda böyük günahlara çevrilir. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Kiçik günahların heç biri təkrarlandıqdan sonra kiçikliyində qalmır.” İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Ən böyük günah, sahibinin onu kiçik saydığı günahdır.”[24] Tərəflərin vərəsəlik şərti ilə qarşılıqlı öhdəlik müqaviləsi bağlaması: Təfsirçilər “əhd-peyman bağladığınız şəxslər” ifadəsini izah edərkən bildirirlər ki, bu əhd-peymanın mənası vərəsəlik şərti ilə qarşılıqlı öhdəlik müqaviləsinin məzmununa daha yaxındır. Belə ki, İslamdan əvvəl mövcud olan bu müqavilə formasına İslam dinində düzəlişlər edildi və yaradıcı səciyyəsi olduğu üçün İslam dini tərəfindən qanuniləşdirildi. Bu müqaviləyə əsasən iki nəfər bir-birinə qardaşcasına köməklik göstərmək, çətinliklər zamanı bir-birinə yardım etmək, tərəflərdən biri dünyasını dəyişdikdə sağ qalan şəxsin ölən adamın mirasına şərik olması ilə bağlı öhdəlik götürür. İslam bu müqavilə və qardaşlıq formasını rəsmən tanımış, ona tərəflərdən salamat qalanın ölən tərəfin mirasına yalnız onun qohumları olmadığı təqdirdə şərik ola biləcəyi şərtini əlavə etmişdir. Bu barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün fiqh kitablarının bu mövzudan bəhs edən fəsillərinə baxa bilərsiniz[25]. Kişilər qadınların hami və gözətçiləridirlər. Bu, Allahın (ictimai nizam-ntizamı qorumaq üçün) bəzilərini bəzilərindən üstün etməsi və (kişilərin) öz mallarından (qadınlar üçün) sərf etməsinə görədir. Əməlisaleh qadınlar (ailə məsələlərində) təvazökar olurlar, (ərləri) yanlarında olmayanda onların sirlərini, hüquqlarını qoruyan, Allahın onlar (qadınlar) üçün təyin etdiyi hüquqları məsuliyyətlə yerinə yetirirlər. Özbaşınalıq etmələrindən qorxduğunuz qadınlara öyüd-nəsihət verin, (əgər nəticə hasil olmazsa) yataqda onlardan uzaq durun və (əgər öz vəzifələrinə əməl etmələri üçün onları məcbur etməkdən başqa heç bir çıxış yolu qalmazsa) onları tənbeh edin! Əgər sizə itaət göstərsələr, onları incitmək üçün heç bir yola əl atmayın. Əlbəttə, Allah ucadır, böyükdür! Əgər ər-arvad arasında ixtilaf olacağından qorxsanız, o zaman (onların problemini həll etmək üçün) kişinin adamlarından bir nəfər və qadının adamlarından da bir nəfər münsif seçin. Əgər onlar barışdırmaq istəsələr, Allah da onlara kömək edər. Həqiqətən, Allah biləndir, (hər kəsin niyyətindən) xəbərdardır! Allaha ibadət edin və Ona heç bir şeyi şərik qoşmayın! Ata-anaya qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yaxın (yoldaş və) dosta, (pulu qurtarıb yolda qalan) müsafirə (yolçulara), əlinizin altında olana (sahib olduğunuz qul və kənizlərə) yaxşılıq edin! Çünki Allah özünü bəyənənləri, lovğalıq edənləri (başqalarının hüquqlarını tapdalayanları) sevməz! Onlar özləri xəsislik etməklə yanaşı, başqalarını da xəsisliyə təhrik edir və Allahın Öz lütfündən bəxş etdiyi nemətləri gizlədirlər. (Bu davranış onların küfründən qaynaqlanır.) Biz kafirlər üçün xaredici bir əzab hazırlamışıq! —————————————————————————————– Ailənin kişi tərəfindən himayə edilməsi: Təfsirçilər “kişilər qadınların hami və gözətçiləridirlər” cümləsini təfsir edərkən bildirirlər ki, bu cümlə diktatorluq, təcavüz və qəsbkarlığı ifadə etmir. Əslində, ailə kiçik bir ictimai birlikdir. Daha böyük cəmiyyətlərdə olduğu kimi, onun da rəhbər və himayəçisi olmalıdır. Bu məsələ digər dövrlərlə müqayisədə müasir dünyada daha aydındır. Hər hansı bir işi yerinə yetirmək üçün hətta iki nəfərlik bir heyət ezam edilsə belə, onlardan biri mütləq başçı olmalıdır, əks təqdirdə hərc-mərclik yaranar. Ailədə kişinin himayəçi olması da eyni prinsipə əsaslanır. Bu isə kişinin malik olduğu xüsusiyyətlərlə izah edilir: 1. Qadından fərqli olaraq kişidə ağıl və təfəkkür hiss və emosiyadan üstün tutulur. Qadınlar isə hisslərinə üstünlük verirlər. 2. Ailəni idarə etmək və qorumaq üçün kişi yetərli dərəcədə fiziki gücə malikdir. Bundan əlavə, həyat yoldaşı və övladların xərclərinin ödənilməsi, mehriyyənin verilməsi və ailə üzvlərinin təminatının ödənilməsi öhdəliyi kişiyə ailənin himayəçilik vəzifəsini üzərinə götürmək haqqı verir[26]. “Nüşuz” sözü: Ayənin orijinalında işlədilmiş “nüşuz” sözünün leksik mənası özbaşınalıq, təkəbbür və itaətsizlikdir[27]. Qeyd olunan söz ər və ya arvada aid edildikdə onlardan ikisindən birinin üzərinə düşən vəzifədən boyun qaçırması kimi başa düşülür[28]. Qeyd etməliyik ki, ayədə işarə edilmiş fiziki tənbeh özbaşına və inadkar qadına qarşı atılan ən son addımdır. Yəni qadın öz vəzifəsini yerinə yetirməzsə, öncə xoş sözlərlə nəsihət edilməlidir. Əgər nəsihətin təsiri olmazsa və qadın nəsihət qəbul etməzsə, diqqətdən kənarda saxlanılmalıdır, özünə gələnə qədər yatağı ondan ayırmaq lazımdır. Əgər qadın itaətsizliyini davam etdirərsə və davranışları ilə ailənin təməlini sarsıdarsa, zor tətbiq etməkdən başqa heç bir çıxış yolu qalmır. Əlbəttə, fiqh kitablarında da yazıldığı kimi, vurmaq (fiziki tənbeh) yumşaq olmalıdır. Bu vuruş onun bədən üzvlərindən hansınınsa sınmasına, yaralanmasına və göyərməsinə səbəb olmamalıdır[29]. İmam Baqir (ə) bu ayəni təfsir edərkən belə buyurmuşdur: “Misvak çöpü ilə vurmaq kimi.” Buna görə də ayənin sonunda “Allah ucadır, böyükdür!” – deyə buyurulmuşdur. Yəni Allah-taala bu cümlə ilə xatırlama vermək istəyib ki, kişilərin fiziki güclü onları öz həyat yoldaşlarına qarşı zülm və haqsızlığa yol verəcək dərəcədə özlərindən çıxarmamalıdır[30]. Əlbəttə, öz vəzifələrini yerinə yetirməyən ərlər haqqında da cəza tədbirləri görülür, hətta fiziki cəzaya layiq görülürlər. Bu cəzalandırma vəzifəsi qadınların səlahiyyətindən kənar olduğu üçün şəriət hakimi ailə qanunlarını pozan kişiləri müxtəlif vasitələrlə, hətta fiziki cəza növü tətbiq etməklə öz vəzifəsi ilə tanış edə bilər[31]. Onlar öz mallarını camaata göstərmək üçün xərcləyən, Allaha və axirət gününə inanmayanlardırlar. Şeytanla yoldaşlıq edənlərin yoldaşı necə də pisdir! Əgər onlar Allaha və axirət gününə inanıb Allahın onlara verdiyi ruzidən (yoxsullara) sərf etsəydilər, nə olardı?! Allah onlardan (onların niyyətlərindən) xəbərdardır. Allah zərrə qədər də zülm etməz. Əgər yaxşı bir əməl baş versə, onu ikiqat artırar və Öz tərəfindən (bu əməl qarşılığında) böyük mükafat verər! Hər ümmətdən bir şahid gətirəcəyimiz və səni də onlara şahid təyin edəcəyimiz zaman onların halı necə olacaq? O gün Allahı dananlar və Peyğəmbərə asi olanlar yerlə yeksan olmağı arzu edərlər və heç bir sözü Allahdan gizlədə bilməzlər! Ey iman gətirənlər! Sərxoş ikən nə dediyinizi anlamayana qədər və cunub (cənabətli) olduğunuz zaman – yol ötən müsafirlər müstəsnadır – qüsl edənədək namaza yaxınlaşmayın (durmayın). Xəstələndikdə və ya səfərdə olduqda, ayaq yolundan gəldikdə, yaxud qadınlarla cinsi əlaqədə olduqda (qüsl və dəstəmaz üçün) su tapmadığınız zaman pak bir torpaqla təyəmmüm edin, üzünüzə və əllərinizə onu sürtün! Şübhəsiz ki, Allah əfv edəndir, bağışlayandır! Məgər sən kitabdan (Tövratdan) bir pay verilənləri görmürsənmi ki, (ondan öz hidayətləri üçün istifadə etmək əvəzinə) zəlaləti satın alır və sizin də (doğru) yoldan azmanızı istəyirlər? ————————————————————————————- Əməllərin puça çıxması: Riyakarlıq böyük ictimai bəlalardandır. İslama görə hər bir əməl niyyətdən asılıdır. Başqa sözlə desək, hər bir əməlin əsasını niyyət təşkil edir. Niyyət isə xalis (təmiz) olmalıdır. İslamda hər şeydən əvvəl niyyət ölçülür. İslam peyğəmbərinin (s) məşhur bir hədisində belə deyilir: “Hər bir əməl niyyətdən asılıdır. Hər kəsin gördüyü işdəki payı həmin əməlin niyyətinə uyğundur. Allaha görə cihad edən şəxsin Allah yanındakı mükafatı böyükdür. Dünya malından ötrü müharibə aparan şəxsin mükafatı, hətta dəvənin ayağını bağlamaq üçün istifadə edilən ipdən ötrü olsa belə, həmin niyyət qədərdir.” Bu, ona görədir ki, əməli niyyət formalaşdırır. Allah üçün iş görən şəxs həmin əməlin özülünü möhkəm edir və bütün niyyəti insanların ondan istifadə etməsinə yönəlir. Lakin riyakarlıq niyyəti ilə iş görən şəxs gördüyü işin dərinliyinə, mahiyyətinə, özülünə və ehtiyacı olanların mənfəətinə əhəmiyyət vermir. Riyakarlığa adət etmiş cəmiyyət təkcə Allahdan, gözəl əxlaqi davranışlardan və üstün vərdişlərdən uzaq düşmür, həm də ictimai proqramlar məzmunundan məhrum olur, əməllər bir ovuc mənasız görüntülərlə məhdudlaşır. Belə bir insanın, belə bir cəmiyyətin aqibəti nə qədər də ağrılıdır! Peyğəmbər (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Bir zaman gələcək ki, insanların daxili çirkin və bulaşıq, zahirləri isə gözəl olacaq. Bunun səbəbi insanların tamahkarlığı və ilahi mükafata əhəmiyyət verməməsidir. Onların dini riya olacaq, qəlblərində Allah qorxusu olmayacaq. Allah onları ağır əzaba düçar edəcək. Onlar Allahı bir xilaskar olaraq nə qədər çağırsalar da, duaları qəbul edilməz.”[32] Yoldan keçən istisnadır: Bu cümlənin təfsiri ilə bağlı iki versiya var. Birinci versiyaya görə “yoldan keçən” deyilərkən səfərdə olan insan nəzərdə tutulur. Yəni bu ayəyə görə, səfərdə olan və su tapmayan şəxs namaz qılmaq üçün təyəmmüm etməlidir. İkinci təfsirdə Əhli-beyt (ə) imamlarının hədisinə istinad eidlmişdir. Həmin hədisə görə, qeyd olunan ifadə ilə cənabətli halda məsciddə dayanmadan keçib getmənin icazəli olması nəzərdə tutulur. Bəzi hədislərə əsasən bu cümlə ilə Peyğəmbər (s) məscidinin ətrafında yaşayan və evlərinin qapısı məscidə açılan səhabə və müsəlmanlara cənabətli halda məscidin içində dayanmadan oradan keçib getməyə icazə verilmişdir[33]. Təyəmmümün mənəvi və maddi təsirləri: Təyəmmüm elə ibadətlərdəndir ki, ibadətin ruhu sözün əsl mənasında özünü onda əks etdirmişdir. Çünki insan Allah qarşısındakı itaət və təvazökarlığını nümayiş etdirmək üçün torpağa vurduğu əlini ən şərafətli üzvü olan alnına sürtür. Bununla təyəmmüm edən insan demək istəyir ki, alnım və əllərim Allah qarşısında son həddə qədər təvazökar və itaətkardır. Bu işi gördükdən sonra insan dəstamaz və qüsllə şərtlənən namaz və digər ibadətləri yerinə yetirmək səlahiyyəti qazanır. Bu şəkildə təyəmmüm təvazökarlıq, bəndəçilik və şükür etmək ruhunun tərbiyələnməsinə təsir göstərir[34]. İncil və Tövratın təhrif edilməsi: Ayənin “sən kitabdan bir pay verilənləri görmürsənmi…?” cümləsini təfsir edərkən təfsirçilər bildirirlər ki, “kitab” dedikdə İncil və Tövrat nəzərdə tutulur. Bu ifadə onu göstərir ki, Peyğəmbərin (s) zamanına qədər İncil və Tövrat məhv edilmiş və onlardan yalnız bir hissəsi toxunulmaz qalmışdı. Əlbəttə, məhz həmin hissədə Peyğəmbərin (s) gələcəyi ilə bağlı müjdə verilmişdi, amma onlar həmin faktı gizlədirdilər[35]. Allah sizin düşmənlərinizi daha yaxşı tanıyır. (Onlar sizə ziyan vura bilməzlər.) Bir dost və yardımçı kimi Allah sizə kifayət edər! Yəhudilərin bir qismi sözlərin yerini dəyişib təhrif edir və dillərini əyərək Allahın dininə tənə vurmaq məqsədilə sənə: “Eşitdik və qəbul etmədik; eşit, eşitməz olasan (kar olasan) və (istehza və kinayə ilə) “raina” (bizi axmaq yerinə qoy)”, – deyirlər. Əgər onlar: “Eşitdik və itaət etdik; eşit və bizə tərəf bax!”,- desəydilər, əlbəttə, onlar üçün daha xeyirli və daha doğru olardı. Lakin Allah onları küfrlərinə görə rəhmətindən uzaq etmişdir. Buna görə də onların yalnız az bir hissəsi iman gətirmişdir. Ey kitab verilmiş kimsələr! Bəzi üzləri tanınmaz hala salıb ənsələrinə (arxalarına) çevirməmişdən və şənbə gününün hörmətini saxlamayanlara (əshabus-səbtə) etdiyimiz kimi, onları da rəhmətimizdən uzaq etməzdən əvvəl əlinizdə olanı (Tövratı) təsdiqləyən olaraq nazil etdiyimizə (Qurana) iman gətirin! Allahın əmri, mütləq, yerinə yetəcəkdir! Allah şirki əsla bağışlamır, amma istədiyi şəxsin bundan kiçik günahlarını bağışlar. Allaha şərik qoşan şəxs böyük günaha yol vermişdir. Özlərini öyənləri görmürsənmi? (Bu özünü öymələrin heç bir dəyəri yoxdur.) Allah istədiyini öyər və onlara azacıq da zülm olunmaz. Sən onların Allaha qarşı necə yalan uydurduqlarına bax! (Onları cəzalandırmaq üçün) bu açıq-aşkar günah kifayətdir! Kitabdan pay verilənləri görmürsənmi? Onlar Cibt və Tağuta (büt və bütpərəstlərə) inanır və kafirlər haqqında da: “Bunlar möminlərdən daha doğru yoldadırlar”, – deyirlər. —————————————————————————————- Təhrif deyilərkən bu ayədə nə nəzərdə tutulur? Bu suala bir neçə aspektdən cavab verilmişdir: Birinci versiyaya görə “təhrif” deyilərkən Tövratın sözlərinin dəyişdirilməsi, sözlərin yerlərinin dəyişdrilməsi, azaldılması və ya çoxaldılması nəzərdə tutulur. Bildiyimiz kimi, hal-hazırda mövcud olan Tövrat həzrət Musaya (ə) göndərilmiş Tövratdan çox fərqlənir. İkinci versiyaya görə “sözlərin təhrifi” deyilərkən Tövratın və peyğəmbərlərin sözlərinin yanlış izahı və yozumları nəzərdə tutulur. Belə ki, Tövratda İslam peyğəmbəri (s) və Məsihin (ə) gəlişi ilə bağlı müjdə verilmişdir, ancaq yəhudilər müjdələri təhrif etmiş, Musadan (ə) sonra heç bir xilaskarın gəlmədiyini iddia etmişlər. Onlar bu günə qədər də xilaskarın yolunu gözləməkdədirlər. Üçüncü versiyaya görə “sözlərin təhrifi” deyilərkən sözlərin aid olmadığı yerlərdə işlənməsi nəzərdə tutulur. Allah-taala bu ayədə onlardan üçünə işarə etmişdir. Məsələn, “eşitdik” ifadəsi itaət niyyəti ilə deyilməli və ondan sonra “itaət etdik” sözü işlənməlidir. Bu ifadə məsxərə niyyəti lə işlədilərək “eşitdik və qarşı çıxdıq” formasında deyilməməlidir. Bu təfsirə əsasən Allah-taala söz və ifadələrin bu şəkildə yanlış işlədilməsini sözlərin təhrf edilməsi kimi qəbul edir[36]. Söz oyunu və müsəlmanları məsxərəyə qoymaq: “Raina” cümləsinin mənası “bizi nəzərə al və bizə möhlət ver” deməkdir. Müəslmanlar İslamın ilk illərində Allah rəsulunun (s) sözlərini yaxşı eşitmək və yadda saxlamaq üçün ona bu şəkildə müraciət edirdilər. Amma yəhudilər bu müraciət formasını əllərində bayraq tutaraq, Peyğəmbərlə (s) qarşılaşdqıda tez-tez onu təkrar edirdilər. Onlar bu ifadəni işlədərkən onun ibri dilindəki mənasını nəzərdə tuturdular. İbricə bu feilin iki mənası var: 1. Bizi eşit, eşitməz olasan; 2. Bizi axmaq yerinə qoy. Bununla demək istəyirdilər ki, guya Peyğəmbər (s) öz davranışları ilə camaatı axmaq yerinə qoyur. (Allaha sığınırıq.)[37] “Bəqərə” surəsinin 104-cü ayəsində də bu mövzuya işarə edilmişdir. Yəhudilərin fikri və ruhi cəhətdən məhv olması, mənəvi cəhətdən geriləməsi: Bəzi təfsirçilər ayənin “bəzi üzləri tanınmaz hala salıb ənsələrinə (arxalarına) çevirməmişdən” ifadəsini şərh edərkən bildirirlər ki, burada ağlın və zəkanın reallığı dərk edə bilməməsi, düz yoldan sapması nəzərdə tutulmuşdur. İmam Sadiqə (ə) aid edilən bir hədisdə belə buyurulmuşdur: “Məqsəd onların hidayət yollarını bağlamaq, azğınlıq və zəlalət yoluna geri qaytarmaqdır.” Kitab əhli, xüsusilə yəhudilər bütün dəlillərə baxmayaraq haqq qarşısında təslim olmadılar, şüurlu surətdə inadkarlıq göstərdilər, müxtəlif məqamlarda bilərəkdən əks mövqedən çıxış edib əks davrandılar. Tədricən inadkarlıq onlar üçün vərdişə çevrildi. Sanki şüurları tamamilə pozuldu, gözləri kor, qulaqları kar oldu. Belə şəxslər həyatda irəliləmək əvəzinə gerilədilər, bataqlığa düşdülər. Haqqı bilərəkdən inkar edənlərin cəzasıdır bu. Buna görə də “taməsə” feilinin bu ayədəki mənası fikri və ruhi cəhətdən məhv etmək, mənəvi cəhətdən geri salmaqdır[38]. Yəhudilərin müşriklərin tərəfini saxlaması: Bu ayənin nazilolma səbəbindən danışarkən qeyd edirlər ki, Peyğəmbər (s) Mədinəyə hicrət etdikdən sonra yəhudi böyüklərindən olan Kəb ibn Əşrəf Mədinəni tərk edir, iki dinin tərəfdarları arasındakı mübahisələrdən uzaq durmaq məqsədilə Məkkəyə köçür. O, camaata deyir: “Mən nə Mühəmmədə qarşı kiməsə kömək etmək fikrindəyəm, nə də onun üçün döyüşmək fikrim var.” Müşriklər ondan soruşurlar: “Ey Kəb, bizim dinimiz yaxşıdır, yoxsa Mühəmməd və səhabələrinin dini?” O deyir: “Sizin dininiz yaxşı və daha qədim tarixə malikdir, Mühəmmədin dini isə yenicə meydana gəlib.” Bu ayə onun haqqında nazil oldu[39]. Quranın bu surəsinin 54-cü ayəsində qeyd olunan haqsız mühakiməyə işarə edilərək buyurulur: Bunun kökündə paxıllıq və qısqanclıq dayanır. Çünki İslam peyğəmbərinin (s) göndərilməsi peyğəmbərliyin İshaqın nəslindən İsmayılın nəslinə keçməsindən xəbər verirdi. İshaqın nəslindən olan yəhudilər buna görə paxıllıq edir, utanmaz-utanmaz bütpərəstliyi təkallahlıq dinindən üstün tuturdular. Onlar Allahın Öz rəhmətindən uzaq saldığı kimsələrdir. Allahın öz rəhmətindən uzaq saldığı kimsəyə heç bir yardımçı tapa bilməyəcəksən! Yoxsa onların hökmranlıqda bir payları var? Əgər belə olsaydı, (hər şeyi öz inhisarlarına alar və) insanlara azacıq da olsun haqq verməzdilər. Yoxsa onlar Allahın Öz nemətindən bəxş etdiyi şeylərə görə insanlara (Peyğəmbərə və onun nəslinə) paxıllıq edirlər? Halbuki Biz (yəhudilərin də mənsub olduğu) İbrahim övladlarına (da) kitab və hikmət vermişdik və onlara böyük hökmranlıq bəxş etmişdik. Lakin onlardan bir qrupu ona iman gətirdi, bir qrupu isə (insanların) ona tərəf (olan) yolu(nu) bağladı. Cəhənnəmin alovlanmış odu (onlara) kifayət edər! Ayələrimizi inkar edənləri tezliklə oda atacağıq. Onların dəriləri yandıqca, əzabı dadsınlar deyə, o dəriləri başqası ilə əvəz edəcəyik. Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir! İman gətirən və yaxşı işlər görən şəxsləri tezliklə (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərə daxil edəcəyik. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Orada onları pak zövcələr gözləyir. Biz onları rahatlıq bəxş edən geniş kölgəliklərə yerləşdirəcəyik. Allah sizə əmanətləri öz sahiblərinə qaytarmanızı və insanlar arasında hökm etdiyiniz zaman ədalətlə hökm etmənizi əmr edir. Allah sizə gözəl nəsihətlər verir. Allah (hər şeyi) eşidəndir, görəndir! Ey iman gətirənlər! Allaha, Peyğəmbərə və əmr sahiblərinə (Peyğəmbərin canişinlərinə) itaət edin! Əgər bir iş barəsində mübahisə etsəniz, Allaha və Qiyamət gününə inanırsınızsa, onu Allaha və Peyğəmbərə həvalə edin! Bu, daha xeyirli və nəticə etibarilə daha yaxşıdır. ——————————————————————————————– Cəhənnəmin şiddətli əzabları: Möminlərin əmiri Əli (ə) canlara lərzə salan cümlələrində bizlərə xitab edərək belə buyurmuşdur: “Bilin ki, bu zəif dərinin Cəhənnəm oduna dözümü yoxdur. Özünüzə rəhminiz gəlsin. Siz bu dünyanın çətinliklərinə qarşı nə qədər dözümlü olduğunuzu sınaqdan keçirmisiniz. Bədəninizə tikan batdıqda, ya titrədikdə, yıxıldıqda, qanadıqda və ya isti qumlar üstündə yandıqda hansı hala düşdüyünüzü görməmisinizmi? Bəs ikiqat od içində olduqda, yataq yoldaşı daş, yoldaşı Şeytan olduqda insanın vəziyyəti necə olacaq? Cəhənnəm sahibi oda qəzəbləndikdə qəzəbinin şiddətindən bəzilərinin onu başlarına çırpacağını, bəzilərinin isə udacağını, nərə çəkdikdə isə fəryadının heybətindən hər tərəfdən püskürəcəyini bilirsinizmi?”[40] Əmanətin əhəmiyyəti: Əmanət məfhumu geniş mənaları ehtiva edir, istənilən maddi və mənəvi sərmayəyə şamil olur. Bu ayədə açıq şəkildə bildirilir ki, heç bir müsəlman əmanət sahibinin müsəlman və ya qeyri-müsəlman olmasından asılı olmayaraq, heç bir əmanətə xəyanət etməməlidir. İmam Sadiq (ə) dostlarından birinə belə buyurmuşdur: “Əgər bir nəfər qılıncla Əlini (ə) qətlə yetirsəydi və həmin qılıncı yanımda əmanət qoysaydı, ya məndən məsləhət alsaydı və ya mənimlə məsləhətləşsəydi, mən əmanəti qəbul edər, əsla ona xəyanət etməzdim.” İslam mənbələrində heç bir məsələyə əmanət məsələsi qədər əhəmiyyət verilməmişdir. Məsələn, İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Fərdlərin rüku və səcdələrinin uzunluğuna baxmayın. Çünki bu, onlar üçün bir adət ola bilər və onu tərk etsələr, narahat olarlar. Siz onların düz danışan olmasına və əmantdar olmasına baxın.”[41] Əmr sahibləri: Peyğəmbərin (s) xüsusi səhabələrindən olan Cabir ibn Abdullah Ənsariyə aid edilən bir rəvayətdə belə qeyd edilmişdir: “Bu ayə nazil olduqda Peyğəmbərdən (s) soruşdum: “Ey Allahın rəsulu (s), Allah və peyğəmbərini tanıdıq, bəs əmr sahibləri kimlərdir ki, Allah onlara itaəti Öz itaəti ilə yanaşı qeyd etmişdir?” Peyğəmbər buyurdu: “Ey Cabir, onlar mənim canişinlərim və məndən sonra müsəlmanların rəhbərləridirlər. Onların birincisi Əli ibn Əbutalib (ə), sonra Həsən (ə), sonra Hüseyn (ə), sonra Əli ibn Hüseyn (ə), sonra Tövratda Baqir adı ilə qeyd edilmiş Muhəmməd ibn Əlidir (ə). Cabir, sən onu tezliklə görəcəksən. Onunla görüşəndə salamımı ona çatdırarsan. Ondan sonra Sadiq Cəfər ibn Muhəmməd (ə), sonra Musa ibn Cəfər (ə), sonra Əli ibn Musa (ə), sonra Muhəmməd ibn Əli (ə), Əli ibn Muhəmməd (ə), sonra Həsən ibn Əlidir (ə). Sonra Həsən ibn Əlinin oğlu, Muhəmməd, mənim adaşım, həmkünyəm[42], Allahın yer üzündəki dəlili və Allahın bəndələri arasında qoruduğudur. O, elə bir şəxsdir ki, Allah onun vasitəsilə Öz adını bütün dünyaya yayacaq. O, elə bir şəxsdir ki, şiələri və dostlarının gözündən uzaq düşəcək. Bu qeyb şəraiti elə olacaq ki, Allah qəlbini iman ilə yoxlamayıncaya qədər heç kəs onun imamətinin inamında sabitqədəm olmayacaq.” Dedim: “Ey Allahın rəsulu (s) o, qeybdə olduğu vaxt şiələr ondan faydalanacaqlarmı?” Buyurdu: “Bəli, and olsun məni peyğəmbər göndərənə, buludlarla örtülməsinə baxmayaraq, insanlar günəş işığından faydalana bildiyi kimi, qeyb dövründə şiələr də onun nurundan nur alacaq, rəhbərliyindən faydalanacaqlar. Cabir, bu, Allahın gizlətdiyi sirlərdən və Allahın gizlətdiyi bilgidir. Buna görə də onu yalnız layiq olana söylə.”[43] Sənə nazil edilənə və səndən əvvəl nazil edilənlərə (səmavi kitablara) iman gətirdiklərini güman edən, zalımların və haqq olmayan hakimlər tərəfindən mühakimə olunmaq istəyənləri görmürsənmi? Halbuki onlara həddi aşan zülmkarlardan üz döndərmək əmr olunmuşdu. Şeytan isə onları (doğru yoldan) çox uzaq olan zəlalətə sürükləmək istəyir. Onlara: “Allahın nazil etdiyinə və Peyğəmbərə tərəf gəlin!” – deyildiyi zaman münafiqlərin səndən üz döndərdiklərini görərsən. Bəs etdikləri əməllərin cəzası olaraq başlarına bir müsibət gəldiyi zaman (onların halı) necə olacaq? Sonra onlar sənin yanına gəlib: “Bizim (onların məhkəməsinə müraciət etməkdə) məqsədimiz yalnız yaxşılıq etmək və (iddiaçılar arasında) barışıq yaratmaq idi”, – deyərək Allaha and içəcəklər. Onlar elə şəxslərdir ki, Allah onların ürəklərindəkini (yaxşı) bilir. Sən onlardan üz çevir (onları cəzalandırma), onlara öyüd və əməllərinin nəticəsi haqqında xatırlatma ver! Biz hər bir peyğəmbəri, ancaq ona Allahın əmrilə itaət olunsun deyə, göndərdik. Əgər onlar özlərinə zülm etdikləri (Allahın əmrlərini pozduqları) zaman sənin yanına gəlib Allahdan bağışlanmaq diləsəydilər və Peyğəmbər də onlar üçün əfv diləsəydi, Allahın tövbələri qəbul edən və mərhəmətli olduğunu görərdilər. Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən ixtilaflarda səni hakim təyin etməyincə və sənin verdiyin qərara görə özlərində bir sıxıntı duymadan sənə tam bir itaətlə boyun əyməyincə, iman gətirməyəcəklər. —————————————————————————————- Hakimlik etməsi üçün zalım hakimlərə müraciətin qadağan edilməsi: Bu ayənin nazilolma səbəbindən bəhs edərkən təfsirçilər bildirirlər ki, Mədinə yəhudilərindən birinin münafiq müsəlmanlardan biri ilə mübahisəsi düşmüşdü. Buna görə də aralarında hakimlik etməsi üçün bir nəfəri seçmək qərarına gəldilər. Yəhudi İslam peyğəmbərinin (s) ədalətli və bitərəf adam olduğuna inandığı üçün dedi: Mən sizin peyğəmbərinizin hakimlik etməsinə razıyam. Lakin münafiq, yəhudi böyüklərindən olan Kəb ibn Əşrəfi seçdi. Çünki o, Kəbə rüşvət verib onun fikrini dəyişə biləcəyini düşünürdü. Buna görə də İslam peyğəmbərinin (s) hakim olması təklifinə etiraz etdi. Bu ayə nazil oldu və ayədə sözügedən şəxslər məzəmmət edildi[44]. İmamlar (ə) öz hədislərində münsiflik etmək üçün zalım hakimlər və ədalətsiz insanlara müraciəti qadağan etmişlər. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Din qardaşı ilə mübahisəsi düşmüş şəxs anlaşılmazlığı həll etmək üçün qarşı tərəfə öz dindaşlarından birinə müraciət etməyi təklif etsə, lakin qarşi tərəf imtina edib hakimlik etməsi üçün zalımlara müraciət etsə, sanki haqlarında “Nisa” surəsinin 60-cı ayəsi nazil olmuş şəxslər kimi olar.”[45] İmam Sadiq (ə) bu ayədə işlənmiş “tağut” sözünü izah edərkən buyurmuşdur: “(Tağut) haqsız hökm çıxaran və camaatın münsiflik etməsi üçün müraciət etdiyi şəxsdir.”[46] Təvəssül və Quranın təsdiqi: Bu ayə Peyğəmbər və imamlara təvəssül edilməsini şirk hesab edənlərə cavab verir. Ayədə açıq şəkildə deyilir ki, Peyğəmbərin (s) yanına gedib onu Allah dərgahına şəfaətçi salmaq, Peyğəmbərin (s) günahkarların bağışlanması üçün vasitəçilik etməsi və bağışlanma diləməsi tövbənin qəbuluna və ilahi rəhmətə səbəb olur[47]. Əlbəttə, bu cür vasitəçilik zamanı xətaya yol verənlərin həmin vasitəçiliyə hazırlığı və ləyaqəti olmalıdır[48]. Peyğəmbərin (s) əmrinə qeyd-şərtsz itaət tövhidin parlaq göstəricisidir: Bu ayənin nazilolma səbəbindən bəhs edərkən bildirirlər ki, mühacirlərdən olan Zübeyr ibn Əvam Mədinə ənsarlarından biri ilə özlərinin yanaşı olan xurma bağının suvarılması üstündə mübahisə edir. Mübahisəyə son qoymaq üçün Peyğəmbərin (s) yanına gəlirlər. Zübeyrin bağı daha yuxarıda, ənsardan olan müsəlmanın bağı isə aşağıda olduğu üçün Peyğəmbər (s) öncə Zübeyrin, sonra isə ənsardan olan müsəlmanın öz bağını suvarmasına göstəriş verir. Bu, yanaşı olan bağlar haqqında mövcud ənənəyə uyğun bir qərar idi. Amma camaatın gözündə müsəlman obrazı yaratmış ənsardan olan müsəlman Peyğəmbərin (s) ədalətli qərarı ilə razılaşmır və narazılığını belə ifadə edir: Zübeyr sənin əmin oğlu olduğu üçünmü belə hökm çıxardın? Peyğəmbər (s) çox narahat olur, hətta yanaqlarının rəngi dəyişir. Bu vaxt sözügedən ayə nazil olur və ayədə müsəlmanlara xəbərdarlıq edilir[49]. Bu ayəyə əsasən imanın üç əlaməti var: Bütün mübahisələrdə Peyğəmbərə (s) müraciət etmək; çıxardığı hökmə görə əsla narahat olmamaq; ona cani-dildən, tam şəkildə əməl etmək[50]. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Əgər insanlar Allaha ibadət etsələr, ona şərik qoşmasalar, namaz qılsalar, zəkat versələr, Allahın evini ziyarət etsələr, Ramazan ayını oruc tutsalar, ancaq Allah və ya Onun peyğəmbərinin (s) işlərinə etiraz etsələr və ya bu etirazı qəlblərindən keçirsələr, həmin miqdarda müşrik olurlar.” Sonra İmam (ə) “Nisa” surəsinin 65-ci ayəsini oxuyub buyurdu: “Allaha və Peyğəmbərinə (s) itaət göstərin!”[51] Əgər Biz onlara: “Bir-birinizi öldürün, yaxud evlərinizi və yurd-yuvalarınızı tərk edin!” – deyə əmr etsəydik, onlardan yalnız az bir hissəsi bu əmri yerinə yetirərdi. Əgər onlara verilən nəsihətlərə əməl etsəydilər, onlar üçün daha xeyirli olardı və imanlarının möhkəmlənməsinə səbəb olardı. O halda Biz onlara Öz tərəfimizdən böyük mükafat verərdik. Və onları düz yola yönəldərdik. Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər (Qiyamət günü) Allahın nemətlər verdiyi nəbilər (peyğəmbərlər), siddiqlər (doğru danışanlar, sədaqətli olanlar, etiqadı dürüst olanlar), şəhidlər və salehlərlə (yaxşı əməl sahibləri ilə) bir yerdə olacaqlar. Onlar gözəl yoldaşlardır! Bu mükafat Allah tərəfindəndir. Onun (bəndələrinin vəziyyətindən, niyyət və əməllərindən) xəbərdar olması kifayət edər. Ey iman gətirənlər! (Düşmən qarşısında) ehtiyatı əldən verməyib düşmən üzərinə ya dəstə-dəstə, ya da hamınız bir yerdə (zaman və məkan şərtlərindən asılı olaraq) hərəkət edin! Aranızda elələri (münafiqlər) vardır ki, (həm özləri zəifdirlər, həm də) başqalarını ruhdan salarlar və əgər sizə bir müsibət üz versə: “Allah bizə lütf etdi ki, mücahidlərlə birlikdə olub həmin müsibətin şahidi olmadıq”, – deyərlər. Əgər Allah tərəfindən sizə bir qənimət nəsib olsa, o zaman guya aranızda heç bir dostluq yoxmuş kimi: “Kaş ki, biz də onlarla birlikdə olub böyük bir xilasa (qalibiyyətə) nail olaydıq!”, – deyərlər. Dünyanı verib əvəzində axirəti satın alanlar Allah yolunda vuruşsunlar. Hər kim Allah yolunda vuruşaraq ölərsə və ya qalib gələrsə, ona böyük mükafat verəcəyik. —————————————————————————————- Allaha itaət əzmkralığın artmasının səbəbidir: “Əşəddu təsbitən” (imanlarının möhkəmlənməsi) ifadəsindən belə başa düşülür ki, insan Allahın əmrinə itaət yolunda nə qədər addım atarsa, onun əzmkralığı və imanı bir o qədər artar. Əslində, Allaha itaət, bir növ ruhun tərbiyələndirilməsinə xidmət edir. Davam və təkrar etdirildikcə fiziki bədən tərbiyəsində olduğu kimi gün-gündən ruhu möhkəmləndirir, gücləndirir, dözümlülük və əzmkarlığını artırır, insan tədricən elə bir məqama çatır ki, heç bir güc onun iman əzmkarlığını sındıra və onu aldada bilmir. Deyilənə görə bu ayə nazil olduqdan sonra imanlı müsəlmanlardan biri dedi: “And olsun Allaha, əgər Allah tərəfindən bizə belə ağır göstərişlər verilsəydi, hökmən yerinə yetirərdik. Ancaq Allaha şükür olsun ki, bizə belə bir əmr verilməyib.” Bu xəbər Peyğəmbərə (s) çatdıqda buyurdu: “Mənim ardıcıllarımdan bəzisinin qəlbindəki iman sarsılmaz dağlardan da möhkəmdir.”[52] Allaha itaət dünyanın yaxşıları ilə yoldaşlığa səbəb olur: İmam Əli (ə) bu ayənin nazilolma səbəbindən danışarkən belə qeyd etmişdir: “Bir kişi Peyğəmbərin (s) yanına gəlib dedi: “Mən sizdən ayrı qala bilmirəm. Evimə gedəndən sonra siz yadıma düşəndə əlim tamamilə işdən soyuyur. Əlimdə nə işim varsa, saxlayıram, sizi görüb rahatlanmaq üçün ziyarətinizə gəlirəm. Bunun səbəbi mənim sizə olan sevgimdir. İndi düşünürəm ki, görəsən Qiyamət günü siz Cənnətə daxil olub ən yüksək dərəcəyə yüksəldikdə mən nə edəcəyəm? Ey Allahın rəsulu, həmin vaxt sizin ayrılığınıza necə dözəcəyəm?” Bu ayə nazil oldu və Peyğəmbər (s) həmin kişini çağırıb bu ayəni oxuyaraq ona müjdə verdi.” İmam Baiqr (ə) buyurmuşdur: “Günahdan uzaq durmaqla bizə yardım edin. Çünki günahlardan çəkinməklə Allahla görüşən şəxs üçün Allah yanında bir qurtuluş var. Çünki Allah buyurmuşdur: “Allaha və Peyğəmbərə itaət edən şəxs…” Bəli, peyğəmbər bizdəndir; siddiq də bizdəndir; şəhidlər və salehlər də bizdəndirlər.”[53] Hərtərəfli hazırlıqlı və ehtiyatlı olmağa təkid edilməsi: Bu ayədə müsəlmanlara hər zaman öz təhlükəsizliklərini və sərhədlərini qorumaq üçün maddi və mənəvi cəhətdən hərtərəfli hazırlıqlı olmaq göstərişi verilmişdir. “Hizr” (vasitə) sözünün mənası çox genişdr, bütün maddi və mənəvi vasitələrə şamil olur. O cümlədən müsəlmanlar hər bir zaman düşmənin mövqeyindən, silah növlərindən, müharibə taktikasından, hazırlıq səviyyəsindən, silahlarının sayından, funksionallığından xəbərdar olmalıdırlar. Çünki bütün bu mövzular düşmən təhlükəsinin qarşısının alınmasında və “hizr” məzmununun ifadəsində rol oynayır. Digər tərəfdən, müsəlmanlar özlərini qorumaq üçün psixoloji, mənəvi cəhətdən, mədəni, iqtisadi və iqtisadi resursların səfərbər edilməsi, dövrün ən son standartlara cavab verən silah növündən, onun işlədilmə mexanizmindən istifadə baxımından hazırlıqlı olmalıdırlar. Şübhəsiz ki, müsəlmanlar təkcə bu ayəni öz həyatlarına tətbiq etsəydilər, tarix boyu məğlubiyyətə uğramazdılar[54]. Nə üçün “ey Rəbbimiz, bizi əhalisi zalım olan bu şəhərdən (Məkkədən) kənara çıxart, bizə Öz tərəfindən himayəçi göndər, yardımçı yolla!” – deyə dua edən zəiflədilmiş, çarəsiz hala salınmış kişilər, qadınlar və uşaqlar uğrunda Allaha xatir vuruşmursunuz? İman gətirənlər Allah yolunda, kafir olanlar isə tağut (büt, zülmkar hökmdarlar) yolunda vuruşurlar. O halda Şeytanın dostlarıyla vuruşun! (Onlardan qorxmayın!) Çünki Şeytanın hiyləsi zəifdir! (Məkkədə): “(Hələlik) cihaddan əl çəkin, namaz qılın, zəkat verin!” – deyilmiş şəxsləri görmədinmi? (Onlar bu əmrə görə narahat olmuşdular). Lakin (Mədinədə) onlara cihad əmri verildikdə içərilərindən bir qismi insanlardan Allahdan qorxan kimi və ya daha artıq bir qorxu ilə qorxaraq: “Ey Rəbbimiz! Cihad etməyi nə üçün bizə vacib etdin? Nə üçün bu əmri yaxın zamana qədər təxirə salmadın?” – dedilər. Onlara söylə: ”Dünya həyatnın faydası azdır, lakin müttəqilər üçün axirət sarayı daha xeyirlidir. Sizə (müttəqilərə) xurma çərdəyinin arasındakı nazik tel qədər belə zülm olunmayacaq!” Harada olursunuz olun, hətta uca (möhkəm) qalalar içərisində olsanız belə, ölüm sizi haqlayacaq. Onlara (münafiqlərə) bir xeyir yetişdikdə: “Bu, Allahdandır!” – deyərlər, bir pislik üz verdikdə isə: “Bu, səndəndir!” – söyləyərlər. De: “Bunların hamısı Allahdandır”. Nə üçün bu insanlar söz anlamaq istəmirlər?! Sənə yetişən hər bir yaxşılıq Allahdandır, sənə üz verən hər bir pislik isə özündəndir. Biz səni insanlara peyğəmbər göndərdik. Allahın buna şahid olması kifayət edər. —————————————————————————————– Müsəlmanın zəiflədilmiş, çarəsiz vəziyyətə salınmış insanlarla bağlı vəzifəsi: “Zəiflədilmiş” sözü ilə “zəif” sözü arasında fərq var. “Zəif” çarəsiz, “zəiflədilmiş” isə başqalarının zülm və haqsızlığı nəticəsində fikri, mədəni, iqtisadi, siyasi və ya sosial cəhətdən çarəsiz vəziyyətə düşən şəxsə deyilir[55]. Allah-taala bu ayədə Allaha xatir, zəiflədilmiş insanlar uğrunda vuruşmaq əmri vermişdir. Səmimi və təmizürəkli möminlərin qiyama qalxması üçün onlara təkcə “Allah yolunda qiyam edin” göstərişinin verilməsi kifayət edər. Lakin Allah-taala bu iman dərəcəsində olmayan möminlərə həm də stimulverici bir əmr göndərir, onlara Allah yolunda vuruşmaqla yanaşı Allah düşmənlərinin işkəncələrinə məruz qalmış din qardaşları, qadınlar və uşaqların azad edilməsi uğrunda da vuruşmaq əmri verir və bu vasitə ilə onların qeyrətini coşdurur. İslam qohumluq və yaxınlıq təəssübkeşliyinə qarşı olduğu halda, müsəlman olduqdan sonra qohum və yaxınların qeyrətini və təəssübünü çəkmək göstərişini verir. Bu ayə zalımların təcavüzünə məruz qalmış və Allahdan xilas istəyən, hicrət edə bilməyib Məkkədə müşriklərin işkəncələrinə məruz qalmış məzlumlar haqqındadır. Bu ayəyə istinad edərək məsumların (ə) “zəif və çarəsiz vəziyyətə salınmışlar bizlərik” deməsi xüsusilə diqqət çəkir. Bu hədisdən İslam ümmətinin zalımlarının imamlara (ə) qarşı zülm və haqsızlıqlar etdiyi, zülm və haqsızlığa məruz qalmış imamlara yardım göstərilməsi, onların yolunda cihadın vacibliyi aydın olur[56]. Tağut: “Tağut” kəlməsi leksik mənası həddi aşmaq, təcavüz, zorakılıq etmək, təcavüzkar davranışlar olan “tüğyan” sözündən düzəlmişdir. “Tağut” sözü “tüğyan” sözünün mübaliğə formasıdır. Buna görə də Şeytan, bütlər, zorakı hakimlər, Allahdan başqa bütün məbudlar, haqqa aparmayan istənilən vasitə tağut hesab edilir. Nəzərdən qaçırmaq olmaz ki, bu söz həm tək, həm də cəmdə işlənir[57]. Tüğyan sözü insan haqqında işləndikdə onun ağıl və şəriətlə müəyyən edilmiş sərhədləri aşdığını ifadə edir. Deməli, tağut hər kəsdən üstün olmaq üçün bəndəlik vəzifələrini aşan zülmkar insana deyilir. Bu baxımdan “Allahdan başqa bütün məbudlar” deyilərkən də bu məna nəzərdə tutulur[58]. Cihada səhlənkarlıq edənlərin məzəmmət edilməsi: Bu ayənin nazilolma səbəbindən bəhs edilərkən bildirilir ki, Məkkədə müşriklərin təzyiq və işkəncələrinə məruz qaldıqları zaman bəzi müsəlmanlar Peyğəmbərin (s) yanına gəlib dedilər: “Bizə İslamdan əvvəl hörmət edilirdi, amma İslamdan sonra vəziyyətimiz dəyişdi, hörmətdən düşdük. İndi davamlı olaraq düşmənlərin təzyiq və tənələrinə məruz qalırıq. İcazə verin, əvvəlki mövqelərimizi geri qaytarmaq üçün vuruşaq.” Peyğəmbər (s) isə onların cavabında buyurdu: “Mənə hələ müharibə aparmaq əmri verilməmişdir.” Ancaq müsəlmanlar Mədinəyə getdikdən, silahlı mübarizəyə zəmin yarandıqdan və cihad əmri nazil olduqdan sonra onların bəzisi silahlı mübarizədən boyun qaçırdı, həmin coşqudan heç bir əsər-əlamət qalmadı. Bu ayə nazl oldu, müsəlmanların qiymətləndirilməsi və səhlənkar insanların məzəmmət edilməsi üçün həqiqətlər bəyan edildi[59]. Peyğəmbərə itaət edən şəxs Allaha itaət etmişdir. Kim üz döndərsə (qoy döndərsin)! Biz ki səni ona gözətçi göndərməmişik. Onlar sənin yanında “itaət edirik!” – deyir, lakin səndən ayrıldıqdan sonra onların bir qismi sənin dediklərinin əksinə məxfi gecə toplantıları təşkil edir. Allah onların bu toplantılarda dediklərini yazır. Onlara etina etmə (onların planlarından qorxun olmasın), Allaha təvəkkül et! Allahın (sənə) dost və müdafiəçi olması kifayət edər! Onlar Quran haqqında düşünmürlərmi? Əgər o, Allahdan qeyrisi tərəfindən olsaydı, onda çoxlu ziddiyyət (ixtilaf, uyğunsuzluq) tapardılar. Onlara qələbə və ya məğlubiyyət xəbəri gəldikdə (araşdırmadan) dərhal onu yayarlar. Halbuki əgər bunu Peyğəmbərə və ya (ayırd etməyi bacaran) öndərlərə desəydilər, məsələlərin əsl mahiyyətindən xəbərdar olardılar. Əgər Allahın lütfü və mərhəməti üzərinizdə olmasaydı, az bir qisminiz istisna olmaqla, hamınız Şeytana uyardınız. Allah yolunda vuruş (cihad et). Sən yalnız özünə cavabdehsən, ancaq möminləri də (buna) təşviq et! Ola bilsin ki, Allah kafirlərin gücünü azaltmışdır. Allah daha qüdrətlidir, əzabı daha şiddətlidir! Yaxşı işə vasitəçi olana (onun savabından) bir pay düşür, pis işə vasitəçi olana (da onun günahından) bir pay düşür. Allah hər şeyi hesablamağa və qorumağa qadirdir. Sizə salam verildiyi zaman cavabını ondan da gözəl verin və ya ən azı eyni şəkildə cavab qaytarın! Allah hər şeyi hesaba alandır. —————————————————————————————– Peyğəmbərin (s) hədis və sünnəsinə tabe olmağın vacibliyi: Bu, Peyğəmbərin (s) sünnəsinin dəlil olması və hədislərinin qəbul edilməsinin vacibliyini sübut edən ən parlaq ayələrdəndir. Buna görə də kimsə deyə bilməz ki, Quranı qəbul edirəm, amma Peyğəmbərin (s) hədis və sünnəsini qəbul etmirəm. Bu ayədə açıq şəkildə qeyd edilir ki, Peyğəmbərin (s) hədis və sünnəsinə itaət Allahın əmrinə itaət etməkdir. Bundan əlavə, sünni və şiə mənbəsi olmasından asılı olmayaraq, bütün İslam mənbələrində yer almış “Səqəleyn” hədisində də Peyğəmbər (s) Əhli-beytin (ə) göstərişinə itaəti Allaha itaətə bərabər tutmuş, ondan ayırmamışdır. Heç kəs deyə bilməz ki, mən Quranı qəbul edirəm, amma Əhli-beyt (ə) hədislərini qəbul etmrəm. Çünki bu söz bu və oxşar ayələrə ziddir. İmamların (ə) bu ayə ilə bağlı əlimizə çatan hədislərində Allah-taalanın əmr və qadağa haqqını Peyğəmbərə (s), Peyğəmbərin (s) isə eyni haqqı Əli (ə) və məsum imamlara (ə) verdiyini oxuyuruq. Buna görə də onların əmr və qadağalarından boyun qaçırmaq olmaz. Çünki onların əmr və qadağası onların özləri deyil, birbaşa Allah tərəfindəndir[60]. Quranda ixtilaf və ziddiyyətin olmaması: Bu ayədə Quran ayələrində ixtilaf və ziddiyyətin olmaması onun vəhyə əsaslanmasının dəlili kimi təqdim edilmişdir. Belə ki, Allahdan başqa bütün varlıqlar hərəkətdə, dəyişməkdə və təkmilləşməkdədirlər. Bu təkmilləşmə özünü onların, xüsusilə də insanların yaratdıqlarında göstərir. İnsanlığın təkamül tarixinə nəzər salsaq, bu dəyişikliyi, inkişafı və təkamülün özünü elm, sənaye və sair sahələrdə daha yaxşı nümayiş etdirdiyinin şahidi olarıq. Əgər bir insan həyatına diqqətlə nəzər salsaq, onun müxtəlif yaş dövrlərindəki təkamülünü və fərqli-fərqli düşüncələrə malik olduğunu görərik. Hətta davamlı şəkildə aparılan bir işə, məsələn, bir kitaba diqqətlə nəzər salsaq, yazıçının həmin işdə necə inkişaf etdiyini və təkmilləşdiyini görərik. Belə ki, kitabın sonunun əvvəlindən, bəzi hissələrinin bəzisindən daha yaxşı olduğu məlum olacaq. Lakin Quranda belə deyil. Tarixi qaynaqların yazdığına görə Quran 23 ilə tədrici şəkildə, müxtəlif zaman və məkanlarda, müharibə, sülh, xəstəlik və sağlamlıq, qüdrət və zəiflik, məğlubiyyət və qələbə dövründə nazil olmuşdur. Amma bütün bunlara baxmayaraq, orada heç bir təzad və ixtilaf yoxdur, kitab başdan sona qədər yüksək ilahi maariflə doludur, misilsiz fəashət və bəlağətə malikdir. Onda heç bir ixtilaf yoxdur, orada hər hansı təzada rast gəlmək qeyri-mümkündür. Bunun özü onun insan beyninin məhsulu olmadığını, hərəkət və təkmilləşmənin fövqündə duran, bütün kamilliklərin mənbəyi olan bir varlığın kəlamı olduğunu sübut edən bir faktordur[61]. Təhiyyət (salam vermək): “Təhiyyət” ərəb dilində “həyat” sözündən götürülmüş, başqasına həyat və sağlamlıq diləmək mənasını ifadə edir. Bu, həm “səlam əleyk” (Allah səni salamat etsin), həm də “həyyakəllah” formasında ola bilər. Bəzi hədis və təfsirlərdə əməldə sevgi göstərilməsinin “təhiyyət” məzmununa aid edilməsinə rast gəlinir. İmam Baqir (ə) buyurmuşdur: “Ayədə “təhiyyət” deyilərkən salam və istənilən növ yaxşılıq nəzərdə tutulmuşdur.” Deyilənə görə kənizlərindən biri İmam Həsənə (ə) bir gül hədiyyə edir. İmam (ə) bu hədiyyə müqabilində onu azad edir. Bunun səbəbini soruşduqda İmam (ə) buyurur: “Bu ədəb-ərkanı bizə Allah-taala “sizə salam verildiyi zaman cavabını ondan da gözəl verin”, – deyə buyuraraq öyrətmişdir.” Deməli, ayədə istənilən növ yaxşılığa ondan daha yaxşı və ya ən azı həmin yaxşılığın özü qədərində cavab verilməsi ilə bağlı ümumi qanun müəyyən edilmişdir[62]. Deyilənə görə bir kişi Peyğəmbərə (s) “əssəlamu əleykə”, – deyə salam verir. Peyğəmbər (s) ona “əleykəssəlam və rəhmətullahi və bərəkatuh”, – deyə cavab verir. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Salam vermək müstəhəb, cavabını almaq isə vacibdir.”[63] Allahdan başqa heç bir məbud yoxdur. Olacağına şübhə edilməyən Qiyamət günü hamınızı O toplayacaqdır. Allahdan daha doğru danışan kim ola bilər?! Siz nə üçün münafiqlər barəsində iki qrupa bölünmüsünüz? (Bəziləri onlarla müharibə aparılmasının tərəfdarı, bəziləri isə onlarla müharibə aparılmasına qarşıdır.) Halbuki Allah onları əməllərinə (fikirlərinə) görə əvvəlki hallarına qaytarmışdır. Siz Allahın (çirkin əməllərinə görə) azdırdığı kimsəni doğru yolamı gətirmək istəyirsiniz? Allahın sapdırdığı kimsə üçün heç bir yol tapmayacaqsan. Onlar sizin də onlar kmi kafir və bir-birinizə bərabər olmanızı istərlər. Buna görə də onlar (tövbə edib) Allah yolunda hicrət etməyənə qədər onlardan (özünüzə) dost seçməyin! Əgər bundan imtina etsələr (və sizə qarşı fəaliyyətlərindən əl çəkməsələr), onları harada görsəniz, tutun, (təhlükə hiss etdikdə) öldürün. Onların arasından özünüzə nə bir dost, nə də bir köməkçi seçin! Ancaq sizinlə müqaviləsi olanlarla müqaviləsi olan, yaxud sizinlə və ya öz qövmlərilə vuruşmaqdan təngə gələrək yanınıza gələn şəxslər müstəsnadır. Əgər Allah istəsəydi, onları sizin üstünüzə qaldırardı və onlar da sizinlə vuruşardılar. Əgər onlar sizdən aralanıb bir tərəfə çəkilsələr və sizinlə vuruşmayıb sülh təklif etsələr, o zaman Allah sizə onların əleyhinə çıxmağa icazə verməz. Tezliklə siz elə kəslərə də rast gələcəksiniz ki, onlar həm sizdən, həm də öz camaatından arxayın olmaq istərlər. (Sizin yanınızda özlərini müsəlman kimi, qəbilələrinə qayıtdıqda isə kafir kimi aparırlar.) Hər dəfə fitnə-fəsad törətməyə sövq edildikdə cani-dildən bu işə qoşularlar. Əgər onlar sizi tərk edib getməsələr, sülh təklif etməsələr və sizdən əl çəkməsələr, onda onlara harada rast gəlsəniz, əsir alın və (ya) öldürün. Biz sizi onlara açıq-aşkar qalib etdik. ————————————————————————————— Müsəlmanların münafiqlərlə bağlı ixtilafı: Allah-taala 85-ci ayədə “pis işə vasitəçi olana (onun günahından) bir pay düşür”, – deyə buyurduqdan sonra möminlərə xitab edərək buyurur: “Nə üçün münafiqlər barəsində iki qrupa bölünmüsünüz?” Buradan belə başa düşülür ki, bir qrup müsəlman münafiqlərlə müharibə aparılmaması üçün vasitəçilik etmək niyyətində idi. Başqa bir qrup isə ciddi şəkildə etiraz edir və hesab edirdi ki, münafiqlərə qarşı döyüşmək və onları məhv etmək lazımdır. Quran birinci qrupu münafiqləri və zərərli nifaq ağacını müdafiə etdiyi üçün məzəmmət edir. Çünki Allah onları (münafiqləri) haqq yoldan sapdırmışdır. Allahın sapdırdığı adamların hidayət olunmasını necə istəmək olar? İmam Baqir (ə) bu ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı belə buyurmuşdur: “Bu ayə Məkkədən Mədinəyə hicrət edib müsəlman olduqlarını elan etdikdən sonra Məkkəyə qayıdan insanlar haqqındadır. Onlar Mədinənin ab-havasından xoşlanmadıqları üçün Məkkəyə dönmüş və müşrik olduqlarını elan etmişdilər. Bundan sonra müşriklərin ticarət mallarını yükləyib Yəmaməyə gedərkən müsəlmanlar onların yolunu kəsərək döyüşmək istəmişlər. Bu zaman müsəlmanlar arasında fikir ayrılığı yaranmış, bəziləri onların mömin olduqlarını söyləyib müharibəyə etiraz etmiş, bəziləri isə onların müşrik olduğunu söyləmişdir. Allah ona görə bu ayəni nazil etmişdir.”[64] Nə müsəlmanlarla, nə də onlara qarşı olan qrup: İmam Sadiq (ə) bu ayənin naziolma səbəbi haqqında belə buyurmuşdur: “Bu ayə Bəni-Mudlic qəbiləsi haqqında nazil olmuşdur. Bu qəbilə Peyğəmbərin (s) yanına gələrək ona belə demişdir: “Biz sənin peyğəmbərliyinə şahidlik edə bilmirik. Biz gəlmişik ki, səninlə olmadığımızı, eyni zamanda sənə qarşı olmadığımızı, öz qövmümüzlə əməkdaşlıq etdiyimizi elan edək.” Hədisin ravisi bu sözlərdən sonra “Peyğəmbər (s) onlarla necə davrandı?”,- deyə soruşduqda İmam Sadiq (ə) belə cavab vermişdir: “Peyğəmbər (s) buyurdu: “Ərəb müşriklərinin işlərini başa vurana qədər onlarla işiniz olmasın. Bundan sonra onları dəvət edin. Əgər İslamı qəbul etsələr, işiniz olmasın, əgər qəbul etməsələr, onlarla döyüşün.”[65] İkiüzlülüyə qarşı kəskin mövqe seçilməsi: Bu ayənin naziolma səbəbi ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür. Ən məşhur versiyaya görə bir qrup məkkəli Peyğəmbərin (s) yanına gəlib hiylə işlədərək müsəlman olduqlarını elan edir. Lakin qüreyşlilərin yanına qayıtdıqdan və onların bütləri qarşısında dayandıqdan sonra bütlərə ibadət etməyə başlayırlar. Bu vasitə ilə özlərini həm müsəlmanlar, həm də qüreyşlilər tərəfindən gözlənilən təhlükədən sığortalamaqla hər iki tərəfdən mənfəət əldə etməyə nail olurlar. Bu ayə nazil oldu və burada müsəlmanlara bu dəstəyə qarşı sərt mövqe tutmaq göstərişi verildi.[66] Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ayələrin mənaları onların nazilolma səbəbi ilə məhdudlaşmır, bütün zaman və məkanlarda öz aktuallığını qoruyur. Heç bir mömin başqa bir mömini öldürə bilməz. Bu işin səhvən baş verdiyi hal müstəsnadır. Hər kəs bir mömini səhvən öldürərsə, bir qul azad etməli və öldürülmüş şəxsin ailəsi qanbahasını bağışlamadıqda onlara qanbahası ödəməlidir. Öldürülən şəxs (özü) mömin olduğu halda, sizə düşmən olan bir tayfadandırsa (mənsub olduğu tayfa kafirdirsə), o zaman (öldürən şəxs) mömin bir qul azad etməlidir (qanbahası ödəmək lazım deyil). Əgər (öldürülən şəxs) sizinlə əhd (müqavilə) bağlamış bir tayfadan olarsa, o zaman onun ailəsinə qanbahası verməklə yanaşı mömin bir qul da azad etmək lazımdır. (Azad etməyə qul) tapa bilməyən şəxs bir-birinin ardınca (arası kəsilmədən) iki ay oruc tutmalıdır. Bu, (bir növ güzəşt və) ilahi tövbədir. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! Mömin bir şəxsi qəsdən öldürən adamın cəzası əbədi qalacağı Cəhənnəmdir. Allah ona qəzəb və lənət edər, (axirətdə) onun üçün böyük bir əzab hazırlayar! Ey iman gətirənlər! Allah yolunda (cihad etmək üçün) səfərə çıxdığınız zaman axtarış aparın! Sizə müsəlman olduğunu bildirən və sülh təklif edən bir kimsəyə dünya həyatının puç mənfəətinə tamahsılanaraq: “Sən mömin deyilsən!” deməyin! Çünki Allah yanında (sizin üçün) çoxlu qənimətlər var. Siz özünüz də bundan əvvəl onlar kimi idiniz, lakin Allah sizə minnət qoydu (və siz haqq yola gəldiniz). Elə isə, siz də (bu böyük nemətə şükür əlaməti olaraq) araşdırma aparın! Allah bütün etdiklərinizdən xəbərdardır! ————————————————————————————- Bilmədən törədilən qətlin hökmlərinin fəlsəfəsi: Deyilənə görə, hicrətdən öncə Haris ibn Yezid ibn Nübeyşə adlı bir nəfər Əbu Cəhllə birlikdə müsəlmanlardan olan Əyyaş ibn Əbu Rəbiəyə işkəncə verirlərmiş. Sonra həmin bu Haris Məkkədən Mədinəyə, Peyğəmbərin (s) yanına hicrət edərək müsəlman oldu. Bir gün Haris yolla gedərkən Əyyaşla qarşılaşır. Əyyaş Harisin hələ də kafir olduğunu güman edib onu qətlə yetirir, sonra İslam peyğəmbərinin (s) yanına gəlib hadisəni ona danışır. Həmin vaxt bu ayə nazil olur. Peyğəmbər (s) ayəni Əyyaşa oxuyaraq buyurur: “Dur və bir qul azad et!”[67] Bu ayədə bilmədən törədilən qətlin fəsadlarının aradan qaldırılması istiqamətində üç həll yolu təqdim edilmişdr. Əslində, bu həll yollarının hər biri sözügedən hadisə nəticəsində dəymiş ziyanın bir növ aradan qaldırılmasına xidmət edir. Həmin həll yolları bunlardır: 1. Mömin bir şəxsin öldürülməsi nəticəsində yaranan ictimai ziyanın bir növ aradan qaldırılması üçün bir qul azad edilməsi; 2. Bir nəfərin ölümü ilə ailəyə dəymiş iqtisadi ziyanın bir növ aradan qaldırılması üçün qanbahası verilməsi. Əslində, qanbahası bir insanın qanının həqiqi qiymətini əsla ifadə edə bilməz. Çünki günahsız bir insanın qanı hər bir qiymətdən yüksəkdir; 3. Səhvən qətl törətmiş adamın ara vermədən iki ay ardıcıl oruc tutması onun əxlaqi və mənəvi zərərinin aradan qaldırılmasına xidmət edir. Əlbəttə, oruc mömin bir qul azad etməyə imkanı olmayan və ya bu vasitədən yararlana bilməyən şəxsə aiddir[68]. Qəsdən törədilən qətlin cəzası: Adam öldürmək ən böyük cinayətlərdən və ən təhlükəli günahlardan olduğu üçün ona qarşı mübarizə aparılmadıqda sağlam cəmiyyətin ən mühüm şərtlərindən olan təhlükəsizlik və əmin-amanlıq tamamilə pozulur. Quranın müxtəlif ayələrində onun mühüm əhəmiyyətindən söz açılmışdır. Hətta bir adamın səbəbsiz yerə öldürülməsi yer üzünün bütün sakinlərinin öldürülməsi kimi təqdim edilmişdir. “Maidə” surəsinin 32-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Hər kəs yer üzündə qətl və fitnə-fəsad törətməmiş bir şəxsi öldürsə, o, bütün insanları öldürmüş kimi olur.”[69] Buna görə də bu ayədə mömin bir şəxsi qəsdən öldürən adam üçün dünya cəzası hesab edilən qisasla yanaşı dörd axirət cəzası da qeyd edilmişdir: 1. Cəhənnəm oduna əbədi məhkum olmaq; 2. Allahın qəzəb və nifrəti; 3. Allahın lənəti və ilahi rəhmətdən uzaq düşmək; 4. Böyük bir əzab hazırlanması. Qəsdən törədilmiş qətl hadisəsi üçün maksimum dərəcədə kəskin axirət əzabı müəyyən edilmişdir. Belə ki, Quranın heç bir yerində heç bir günah üçün belə bir şiddətli əzab qeyd edilməmişdir. Qətlin dünyadakı cəzası qətldir. Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Dünyanın məhv olması Allahın nəzdində bir müsəlmanın ölümündən daha kiçikdir.”[70] Müsəlman olduğunu deyən şəxsə: “Sən müsəlman deyilsən” deməyin: Mənbələrin yazdığına görə Peyğəmbər (s) Fədəkdə məskunlaşmış yəhudiləri İslama dəvət etmək üçün Üsamə ibn Zeydin rəhbərliyi altında həmin ərazinin kəndlərindən birinə qoşun göndərir. Həmin kəndlərin birində Mirdas adlı bir kişi yaşayırmış. O, Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə bir dəstənin oraya gəldiyini eşidib ailəsini və əmlakını toplayıb həmin ərazidəki dağlara çəkildi. Ailəsini və özü ilə apardıqlarını yerbəyer etdikdən sonra özü “əşhədu ən la ilahə illəllah və əşhədu ənnə Muhəmmədən rəsulullah” deyə-deyə Üsaməyə tərəf yola düşdü. Üsamənin yanına çatan kimi Üsamə həmin kişinin kəlmeyi-şəhadət dediyini eşitdiyi halda ona ağır bir qılınc zərbəsi vurub öldürdü. Qayıtdıqdan sonra vəziyyəti Peyğəmbərə (s) danışdı. Peyğəmbər (s) buyurdu: “Kəlçeyi-şəhadət deyən bir kişinimi öldürdün?” Üsamə belə cavab verdi: “O, kəlmeyi-şəhadəti qorxusundan deyirdi.” Peyğəmbər (s) buyurdu: “Sən onun ürəyindən keçəənlərdən xəbərdar deyildin, dili ilə dediyini də qəbul etmədin. Sənin onun batinindən xəbərin yox idi.” Üsamə bu sözləri eşitdikdən sonra and içir ki, bir daha kəlmeyi-şəhadət deyənləri öldürməyəcək. Məhz elə bu bəhanə ilə o, İmam Əlinin (ə) müsəlman adı daşıyan zülmkar və üsyankar firqələrə qarşı döyüşlərinin heç birində iştirak etməyib, əmrə itaət etməkdən boyun qaçırdı[71]. Xəstəlik və narahatçılığı olmadan (üzrsüz səbəbdən) cihada getməyən möminlərlə Allah yolunda öz malları və canları ilə cihad edən mücahidlər bir deyillər. Allah malları və canları ilə vuruşanları əyləşənlərdən (cihada getməyənlərdən) üstün tutmuşdur. Allah bunların hər birinə (gördükləri yaxşı əməllərə görə) mükafat vəd etsə də, mücahidləri daha böyük mükafatla əyləşənlərdən üstün etmişdr. (Onları) Allah tərəfindən yüksək dərəcələr, bağışlanma və mərhəmət gözləyir. (Əgər kiçik xətaları olsa,) Allah bağışlayandır, rəhm edəndir. Mələklər öz nəfslərinə zülm edənlərin canlarını alarkən (onlara) dedilər: “Siz nə iş görürdünüz? (Nə üçün müsəlman olduğunuz halda, kafir sıralarında yer almışdınız?)” Onlar söylədilər: “Biz öz ölkəmizdə təzyiq altında olan və zəif hala salınmış şəxslər idik.” (Mələklər də onlara) dedilər: “Hicrət etməyiniz üçün Allahın yeri geniş deyildimi?”. Onların yeri Cəhənnəmdir. O, necə də pis sonluqdur! Yalnız, həqiqətən təzyiq altında olan (aciz hala salınmış), heç bir çarəsi və (bu mühitdən xilas olmaq üçün) çıxış yolu olmayan aciz kişi, qadın və uşaqlar müstəsnadır. Ola bilsin ki, Allah onları əfv etsin. Allah əfv edəndir, bağışlayandır! Allah yolunda hicrət edən şəxs yer üzündə çoxlu sayda geniş və əmin-aman yerlər tapar. Allah və onun Peyğəmbərinə doğru hicrət edərək evindən çıxan şəxsi (mənzil başına çatmamış) ölüm haqlasa, həmin şəxsin mükafatını Allah Özü verər! Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! Səfərə çıxdığınız zaman kafirlərin sizə zərər yetirəcəklərindən qorxarsınızsa, namazı qısaltmaq sizə günah hesab edilməz. Həqiqətən, kafirlər sizinlə açıq düşməndirlər. ——————————————————————————————- Canı kim alır? Bu ayədə canın mələklər tərəfindən alındığı qeyd edilmişdir. Halbuki “Zümər” surəsinin 42-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Allah (əcəli çatan kimsələrin) canlarını (ruhlarını) onlar öldüyü zaman alır.” “Səcdə” surəsinin 11-ci ayəsində isə belə buyurulur: “De: “Sizə müvəkkil olan ölüm mələyi (Əzrail) canınızı alır.” Təfsirçilər bu məsələyə açıqlama verərkən bildirirlər ki, mələklər ölüm mələyinin, yəni həzrət Əzrayılın (ə) əmrinə tabedirlər. Əzrayıla (ə) da can almaq vəzifəsi Allah tərəfindən verilmişdir. Deməli, canın alınmasını bu üçündən hər birinə aid etmək düzgündür. Məsələn, binanın tikintisində həm fəhlələri, həm mühəndisi, həm də əsl sahibi həmin binanı tikən hesab etmək olar[72]. Yalancı və həqiqi zəiflər: Allah-taala əvvəlki və bu ayədəki zəifləri yalançı və həqiqi olmaqla iki qrupa bölmüşdür. 97-ci ayədə birinci qrupdan söz açılmışdır. Yalançılar öz seçimləri ilə küfr və müşrik ölkəsində qalan, müşriklərin təzyiqləri nəticəsində öz dini vəzifələrinə əməl edə bilməyən şəxslərdir. Buna görə də mələklər üzrlərini qəbul etməyib onlara deyirlər: “Nə üçün hicrət etmədiniz?” Lakin bu ayədə də işarə edilən ikinci dəstə xəstəlik, əlillik, yoxsulluq və sair kmi müxtəlif səbəblərdən hicrət etməyə imkanı olmayan və ya ümumiyyətlə, din çağırışı qulaqlarına çatmayan, ondan əsla xəbər tutmayan, eyni zamanda şərait yarandıqda iman gətirən və inadkarlıq göstərməyən şəxslərdir. Allah-taala sonrakı ayədə ikinci dəstənin ilahi nemətdən bəhrələnəcəyini buyurmuşdur. Bir nəfər İmam Kazimdən (ə) zəif və çarəsiz vəziyyətə salınmışlar haqqında soruşduqda belə buyurmuşdur: “Zəif və çarəsiz vəziyyətə salınmışlar Allahın höccətindən məhrum qalmış, müxtəlif etiqad və inancları fərqləndirə bilməyənlərdir. Lakin haqla batili bir-birindən ayıra biləcək qədər zəkaya malik olan şəxsə artıq zəif və çarəsiz demək düzgün deyil.” Bu açıqlama ilə məlum olur ki, zəif və çarəsizlər də iki qrupa bölünürlər. Birinci qrup haqq dini tanıyıb ondan xəbərdar olanlar, lakin küfr mühitindən xilas olmağı və öz dini vəzifələrinə əməl etməyi bacara bilməyənlərdir. İkinci qrup isə haqq dinin çağırışından xəbərsiz olanlardır. Əgər bu çağırış onlara çatsaydı, qəbul edərdilər. Deməli, küfr və günah mühitindən xilas olmağı bacaran və ya dini maarifə yiyələnə bilən, lakin zamanında ixtiyari şəkildə zəiflik göstərən şəxsin Allah yanında heç bir üzrü olmayacaq[73]. Hicrət və onun vacib olduğu məqamlar: Bu və bir çox digər ayələrə əsasən İslam müxtəlif səbəblərdən vəzifəsini icra edə bilməyənlərə başqa bir mühitə, başqa bir yerə hicrət etməyi açıq şəkildə göstəriş vermişdir. Məlumdur ki, hicrət təkcə Peyğəmbərin (s) zamanı ilə məhdudlaşan bir hökm olmamışdır. Nə zaman və harada eyni şərait yaranarsa, müsəlmanların vəzifəsi hicrət etməkdir. Quranda hicrət azadlıq və asayiş səbəbi kimi təqdim edilir. Belə ki, bu və “Nəhl” surəsinin 41-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Zülmə məruz qaldıqdan sonra Allah yolunda hicrət edənlərə dünyada gözəl bir yer nəsib edəcəyik. Axirət mükafatı isə daha böyükdür. Kaş biləydilər!” Allah rəsulu (s) hicrətin üstünlüyü haqqında belə buyurmuşdur: “Öz dinini qorumaq üçün bir ölkədən başqa bir ölkəyə hicrət edən şəxs hətta bir qarış da getmiş olsa, Cənnəti qazanmış, Mühəmməd (s) və İbrahimlə (ə) qonşu olmağa layiq görülmüş olur.” Çünki bu iki böyük peyğəmbər mühacirlərin öndərləri sayılır[74]. Sən onların arasında olub (döyüş meydanında) onlara namaz qıldırdığın vaxt onlardan bir dəstəsi (namaza) qalxsın və silahlarını özü ilə götürsün. Səcdə etdikdən (və namazı bitirdikdən) sonra sizin arxanıza (döyüş meydanına, düşmənin önünə) keçsinlər. Sonra namaz qılmamış (döyüşdə olan) dəstə öz müdafiə vasitələrini və silahlarını götürərək gəlib səninlə birlikdə namaz qılsın! (Çünki) kafirlər sizin öz silahlarınızdan və mallarınızdan xəbərsiz qalmanızı və onların da sizin üzərinizə birdəfəlik (qəfil bir hücumla) basqın etməyi arzu edirlər. Yağışdan əziyyət çəkdiyiniz, yaxud xəstə olduğunuz zaman silahlarınızı (namaz vaxtı) yerə qoymaq sizə günah deyildir, lakin (zireh və dəbilqə kimi) müdafiə vasitələrini özünüzlə götürün! Allah kafirlər üçün alçaldıcı əzab hazırlamışdır! Namazınızı qıldıqdan sonra ayaq üstə olanda da, uzananda da Allahı zikr edin, arxayınlığa çıxdıqda (qorxu olmadıqda) isə, namazı (öz qaydasınca) qılın! Çünki namaz möminlərin sabit və müəyyən edilmiş vəzifəsidir. Düşməni təqib etməkdə zəiflik göstərməyin! Çünki siz əziyyət çəkirsinizsə, onlar da sizin kimi əziyyət çəkirlər. Halbuki siz onların ummadıqlarını Allahdan umursunuz. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! Biz sənə Quranı haqq olaraq nazil etdik ki, Allahın sənə öyrətdiyi ilə insanlar arasında hökm edəsən. Xainləri müdafiə edənlərdən olma! —————————————————————————————- Qorxu namazı: Bu ayədə qorxu namazının forması geniş şəkildə izah edilməmişdir. Ümumiyyətlə, qanunları ümumi şəkildə söyləyib şərhini sünnəyə həvalə etmək Quranın spesifik metodlarındandır. Sünnədən məlum olduğu kimi, qorxu və təhlükə zamanı dörd rükətli namazlar iki rükətə çevrilir. Birinci qrup bir rükəti imamla birlikdə qılır və imam birinci rükətdən sonra dayanır. Birinci qrup ikinci rükəti ayrı qılıb döyüş meydanına yollanır. Sonra ikinci qrup birincinin yerini tutur, namazlarının birinci rükətini imamla birlikdə, ikinci rükəti isə tək qılır. Qorxu namazının forması ilə bağlı müxtəlif fikirlər var, amma qeyd etdiyimiz forma ən məşhur formadır. Ayədən çıxarılan nəticələr: 1. Namaz heç bir halda, hətta qorxu halında və döyüş meydanında da tərk edilmir;. 2. Camaat namazının əhəmiyyəti o qədər böyükdür ki, hətta döyüş meydanında və düşmən qarşısında da ona riayət etmək lazımdır; 3. Döyüşçü heç bir halda döyüş vasitəsini tərk etməməli, onu özündən uzaq tutmamalıdır[75]. Namazın əhəmiyyəti: Möminlərin əmiri Əli (ə) namaz haqqında belə buyurur: “Namazı boynunuza götürün, onu qorumağa çalışın, onu çox-çox yerinə yetirin, onunla Allaha yaxınlaşın: “Çünki o, möminlərin sabit və müəyyən edilmiş vəzifəsidir”. Cəhənnəm əhlinin cavabını eşitmirsinizmi? Onlardan “sizi bu oda nə saldı?”, – deyə soruşulduqda “namaz qılanlardan deyildik”, – deyə cavab verirlər.”[76] Günahsız müsəlmanların bəraəti: Bu və sonrakı bir neçə ayənin nazilolma səbəblərindən danışılarkən belə qeyd edilmişdir: Bəşir adlı münafiq Rüfaə adlı müsəlmanın evinə oğurluğa girir, onun qılıncını, zirehini və və bir qədər də yeməyini oğurlayır. Rüfaə bu barədə qardaşı oğlu Qətadəyə danışır. Bədr döyüşçülərindən olan Qətadə hadisə haqqında Peyğəmbərə (s) məlumat verir. Ancaq Bəşir və iki qardaşı bu işdə Rüfaə ilə birlikdə yaşayan Lübeyd adlı imanlı bir müsəlmanı ittiham edirlər. Lübeyd insafsızcasına atılmış bu böhtana görə bərk əsəbləşir, qılıncını sıyırıb onların üzərinə hücum çəkərək: “Məni oğurluqda ittiham edirsiniz? Halbuki özünüz buna daha layiqsiniz. Siz Peyğəmbərə (s) həcv yazıb satirik şeirlərinizin qüreyşlilərə aid olduğunu deyən həmin münafiqlərsiniz. Ya bu ittihamınızı sübuta yetirməlisiniz, ya da qılıncımın zərbəsinə tuş gələcəksiniz!”, – deyə fəryad qoparır. Oğru qardaşlar vəziyyəti belə görüb onu yola gətirməyə çalışırlar. Digər tərəfdən də Qətadənin bu hadisəni Peyğəmbərə (s) çatdırdığından xəbərdar olduqları üçün qəbilələrinin məharətli danışıq qabiliyyəti olan nümayəndələrindən birini bir dəstə ilə birlikdə Peyğəmbərin (s) yanına göndərirlər və Peyğəmbərdən (s) oğruları bağışlamasını, Qətadəni isə böhtan atmaqda ittiham etməsini istəyirlər. Peyğəmbər (s) zahiri vəzifəsinə əməl edərək, həmin dəstənin şahidliyini qəbul edərək Qətadəni qınayır. Heç bir günahı olmayan Qətadə bu hadisəyə görə çox narahat olur, əmisinin yanına qayıdıb hadisəni böyük təəssüf hissi ilə ona danışır. Əmisi ona təskinlik verərək deyir: “Narahat olma, Allah bizimlədir.” Bu zaman bu və sonrakı ayə nazil olur, günahsız kişi (Lübeyd) bəraət qazanır, həqiqi xainlər kəskin şəkildə məzəmmət edilir[77]. Allahdan bağışlanmaq dilə! Allah bağışlayan və rəhm edəndir! Özlərinə xəyanət edənləri müdafiə etmə! Şübhəsiz ki, Allah günaha batmış xaini sevməz! Onlar öz çirkin əməllərini insanlardan gizlətsələr də, Allahdan gizlədə bilməzlər. Gecə məclislərində Allahın razı olmadığı sözləri danışanda Allah onlarla idi. Allah onların əməllərini əhatə edir (etdiklərindən xəbərdardır). Bəli, siz həmin adamlarsınız ki, bu dünyada onları müdafiə etdiniz, bəs Qiyamət günü onları Allah qarşısında kim müdafiə edəcək? Yaxud onların vəkil və hamisi kim olacaq? Pis iş gördükdən və ya özünə zülm etdikdən sonra Allahdan bağışlanmaq diləyən şəxs Allahın bağışlayan, mərhəmətli olduğunu görər. Günaha batmış şəxs özünə ziyan vurmuşdur. Allah hər şeyi biləndir, hikmət sahibidir! Etdiyi xəta və ya günahı günahsız bir adamın boynuna atan şəxs boynuna böhtan və açıq-aşkar günah yükü götürmüş olur. Əgər sənə Allahın lütfü (mərhəməti) olmasaydı, onların bir dəstəsi səni düz yoldan azdırmaq niyyətində olacaqdı. Halbuki onlar özlərindən qeyrisini azdıra bilməz və sənə də heç bir zərər verə bilməzlər. Allah sənə kitab və hikmət göndərdi, bilmədiklərini öyrətdi. Allahın sənə qarşı olan lütfkarlığı böyükdür! ——————————————————————————————– Peyğəmbərə (s) bağışlanma diləməklə bağlı göstəriş verilməsi: Əllamə Təbatəbai yazır ki, burada “bağışlanmaq dilə” deyilərkən Peyğəmbərə (s) Allahdan başqalarının hüquqlarını pozmaq, insan təbiətindəki ehtirasa meyl imkanının tamamilə aradan qaldırılmasını və onu tamamlə bağışlamasını istəməsi ilə bağlı göstəriş nəzərdə tutulmuşdur. Yəni Peyğəmbər (s) günah etməyib ki, ona görə də bağışlanma diləsin. Peyğəmbər (s) Allahdan nəfs və ehtirasa olan meyillilik imkanını ondan alınmasını istəyir. Buna görə də ayənin mənası belə olur: xainlərin tərəfini saxlama, onlara meyl göstərmə, Allahdan bu mövzuda uğur istə və Ondan istə ki, xainlərin xəyanətinə meyilliliyi və nəfsin nüfuzunu sənin ruhundan və canından alsın[78]. Peyğəmbərin (s) məsum olmasına başqa bir dəlil: 105-ci ayədə qeyd edildi ki, xain bir dəstə öz hiylə və kələkləri ilə mühakimə zamanı Peyğəmbərin (s) səhvə yol verməsinə çalışırdı. Lakin Allah vəhy vasitəsilə Öz peyğəmbərinə kömək etdi, ona əsl həqiqəti göstərdi. Bu ayə mövzunun davamıdır. Bu ayə əsasında ilahi peyğəmbərin səhv və xətaya yol verməməsi qənaətinə gəlmək olar. Sözügedən ayədə üç cümləyə xüsusilə diqqət yetirmək lazımdır: 1. “Allah sənə kitab və hikmət göndərdi”. Bu cümlədə Peyğəmbərin (s) mühakimələrinin əsasını təşkil edən mənbələrə, yəni Quran və sünnəyə (hikmət) işarə edilmişdir. Bu iki böyük qanunverci mənbədən xəbərdar olmaq ilahi hökmlərdə məsumluq səbəbi hesab edilir. Nəticədə, Peyğəmbər (s) Allahın hökmlərini bəyan edərkən əsla səhvə və tərəddüdə yol vermir. Çünki Qiyamətə qədər bəşəriyyətin ehtiyac duyduğu hər şey bu iki mənbədə yer almışdır. Əlbəttə, məlumdur ki, ümumi qanunları bilmək mövzular, konkret qanunlar və onların müvafiq sahələrə tətbiqi zamanı səhvdən sığortalanmaya səbəb olmur. Əslində, səhvdən qorunmaq üçün başqa bir vasitəyə ehtiyac vardır ki, sonrakı cümlədə belə qeyd edilir: 2. “Bilmədiyini sənə öyrətdi.” Bu hansı elmdir ki, Peyğəmbərin (s) o haqda məlumatı yox idi, amma onu Allah öyrətdi? Görəsən bu, Allahın kitab və sünnədə öz əksini tapmış ümumi hökmlərlə bağlı bilgidir, yoxsa hadisələrin xüsusiyyətləri və həqiqətləri ilə bağlı bilgidir? Şübhəsiz ki, birinci ehtimal tamamilə əsassızdır. Çünki ümumi hökmlərlə bağlı bilgiyə əvvəlki ayədə açıq şəkildə işarə edilmişdir. Buna görə də artıq təkrara ehtiyac yox idi. Heç kəs peyğəmbərin öz şəriətinin hökmlərindən məlumatsız olduğunu ehtimal edə bilməz. Buna görə də burada təkid və gücləndiriciyə ehtiyac yoxdur. Deməli, cümlədə nəzərdə tutulan məna ikinci ehtimala aiddir. Yəni Allah hadisələrin üzərindən pərdəni çəkmiş və Peyğəmbəri (s) onun səhvə yol verməsi və günahsız bir insana iftira atmasına çalışanların hiyləsindən xəbərdar etmişdir. 3. “Allahın sənə qarşı olan lütfkarlığı böyükdür!” Məsumluq və günahsızlıq mövzusunun yalnız bir hadisə və ya məhkəmə məsələsi ilə məhdudlaşdığı, başqa heç bir yerə aid olmadığı təsəvvürü yaranmasın deyə, Allah ayədə bu cümləni qeyd etmişdir. Allahın böyük adlandırdığı, bizim böyük hesab etdiklərimizdən fərqlənir. Üstünlük və lütfkarlığın əlaməti budur ki, Peyğəmbər (s) həyat tərzində, mühakimlərində, qərarlarında, münasibət və davranışlarında səhvə yol verməmişdir. Qeyd etməliyik ki, peyğəmbərlik missiyasına xas olan cəhətlərə əsasən, Peyğəmbərin (s) nümunə və meyar olması səbəbilə o, elə həyat sürməlidir ki, ümmət onun səhv və xətaya yol verdiyini ehtimal edə bilməsin, davranış və danışıqlarına itaət göstərərkən tərəddüddə qalmasın[79]. Onların gizli söhbətlərinin çoxunda xeyir yoxdur. Xeyir ancaq başqalarına yardım göstərməyi, yaxud yaxşılıq etməyi əmr edənin və ya insanlar arasında sülh yaradan kimsənin söhbətindədir. Allahın razılığını qazanmaq üçün belə işlər görən kimsəyə böyük mükafat verəcəyik! Haqq aşkar olduqdan sonra Peyğəmbərə qarşı çıxan, möminlərdən qeyrisinin yolunu izləyən şəxsi Biz istədiyi (özünün yönəldiyi) yola yönəldər və Cəhənnəmə daxil edərik. Çox pis aqibətdir. Allah Ona şərik qoşulmasını əsla bağışlamaz. Bundan kiçik olan günahları isə dilədiyi (layiq bildiyi) kimsə üçün bağışlayar. Allaha şərik qoşan şəxs (haqq yoldan) çox azmışdır. Allahı qoyub çağırdıqları, əslində, heç bir təsiri olmayan bütlər, asi və dağıdıcı şeytanlardır. Allah onu (Şeytanı) Öz rəhmətindən məhrum etdi. O isə dedi: “Bəndələrindən müəyyən bir qismini ələ alacağam. Onları hökmən (doğru yoldan) sapdıracaq, (puç) xülyalara salacaq, heyvanlarının qulaqlarını kəsməyi və Allahın (pak) yaratdıqlarını dəyişdirməyi əmr edəcəyəm!” Allahı qoyub Şeytanı özünə dost tutan şəxs, əlbəttə, açıq-aşkar ziyana uğramışdır. Şeytan onlara (yalançı) vədlər verir, başlarını arzularla qarışdırır. Belə ki, onlara yalnız yalan vədlər verir. Onların (Şeytana uyanların) yeri Cəhənnəmdir və heç bir qaçış yolları yoxdur. —————————————————————————————- Gizli söhbətlərin qadağan edilməsi və yalnız istisna hallarda ona icazə verilməsi: Ümumiyyətlə, gizli danışıqlar, qulağa söz demək və gizli toplantılar keçirilməsi Quranda Şeytan əməli kimi təqdim edilmişdir. Belə ki, “Mücadələ” surəsinin 10-cu ayəsində belə qeyd edilmişdir: “Məxfi danışma (pıçıldaşma) Şeytan əməlidir.” Məlumdur ki, bu davranışdan adətən, doğru olmayan əməllər üçün istifadə edilir. Çünki xeyirli və faydalı işlər görmək üçün, adətən, gizli danışmağa lüzum yoxdur. Təbii ki, bəzən zərurətin insanı yaxşı işlər görmək üçün məxfi danışıqlardan istifadə etməyə məcbur etdiyi hallar istisnadır. Bu istisnaya Quranın bir çox yerində işarə edilmişdir. Belə ki, “Mücadələ” surəsinin 9-cu ayəsində belə buyurulmuşdur: “Ey iman gətirənlər! Bir-birinizlə xəlvət danışdığınız zaman günah, düşmənçilik və Peyğəmbərin əleyhinə çıxmaq barədə danışmayın; yaxşı işlər, Allahdan qorxmaq barədə danışın…” İnsanlar arasında qulağa söz deyilməsi şübhə və bədgümanlıq yaranmasına səbəb olar, hətta dostlar arasında da xoşagəlməzliklər yaradar. Buna görə də zəruri hallar istisna olmaqla, bu davranışdan istifadə edilməsə, daha yaxşı olar. Quranda qeyd olunan hökmün fəlsəfəsi də elə budur. Əlbəttə, bəzən insanın abrının qorunması üçün gizli danışıqdan istifadə edilməsi də lazımdır. Bu ayədə sədəqə adı ilə qeyd edilmiş maliyyə yardımları və ya yaxşıya dəvət aşkarda ediləcəyi təqdirdə qarşı tərəfin utanmasına səbəb olacaqsa və bu səbəbdən də onları qəbul etməkdən boyun qaçıracaqsa, həmçinin insanlar arasında sülh yaradılması cəhdi aşkarda bir nəticə verməsə, qeyd olunan addımlar gizlində atılmalı, sülh yaradılması üçün tərəflərlə ayrı-ayrılıqda söhbət aparılmalıdır. Qeyd etməliyik ki, insanları yaxşı işlərə dəvət etmək və onlar arasında sülh yaradılması sədəqənin nümunələrindən hesab edilir. Allah rəsulunun (s) Əbu Əyyuba belə buyurduğu nəql edilmişdir: “Sənə Allah və peyğəmbərinin sevdiyi sədəqənin nə olduğunu söyləyimmi? İnsanlar bir-birinə qarşı düşmən münasibəti bəslədikdə onları barışdır, bir-birindən uzaqlaşdıqda onları yaxınlaşdır.”[80] Şirkdən başqa bütün günahların bağışlana bilməsi: Bu ayənin məzmunu az fərqlə eyni surənin 48-ci ayəsində də qeyd edilmişdir. Bu, tək və misli olmayan Allaha inanan insanları Allahın lütfkarlığı və mərhəməti ilə ruhlandıran, onlarda ümid yaradan ayələrdəndir. Çünki bu ayədə şirkdən başqa bütün günahların bağışlana biləcəyi bildirilmişdir. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Heç bir ayə mənim üçün bu ayədən ümidverici ola bilməz.” İbn Abbas belə qeyd edir: “Bu ayə mömin üçün Günəşin işıq saldığı hər şeydən yaxşıdır.” Çünki çox insan var ki, törətdiyi böyük günahlara görə Allahın rəhmət və mərhəmətindən məyus olur. Bu da onların ömürlərinin qalan hissəsini günah içində keçirməsinə səbəb olur. Lakin Allahın rəhmət və mərhəmətinə olan ümid onların günah və yanlışdan çəkinməsində rol oynayır. Əlbəttə, bağışlanmanın da şərti vardır. Bu bağışlanma layiq olanlara şamil olur. Allahın istəyi Onun hikməti ilə müşayiət olunur. Şübhəsiz ki, ilahi hikmət layiq olmayanın bağışlanmasına icazə verməz. Bu ayədə qeyd edilməsi lazım olan mühüm nüanslardan biri də budur ki, ayənin tövbə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Çünki tövbə bütün günahların, hətta şirkin də yuyulmasına səbəb olur. Ayədə ilahi rəhmətin tövbə etməyə imkan tapmamış şəxslərə şamil olması nəzərdə tutulmuşdur. Yəni ilahi rəhmət öz əməllərindən peşman olmazdan əvvəl və ya peşman olduqdan, lakin pis əməllərinin nəticələrini hələ aradan qaldırmağa imkan tapmadan dünyadan köçmüş şəxslərə aid olur[81]. İman gətirib yaxşı işlər görənləri isə Biz tezliklə ağacları altından çaylar axan bağlara daxil edəcəyik. Onlar orada əbədi qalacaqlar. (Bu) Allahın haqq vədidir. Danışığında və vədlərində Allahdan daha doğruçu kim ola bilər?! (Üstünlük) nə sizin, nə də kitab əhlinin arzusu ilə deyildir. Pislik edən şəxs onun cəzasını görəcək və o, Allahdan başqa özünə nə bir dost, nə də bir imdada yetən tapacaqdır! Kişi və qadın olmasından asılı olmayaraq yaxşı işlər görən insanlar mömin olacaqları təqdirdə Cənnətə daxil olarlar. Onlara azacıq da olsa, haqsızlıq edilməz! Özünü Allaha təslim edən, yaxşı əməl sahibi olan, İbrahimin xalis və pak dininə tabe olan şəxsdən din etibarilə daha üstün kim ola bilər? Allah İbrahimi Özünə dost seçmişdir! Göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. Allah hər şeyi əhatə edir. Səndən qadınlar barəsində hökm verməyini istəyirlər. De: “Sizin onlarla bağlı sualınıza Allah cavab verir. Verilməsi vacib olanı (mirası) özlərinə verməyərək evlənmək istədiyiniz yetim qızlar (qadınlar) və aciz uşaqlar haqqında, həmçinin yetimlərlə ədalətlə rəftar etməniz barədə Kitabda məlumat verilmişdir”. Sizin etdiyiniz bütün xeyirli işlərdən Allah xəbərdardır! —————————————————————————————- Həqiqi və yalançı imtiyazlar: Müsəlmanlar və kitab əhli mübahisə edir və birinin digərindən üstün olduğunu iddia edirmişlər. Kitab əhli deyirmiş ki, bizim peyğəmbərimiz sizin peyğəmbərdən daha əvvəl yaşayıb, kitabımız da kitabınızdan daha əvvəl göndərilib. Müsəlmanların isə cavabı belə olurdu: Bizim peyğəmbərimiz sonuncu peyğəmbərdir, kitabı sonuncu, ən kamil səmavi kitabdır. Buna görə də biz sizdən üstünük. Bu və sonrakı ayələrdə insanların dəyərinin, mükafat və cəzasının heç də bu arzu və iddialarla ölçülmədyi, dəyər, mükafat və üstünlüyün iman və saleh əməldən asılı olduğu bildirildi. Bu, bütün xalqların eyni olduğunu ifadə edən sabit və dəyişməz qanundur. Quran təkcə bir məzhəblə əlaqələndirilən xəyali, sosial, irqi və sair asılılıqların faydasız olduğunu, fərdin mənsub olduğu məktəbin əsaslarına imanı və onun proqramlarına əməl edilməsini başlıca prinsip hesab edir. Deyilənə görə, bu ayə nazil olduqdan sonra bəzi müsəlmanlar elə qorxuya düşdülər ki, qorxularından ağlamağa başladılar. Çünki onlar insanın bəzən səhvə yol verə biləcəyini, günah edəcəyini bilirdilər. Əgər bağışlanma və əfv olmasaydı və insan etdiyi bütün pis əməllərinn cəzasını çəkməli olsaydı, vəziyyət çox çətin olardı. Buna görə də Peyğəmbərə (s) “bu ayə bizim üçün heç bir çıxış yolu qoymayıb”, – deyə müraciət etdikdə Allah rəsulu (s) buyurmuşdu: “And olsun canım əlində olana! Vəziyyət ayədə buyurulduğu kimidir. Amma müjdə verim ki, sizin Allaha yaxınlaşmanıza və yaxşı işlər görməyə təşviq edlmənizə səbəb olur. Başınıza gələn müsibətlər, hətta ayağınıza batan tikan belə, günahlarınızın kəffarəsidir.”[82] İbrahim Xəlil: “Xəlil” sözü mənası “ehtiyac” olan “xullət” sözündən törəmişdir. Xəlil öz ehtiyaclarını yalnız Allaha deyən və ehtiyaclarının aradan qaldırılmasını yalnız Allahdan istəyən şəxsə deyilir. İmam Rza (ə) belə buyurmuşdur: “Allah-taala İbrahimi ona görə xəlil seçdi ki, heç bir ehtiyaclını geri qaytarmadı Allahdan başqa heç kimə ağız açmadı.”[83] Əlbəttə, bəzi təfsirçilər hesab edirlər ki, “xəlil” sözü mənası “dost” olan “xəllət” sözündən törəmişdir. Buna görə də ayənin mənası belə olur: “Allah İbrahimi Özünə dost seçdi”. Bəs görəsən İbrahim hansı imtiyazın sahibi olmuşdu ki, Allah ona belə bir məqam bəxş etmişdi? Bu barədə müxtəlif hədislər qeyd edilmişdir. Bəzi hədislərdən belə məlum olur ki, o, çox səcdə etdiyi, acları yedizdirdiyi, gecə yarısı namaz qıldığı, Allahın itaəti yolunda çox canfəşanlıq göstərdiyi üçün  bu məqama layiq görülmüşdür[84]. Qadınların və yetimlərin İslamdan əvvəlki və sonrakı vəziyyəti: Bəzi hədislərə görə, bu ayə surənin əvvəlində yetimlər, miras və qadınlardan bəhs edən ayələrdən sonra nazil olmuşdur. Cahiliyyət dövründə, miras və varislik ayələri nazil olmazdan əvvəl qadınlar, qızlar və həddi-büluğ yaşına çatmamış uşaqlar miras payından məhrum idilər. Yalnız həddi-büluğ yaşına çatmış, döyüşçü və süvari oğlanlar mirasda pay sahibi idilər. Miras ayələri nazil olduqdan sonra Peyğəmbərdən (s) qadınların, qızların və yetim uşaqların miras hökmləri haqqında soruşuldu. Bu ayə nazil oldu və onlara bu barədə surənin əvvəlində izahat verildiyi bildirildi[85]. Əgər bir qadın öz ərinin qaba rəftarından, yaxud ondan üz çevirməsindən qorxarsa, onların öz aralarında sülh bağlamasının heç bir eybi yoxdur. (Bu zaman kişi və ya qadın sülhə xatir bəzi hüquqlarına göz yumur.) Sülh daha yaxşıdır. Baxmayaraq ki, insanlar xəsis və qısqancdırlar. (Bu, onların özlərini sevməsindən irəli gəlir.) Əgər yaxşılıq etsəniz və təqvalı olsanız (bağladığınız sülhə görə güzəştə getsəniz), Allah etdiyiniz hər bir işdən xəbərdardır (və sizə layiqli mükafat verəcəkdir)! Siz nə qədər çalışsanız da, (sevgi baxımından) arvadlar arasında əsla ədalətli davrana bilməzsiniz. Ancaq meylinizi tamamilə birinə salmayın ki, digəri ərini itirmiş bir qadın vəziyyətinə düşsün. Əgər islah və təqva yolunu tutsanız, (Allah sizi bağışlar). Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! Əgər onlar (yola getməyib) bir-birindən ayrılacaq olsalar, Allah onların hər birini Öz geniş lütfü (kərəmi) ilə ehtiyacsız edər. Allah lütf, kərəm və hikmət sahibidir! Göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. Biz sizdən əvvəl kitab verilənlərə də, sizə də Allahdan qorxmanızı (Onun əmrindən çıxmamağı) tövsiyə etdik. Əgər Allahı inkar etsəniz belə, göylərdə və yerdə nə varsa, Allahındır. Allah ehtiyacsızdır, tərifə layiqdir. Göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. Allahın onları qoruması kifayət edər. Ey insanlar! Əgər O istərsə, sizi yox edər, (yerinizə) başqalarını gətirər. Allah buna qadirdir! Hər kəs dünya savabını (mükafatını) istərsə (axirət nəticələrini düşünməzsə, yanılır), (bilməlidir ki,) dünyanın da, axirətin də mükafatı Allahın yanındadır. Allah eşidəndir, görəndir! —————————————————————————————— Qaba kişi ilə yola getmək boşanmaqdan daha yaxşıdır: Bu ayənin nazilolma səbəbindən bəhs edilərkən qeyd edilir ki, Rafi ibn Xüdeycin iki həyat yoldaşı var idi. Onlardan biri yaşlı, digəri isə gənc idi. Aralarında yaranan mübahisə üzündən yaşlı arvadını boşadı və hələ iddə tamam olmamış ona dedi: “Əgər istəyirsənsə, səninlə barışaram, amma o biri arvadımı səndən üstün tutsam, gərək dözəsən və öz haqqına göz yumasan. Yox, əgər razı deyilsənsə, iddə tamam olana qədər gözləyək, sonra ayrılaq.” Qadın birinci təklifi qəbul etdi və onlar barışdılar. Bu ayə nazil oldu və bu mövzunun hökmü müəyyən edildi[86]. Bu surənin 34-cü ayəsində də qeyd edildi ki, “nüşuz” sözünün mənası qadının və ya kişinin ailə məsələlərində üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirməməsidir. Həmin ayədə üzərinə düşən vəzifəsini yerinə yetirməyən qadının hökmü müəyyən edilmişdi. Bu ayə və onun nazilolma səbəbini ifadə edən hədisdən belə başa düşülür ki, ailə məsələlərində kişi ailə hüquqlarını pozarsa, qadın boşanmanın qarşısını almaq üçün bəzi hüquqlarına göz yuma və onları güzəştə gedə bilər. Bu sülh və barışıq ailə münasibətlərində ayrılmaqdan daha yaxşıdır[87]. Əlbəttə, qadın da şəriət hakiminə müraciət etməklə yoldaşından şikayət edə və şəriət hakimi onların məsələlərinə aydınlıq gətirə bilər[88]. Ər və arvadın öz hüquqlarına xəsislik etməsi: “Belə məsələlərdə insanlar xəsisdirlər” cümləsini izah edərkən bildirirlər ki, xəsislik insanın öz maraqlarını qoruması və şəxsiyyətinin alçalmasının qarşısını almaq üçün Allahın insana bəxş etdiyi bir instinktdir. Ər və arvad öz hüquqlarına və maraqlarına qarşı xəsisdirlər və haqlarının pozulmasına razı deyillər. Amma ailə həyatları dağılmaq təhlükəsi ilə qarşılaşdıqda barışıq və bəzi hüquqlara güzəştə gedilməsi, xəsislik və qısqanclığın bir kənara qoyulması daha yaxşıdır[89]. Bütün zövcələrə qarşı eyni sevgini bəsləmək mümkün deyil: Ayənin “arvadlar arasında əsla ədalətli davrana bilməzsiniz” hissəsinə gəlincə, İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Burada “ədalət” deyilərkən istək və sevgidəki ədalət nəzərdə tutulur”. Başqa hədislərdə bu ayənin çoxarvadlılıqla heç bir təzad təşkil etmədiyi qeyd edilmişdir. Əslində, burada söhbət ondan gedir ki, bir kişi bütün həyat yoldaşlarını eyni səviyyədə sevə bilməz. Amma ardınca göstəriş verilir ki, bu reallıq həyat yoldaşlarından hansınasa qarşı haqsızlıq edilməsinə səbəb olmamalıdır[90]. Hədislərdə həyat yoldaşları arasında ədalətli davranmağın əhəmiyyəti ilə bağlı göstərişlər yer almışdır ki, bu da sözügedən qanunun böyüklüyündən xəbər verir. Hətta deyilənə görə İmam Əli (ə) xanımlarından hər hansısa birinə aid olan günündə hətta dəstamazını da digər xanımının evində almazmış[91]. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “İki xanımı olub günlərini və mallarını onların arasında ədalətli şəkildə bölməyən şəxs Qiyamət günü sürünə-sürünə oda girənlərdən olacaq.”[92] Ey iman gətirənlər! (Şahidliyiniz) sizin özünüzün, ata-ananızın, yaxın qohumlarınızın əleyhinə olsa belə, çox-çox ədalətli olun, Allah üçün şahidlik edin! (Əleyhinə şahidlik etdikləriniz) istər dövlətli olsunlar, istərsə də kasıb, Allah onlara hamilik etməyə daha layiqdir. Buna görə də nəfsinizin istəyinə uymayın ki, haqq yoldan saparsınız. Əgər haqqı təhrif etsəniz və ya onu söyləməkdən boyun qaçırsanız, (bilin ki,) Allah etdiyiniz işlərdən xəbərdardır! Ey iman gətirənlər! Allaha və Peyğəmbərinə, Onun Öz Peyğəmbərinə endirdiyi Kitaba və ondan əvvəl nazil etdiyi (səmavi) kitablara iman gətirin! Allahı, Onun mələklərini, kitablarını, peyğəmbərlərini və axirət gününü inkar edən şəxs (doğru yoldan) çox azmışdır. (Əvvəlcə) iman gətirib sonra kafir olan, sonra iman gətirib yenə kafir olan, sonra da küfrünü artıran kəsləri Allah heç vaxt bağışlamayacaq və doğru yola yönəltməyəcək! Munafiqlərə, onları şiddətli əzab gözləməsi ilə bağlı müjdə ver. O münafiqlər ki, möminləri qoyub kafirləri dost seçdilər. İzzət (güc, qüdrət və elm) bütünlüklə Allaha məxsus olduğu halda, izzəti onların yanındamı axtarırlar? Allah Quranda sizə nazil etmişdir (bildirmişdir) ki, Allahın ayələrinin inkar edildiyini və onlara istehza olunduğunu eşitdiyiniz zaman müşriklər başqa bir söhbətə girişməyənə qədər onlarla bir yerdə əyləşməyin! Yoxsa, siz də onların tayı olarsınız. Allah münafiq və kafirlərin hamısını Cəhənnəmdə bir yerdə toplayacaqdır! ——————————————————————————————- Şahidlik və onun əhəmiyyəti: Quranın çox yerində doğru şahidliyə təkid edilmişdir. Bu ayədə də şahidliyin insanın özü və əzizlərinin ziyanına olsa belə, Allahın razılığını qazanmaq üçün doğru şahidlik etməsi ilə bağlı göstəriş verilmişdir. Məsum öndərlərimiz (ə) də bu məsələyə çox önəm vermişlər. Peyğəmbərin (s) hədislərinin birində belə buyurulmuşdur: “Hakimin qarşısında yalandan şahidlik edənin sözü bitməmiş Cəhənnəmdə yeri hazır olar. Doğru şahidliyi gizlədənin də aqibəti eynidir.”[93] Allah rəsulunun (s) başqa bir hədisində belə buyurulur: “Kiminsə zərərinə yalandan şahidlik edənin yeri Cəhənnəmin ən aşağı təbəqəsidir; orada münafiqlərlə birlikdə dilindən asılacaq.”[94] Güc, qüdrət və elm Allah düşməninin yox, Allahın yanındadır: Bu ayədə müsəlmanlara iqtisadi, mədəni, siyasi və sair sahələrdə güc və qüdrəti İslam düşmənləri ilə dostluqda arxtarmamaq, yalnız Allaha arxalanmaq göstərişi verilir. Çünki bütüngüc və qüdrətin mənbəyi Allahdır. İslam düşmənlərində kiməsə verilərəcək bir qüdrət yoxdur, əgər qüdrət sahibi olsalar da etimad olunası deyillər, maraqlarına uyğun olaraq istənilən vaxt ən səmimi müttəfiqlərini tərk edir və özlərini elə aparırlrar ki, sanki müsəlmanlarla əsla münasibətdə olmayıblar. Hətta əksər hallarda öz dostlarını maraqlarına qurban verməyə hazırdırlar. Müasir tarix bu reallığı daha parlaq şəkildə əks etdirir[95]. Günah məclisində iştrakın qadağan edilməsi: Təfsirçilər hesab edirlər ki, “Allah Quranda (bu hökmü) sizə nazil etmişdir” cümləsi ilə “Ənam” surəsinin 68-ci ayəsi nəzərdə tutulmuşdur. Həmin ayədə Peyğəmbərə (s) xitabən belə buyurulmuşdur: “Ayələrimizə istehza edənləri gördüyün zaman onlar söhbəti dəyişənə qədər onlardan üz çevir. Əgər Şeytan (bu qadağan əmrini) sənə unutdursa, xatırlayandan sonra o zalım tayfa ilə birlikdə oturma.” Bu ayədə bir neçə nüans öz əksini tapmışdır: 1. İştirakçı sakit dayansa belə, günah məclisində iştirak həmin günahı etmək kimidir. Çünki bu növ sükutlar bir növ əməli razılıq və təsdiqdir; 2. Günah məclisinin qarşısını almaq mümkün olmasa, ən azı oranı tərk etmək lazımdır; 3. Kafir və günahkarlarla oturub-durmaq, onların məclislərində iştirak etmək münafiqlik əlamətidir. Çünki həqiqi müsəlman Allahın ayə və hökmlərinin təhqir olunduğu məclisdə əsla iştirak etməz, etiraz etmədən dura bilməz, ən azı öz narazılığını oranı tərk etməklə bildirər[96]. Sizə hər zaman göz qoyanlar (münafiqlər) Allah tərəfindən sizə bir qələbə bəxş edildikdə: “Məgər biz də sizinlə deyildikmi? (Deməli, biz də qənimətlərə ortağıq)” deyərlər. Kafirlərə bir zəfər nəsib olduqda isə: “Məgər biz sizi möminlərə qarşı mübarizə aparmağa və onlara təslim olmamağa həvəsləndirmədikmi? (Deməli, biz də sizinlə şərik olacağıq)” – söyləyərlər. Qiyamət günü Allah Özü sizin aranızda hökm verəcəkdir. Allah kafirləri möminlər üzərində əsla qalib etməmişdir! Münafiqlər Allahı aldatmağa çalışırlar. Halbuki O (Allah) onları aldadır. Onlar namaza durduqları zaman tənbəlliklə (könülsüz) qalxır, camaat qarşısında riyakarlıq edir və Allahı olduqca az yad edirlər. Onlar nə bunlar (möminlərə), nə də onlar (kafirlərə) tərəfə yönələn məqsədsizlərdir. (Nə möminlərin, nə də kafirlərin sırasında yer alırlar.) Allahın azdırdığı şəxs üçün heç bir yol (nicat yolu) tapa bilməyəcəksən! Ey iman gətirənlər! Möminləri qoyub kafirləri özünüzə dost, hami, arxa və dayaq seçməyin! Məgər Allahın hüzurunda öz əleyhinizə açıq bir dəlilmi vermək istəyirsiniz? Münafiqlərin yeri Cəhənnəmin ən aşağı təbəqəsindədir. Sən heç vaxt onlara yardım edən tapmayacaqsan! (Buna görə də münafiqlik əlaməti sayılan Allah düşməni ilə dostluqdan çəkinin.) Tövbə edənlər, özlərini islah edib düzəldənlər, Allahdan möhkəm yapışanlar və öz dinlərini Allaha xatir xalisləşdirənlər istisnadırlar. Onlar möminlərlə olacaqlar. Allah imanlı şəxslərə böyük mükafat verəcəkdir! Siz şükür edəcəyiniz və iman gətirəcəyiniz təqdirdə Allahın sizi cəzalandırmasına nə ehtiyac var? Allah şükürə qiymət verəndir, (hər şeyi) biləndir! ——————————————————————————————- Allah kafirləri möminlər üzərində əsla qalib etməmişdir: Bəzi təfsirçilər bu cümləyə əsaslanaraq hesab edirlər ki, kafirlər təkcə elmi cəhətdən deyil, hərbi, siyasi, mədəni, iqtisadi və sair cəhətlərdən də möminlərə qalib gələ bilməzlər. Ayrı-ayrı sahələrdə və müxtəlif cəbhələrdə onların müsəlmanlar üzərində qələbə çalmasının səbəbi müsəlmanların çoxunun həqiqi mömin olmaması, imandan uzaq düşməsi, öz vəzifələrini, məsuliyyətlərini və missiyalarını tamamilə unutmasıdır. Müsəlmanlar arasında vəhdət və qardaşlığın olmaması, cihadın öz həqiqi hədəflərindən uzaq salınması, beşikdən qəbrə qədər əldə edilməsi hər kəsə vacib edilən zəruri elm və bilik əldə edilməməsi də bu səbəblərdəndir[97]. Münafiqlər Allahı aldatmaq istəyirlər: Təfsirçilər ayənin bu cümləsini izah edərkən bildirirlər ki, münafiqlərin təsəvvüründə hiyləgər fikirlər yarandığı andan özləri bir növ həmin hiylənin qurbanına çevrilmiş olurlar. Çünki çox dəyərsiz sərmayə əldə etmək üçün varlıqlarının böyük sərmayəsini, yəni imanlarını itirirlər. Bu, müdriklərdən birinin sənətkar və tacirlərlə söhbətini əks etdirən bir dastana bənzəyir. Bir müdrik üzünü sənətkar və tacirlərə tutaraq deyir: “Ehtiyatlı olun ki, qərib qonaqlar sizi aldatmasınlar”. Onlardan biri deyir: “Onlar sadəlövhdürlər, əksinə, biz onlara kələk gələrik”. Müdrik deyir: “Elə mən də bunu demək istəyirəm. Siz bu yolla çox cüzi qazanc əldə edib, əvəzində böyük sərmayənizdən, imanınızdan olarsınız.”[98] Deyilənə görə, bir gün bir nəfər Peyğəmbərdən (s) “Qiyamət gününün sabahkı əzabından xilas olmaq”, – nə deməkdir?” – deyə soruşduqda, Allah rəsulu (s) buyurur: “Xilas bundadır ki, Allahı aldatmağa çalışmayın ki, O, sizi aldadar. Çünki Allah Onu aldatmağa çalışanı aldadar və imanı onun qəlbindən silər. Allahı aldadan şəxs, əslində, özünü aldadır, ancaq başa düşmür.” Başqa bir nəfər soruşur: “Bəndə Allaha qarşı necə hiylə işlədir?” Peyğəmbər (s) buyurur: “Allahın göstərişinə əməl edib niyyətində Allahdan qeyrisini tutmaqla. Buna görə də riyakarlıqdan qorunun ki, bu, Allaha şərik qoşmaqdır. Riyakar Cəhənnəmdə dörd adla çağırılacaq. Ona deyiləcək: “Ey kafir, ey facir, ey hoqqabaz, ey riyakar, əməlin puç oldu, mükafatın yox oldu, bu gün sənə mükafat yoxdur. İndi mükafatını kimə görə əməl etmişdinsə, kimin xoşuna gəlmək üçün etmişdinsə, ondan istə.”[99] Allahı yalnız az sayda adam yad edir: İmam Əli (ə) ayənin “camaat qarşısında riyakarlıq edir və Allahı olduqca az yad edirlər” cümləsini izah edərkən buyurmuşdur: “Allahı xəlvətdə və gizlində yad edən Onu daha çox xatırlamış olur. Münafiqlər Allahı aşkarda xatırlasalar da xəlvətdə onu yad emtirlər. Buna görə də Allah-taala buyurmuşdur: “Camaat qarşısında riyakarlıq edir və Allahı olduqca az yad edirlər.” Peyğəmbər (s) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Münafiqin namazı belədir, oturur, gözünü günəşə zilləyir ki, nə vaxt batacaq. Sonra ayağa qalxır, sonra başını qarğa kimi dörd dəfə yerə vurur, Allahı isə olduqca az yad edir.”[100] Allah pisliklərin (başqalarının eyiblərinin) açılıb söylənməsini sevmir. Yalnız zülm olunmuş şəxslər istisnadır. Allah (hər şeyi) eşıdəndir, biləndir! Əgər yaxşılıqları aşkara çıxarsanız, yaxud gizlətsəniz və ya pislikləri əfv etsəniz (Allah onları bilər), Allah bağışlayandır, qüdrət sahibidir! Allahı və peyğəmbərlərini inkar edənlər, Allah və peyğəmbərləri arasında fərq qoyanlar, “biz (peyğəmbərlərin) bəzisinə inanır, bəzisinə isə inanmırıq”,- deyənlər və bu ikisi arasında özlərinə bir yol seçmək istəyənlər… Onlar əsl kafirlərdir. Biz kafirlər üçün alçaldıcı əzab hazırlamışıq! Lakin Allaha və peyğəmbərlərinə iman gətirən və onlar arasında heç bir fərq qoymayan şəxslərin mükafatını Allah verəcəkdir. Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! Kitab əhli (yəhudilər) sənin onlara göydən (tam) bir kitab endirməyini istəyirlər. (Əslində, bu, bir bəhanədir.) Onlar (vaxtilə) Musadan bundan daha böyüyünü istəmiş və: “Bizə Allahı aşkar göstər!” – demişdilər. Bu zülm və haqsızlıqları üzündən onları ildırım vurmuşdu. Sonra onlara gələn bütün açıq-aydın dəlillərə baxmayaraq, buzova sitayiş etmişdilər. Biz bundan da (onların bu günahından da) keçdik və Musaya açıq-aşkar dəlil verdik. Tur dağını başları üzərinə qaldırdıq, həmin vəziyyətdə onlardan əhd alıb dedik: “(Tövbə etmək üçün) qapıdan (Beytül-müqəddəsin qapısından) təvazökarcasına daxil olun, şənbə gününün qayda-qanununu pozmayın!” Və onlardan möhkəm əhd aldıq. —————————————————————————————– Qeybətin icazəli olduğu yerlərdən biri: Təfsirçilər bu ayəni qeyd edərkən bildirirlər ki, Allahın bu ayədə “yalnız zülm olunmuş şəxslər istisnadır (zülmə məruz qalmış şəxs zalımın pisliklərini danışa bilər)”, – deyə buyurduğu cümlə zülmə məruz qalmış şəxsin bütün pisliklərini danışmasına icazə vermir, yalnız zülmə məruz qaldığı mövzularda sükut etməməsinə, haqqını tələb etmək üçün zalımın pis davranışlarını faş etməsinə, zülmlə birbaşa bağlılığı olan xüsusiyyətlərini dilə gətirməsinə icazə verir[101]. Fəqihlər və təfsirçilər bu ayəyə istinad edərək bildirirlər ki, qeybətin icazə verildiyi yerlərdən biri zülmün dilə gətirilməsi və insanın öz haqqını tələb etməsidir[102]. İmanla küfrün qarışdırılması: Bu ayədə yəhudi və xristianların mövqeyinə aydınlıq gətirilir. Yəhudilər İsanı (ə) rəsmən peyğəmbər kimi tanımırdılar, eyni zamanda hər iki din mənsubları İslam peyğəmbərini (s) qəbul etmirdilər. Halbuki onların səmavi kitablarına əsasən bu peyğəmbərlərin peyğəmbər olması sübuta yetmşidi. Nəfsani istəklərdən, nadancasına təəssüblərdən, paxıllıq, əsassız dar düşüncələrdən qaynaqlanan həqiqətlərin qəbulundakı bu ayrıseçkilik Allah və peyğəmbərinə imanın olmamasının əlaməti idi. Çünki iman insanın meyl və istəyinə uyğun olanı deyil, nəfsani istəklərinin əksinə olanı qəbul etməsidir. Meyl və istəklərə uyğun olanı qəbul etmək allahpərəstlik deyil, nəfspərəstlikdir[103]. Əgər bu gün də diqqətlə baxsaq, bu ayə səmavi dinlərin tərəfdarlarının çoxuna, hətta bir çox müsəlmanlara şamil olur. İlahi dinin həqiqətindən çox-çox uzaq düşmüş yəhudi və xristianları bir kənara qoyub müsəlmanlara nəzər salsaq, sözügedən ayənin onların da çoxuna şamil olduğunu görərik. Çünki əməl meydanında onların istəkləri ilə üst-üstə düşməyən ilahi hökmlərin çoxunu qəbul etmədiklərini görürük. Hicab, sələm, haram musiqi, xums, qadın və kişilərin qarışıq həyat tərzi və dinin təkid etdiyi bir çox digər hökmlər müsəlmanların çoxunun diqqətdən kənarda saxladığı hökmlərdir. Halbuki İslamın mühüm şərtlərindən biri ilahi peyğəmbərlər və məsum imamların (ə) əmr etdiyi bütün hökmləri təsdiq etmək və vacib saymaqdır. “Bəqərə” surəsinin 285-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “…Möminlər də hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdilər (və dedilər:) “Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq (hamısına inanırıq)”. Onlar dedilər: “Eşitdik və itaət etdik!…”[104] Quranın tam şəkildə nazil edilməsini istəmək: Bu ayənin nazilolma səbəbindən danışılarkən qeyd edilir ki, bir qrup yəhudi Peyğəmbərin (s) yanına gəlib deyir: “Əgər sən Allahın peyğəmbərisənsə, Musa (ə) Tövratı tam şəkildə təqdim etdiyi kimi, sən də öz səmavi kitabını bizə tam şəkildə təqdim et.” Bu ayə nazil oldu və onlara cavab verildi[105]. Lakin onlar verdikləri əhdi pozduqları, Allahın ayələrini inkar etdikləri, peyğəmbərləri haqsız yerə öldürdükləri və: “Qəlblərimiz pərdə ilə örtülüb! (Peyğəmbərin söylədiklərini başa düşmürük!)” – dedikləri üçün (Allah dərgahından qovuldular). Bəli, küfrləri ucbatından Allah onların qəlblərinə möhür vurmuşdur. Buna görə də onların yalnız az bir hissəsi iman gətirər. Onlar həm də küfr etdikləri və Məryəmə qarşı böyük bir iftira atdıqları üçün (lənətə düçar oldular). (Onların Allah dərgahından qovulmasının bir səbəbi də: ) ”Biz, Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük”, – demələridir. Halbuki onlar İsanı nə öldürdülər, nə də çarmıxa (xaça) çəkdilər. Onlarda yalnız belə bir təsəvvür yarandı. Onun (qətlə yetirilməsi) haqqında ixtilafda olanlar şəkk-şübhə içərisindədirlər. Onların buna dair heç bir məlumatları yoxdur, ancaq zənnə qapılırlar. Əlbəttə, onu öldürmədilər. Allah onu Öz dərgahına qaldırdı. Allah yenilməz qüvvət sahibi, hikmət sahibidir! Kitab əhlindən elə bir kəs olmaz ki, ölümündən əvvəl ona (İsaya) iman gətirməsin, lakin o, (İsa) Qiyamət günündə onların (kitab əhlinin) əleyhinə şəhadət verəcəkdir. Yəhudilər zülm etdiklərinə və bir çoxlarını Allahın yolundan döndərdiklərinə görə onlara halal edilmiş gözəl (təmiz, halal) nemətlərin bir hissəsni haram etdik. Habelə qadağan olunmasına baxmayaraq, sələm aldıqları, haqsız yerə xalqın malını yedikləri üçün (halal olanı onlara haram buyurduq). Biz onlardan olan kafirlər üçün şiddətli bir əzab hazırlamışıq! Lakin onların elmdə qüvvətli (möhkəm) olanları və (İslam ümmətindən olan) möminlər sənə nazil edilənə və səndən əvvəl göndərilənə inanır, namaz qılır, zəkat verir, Allaha və axirət gününə iman gətirirlər. Biz, əlbəttə, onlara böyük mükafat verəcəyik! ——————————————————————————————- Kitab əhlinin həzrət Məryəmə (ə) iftira atması: “Böyük iftira” deyilərkən burada zina iftirası nəzərdə tutulur. Belə ki, “Məryəm” surəsinin 27-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “(Məryəm) uşağı (İsanı) qucağında tutmuş halda tayfasının yanına gəldi. Onlar dedilər: “Ey Məryəm! Sən çox qəribə və pis bir iş tutdun!” Məryəm (ə) haqqında olan bu inanc həm küfrdür, həm böhtan, həm də iftira. Çünki elə beşikdəcə həzrət İsa (ə) camaata dedi: “Mən Allahın quluyam. O, mənə kitab verdi, özümü də peyğəmbər etdi.” (“Məryəm” surəsi, ayə-30). Sonra İsa (ə) elə beşikdəcə danışaraq özünün pak olduğunu və pak bir anadan dünyaya gəldiyini sübuta yetirdi. Allah-taala “Nur” surəsinin 23-cü ayəsində bu iftiranın çirkinliyi və acı aqibəti ilə bağlı belə buyurmuşdur: “(İstənilən çirkinlikdən) xəbəri olmayan namuslu, ismətli mömin qadınları zinada ittiham edənlər dünyada və axirətdə lənətə düçar olarlar. Onları çox böyük bir əzab gözləyir”[106] Həzrət İsanın (ə) çarmıxa çəkilməsi iddiasının rədd edilməsi: Bu ayədə İsanın (ə) çarmıxa çəkilməsi və qətlə yetirilməsi inancı tam qətiyyətlə rədd edilr. Müxtəlif tarixi sübutlar da İsanın (ə) xaça çəkilməsinin və öldürülməsinin əsassız olduğunu sübut edir. Xristianların öz yazılarında səhvə yol verilməsi ehtimalının yüksək olduğu qeyd edilir. Dəlil və sübutların bəzilərinə nəzər salaq: 1. İsanın (ə) çarmıxa çəkildiyi qeyd edilən dörd İncil İsadan (ə) illər sonra onun şagirdləri və ya şagirdlərinin şagirdləri tərəfindən yazılmışdır. Bunu xristian tarixçiləri özləri etiraf edirlər. 2. İncillərdə yazılana görə düşmənlər İsaya (ə) hücum çəkərkən şagirdləri qaçmışlar. Deməli, onlar İsanın (ə) çarmıxa çəkilməsi qənaətinə camaat arasında gəzən şayiələr əsasında gəliblər. 3. İsanın (ə) başqa bir adamla səhv salınması faktını təsdiq edən amillərdən biri də budur ki, İsanı (ə) tutmaq üçün şəhər kənarındakı Cestmani bağına gedənlər ordu dəstələrində xidməti vəzifə yetirən Roma əsgərləri idilər. Bu qrup nə yəhudiləri tanıyırdı, nə onların adət-ənənələrindən xəbərdar idi, nə də İsanı (ə) öz şagirdlərindən fərqləndirə bilirdi. Qeyd olunanlardan əlavə, onların səhvə yol verdiyini təsdiq edən başqa dəlil və sübutlar da var. İslam hədislərində Allahın başqa bir şəxsi İsanın (ə) şəklinə saldığı, bu səbədən də məhz həmin şəxsin tutularaq qətlə yetirildiyi qeyd edilmişdir. Hər halda Qurana və İslam hədislərinə görə həzrət İsa (ə) ölməmiş, Allah onu göylərə qaldırmışdır. Lakin bu qaldırılmanın forması və onun hansı həyat tərzinə malik olması bizə məlum deyil[107]. Ölümündən əvvəl kitab əhlinin İsaya (ə) iman gətirməsi: Bu ayə ilə bağlı müxtəlif izahlar verilmişdir. Həzrət İsanın (ə) həyatda olduğunu, axırzamanda onun yenidən dünyaya qayıdacağını nəzərə alsaq (hədislərdə qeyd edilir ki, İmam Mehdi (ə) zühur etdiyi vaxt həzrət İsa (ə) da göydən enəcək və İmamın (ə) arxasında namaz qılacaq, yəhudi və xristianlar onu gördükdən sonra ona və İmam Mehdiyə (ə) iman gətirəcəklər), ayənin izahı belə olur: Bütün kitab əhli İsa (ə) vəfat etməzdən əvvəl ona iman gətirəcək, amma yerə enməzdən əvvəl əcəli çatmış və gözləri önündən dünyanın maddi pərdələri qalxmış bütün şəxslər həqiqəti dərk edəcəklər. Peyğəmbərliyini inkar edənlər ona iman gətirəcək, Allah hesab edənlər səhvlərini başa düşəcəklər. Əlbəttə, qeyd etməliyik ki, bu qaçılmaz imanın heç bir faydası yoxdur. İsanın (ə) yer üzünə qayıdacağı zaman həyatda olan insanlar ona iman gətirəcəklər. Həmin vaxt iman gətirməyənlər ölərkən qeyri-ixtiyari iman gətirəcəklər. Allah-taala bu ayə ilə bildirir ki, İsa (ə) diridir və o, kitab əhli hamılıqla ona iman gətirdikdən sonra vəfat edəcək. Bu şəkildə İsanın (ə) çarmıxa çəkilməsi və qətlə yetirilməsi rədd edilir[108]. Biz Nuha və ondan sonrakı peyğəmbərlərə vəhy göndərdiyimiz kimi, sənə də vəhy göndərdik. Biz İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və onun övladlarına (İsrailin övladlarına), İsaya, Əyyuba, Yunisə, Haruna və Süleymana da vəhy göndərdik; Davuda da Zəburu verdik. Daha öncə sənə haqlarında danışdığımız və danışmadığımız peyğəmbərlər (göndərdik). Allah Musa ilə danışdı. (Bu, ona məxsus olan bir imtiyaz idi) Biz peyğəmbərləri müjdə gətirən və əzabla qorxudan olaraq göndərdik ki, daha bu peyğəmbərlərdən sonra insanların Allaha qarşı bir bəhanə yeri qalmasın. Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir! Lakin Allah sənə nazil etdiyi ilə şəhadət verir ki, onu Öz elmi ilə nazil etmişdir. Mələklər də buna şahidlik edirlər. Baxmayaraq ki, təkcə Allahın şahid olması yetərlidir! Kafir olanlar və (insanları) Allahın yolundan döndərən şəxslər, şübhəsiz ki, çox uzaq bir zəlalətə uğramışlar. Kafirləri və (özlərinə və başqalarına) zülm edənləri, Allah əsla bağışlamayacaq və onları heç bir yola yönləndirməyəcək! Əbədi, həmişəlik qalacaqları Cəhənnəm yolundan başqa! Bu, Allah üçün çox asandır! Ey insanlar! (Yolunu gözlədiyiniz) Peyğəmbər haqqı Rəbbiniz tərəfindən gətirdi. (Ona) iman gətirin ki, bu, sizin üçün xeyirlidir. Siz (onu) inkar etsəniz də, (Allaha heç bir ziyanı yoxdur, çünki) göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! —————————————————————————————- Yaxşıların hamılıqla malik olduğuna sən təklikdə maliksən: Bəzi təfsirçilər bu ayəni şərh edərkən bildirirlər ki, Quran bu ayədə Peyğəmbərə (s) onun dininin bütün keçmiş dinlərin malik olduğu imtiyazlara malik olduğunu bəyan edir. Əhli-beytə (ə) aid edilən bəzi hədislərdə də bu mənaya işarə edilmişdir. Əslində, təfsirçilərin yuxarıda qeyd edilən qənaəti bu hədislərin məzmununa əsaslanır[109]. Davudun kitabı: Bu ayədə Allahın Davuda (ə) göndərdiyi Zəburun səmavi kitab olmasına işarə edilmişdir. Bu fakt şəriət, səmavi kitab və din sahibi olan peyğəmbərlərin beş nəfərdən ibarət olması faktı ilə təzad təşkil etmir. Çünki həm Quran ayələrindən, həm də hədislərdən peyğəmbərlərə nazil edilmiş kitabların iki qrupa bölündüyü məlumdur: 1. Qanunverici hökmləri ehtiva edən və yeni din elan edən kitablar. Bunların sayı isə beşdir və beş peyğəmbərə göndərilmişdir. 2. Yeni hökmlər deyil, öyüdlər, nəsihətlər, istqamətləndiricilər, tövsiyələr və dualardan ibarət olan kitablar. Zəbur da məhz belə kitablardan olmuşdur. Bu kitab digər qədim kitablar kimi təhriflərə məruz qalsa da, deyə bilərik ki, müəyyən həddə qədər öz formasını qoruya bilmişdir. Zəbur əvvəldən sona qədər nəsihət, dua və münacatlardan təşkil olunmuş “məzmur” adlanan 150 (yüz əlli) fəslə malikdir[110]. Adları Quranda qeyd edilmiş peyğəmbərlər: İmam Baqir (ə) bu ayə haqqında belə buyurmuşdur: “Peyğəmbərlərin bəzisi öz peyğəmbərliyini camaatdan gizlədirdi. Buna görə də onların adı gizli saxlanılmış və Quranda qeyd edilməmişdir. Amma bəzi peyğəmbərlər öz peyğəmbərlik missiyasını aşkar şəkildə elan etmişdir. Quranda adları çəkilmiş peyğəmbərlər də məhz onlardır. Bu ayə həmin mənaya işarə edir.”[111] Allahın Musa (ə) ilə danışmasının bir nümunəsi: Quranın müxtəlif yerlərində Allahın Musa (ə) ilə danışmasına işarə edilmiş və həmin söhbətlərin bəzi fraqmentləri bəyan edilmişdir. Hədislərdə də bir çox məqamlara toxunulmuşdur. İmam Əlinin (ə) bir hədisində Allahın Musaya (ə) belə buyurduğu qeyd edilmişdir: “Sənə dörd tapşırıq verirəm, onlara riayət etməyə çalış: Birincisi, nə vaxta qədər ki günahlarını bağışlatdırmamısan, başqalarında eyib axtarma. İkincisi, nə qədər ki xəzinələrimin tükəndiyini görməmisən, ruzinə görə narahat olma. Üçüncüsü, nə qədər ki hakimiyyətimin süquta uğradığını görməmisən, Məndən başqasına ümid bəsləmə. Dördüncüsü, nə qədər ki Şeytanın öldüyünü görməmisən, onun hiyləsindən, kələyindən, planlarından arxayın olma.”[112] Ey kitab əhli! Öz dininizdə ifrata varmayın! Allah barəsində yalnız haqqı deyin. Məryəm oğlu İsa Məsih ancaq Allahın elçisi, Məryəmə bəxş etdiyi bir söz (Məryəmin bətninə atdığı kəlmə) və Allah tərəfindən olan bir ruhdur. Buna görə də Allaha və peyğəmbərlərinə iman gətirin və “(Allah) üçdür” deməyin. (Belə sözlərə) son qoyun ki, (bu,) sizin üçün daha yaxşı olar. Allah yeganə məbuddur. Övladı olmaqdan (bu bəşəri xüsusiyyətdən) uzaqdır. Göylərdə və yerdə nə varsa, Ona məxsusdur. Onlara rəhbərlik və hamilik etmək üçün Allah yetər! İsa Məsih də, yaxın mələklər də Allahın qulu olmaqdan əsla imtina etməzlər. Allah Ona ibadət etməkdən üz çevirən və təkəbbür göstərənlərin hamısını tezliklə Öz hüzuruna toplayacaqdır! İman gətirənlərin və yaxşı işlər görənlərin mükafatlarını tam şəkildə verəcək, üstəlik Öz nemətindən onlar üçün artıracaqdır. İmtina edənləri və təkəbbür göstərənləri isə acı bir əzaba düçar edəcəkdir! Onlar özlərinə Allahdan savayı nə bir dost, nə də havadar tapacaqlar! Ey insanlar! Sizə Rəbbiniz tərəfindən aşkar bir dəlil gəlmişdir. Biz sizə aydın bir nur endirdik. Allah Ona iman gətirən və ondan (səmavi kitabdan) möhkəm yapışanların hamısını tezliklə Öz mərhəməti, lütfü altına alar və Özünə tərəf gedən düz yola yönəldər. —————————————————————————————– İfrat: Öndər və rəhbərlər mövzusunda ifrata varmaq səmavi dinlərdə haqq yoldan sapmanın ən mühüm səbəblərindən biri kimi qiymətləndirilir. İnsan özünü sevdiyi üçün rəhbər və öndərlərini olduqlarından daha üstün təqdim edir və bununla da əslində, daha çox özünü böyük və əzəmətli göstərməyə çalışır. Bəzən öndərləri şişirtmənin və mübaliğədə ifrata varmanın onlara qarşı inam, sevgi və məhəbbət göstəricisi hesab edilməsi insanın qorxulu uçuruma yuvarlanmasına səbəb olur. Buna görə də İslamda ifratçılara qarşı sərt mövqe sərgilənmiş, həm fiqh, həm də etiqad və inanc əsasları ilə bağlı olan kitablarda ifratçılar ən aşağı dərəcəli kafirlər hesab edilmişlər[113]. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “İki dəstə mənə olan mövqeyinə görə həlak olacaq: mənə qarşı sevgisində ifrata varan; mənimlə düşmənçilikdə həddi aşan.”[114] Deyilənə görə bir nəfər İmam Əlini (ə) tərifləməkdə ifrata varır. İmam (ə) onun dili ilə qəlbinin bir olmadığını görüb deyir: “Mən dediklərindən aşağı, qəlbində olandan yüksəkdəyəm.”[115] Xristianlıqda ən böyük sapma: Xristianlıqda mövcud olan sapmalar arasında “üçlük” inancından böyük sapma yoxdur. Onlar açıq şəkildə deyirlər ki, Allah təkdir, eyni zamanda üçdür. Yəni həm təkliyi, həm də üçlüyü düzgün hesab edirlər. Bu inanc xristian araşdırmaçıları üçün böyük çətinliklər yaratmışdır. Əgər Allahın təkliyini məcazi, üçlüyünü isə həqiqi, yaxud da üçlüyünü məcazi, təkliyini isə həqiqi hesab etsəydilər, məsələ çox sadə olardı. Ancaq maraqlısı budur ki, bu inancların hər ikisini həqiqi və gerçək hesab edirlər. Buna görə də xristianlar dərk edilməsi mümkün olmayan bir məsələ ilə qarşılaşmalı olurlar. Çünki 3=1 bərabərliyini heç məktəbli uşaq da qəbul etmir. Nəticədə, deyirlər ki, bu inancı ağıl miqyası ilə deyil, bəndəçilik və qəlb miqyası ilə qəbul etmək lazımdır. Məhz elə buradan da dinlə rasional məntiqin bir-birindən ayrılması baş verir. Bəzi xristianlar elə bir təhlükəli vadi seçirlər ki, orada dinin heç bir rasional yönü yoxdur, yalnız inam və bəndəçilik yönü var. Elm və dinin bir-birinə yad olması və bu ikisinin təzad təşkil etməsi müasir dövrün xristian məntiqi ilə də aşkardır. Çünki elm 3 ilə 1-in bərabər olmadığını dediyi halda, müasir xristianlıqda onların bərabər olduğu iddia edilir[116]. Dəlil (bürhan) və nur: Bəzi alimlər hesab edirlər ki, “bürhan” (dəlil) sözünün mənası ağarmaq deməkdir. Düzgün əsaslandırma haqqın üzünə işıq saldığı və onu dinləyicinin gözü önündə ağardıb aşkar etdiyi üçün ona “bürhan” deyilir. Bu ayədə “bürhan” deyilərkən İslam peyğəmbəri (s), nur deyilərkən isə Qurani-məcid nəzərdə tutulmuşdur[117]. Quranın işıqlı və nurlu olması onunla izah edilir ki, maarifi aydındır, istənilən anlaşılmazlıq və müəmmadan kənardır, eyni zamanda bəşəriyyəti istənilən batil etiqad və davranışdan xilas edir, yol seçimindəki tərəddüdə son qoyur, zülmətlərə işıq salır, düz yola və Allahın Cənnətinə doğru yönləndirir[118]. Hədislərin birində “bürhan” deyilərkən Peyğəmbərin (s), “nur” deyilərkən isə Əlinin (ə) nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Bu təfsir əvvəlki təfsirlə heç də təzad təşkil etmir. Çünki nurun mənası genişdir, həm Qurana, həm də onun hafizi, həqiqi təfsirçisi və müdafiəçisi olan İmam Əliyə (ə) şamil ola bilər[119]. Səndən (bacı və qardaşların miras payı haqqında) soruşsalar, de: “Allah atabir-anabir və ya atabir qohumlarınız (qardaş və bacılarınız) haqqında sizə belə buyurur: Övladı olmayan bir şəxs vəfat etdikdə, onun bir bacısı varsa, qoyub getdiyi malın yarısı ona çatır. Övladı olmayan bir qadın vəfat etdikdə (yəni varisi yalnız bir qardaşı olan bacı vəfat etdikdə), malının hamısı qardaşın payına düşür. Əgər vəfat edən şəxsin iki bacısı varsa, mirasın üçdə ikisi onlara çatır. Əgər varislər qardaş və bacılardan ibarət olarsa, kişiyə (qardaşa) qadına (bacıya) düşən payın iki misli verilir”. Allah bunu (Öz hökmlərini) sizə doğru yoldan çıxmamağınız üçün aydınlaşdırır. Allah hər şeyi biləndir! [1] Nümunə, c.3, səh.274 [2] Əl-Mizan, c.4, səh.145 [3] Nümunə, c.3, səh.298 [4] Nümunə, c.3, səh.302; Əl-Mizan, c.4, səh.175 [5] Əl-Mizan, c.4, səh.155-157 [6] Nümunə, c.3, səh.317 [7] Nümunə, c.3, səh.329 [8] Əl-Mizan, c.4, səh.228 [9] Nümunə, c.3, sh.336 [10] Nümunə, c.3, səh.343 [11] Nümunə, c.3, səh.349 [12] Müstədrəkül-vəsail, c.14, səh.249 [13] Vəsailüş-şiə, c.20, səh.171, 88-ci fəsil [14] Vəsailüş-şiə, c.20, səh.171, 88-ci fəsil [15] Nümunə, c.3, səh.358 [16] Əl-Mizan, c.4, səh.265 [17] Nümunə, c.3, səh.361 [18] Nümunə, c.3, səh.365 [19] Nümunə, c.3, səh.373 [20] Əl-Mizan, c.4, səh.334 [21] Əl-Mizan, c.4, səh.327 və 329 [22] Nümunə, c.3, səh.398 [23] Əl-mizan, c.4, səh.333 [24] Nümunə, c.3, səh.401 [25] Nümunə, c.3, səh.410 [26] Nümunə, c.3, səh.413 [27] Əl-Mizan, c.4, səh.453 [28] Müstələhatül-fiqh, səh.537 [29] Nümunə, c.3, səh.414 [30] Əl-Mizan, c.4, səh.357 [31] Nümunə, c.3, səh.416 [32] Nümunə, c.27, səh.363 [33] Nümunə, c.3, səh.439 [34] Nümunə, c.3, səh.442 [35] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.91 [36] Əl-Mizan, c.4, səh.373 [37] Nümunə, c.3, səh.447 [38] Nümunə, c.3, səh.450 [39] Əl-Mizan, c.4, səh.393 [40] Nəhcül-bəlağə, 182-ci xütbə [41] Nümunə, c.3, səh.476 [42] “Künyə” – Ərəb dilində kişinin öz böyük oğlunun, qadının isə böyük övladının adının qarşısına “əb” (kişilərdə) və “ümm” (qadınlarda) sözləri əlavə edilərək adlandırılması bir ənənə olmuşdur. Ərəb qəbilələri arasında şəxslər üçün künyə formasında ad qoymaq ənənəsi o şəxs üçün hörmət və ehtiram əlaməti sayılır. Məsələn, Əbülqasim, Əbülhəsən, Ümmi-Sələmə, Ümmi-Gülsüm və s. [43] Kəmalüddin və təmamünnemə ,c.1, səh.253 [44] Nümunə, c.3, səh.491 [45] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.118 [46] Nümunə, c.3, səh.492 [47] Nümunə, c.3, səh.499 [48] Nümunə, c.3, səh.500 [49] Nümunə, c.3, səh.502 [50] Quranın xəbəri, c.3, səh.366 [51] Əl-Mizan, c.4, səh.424 [52] Nümunə, c.3, səh.506 [53] Əl-Mizan, c.4, səh.425 [54] Nümunə, c.4, səh.3 [55] Nümunə, c.3, səh.9 [56] Əl-Mizan, c.4, səh.431 [57] Nümunə, c.3, səh.280 [58] Əl-Mizan, c.4, səh.413 [59] Nümunə, c.4, səh.14 [60] Nümunə, c.4, səh.25 [61] Əl-Mizan, c.5, səh.20 [62] Nümunə, c.4, səh.42 [63] Əl-Mizan, c.5, səh.36 [64] Əl-Mizan, c.5, səh.31-37 [65] Əl-Mizan, c.5, səh.39 [66] Nümunə, c.4, səh.57 [67] Əl-Mizan, c.5, səh.43 [68] Əl-Mizan, c.5, səh.43 [69] Nümunə, c.4, səh.63 [70] Nümunə, c.4, səh.67 [71] Əl-Mizan, c.5, səh.46 [72] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.179 [73] Əl-Mizan, c.5, səh.53 [74] Nümunə, c.4, səh.90 [75] Nümunə, c.4, səh.103 [76] Nəhcül-bəlağə, 190-cı xütbə [77] Nümunə, c.4. səh.110 [78]Təfsiri-mövzui, c.3, səh.4 [79] Mənşuri-cavid, c.7, səh.275 [80] Nümunə, c.4, səh.126 [81] Nümunə, c.3, səh.453 [82] Nümunə, c.4, səh.140 [83] Əl-Mizan, c.5, səh.98 [84] Nümunə, c.4, səh.145 [85] Əl-Mizan, c.5, səh.100 [86] Nümunə, c.4, səh.149 [87] Əl-Mizan, c.5, səh.108; Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.229 [88] Bax: Fiqh terminləri kitabı, səh.537 [89] Əl-Mizan, c.5, səh.103 [90] Əl-Mizan, c.5, səh.108 [91] Nümunə, c.4, səh.103 [92] Vəsailüş-şiə, c.21, səh.342 [93] Kafi, c.7, səh.383, “Yalandan şahidlik edən şəxs” fəsli [94] Vəsailüş-şiə, c.27, səh.325, “Saxta şahidliyin cəzası” fəsli [95] Nümunə, c.4, səh.170 [96] Nümunə, c.4, səh.172 [97] Nümunə, c.4, səh.175 [98] Nümunə, c.4, səh.177 [99] Əl-Mizan, c.5, səh.133 [100] Əl-Mizan, c.5, səh.123 [101] Əl-Mizan, c.5, səh.125 [102] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.253 [103] Nümunə, c.4, səh.189 [104] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.256 [105] Nümunə, c.4, səh.192 [106] Ətyəbül-bəyan, c.4, səh.262; Əl-Mizan, c.5, səh.134; Təfsiri-mövzui, c.7, səh.356 [107] Nümunə, c.4, səh.201; Əl-Mizan, c.5, səh.134 [108] Əl-Mizan, c.5, səh.136 [109] Nümunə, c.4, səh.214 [110] Əl-Mizan, c.5, səh.148 [111] Nümunə, c.18, səh.182 [112] Nümunə, c.18 ,səh.182 [113] Nümunə, c.4, səh.221 [114] Nəhcül-bəlağə, 117-ci hikmət [115] Nəhcül-bəlağə, 83-cü hikmət [116] Nümunə, c.4, səh.224 [117] Nümunə, c.4, səh.234 [118] Təfsiri-mövzui, c.1, səh.356 [119] Nümunə, c.4, səh.234

Hacı Əhlimanın Cümə moizəsi (24.06.2022)