SonÜmid TV - İslam Maarif, Dua və Ziyarət Portalı

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Rəhman” surəsi

“Rəhman” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Rəhman Allah Quranı öyrətdi. İnsanı yaratdı, ona danışmağı öyrətdi. Günəş və Ay müəyyən bir ölçü ilə fırlanırlar. Bitkilər da, ağaclar da Ona səcdə edir. Göyü ucaltdı, tərəzi və qanun qoydu ki, çəkidə həddi aşmayasınız. Tərəzidə insafla çəkin və çəkini əskiltməyin. O, yeri məxluqat üçün yaratdı. Orada meyvələr və gül-çiçkli xurma ağacları vardır. Saman şəkli alan gövdəli və yarpaqlı dənli bitkilər və xoş ətirli bitkilər də vardır. Elə isə (ey insanlar və cinlər,) Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı, cinləri də qarışıq və hərəkət edən oddan yaratdı. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? —————————————————————————————- “Rəhman” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surədə Allahın insanlara bəxş etdiyi müxtəlif maddi və mənəvi nemətlərdən danışılır. Buna görə də bu sürəni mərhəmət və ya nemət surəsi də adlandırmaq olar.[1] Bəyan etmək insanın ən mürəkkəb davranışıdır: “Bəyan” sözü leksik baxımdan geniş məna yükünə malikdir. Bu sözü istənilən açıqlayıcı və aşkarediciyə şamil etmək olar. Buna görə də təkcə danışığa deyil, yazmağa, müxtəlif və mürəkkəb mövzuları ifadə edən rasional və məntiqi əsaslandırmalara şamil olur. Bütün bunlar “bəyan” ifadəsində toplaşır. Baxmayaraq ki, bu kompleksin indeksi danışmaqdır. Adət etdiyimiz üçün biz danışmağı sadə bir proses hesab etsək də, əslində o, insanın ən mürəkkəb incə davranışlarındandır. Bəlkə də deyə bilərik, belə bir zərif, eyni zamanda mürəkkəb davranış yoxdur. Çünki səs orqanları müxtəlif səsləri yaratmaq üçün bir-biri ilə əməkdaşlıq edir: ağ ciyər havanı özünə çəkir, sonra yavaş-yavaş onu qırtlaqdan xarıc edir. Sonra səs telləri səslənir, bəzisi razılıq, bəzisi qəzəb, bəzisi yalvarış, bəzisi sevgi, məhəbbət və ya ədavət ifadə edən müxtəlif səslər meydana gəlir. Ardınca bu səslər dil, dodaq, dişlər və ağız boşluğu vasitəsilə əlifba hərflərini xüsusi incəliklə ərsəyə gətirir. Başqa sözlə desək, qırtlaqdan xaric olan monoton səs fərqli forma və ölçülərdə kəsilərək hərf şəkli alır. Nəticədə, dillərin yaranması prosesi meydana gəlir. İnsan maddi və mənəvi ehtiyaclarını ödəmək üçün malik olduğu təfəkkürünü inkişaf etdirərək müxtəlif dillər yaradır. Maraqlıqdır, dil yaradılışında insana mane ola biləcək heç nə yoxdur. Dünyada mövcud olan dillər o qədər çoxdur ki, onları saymaq olmur. Hətta tədricən yeni-yeni dillər formalaşır. Bunlardan əlavə, nitqin insanların inkişafı və təkamülü, mədəniyyətlərin meydana gəlməsi və tərəqqisindəki rolunu nəzərə alsaq, məlum olar ki, əgər bu nemət olmasaydı, insanlar öz təcrübələrini, elmlərini asanlıqla gələcək nəsillərə ötürə, elm, mədəniyyət, din və əxlaqın inkiafına nail ola bilməzdirlər. Əgər bu böyük nemət insandan bir günlüyə alınsa, insan cəmiyyəti geriləyər. Əgər “bəyan” sözünü daha geniş mənada götürsək, yəni yazı və incəsənəti də buraya aid etsək, onun insan həyatında nə qədər mühüm rol oynadığı tam aydın olar. Buna görə də Rəbbin insanlara bəxş etdiyi nemətlər məcmusunu ehtiva edən bu surədə nə üçün insanın yaradılışından sonra danışıq nemətinə yer verildiyini başa düşərik.[2] Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Allah-taala bu cümlə ilə insanları Allahın bəxş etdiyi nemətlər haqqında düşünməyə, öz-özlərindən “bu nemətlərdən hansınısa inkar etmək olarmı? Əgər olmazsa, nə üçün nemət verəni tanımayaq? Nə üçün Onu tanıyıb nemət verənə şükür etməyək? Nə üçün müqəddəs dərgahında təzim etməyək?” – deyə soruşmağa sövq edir. Bu cümlənin təkrarı fəsahətlə nəinki təzad təşkil etmir, əksinə özü bir fəsahət yaradır. Sanki ata unutqan oğluna xitab edərək deyir: Uşaqlıq və aciz olduğun vaxtı unudursan? Xəstələndiyində sənin üçün ən yaxşı həkimləri gətirdiyimi və sənin müalicən üçün hansı zəhmətlərə qatlaşmağa hazır olduğumu unudursan? Gənclik yaşına çatdığında, ailə qurmaq istədikdə yaxşı bir həyat yoldaşı seçdiyimi unutdunmu? Ev və yaşamağa ehtiyac duyduğun vaxt sənin üçün hər şey etdiyimi unutdunmu? Bəs bu itaətsilik nədəndir? Allah-taala da müxtəlif nemətlərini bu unutqan insanlara xatırladır, bu nemətlərin hər birindən sonra soruşur ki, bunlardan hansını inkar edə bilərsən?[3] Cəhənnəmliklərin bəzi əzabları qeyd edildikdən sonra da bu cümlə təkrar edilmişdir. Əslində onların əzablarından sonra qeyd edilən bu xatırlatma da bütün insanlar və cinlər üçün bir nemətdir.[4] O, iki məşriqin və iki məğribin Rəbbidir. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O, iki müxtəlif dənizi təmas halında bir-birinin yanında qərarlaşdırdı. Onların arasında maneə vardır, onu keçə bilməzlər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlardan mirvari və mərcan çıxır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Düzəlmiş gəmilər də Onundur – dənizdə hərəkət edir, dağ kimidirlər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Yer üzündə olan hər kəs fani olacaq. Təkcə Rəbbinin əzəmətli və uca zatı əbədidir. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Göylərdə və yerdə olan hər kəs Ondan diləyir. O, hər gün bir iş görür. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Tezliklə ancaq sizinlə məşğul olacağıq, ey insanlar və cinlər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Ey cin və insan tayfası! Əgər bacarırsınızsa, göylərin və yerin hüdudlarını aşın! Yalnız qüdrət və qüvvətlə keçə bilərsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Üstünüzə tüstüsüz alov və qalın tüstü göndəriləcək və siz heç kəsdən kömək diləyə bilməyəcəksiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Göy yarılıb ərimiş yağ kimi çəhrayı olduğu vaxt (elə qorxulu hadisələr baş verəcək ki, tab gətirə bilməyəcəksiniz). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O gün nə insan, nə də cin günahı barəsində sorğu-sual olunmayacaqdır (hər şey aydın olacaq). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? —————————————————————————————- O, hər gün bir işdədir: Bu ayə geniş məzmuna malikdir, istənilən yeni yaradılışa, dünyada baş verən dəyişikliklərə şamil olur. Allah daim yaradır və yaratmaqda davam edir. Onun ehtiyaclıların və diləyənlərin ehtiyaclarına cavab verməsi də belədir, hər gün yeni forma yaradır. Bir gün bir xalqa qüdrət bəxş edir, başqa bir gün onları qara torpaq üzərinə oturdur, bir gün sağlamlıq və təravət bəxş edir, başqa bir gün zəiflədir, bir gün qəm-qüssəni ürəkdən yuyub aparır, başqa bir gün qəm-qüssə üçün bir şərait yaradır. Xülasə, hər gün gözəl yaradılış sisteminə, nizam-intizamına uyğun olaraq yeni bir hadisə, yeni bir varlıq yaradır. Bu həqiqət bir tərəfdən bizim Allaha daim ehtiyaclı olduğumuzu göstərir, digər tərəfdən ümidsizlik pərdəsini qəlbimizdən kənara çəkir, başqa bir tərəfdən təkəbbür və qəfləti yuyub aparır. O, hər gün bir iş görür. İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Həmd və tərif əsla ölməyən, yaratdığı sisteminin qəribəlikləri heç zaman bitib tükənməyən Allaha məxsusdur. Çünki O, hər gün bir iş görür, heç zaman olmamış yeni bir məzmun yaradır.” Peyğəmbərin (s) bu ayənin təfsirini ehtiva edən bir hədisində belə buyurulur: “Onun işlərindən biri budur ki, hansısa günahı bağışlayır, narahatlığı və çətinliyi aradan qaldırır, bir dəstəni yüksəldir, başqa bir dəstəni aşağı endirir.” Bu ayə ümidverici, təkəbbür sındıran, yaradılışın davamlı olduğunu göstərən ayələrdəndir. Buna görə də məsum imamlar insanlarda ümid yaratmaq üçün bu ayəyə xüsusi önəm vermişlər. Belə ki, Əbuzərin Rəbəzəyə sürgün qərarı verildikdən sonra İmam Əli (ə) onu ötürməyə gedir və çox dərin mənalı kəlamları ilə ona təsəlli verir. Sonra İmam Həsən (ə) onu əmi deyə çağırır, atasının sözlərinə əlavələr edir. Ondan sonra İmam Hüseyn (ə) belə buyurur: “Ey əmi! Allah-taala bu şəraiti dəyişə bilər. O, hər gün yeni bir iş, vəziyyət yaradır. Bu zümrənin dünyası sənin haqqı deməyinə mane oldu, sənin dinin isə onların yanlışına mane oldu… Elə isə Allahdan səbir və qalibiyyət dilə.” Bir məsələni də qeyd etməliyik ki, “gün” deyilərkən burada gündüz mənası deyil, uzun sürən dövrlər, saatlar, anlar nəzərdə tutulmuşdur. Yəni Allah hər zaman, hər an bir iş, bir vəziyyət yaradır.[5] Əgər bacarırsınızsa, göylərin və yerlərin hüdudlarını aşın: Bu ayənin dünyaya, yoxsa Qiyamətə, ya da hər ikisinə aid olması təfsirçilər arasında fikir ayrılığına səbəb olmuşdur. Əvvəlki və sonrakı ayələr axirət dünyasına aid olduğu üçün bu ayənin Allahın ədalətindən qaçışa aid olduğunu söyləyə bilərik. İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Allah Qiyamət günü bəndələri bir yerə toplayacaq, göyün mələklərinə yerə enmələrini əmr edəcək, sayları yer üzünün insan və cinlərinin sayından iki dəfə artıq olan mələklər yerə enəcək. Sonra sayları bu saydan iki dəfə çox olan ikinci göyün mələklərinə enmələrini əmr edəcək. Bu ardıcıllıqla yeddi göyün mələyi yerə enəcək, bir-birini əhatə edən yeddi örtük kimi insanları və cinləri əhatə edəcəklər. Bundan sonra carçı car edərək deyəcək: “Əgər bacarırsınızsa, göylərin və yerin hüdudlarını aşıb keçin. Yalnız qüdrət və qüvvətlə keçə bilərsiniz.” Bu zaman onları yeddi qrup mələyin əhatə etdiyini görəcəklər.”[6] Qiyamətdə sorğu-sual yoxdur? Bu ayənin ilk baxışda Qiyamətdə sorğu-sual olunacağından bəhs edən ayələrlə təzad təşkil etməsi təəssüratı yarana bilər. Ancaq Qiyamətin uzun bir gün olacağını nəzərə alsaq, bu problem öz həllini tapar. Həmin gün insan dayanıb keçidlərdən keçməli, hər dayanacaqda bir müddət dayanmalıdır. Bəzi hədislərə görə əlli dayanacaq olacaq, onların bəzisində ümumiyyətlə sorğu-sual olmayacaq, “üzün rəngi daxili sirlərdən xəbər verəcək”. Bəzi dayanacaqlarda insanın dilinə möhür vurulacaq, bədən üzvləri şahidlik edəcək. Bəzi insanlar həqiqətən sorğu-sual olunacaqlar, bəziləri höcətləşəcək, mübahisə edəcək, özünü müdafiə etməyə qalxacaq. Xülasə, hər bir səhnənin öz şərtləri olacaq, hər bir səhnə digərindən daha qorxulu olacaq.[7] Günahkarlar simalarından tanınacaq, kəkillərindən və ayaqlarından yaxalanacaqlar (və Cəhənnəmə atılacaqlar). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Budur günahkarların inkar etdikləri Cəhənnəm! Bu gün onlar onunla qaynar su arasında get-gəldə olacaqlar. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Rəbbinin hüzurundan qorxanları iki Cənnət bağı gözləyir. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də növbənöv nemətlər və təravətli ağaclar vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də hər zaman axan iki bulaq vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də hər meyvədən iki növ vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlar orada astarları atlas və ipəkdən olan döşəklərə dirsəklənəcəklər. Hər iki bağın meyvələri onlara yaxın olacaqdır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O Cənnət bağlarında yalnız öz həyat yoldaşlarını sevən, onlardan əvvəl heç bir insan və cinin toxunmadığı Cənnət qadınları vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlar sanki yaqut və mərcandırlar. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Yaxşılığın əvəzi ancaq yaxşılıq deyildirmi? Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Bu ikisindən açağıda iki Cənnət bağı da vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Hər ikisi yamyaşıldır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də fəvvarə vuran iki bulaq vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? —————————————————————————– Cəhənnəmlə qaynar su arasında: “An” sözünün kökü mənası vaxt olan “ina” sözüdür. “An” sözü burada yüksək hərarət və qaynar mənasında işlədilmişdir. Yəni qaynar su artıq ən son mərhələsinə yetişmişdir. Cəhənnəm sakinləri Cəhənnəmin yandırıcı şölələrində yanıb susayacaqlar, su içmək istədikdə isə onlara qaynar su veriləcək, ya da üzərlərinə töküləcək. “Ğafir” surəsinin 71-72-ci ayələrinə əsasən qaynar Həmim bulağı Cəhənnəmin yanındadır. Cəhənnəmlik insanları birinci oraya tökəcək, sonra Cəhənnəm oduna salacaqlar: “Həmin vaxt onları boyunlarında dəmir halqalar və zəncirlər olduğu halda sürüyüb qaynar suya tökəcəklər; sonra odda yandırılacaqlar.” Nəzər nöqtəsi olan ayə də oxşar məzmunu ifadə edir.[8] Bu iki Cənnət qorxanların yolunu gözləyir: Təfsirçilər “Allahın hüzurundan qorxurlar” deyilərkən hansı mənanın nəzərdə tutulması ilə bağlı müxtəlif versiyalar irəli sürmüşlər. Bəzi Quran ayələri və hədislərin də təsdiq etdiyi bir təfsirə əsasən, burada Allahın elmi, qüdrəti və bütün insanlara daimi nəzarətindən qorxmaq nəzərdə tutulmuşdur. “Rəd” surəsinin 33-cü ayəsində belə buyurulur: “Hər kəsin başı üzərində olan (hər kəsə nəzarət edən), hamının əməllərini görən (bu xüsusiyyətlərə malik olmayanla eynidirmi?)” İmam Sadiqin (ə) bu ayənin təfsirini ehtiva edən bir hədisində belə deyilir: “Bir adam Allahın onun etdiklərini bildiyini, dediklərini eşitdiyini, xeyir və pis əməllərindən xəbərdar olduğunu bilirsə, bu diqqət onu çirkin işlərdən çəkindirir. Bunlar Rəblərinin hüzurundan qorxan və özlərini nəfslərinin istəklərindən saxlayanlardır.”[9] İki Cənnət bağı: İki Cənnət bağı ilə bağlı çoxlu versiyalar irəli sürülmşüdür. Birinci Cənnət maddi və cismani Cənnət, ikinci Cənnət isə Cənnət sakinlərinin Allahın təsəvvür edilə bilməyəcək razılığından zövq aldığı mənəvi və ruhani Cənnət ola bilər (Ali-İmran-15). Birinci Cənnət onların əməllərinin nəticəsi, ikinci Cənnət Allahın əlavə lütfkarlığı ola bilər (Nur-38). Biri itaət, digəri isə günahdan çəkinməyə, biri iman və əqidə, digəri saleh əməllər və sairəyə görə verilə bilər. Xitab obyekti insanlar və cinlər olduğu üçün bu cənnətlərin hər biri onlara ayrı-ayrılıqda aid ola bilər. Əlbəttə, bu versiyaların heç biri xüsusi arqumentə əsaslanmır, ancaq eyni zamanda, hamısının bu ayədə toplana biləcəyi mümkün haldır. Dəqiq məlumdur ki, Allah Cənnət sakinlərinin ixtiyarına çoxlu bağlar verəcək. Cəhənnəm sakinləri odla qaynar su arasında get-gəldə olduqları halda, Cənnət sakinləri Cənnət bağlarında gəzib dolanacaqlar.[10] 62-ci ayədən sonrakı ayələrdə qeyd olunan iki Cənnətdən aşağı olan digər iki Cənnət barəsində söz açılmışdır. Yəqin ki bu Cənnət məqamı iman və Allahın hüzurundan qorxmaq baxımından əvvəlkilərdən geri qalan insanlara məxsusdur. Məqsəd iman və saleh əməl tənasübünü göstərməkdir. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Qızıldan olan iki Cənnət, məqamları çox yüksək, Allah dərgahına daha yaxın olan insanlar üçündür. Gümüşdən olan iki Cənnət isə bir qədər aşağı məqamda olan sağ tərəfin səhabələri üçündür.”[11] Əla ibn Səyabə adlı bir nəfər İmam Sadiqə (ə) deyir: “Biz bir dəstə Cəhənnəmdən çıxıb Cənnətə daxil olur” dedikdə camaat bizə təəccüblə baxır və deyirlər ki, siz demək istəyirsiniz ki, onlar Cənnətdə Allahın dostları ilə bir yerdə olurlar? İmam (ə) buyurur: “Ey Əla, Allah-taala “onlardan aşağıda iki Cənnət bağı vardır”, – deyə buyurmuşdur. And olsun Allaha, Allah dostları ilə bir yerdə deyillər…”[12] Onlarda çoxlu meyvələr, xurma və nar ağacları vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Orada xoşxasiyyətli, gözəl qadınlar vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Çadırlarda təkcə öz ərlərinə aid olan hurilər vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlardan əvvəl heç bir insan və cinin toxunmadığı (qadınlar vardır). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlar yaşıl rəngli gözəl parçalarla üzlənmiş taxtlara dirsəklənəcəklər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Sənin əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin adı nə qədər mübarəkdir! [1] Nümunə, c.23, səh.91 [2] Nümunə, c.23, səh.99 [3] Nümunə, c.23, səh.113 [4] Əl-Mizan, c.19, səh.102 [5] Nümunə, c.23, səh.138 [6] Nümunə, c.23, səh.149 [7] Nümunə, c.23, səh.155 [8] Nümunə, c.23, səh.158 [9] Nümunə, c.23, səh.160 [10] Nümunə, c.23, səh.162 [11] Nümunə, c.23, səh.175 [12] Məcməül-bəyan, c.9, səh.351

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Qəmər” surəsi

“Qəmər” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Qiyamət yaxınlaşdı və Ay bölündü. Onlar bir möcüzə və əlamət gördükdə üz döndərib: “Bu davamı olan bir sehrdir” deyirlər. Onlar (Allahın ayələrini) yalan hesab etdilər və öz nəfslərinin istəklərinə tabe oldular. Halbuki hər bir işin qərarlaşdığı bir yer var. Onlara pisliklərdən çəkindirən kifayət qədər xəbərlər (peyğəmbərlər və daha əvvəlki qövmlər) gəlmişdir. Bu, Allahın böyük bir hikmətidir. Lakin təhdidlər (inadkar insanlara) fayda vermir. Buna görə onlardan üz çevir. Carçının onları qorxulu hadisəyə çağıracağı günü xatırlat! ————————————————————————————— Şi’ra ulduzu: Şi’ra Yəmən şi’rası adı ilə tanınan ən parlaq ulduzlardan birinin adıdır. Bu ulduz cənub tərəfdə çıxdığından, eyni zamanda Yəmən də Ərəbistan yarımadasından cənubda yerləşdiyi üçün Yəmən şi’rası adlandırılmışdır. Bu ulduz adətən səhərlər əkizlər bürcünün yanında görünür və çox diqqət çəkən parlaqlığı olur. Çox parlaq olduğu üçün ona ulduzlar şahı da deyilir. Bu ulduzun çox qəribəlikləri var. Quranda Allahın Şi’ra ulduzunun Rəbbi kimi təqdim edilməsi Xüzaə və sair qəbilələrin həmin ulduzu müqəddəs hesab edib ona sitayiş etməsi, onu yer üzündəki bütün mövcudatın mənbəyi hesab etmələri ilə bağlıdır. Onlar yaradılmışı yaradanın, idarə ediləni idarə edənin yerinə qoymuşdular. Çox maraqlıdır ki, surənin əvvəlində batan ulduza and içilir, burada isə Şi’ranın Rəbbindən danışılır. Əgər bu ikisini yanaşı qoysaq, Şi’ranın nə üçün məbud ola bilməyəcəyi aydın olar. Onun da məbud ola bilməyəcəyi qürub etməsi və yaradılış qanunlarına tabe olması ilə bağlıdır.[1] “Qəmər” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə beş hissədən ibarətdir: 1. Qiyamətin yaxın olması, Ayın iki yerə bölünməsi və Allahın möcüzələrini inkar edənlərin israrı; 2. İlk inadkar qövm olan Nuh (ə) qövmü, onların tufan və seldə məhv olması ilə bağlı kiçik bir xatırlatma; 3. Ad qövmünün əhvalatı və onların ağır əzaba düçar edilməsi; 4. Səmud qövmünün əhvalatı və onların öz peyğəmbərləri Salehə (ə) qarşı çıxması; 5. Lut (ə) qövmü ilə bağlı xatırlatma və onların acı sonu; 6. Firon və tərəfdarları haqqında xatırlatma və onlara göndərilən əzab; 7. Bu qövmlərin Məkkə müşrikləri və Peyğəmbərin (s) müxalifləri ilə müqayisəsi, bu hərəkətlərini davam etdirəcəkləri təqdirdə onları çox acı aqibətin gözləyəcəyindən xəbər verilməsi, günahkarlara Qiyamətdə veriləcək əzablar və təqvalılara veriləcək mükafatların bir qisminə işarə.[2] Ayın iki yerə bölünməsi: Bəzilərinin iddiasına görə, hətta təvatür (uydurula bilmə ehtimalı sıfıra bərabər olan hədislər çoxluğu) həddə olan hədislər çoxluğuna əsasən müşriklər Peyğəmbərin (s) yanına gəlib deyirlər: “Əgər doğru deyirsənsə və sən həqiqətən də Allahın peyğəmbərisənsə, ayı bizim üçün iki yerə böl”. Peyğəmbər (s) buyurur: “Əgər bunu etsəm, iman gətirərsiniz?” Onlar deyirlər: “Əlbəttə”. Həmin gecə ayın on dördüncü gecəsi idi. Peyğəmbər (s) Allahdan onların istədiyini yerinə yetirməsini istəyir. Sonra barmağı ilə aya işarə edir və qəfildən ay iki yerə bölünür. Peyğəmbər (s) müşrikləri tək-tək çağırıb buyurur: Baxın![3] Ayın bölünməsi hadisəsinin Peyğəmbərin (s) hicrətindən qabaq Məkkədə baş verməsi müfəssir və ravilərə görə mübahisə mövzusu deyil. Bəzi hədislərdən belə məlum olur ki, bu hadisə Peyğəmbərin (s) hicrətinə yaxın vaxtda, onun Məkkədə olduğu son dövrlərdə baş vermişdir. Bu da Mədinədən Peyğəmbərin (s) yanına gəlib onunla Əqəbədə beyət edənlərin xahişinə əsasən baş vermişdir. Bu hadisənin tələb edilməsinin səbəblərindən bəhs edən bəzi hədislərə görə müşriklər Peyğəmbərə (s) deyirlər ki, sehr və cadu yerdəki hadisələrə təsir göstərir, biz Mühəmmədin (s) sehr deyil, möcüzə göstərdiyinə əmin olmaq üçün onun göylə bağlı bir qeyri-adilik göstərməsini istəyirik. Hətta bir qrup inadkar təəssübkeş bu böyük möcüzəni gördükdən sonra deyir ki, Şam və Yəmən karvanları gəlib bu hadisəni gördüklərini deməsələr, biz onun möcüzə olduğunu qəbul etməyəcəyik. Adıçəkilən karvanlar da hadisəni təsdiq etdikdən sonra onlar yenə də iman gətirmirlər. Əlbəttə, bu böyük möcüzə digər möcüzələr kimi, zəif tarixi mənbələr və hədislərdə Ayın bir parçasının yerə enməsi kimi xurafat və təhriflərə məruz qalmışdır. Buna görə də möcüzənin əsl məzmununun it-bata düşməməsi üçün xurafatları orijinaldan diqqətlə ayırmaq lazımdır.[4] Onlar qorxunun şiddətindən gözlərini aşağı dikmiş halda ətrafa yayılan çəyirtkələr kimi qəbirlərindən çıxacaqlar. Boyunlarını carçıya tərəf uzadaraq: “Bu gün ağır və acı bir gündür!” – deyəcəklər. Onlardan əvvəl Nuh qövmü (öz peyğəmbərlərini) yalançı hesab etmişdi. Onlar qulumuzu yalançı adlandırıb: “O, dəlidir!” – dedilər və (peyğəmbərlik missiyasını davam etdirməməsi üçün müxtəlif vasitələrlə) onun qarşısı alındı. O, Rəbbinə yalvarıb: “Məni üstələdilər! Mənim intiqamımı onlardan al!” – dedi. Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq. Yeri yarıb çoxlu bulaqlar qaynatdıq. Bu iki su təyin edilmiş ölçüdə bir-birinə qarışdı (və böyük bir dəniz yaratdı). Biz onu lövhələr və mismarlardan hazırlanmış bir miniyə mindirdik. (Həmin gəmi) nəzarətimiz altında hərəkət edirdi. Bu, (kafirlər tərəfindən) inkar edilmiş şəxslərə bir mükafat idi. Biz bu hadisəni ümmətlərə bir əlamət olaraq saxladıq. Heç ibrət alan bir nəfər varmı? Mənim əzabım və qorxutmağım necə oldu! Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Heç xatırlayan bir adam varmı? Ad qövmü də (öz peyğəmbərlərini) yalançı saydı. (Görün) Mənim əzabım və qorxutmağım necə oldu! Biz qurtarmaq bilməyən nəhs bir gündə onların üstünə çox soyuq və qorxulu bir külək göndərdik. O, insanları kökündən qoparılmış xurma gövdələri kimi yerdən qoparırdı. (Görün) Mənim əzabım və qorxutmağım necə oldu! Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Heç xatırlayan bir adam varmı? Səmud qövmü də Allahın təhdidlərini yalan saydı. Onlar dedilər: “Özümüzdən olan bir adamamı tabe olacağıq? Onda biz azğınlığa düşər və ağılsız iş görmüş olarıq! Aramızdan vəhy təkcə onamı nazil oldu? Xeyr, o, çox özündənrazı yalançıdır,” Sabah onlar kimin özündənrazı yalançı olduğunu biləcəklər. Biz onları sınağa çəkmək üçün bir dişi dəvə göndərəcəyik. Sən onların sonunu gözlə və səbirli ol! ———————————————————————————— Lövhələr və mismarlardan ibarət bir minik: Quranın bu ifadəsi çox maraqlı və dərin mənalıdır. Çünki Allah sanki demək istəyir ki, bütün dünyanı basmış, qarşısına çıxan hər şeyi öz kamına alıb batıran böyük selin içində Nuhun (ə) və dostlarının xilasını bir ovuc mismar və taxtaya tapşırdıq, onlar da öz vəzifələrini yaxşı yerinə yetirdilər. Bu, əslində, böyük bir qüdrət nümayişidir.[5] Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq: Dildə və qəlbdə Allahla ünsiyyət yaratmaq üçün Quran ən asan, ən yaxşı və ən yaxın vasitədir. Onun asanlıq səbəbi yüngül və səthi olması deyil, ismarışlarının qəlbə və cana yaxın olmasıdır. “Müzzəmmil” surəsinin 5-ci ayəsində belə buyurulur: “Biz tezliklə sənə çox ağır bir çətinlik endirəcəyik.” Quran çox ağır və dərin məzmunlu kitabdır, ancaq insanın fitrətinə tanış olduğu və onunla səsləşdiyi üçün onu anlamaq və ondan istifadə etmək hər kəsə asandır. Ağır və dərin mənalı olmaqla yanaşı asan, rəvan və hər kəs üçün başadüşülən olması Quranın möcüzəvi xüsusiyyətlərindəndir. Ağır olmaq heç də çətin olmaq deyil. Necə ki, yüngül olmaq da səthilik və məzmunsuzluq demək deyil. Asanlıq və ağırlıq bir-birinə zidd xüsusiyyətlər olmadığı üçün onların bir araya gəlməsi heç də təəccüblü deyil.[6] Qəlb Quranla ünsiyyətə hazır olduğu hər vaxt onun tərəfindən cəzb olunur. İslam tarixində Quranın hazır qəlblərə göstərdiyi heyrətamiz təsirlə bağlı nümunələr bu faktı təsdiq edir. Ancaq bir toxumun həyat nütfəsi ölübsə, ona heç nə etmək olmaz. Əgər onu ən münbit yerdə əksəniz, dibinə Kövsər suyu töksəniz və ən yaxşı bağbanların nəzarəti altında bəslənsə belə heç vaxt göyərməyəcək, gül-çiçək açmayacaq.[7] Mübarək və nəhs: Adətən insanlar bəzi günlərin mübarək, bəzilərinin isə nəhs olduğunu düşünürlər. Baxmayaraq ki, həmin günlərin dəqiq hansı günlər olduğu da mübahisəlidir. Görəsən İslamın bu inanca münasibəti necədir. Bu suala cavab vermək üçün bir neçə nüansa diqqət yetirmək lazımdır: Birincisi, bu inanc heç də ağıl və şüura zidd deyil. Baxmayaraq ki, bu mövzunu sübut və ya inkar etmək üçün heç bir rasional arqumentimiz yoxdur. Sadəcə, bunun mümkün olduğunu, ancaq əqli cəhətdən sübuta yetirilə bilmədiyini deyə bilərik. Buna görə də bu barədə əlimizdə geniş üfüqlərə işıq saçan vəhy əsaslı dini dəlil olarsa, onu qəbul etmək bəlkə də bir zərurət hesab edilməlidir. İkincisi, Quranda günlərin mübarək və nəhs olmasına işarələr edilmişdir. Hədislərdə də bu, çox rast gəlinən məsələdir. Hədislərdə qeyd edilir ki, Adəm (ə) ayın birinci günündə yarandığı üçün həmin gün mübarəkdir. Bu cür hədislərdən bəzi günlərin sirli təsirlərə malik olduğu, ancaq bizim onlardan xəbərdar olmadığımız aydın olur. Üçüncüsü, diqqətlərin nəhs və mübarək günlərə yönəldilməsi adətən, insana ibrətamiz tarixi hadisələri xatırlatmaqla yanaşı Allaha üz tutmasına da səbəb olur. Buna görə də hədislərdə qeyd edilir ki, nəhs adlandırılmış günlərdə iş dalınca getməzdən əvvəl sədəqə verin, dua oxuyun, Allahdan yardım diləyin, bəzi Quran əylərini oxuyun, Allaha təvəkkül edin ki, işiniz uğurlu olsun.[8] İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “(Səfər niyyəti, ruzi qazanmaq və sair məqsədlə) evdən çıxmağa hazırlaşanda sədəqə ver.”[9] Yuxarıda qeyd edilənlərə də əsaslanıb ifrata varmaq, şayiə və xurafatlara uymaq olmaz. Əgər hər hansı mötəbər hədisdə bir şey öz təsdiqini tapıbsa, onu qəbul etmək lazımdır, əks təqdirdə, Allaha təvəkkül etməklə həmin sözə etinasızlıq göstərib həyata ciddi-cəhdlə davam etmək lazımdır.[10] 28. Onlara xəbər ver ki, su onların arasında bölünməlidir (bir gün dəvə, bir gün isə onların növbəsidir). Hər biri öz növbəsində gəlsin!” Onlar yoldaşlarından birini çağırdılar. O da dəvəni tutub diz vətərini kəsdi. (Görün) Mənim əzabım və xəbərdarlıqlarım necə oldu! Biz onlara yalnız səs göndərdik və onlar mal-qara sahibinin ağılda topladığı quru ot-ələf kimi oldular. Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Yada salan bir adam varmı? Lut qövmü də xəbərdarlıqları yalan saydı. Biz onların üstünə çınqılları havaya sovuran tufan göndərdik. Yalnız Lutun ailəsini sübh çağı xilas etdik. Bu, Bizim tərəfimizdən bir nemət idi. Biz şükür edən şəxsi belə mükafatlandırırıq. (Lut) onları Bizim əzabımızla qoxutdu, onlar isə höcətləşməyə və şübhə yaratmağa davam etdilər. Onlar Lutdan qonaqlarını onlara verməsini tələb etdilər. Ancaq Biz onları kor etdik (və dedik): “Əzabımı və təhdidlərimi dadın!” Nəhayət, sübh tezdən onlara davamlı bir əzab gəldi. Elə isə əzabımı və təhdidlərimi dadın! Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Yada salan bir adam varmı? Xəbərdarlıqlar Firon nəslinə də gəldi. Onlar nişanələrimizin hamısını yalan saydılar. Biz də onları qüvvət və qüdrətimizlə yaxalayıb cəzalandırdıq. Sizin kafirləriniz onlardan yaxşıdırmı? Yoxsa səmavi kitablarda sizə toxunulmazlıq vəd edilmişdir? Yoxsa onlar: “Biz müttəfiq, güclü və qalib bir dəstəyik!” – deyirlər? Tezliklə hamısı məğlub olacaq və dönüb qaçacaqdır. Qiyamət onlara vəd verilib. Qiyamət əzabı daha qorxulu və daha acıdır. Günahkarlar azğınlıq və od şölələri içindədirlər. Cəhənnəm oduna sürüklənəcəkləri gün (onlara deyiləcək): “Cəhənnəmin odunu dadın!” Əlbəttə, Biz hər şeyi qədərincə yaratdıq. ————————————————————————————- Biz onları kor etdik: İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Lutun qövmü onunla mübahisə edir, güc göstərirdi. Hətta iş o yerə çatdı ki, evə soxuldular. Cəbrail Lutdan onları buraxmasını istəyir. Onlar içəri girən kimi Cəbrailin işarəsi ilə kor olurlar.”[11] Deyilənə görə, hətta gözləri yerli-dibli yox olur. Deyilənə görə, Allah onların əzabını ona görə sübh vaxtına qədər təxirə salır ki, bu hadisə bir gün əvvəl baş verdiyi üçün, Allah onlara bir gecə də artıq düşünmək fürsəti verir, Allahın kor etdiyi insanlar üzərindəki əzab nümunəsinə baxsınlar, bəlkə ayılıb tövbə etsinlər. Ancaq hədislərdə qeyd edilənlərə görə, hətta kor olanları özləri belə, ibrət almır, əlləri ilə divarlardan tuta-tuta evlərinə gəlib sabah Lutun ailəsini son nəfərinə qədər qətlə yetirəcəklərinə and içirlər.[12] Səqər: Bəziləri hesab edir ki, “Səqər” Cəhənnəmin tam deyil, qeyri-adı yandırıcı xüsusiyyətə malik xüsusi bir hissəsinin adıdır. Hədislərinin birində İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Cəhənnəmdə Səqər adlı bir dərə var. Ora təkəbbürlü adamların yeridir. O dərə hər dəfə nəfəs aldıqda Cəhənnəmi yandırır.”[13] Dünyanın hər bir şeyi hesab-kitab üzrədir: Bu ayə varlıq aləminə hakim olan bir həqiqət üzərindən pərdə çəkir. Həmin həqiqət bütün kainatın dəqiq nizam-intizamıdır. Bəşəriyyətin elmi artdıqca insan bu nizam-intizamdan daha çox xəbərdar olur. Kosmonavtlar dəqiq elmi hesablamalarla Ayda düşmək istədikləri nöqtəyə dəqiqliklə uçuş edə bilirlər. Baxmayaraq ki, onlar Yer kürəsindən hərəkət etdikləri vaxtda Ay öz oxu ətrafına, habelə raket yerdən qalxarkən Yer həm öz oxu ətrafına, həm də Günəşin ətrafına çox böyük sürətlə fırlanır. Ancaq bütün bu hərəkətlər dəqiq tənzimləndiyi üçün kosmonavtlar dəqiq hesablamalarla uğurlu uçuş yerinə yetirə bilir və istədikləri məkana eniş edə bilirlər. Astroloqlar dəqiq hesablamalar sayəsində on illər öncədən gün və ay tutulması ilə bağlı dəqiq proqnoz verirlər. Bütün bunlar kainatda dəqiq ölçülərin olmasından xəbər verir. Kiçik varlıqlar arasında xırda qarışqalar öz mürəkkəb bədənləri, damarları və sinir sistemi ilə insanı heyran edir. Ancaq mikroblar, viruslar və amöblər kimi kiroskopik varlıqları müşahidə etdikdə bu ölçü incəliyinin nə qədər yüksəldiyinin şahidi oluruq. Belə ki, həmin mikroskopik canlılarda bəzən bir millimetrin mində birinin, hətta daha kiçik ölçünün hesablandılğı insanda heyrət doğurmaya bilmir. Bundan başqa, atomları araşdırdıqda bundan da kiçik miqyaslarla qarşılaşırıq. Atomlarda artıq ölçülər ağlasığmaz dərəcədədir. Bu miqyaslar təkcə kəmiyyətlərə aid deyil, mürəkkəb keyfiyyətlər də bu miqyaslarda dəqiqliklə nəzərə alınmışdır. İnsanın ruhu, meylləri, istəkləri, instinktləri üzərində hakim olan sistem və nizam-intizam onun fərdi və ictimai həyatı üçün dəqiqliklə nizamlanmışdır. Əgər bu sistemdə kiçik bir dəyişiklik baş versə, insanın fərdi və ictimai həyatı bir-birinə dəyər. Təbiət aləmində elə varlıqlar var ki, bir-birinin əyləci hesab edilirlər. Ov quşları kiçik quşların ətini yeyir. Onların sayının həddi aşmaması, nəticədə, bütün məhsulları məhv etməməsi üçün iri quşlar onların qarşısını alır. Onlar yalnız xüsusi şərtlər altında sağ qalırlar. Əgər onlar uzun ömür yaşayıb çoxlu bala versəydilər, bütün kiçik quşların nəsli kəsilərdi. Bu qayda bitki və heyvanat aləmi, flora və fauna üçün dəyişməzdir. Onların üzərindəaparılan araşdırmalar insanı “əlbəttə, Biz hər şeyi qədərincə yaratdıq” ayəsi ilə daha yaxından tanış edir.[14] Biz bircə dəfə əmr edirik, o da bir göz qırpımında yerinə yetir. Biz keçmişdə sizə bənzər şəxsləri məhv etmişik. Heç ibrət alan varmı? Onların etdiyi hər şey əməl kitablarında yazılmışdır. Hər bir kiçik və böyük (əməl) yazılmışdır. Şübhəsiz ki, müttəqilərin Cənnət bağlarında və çayların kənarında yerləri var – qüdrətli hökmdar olan Allahın hüzurunda, doğru haqq məkanda. [1] Nümunə, c.22, səh.562 [2] Nümunə, c.23, səh.5 [3] Nümunə, c.23, səh.8-9 [4] Nümunə, c.23, səh.18 [5] Nümunə, c.23, səh.33 [6] Təfsiri-mövzui, c.1, səh.355 [7] Nümunə, c.23, səh.36 [8] Nümunə, c.23, səh.41 [9] Kafi, c.4, səh.283 [10] Nümunə, c.23, səh.44 [11] Əl-Mizan, c.19, səh.85 [12] Nümunə, c.23, səh.64 [13] Nümunə, c.23, səh.76 [14] Nümunə, c.23 ,səh.81

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Nəcm” surəsi

“Nəcm” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! And olsun batmaqda olan ulduza! Sizin yoldaşınız nə azmış, nə də hədəfi itirmişdir. O, əsla nəfsinin istəyi ilə danışmır. Danışdığı yalnız ona nazil edilən bir vəhydir. Bunu ona çox qüvvətli olan öyrətdi – qeyri-adi bacarığı olan şəxs (Cəbrail). O, qüdrət və hökmranlığını göstərdi. O, ən uca üfüqdə idi. Sonra yaxınlaşıb daha yaxın oldu. O, iki yay uzunluğunda, hətta ondan da yaxın məsafədə idi. Burada Allah Öz bəndəsinə vəhy olunmalı olanı vəhy etdi. (Peyğəmbərin pak) qəlbi gördüyünü yalan saymadı. Siz onunla gördüyü şey barəsində mübahisəmi edirsiniz? Onu bir daha gördü – Sidrətül-müntəhada (Müntəhadakı Sidr ağacının yanında). Məva bağı da oradadır. Həmin vaxt Sidrətül-müntəhanı bir şey (göz qamaşdıran nur) bürümüşdü. (Peyğəmbərin) gözü yayınmadı və həddi aşmadı (gözləri onu aldatmadı, gördüyü həqiqət idi). O, Rəbbinin ən böyük dəlil və nişanələrindən bəzisini gördü. Siz mənə deyin görüm, Lat və Uzza, habelə üçüncüləri olan Mənat (Allahın qızlarıdır)? Məgər oğlanlar sizin, qızlar Onundur? Elə isə, bu, ədalətsiz bölgüdür! Onlar sizin və atalarınızın qoyduqları adlardan başqa bir şey deyildir. Allah onlar haqqında heç bir dəlil nazil etməmişdir. Onlar yalnız əsası olmayan zənlərinə və nəfslərinin istəklərinə uyarlar. Halbuki Rəblərindən onlara doğru yolu göstərən rəhbər artıq gəlmişdir. Yoxsa insan arzuladığı hər şeyə çatacaq? Axirət də, dünya da Allahındır. Göylərdə o qədər mələk var ki, onların şəfaətinin heç bir faydası yoxdur. Yalnız Allah istədiyi və razı qaldığı şəxs üçün icazə verdikdən sonra bu, mümkündür. ——————————————————————————— “Nəcm” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin əsas məqsədi üç məqsədi xatırlamaqdır: Allahın yeganə idarəedici olması, məad və peyğəmbərlik. Surə peyğəmbərlik mövzusu ilə başlayır, Peyğəmbərə (s) Allah tərəfindən vəhy edildiyi təsdiq edilir, onun hansı formada olması qeyd edilir. Sonra Allahın təkliyindən danışılır, xəyali olaraq Allaha ortaq edilən şəriklər və bütlər ciddi şəkildə inkar edilir, ardınca bütün yaradılış və onların idarə edilməsi, o cümlədən diriltmək, öldürmək, güldürmək, ağlatmaq, zənginləşdirib yoxsulllaşdırmaq, məhv etmək, əzaba düçar etmək, dəvət etmək, qoxutmaq və sairənin yalnız Allaha aid edildiyi bəyan edilir. Surə məad mövzusu, səcdə və ibadətə əmr edilməsi ilə sona yetir.[1] 7-18. Merac, dostla yaxından görüş: Bu və əvvəlki ayələr Peyğəmbərə (s) vəhy edildiyini təsdiq edir, onun formasını izah edir. Əhli-beyt (ə) imamlarından nəql edilmiş çoxlu sayda hədisdə bu ayələrin əsas məqsədinin bütün vəhylər deyil, merac gecəsi Allahın Peyğəmbərə (s) göndərdiyi yaxın vəhy haqqında məlumat vermək olduğu bildirilmişdir. Ayələrin zahiri məzmunu da bu faktı təsdiq edir. Təfsirçilər bu ayələrdəki cümlə və sözlər haqqında bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Allah-taala 7-ci ayədə “O, ən uca üfüqdə idi”, – deyə buyurur. Üfüq yer mənası bildirir. Uca üfüq deyiləndə göy nəzərdə tutulur. Əslində, ayənin çatdırmaq istədiyi məzmun belədir: Peyğəmbər (s) merac gecəsi göyün ən yüksək yerində olmuş, sonra daha çox yaxınlaşmışdır… Allah-taala vəhy edilməli olanı Öz bəndəsinə vəhy etmişdi. Peyğəmbərin pak qəlbi gördüyü hadisədə yanılmamışdı, Peyğəmbərin (s) gördükləri həqiqət idi. Əlbəttə, burada Peyğəmbərin (s) qəlb gözü ilə nə gördüyü açıq şəkildə deyilməmişdir. Ancaq 18-ci ayədə onun bu ruhani səfərdə Allahın bir sıra böyük nişanələrini gördüyü qeyd edilmişdir. Burada Allah-taala ilə görüş nəzərdə tutula bilər. Təbii ki, görmə fiziki göz deyil, qəlb gözünə aiddir, “görüş” deyilərkən isə fiziki deyil, ruhani görüş nəzərdə tutulur. Allahı fiziki deyil, yalnız ruhani gözlə görmək olar. İmam Rzadan (ə) “Peyğəmbər (s) Allahı gördümü?” – deyə soruşulduqda buyurmuşdur: “Bəli, Onu qəlbi ilə gördü. Məgər Allahın “(Peyğəmbərin pak) qəlbi gördüyünü yalan saymadı”, – deyə buyurduğunu eşitməmisən? Peyğəmbər (s) Allahı gözü ilə deyil, qəlbi ilə gördü.” 13-cü ayədə Peyğəmbərin (s) Allahla olan başqa bir görüşünə – merac vaxtı Peyğəmbərin (s) Sidrətül-müntəhanın yanında olan başqa bir görüşünə işarə edilmişdir. “Sidr” ağac, “Müntəha” isə yer adıdır. Burada göylərin ən son nöqtəsi nəzərdə tutulmuşdur. Çünki “Məva bağı”nın (möminlərin məskunlaşdığı Cənnət bağının) onun yanında, Cənnətin göydə olduğunu buyurur. Quranda bu ayədən başqa heç bir yerdə bu ağacdan söhbət açılmamışdır. Sanki Allah burada rəmzlərlə danışır. Hədislərdə Sidrin yeddinci göydəki bir ağacın adı olduğu qeyd edilmişdir. İnsanların əməlləri həmin ağaca doğru yüksəlir.[2] Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Onun yarpaqlarnın hər birinin üzərində Allaha tərif deyən bir mələk gördüm.” Başqa bir hədisində isə belə buyurur: “Mən Sidrətül-müntəhaya çatdım, onun hər bir yarpağının kölgəsində bir ümmətin əyləşdiyini gördüm.” Buradan da yerdəki ağaclara bənzər bir ağacın nəzərdə tutulmadığı məlum olur. Onunla Allah dərgahında böyük bir kölgə salana və hər yarpağı üzərində bir mələyin tərif deməsinə, keçmiş ümmətlərin əməlisalehlərinin onun kölgəsində əyləşməsinə işarə edilmişdir.[3] 16-cı ayədə belə buyurulur: “Sidrətül-müntəhanı bir şey bürümüşdü”. Allah bu ayənin izahını verməmişdir. Ancaq hədislərdə bildirilir ki, Allahla Peyğəmbər (s) arasındakı pərdə götürüldüyü və o, Allahı qəlb gözü ilə gördüyü an Sidr ağacını bir nur bürümüşdür.[4] Hər halda biz meracın əsl həqiqətindən xəbərsizik. Bu hadisə haqqında olan izahlar bir növ bənzətmədir. Söz bu həqiqəti ifadə etməyə aciz olduğu üçün bu cür böyük həqiqətlərə belə işarə edilmişdir. Axirətə inanmayanlar, mələkləri (Allahın) qadın(ları) adlandırırlar. Ancaq buna dair heç bir bilgiləri yoxdur. Sadəcə, əsası olmayan zənnə qapılırlar. Halbuki zənn əsla həqiqət ola bilməz. İndi ki belədir, sən də Bizi xatırlamağı rədd edib yalnız dünya həyatını istəyənlərdən üz çevir! Bu, onların biliyinin ən son həddidir. Sənin Rəbbin Onun yolundan azanı da, doğru yolla gedəni də yaxşı tanıyır. Pislik edənlərə əməllərinin cəzasını verməsi, yaxşılıq edənləri isə yaxşı əməllərinə görə mükafatlandırması üçün göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. Onlar kiçik günahlar istisna olmaqla, böyük günahlardan və çirkin əməllərdən çəkinirlər. Sənin Rəbbinin məğfirəti genişdir. O, sizi torpaqdan yaratdığı vaxtdan və analarınızın bətnində rüşeym halında olduğunuz vaxt hər kəsdən yaxşı tanıyırdı. Elə isə özünüzü öyməyin! O, təqvalıları daha yaxşı tanıyır. Gördünmü (İslamdan) üz çevirəni, (malından) az verib çox verməkdən imtina edəni? Məgər o, qeybi bilir, (başqalarının onun günahlarını öz öhdəsinə götürəcəyini) görür? Yoxsa Musanın səhifələrində olanlardan xəbərdar olmayıb? Və vəzifəsini tam yerinə yetirən İbrahimin (səhifələrində olanlardan xəbərdar olmayıb)? Heç bir günahkar başqasının günah yükünü daşımaz. İnsana yalnız çalışıb səy göstərdiyi aiddir. Onun səy göstərdiyi tezliklə görünəcək. Sonra ona yetərli qədər mükafat veriləcəkdir! Bütün işlərin son nöqtəsi sənin Rəbbindir. Güldürən də, ağladan da Odur! Öldürən də, dirildən də Odur! ———————————————————————————- “Ləməm” sözünün mənası: “Ləməm” günaha yaxınlaşmağa deyilir. “Ləməm” kiçik günahlar mənasında da işlədilir. Ayənin məzmunundan da məlum olur ki, “ləməm” insanın yol verdiyi, ancaq sonradan fərqinə varıb tərk etdiyi günaha deyilir. İmam Sadiq (ə) bu ayəni izah edərkən belə buyurmuşdur: “İnsanın etdiyi, sonra bir müddət uzaqlaşıb yenidən etdiyi günahdır (həmşiəlik adətinə çevrilmir)”. O həzrət başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Ləməm insanın öncə edib, sonra bağışlanılmasını dilədiyi günahdır.” Ümumiyyətlə, əməlisaleh insanların xətaya yol verməsi mümkün haldır, ancaq bu xəta onların təbiətinə ziddir. Onların ruhları və qəlbləri hər zaman təmizdir, bulaşma təsadüfi xarakter daşıyır. Onlar xətaya yol verən kimi peşman olub Allahdan bağışlanma diləyirlər.[5] Özünüzü öyməyin: Bu çirkin əməl insanın özünü tanımamasından irəli gəlir. Əgər insan özünü yaxşı tanısa, Allahın böyüklüyü qarşısında özünün kiçik olduğunu görsə, üzərində olan ağır məsuliyyətlər müqabilində əməllərinin kiçik olduğunu bilsə, Allahın ona bəxş etdiyi saysız-hesabsız nemətləri gözləri önünə gətirsə, heç zaman özünü öyməz, lovğalanmaz. Qürrələnmək, qəflət, özünü üstün tutmaq və nadan düşüncələr də bu çirkin əmələ təhrik edən amillərdəndir. İnsanın özünü öyməsi özünü kamil hesab etməsindən irəli gəldiyi üçün geriləməsinə səbəb olur. Çünki kamilliyin göstəricisi insanın qüsurlu olduğunu etiraf etməsi, naqis və zəif olduğunu qəbul etməsi ilə bəlli our. Buna görə də övliyalar Allahın təyin etdiyi vəzifələr qarşısında hər zaman təqsirli olduqlarını etiraf etmiş, insanları özünü öyməkdən, etdikləri əməlləri üstün tutmaqdan çəkinməyə çağırmışlar. İmam Baqir (ə) belə buyurmuşdur: “Heç biriniz namazının, orucunun, zəkat, həcc və ümrə ayinlərinin çoxluğu ilə öyünməsin. Çünki Allah təqvalıları daha yaxşı tanıyır.”[6] İmam Əli (ə) təqvalıların xüsusiyyətləri haqqında belə buyurmuşdur: “Öz kiçik əməllərindən narazıdırlar, etdikləri çox ibadəti az sayırlar, Bunlar özlərini daim ittiham edirlər, əməllərinə görə qorxu hissi keçirirlər. Onları təmiz olduqlarına görə təriflədikdə qorxuya düşərək deyirlər: Mən özüm-özümü yaxşı tanıyıram, Rəbbim məni özümdən yaxşı tanıyır. Ey Rəbbim, məni haqqımda söyləninənlərə görə cəzalandırma, məni haqqımda düşündüklərindən daha yaxşı et, onların xəbərsiz olduqları günahlarımı bağışla!”[7] İnsan üçün yalnız etdiyi əməl nəticəsi verir: Əllamə Təbatəbai bu ayəni izah edərkən “insan üçün” ifadəsi ilə bağlı çox mühüm bir nüansa toxunmuşdur. Burada “lam” ön qoşması həqiqi sahibliyi, malikliyi bildirir. Yəni insan təkcə etdiyi yaxşı və ya pis əməlin sahibidir. Bu əməllər əbədi olaraq onunla bir yerdə olur. Ancaq insanın sahib və malik olduğunu düşündükləri – mal, vəzifə, övlad və sair, hamısı bu dünyada insanla birlikdə olan xəyali varlıqlardır, insan bu dünyanı tərk edərkən onları bu dünyada qoyub gedir. Ancaq ayə və hədislərə əsasən o dünyada günahı olan möminlərə şəfaət ediləcəyi məsələsinə gəlincə, bu məsələ ilə təzad təşkil etmir. Səbəbi isə onların bu dünyada Allaha və Onun ayələrinə inanıb yaxşı əməllər etməsidir. Onlara şəfaət olunmasına məhz həmin iman və əməlləri səbəb olur. Əgər imanları olmasaydı, onlara əsla şəfaət olunmazdı. Beləliklə, mömin öldükdən sonra digər möminlərin bağışlanma istəyindən və göndərdikləri hədiyyə savablardan faydalanırlar. Habelə bu dünyada yaxşı və ya pis bir ənənə qoymuş insan öldükdən sonra həmin ənənəyə əməl edən insanların günah və savabına ortaq olurlar. Çünki həmin adam həmin ənənəni qoymaq üçün səy göstərmişdir.[8] O, biri erkək və biri də dişi olmaqla iki cüt yaratdı – xaric olan bir nütfədən. Başqa bir aləm də yaratmaq Ona aiddir. Ehtiyacsız edib, qalıcı sərmayə bəxş edən Odur. Şi’ra ulduzunun da Rəbbi Odur. O, əvvəlki Ad qövmünü məhv etdi, Səmud qövmünü də. Onlardan heç kəsi sağ buraxmadı. Onlardan qabaq Nuh qövmünü də. Çünki onlar daha zalım, daha azğın kimsələr idi. Həmçinin alt-üst olmuş şəhərləri (Lutun qövmünü) də O viran qoydu. Sonra onları ağır əzaba qərq etdi. Sən öz Rəbbinin hansı nemətinə şübhə edirsən? Bu, əvvəlki qorxudanlardan olan bir qorxudandır (peyğəmbərdir). Yaxınlaşmalı olan yaxınlaşıb (Qiyamət günü yetişir). Allahdan başqa heç kəs onun çətinliklərini aradan qaldıra bilməz. Siz bu sözə təəccüblənirsiniz, gülürsünüz, heç ağlamırsınız, qəflət və ehtiras içində ömür sürürsünüz? İndi ki belədir, hamınız Allaha səcdə qılın və Ona ibadət edin! [1] Əl-Mizan, c.19, səh.26 [2] Əl-Mizan, c.19, səh.26 [3] Nümunə, c.22, səh.497 [4] Əl-Mizan, c.19, səh.32 [5] Nümunə, c.22, səh.537 [6] Nümunə, c.22, səh.542 [7] Nəhcül-bəlağə, 184-cü xütbə [8] Əl-Mizan, c.19, səh.47

0 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Tur” surəsi

“Tur” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! And olsun Tur dağına! And olsun yazılmış kitaba – açılmış bir səhifə üzərində (olan kitaba)! And olsun Beytül-məmura (abad evə)! And olsun yüksəklmiş tavana! And olsun dolu və alovlanan dənizə! Rəbbinin əzabı, mütləq, olacaqdır. Heç nə onun qarşısını ala bilməyəcək. O gün göy şiddətlə titrəyəcək, dağlar yerindən qopub hərəkətə gələcəkdir. O gün vay halına yalan sayanların! O kəslərin ki, batil sözlər içində oynayırlar. O gün onları zorla Cəhənnəm oduna atacaqlar. (Onlara deyəcəklər:) “Bu, sizin inkar etdiyiniz Cəhənnəm odudur! ———————————————————————————— Quran nöqteyi-nəzərindən insan yaranışının məqsədi: Hər kəsin öz-özünə verdiyi ən mühüm suallardan biri budur ki, biz nə üçün yaranmışıq? Allah natamam idimi ki, insanı yaratmaqla Öz natamamlığını tamamladı? Halbuki Allahın hər cəhətdən kamil və sonsuz bir varlıq olduğunu bilirik. Quran ayələrində insanın yaradılış məqsədi müxtəlif formalarda ifadə edilmişdir. “Mülk” surəsinin 2-ci ayəsində gözəl əməl cəhətdən insanın sınağa çəkilməsi bir məqsəd olaraq təqdim edilmişdir. “Təlaq” surəsinin 12-ci ayəsində Allahın elm və qüdrətindən xəbərdar olması göylərin və yerlərin yaradılış məqsədi kimi göstərilmişdir. “Hud” surəsinin 118-119-cu ayələrində bildirilir ki, insan Allahın rəhmətinə nail olmaq üçün yaradılmışdır. Nəzər nöqtəsi olan ayədə isə insanın yalnız ibadət etmək üçün yaradıldığı göstərilir. Allah-taala bu ayədə açıq şəkildə buyurur ki, cinləri və insanları yalnız Ona ibadət etməsi üçün yaradıb. Bu ayələrə azca diqqətlə baxdıqda onların arasında heç bir ziddiyyət olmadığının, əksinə, onların bəzisinin ilkin məqsəd, bəzisinin orta məqsəd, bəzisinin son məqsəd, bəzisinin isə nəticə olduğunun şahidi oluruq. Əsl hədəf isə bu ayədə qeyd edildiyi kimi, ibadət və bəndəlikdir, elm, qüdrət, imtahan, sınaq isə ibadət və bəndəlik yolu üzərində olan məqsədlərdir, Allahın rəhməti isə bəndəlik və ibadətin nəticəsidir. Əlbəttə, yaddan çıxarmamalıyıq ki, ibadət təkcə öz-özlüyündə mühüm əhəmiyyət daşıyan namaz və oruc kimi zahiri əməllərdən ibarət deyil, ibadət Allah qarşısında tam itaət göstərməkdir. Bəndəlik və ibadət bütün sahələrdə qeyd-şərtsiz itaətdən ibarətdir. Kamil bəndəlik budur ki, insan yalnız həqiqi məbud haqqında düşünür, Onun yolunda addım atır, Ondan qeyrisini, hətta özünü də unudur. Yaradılışın son məqsədi də məhz budur. Həmin məqsədə çatmaq üçün Allah imtahan və sınaq meydanı yaradıb, insana elm və ayıqlıq verib, nəticədə isə ona rəhmət okeanında qərq olmaq lütfü bəxş edib.[1] “Tur” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə Məkkədə nazil olub. Surə yaxşılar, pak və təmiz insanlar, pislər, günahkarlar və cinayətkarların aqibətindən bəhs edir. Bundan əlavə burada müxtəlif etiqad məsələlərinə də toxunulur.[2] 1-6. Ayələrdə qeyd edilən andların izahı: “Tur” deyilərkən böyük ehtimalla Musaya (ə) vəhy nazil olan Turi-sina dağı nəzərdə tutulur. “Geniş səhifəyə yazılmış kitab” ifadəsi ilə lövhələr formasında nazil olan və səhifələr üzərində yazılmış Tövrata işarə edilir. “Beytül-məmur” sözü ilə bağlı iki versiya var: Birinci versiyaya görə o, Kəbə evidir. Çünki insanların ibadət etməsi üçün ilk tikilən, dövrümüzə qədər də abad qalmış ev məhz Kəbə evidir. İkinci versiyaya görə Kəbə evinə paralel olaraq göydə yerləşən və mələklərin ibadəti ilə abad olan evdir. Bu versiyaya bir çox hədislərdə də rast gəlinir. “Yüksəlmiş tavan” deyilərkən səma nəzərdə tutulur. Səmanın tavana bənzədilməsi ola bilsin ki, ulduz və planetlərin onu sıx şəkildə örtərək tavan şəklinə salmaları ilə bağlıdır. Ola bilsin ki, burada atmosfer təbəqəsi nəzərdə tutulur. Belə ki, o, yer küəsini tavan kimi möhkəm örtərək onu göydən yağan daş yağışlarından, kosmosdan gələn zərərli şüalardan qoruyur. “Bəhrül-məscur” sözünün də iki mənası var: dolu və alovlanan dəniz. Quran ayələri (Təkvir-6, İnfitar-2) və bəzi hədislərdə ikinci məna təsdiq edilir. Hədislərdə qeyd edilir ki, Qiyamət günü dənizlər yanacaq, oda çevriləcək. Bəzi hədislərdə də qeyd edilir ki, dənizlər, onlarda od yandırıldığı üçün quruyacaq.[3] Bu, sehrdir, yoxsa siz görmürsünüz? Oraya daxil olub yanın! Dözsəniz də, dözməsəniz də sizin üçün eynidir. Çünki sizə ancaq etdiyiniz əməllərin cəzası verilir”. Ancaq müttəqilər Cənnət bağları və bol nemətlər içindədirlər. Rəblərinin onlara bəxş etdiklərinə və onları Cəhənnəm əzabından xilas etdiyinə görə sevinirlər. (Onlara deyiləcək:) “Xeyirxah əməllərinizin əvəzi olaraq nuşcanlıqla yeyin, için!” Sıra ilə düzülmüş taxtlar üzərində bir-birinin yanında dirsəklənəcəklər. Biz onları iri qaragözlü hurilərlə evləndirəcəyik. Möminlərin imanda onların arxasınca gedən nəsillərini də (Cənnətdə) özlərinə qovuşduracağıq. Onların əməllərindən heç bir şey əskiltməyəcəyik. Hər kəs öz əməlinin girovudur. Onlara istədikləri meyvələrdən və ətlərdən bol-bol verəcəyik. Onlar Cənnətdə bir-birindən mənasız davranışlara və günaha təhrik etməyən pak şərabla dolu badələr alacaqlar. Ətraflarında onlara xidmət etmək üçün sədəf içindəki mirvarilər kimi yeniyetmə oğlanlar fırlanacaq. Onlar bir-birinə üz tutub (keçmişdən) soruşacaqlar. Deyəcəklər: “Biz ailəmiz içində olarkən (onların günahlarının bizə də bulaşacağından) qorxurduq. Amma Allah bizə minnət qoydu və öldürücü əzabdan qorudu. Biz əvvəllər Onu çağrırdıq. Çünki yaxşılıq edən və rəhmli olan Odur!” (Onlara) xatırlat! Sən öz Rəbbinin lütfü sayəsində nə kahinsən, nə də dəli! Yoxsa onlar: “O bir şairdir. Biz onun ölümünü gözləyirik!” – deyirlər? De: “Gözləyin, mən də sizinlə birlikdə gözləyirəm!” ———————————————————————————- Cənnət əhlinə qarşı böyük lütfkarlıq: Qiyamət günü Allahın möminlərə qarşı göstərəcəyi lütfkarlıqlardan biri budur ki, gözlərinə işıq bəxş etmək üçün onların mömin və sevdikləri övladlarını onlara qovuşduracaq. Əgər bu övladlar əməl cəhətdən büdrəmiş və təqsirkar olsalar, Allah əməlisaleh atalarının hörmətinə onları bağışlayacaq, dərəcələrini artıracaq. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “İnsan Cənnətə daxil olduğu vaxt ata, ana, həyat yoldaşı və övladlarını axtaracaq. Ona deyiləcək: “Onlar sənin dərəcənə çatmayıblar”. Deyəcək: “Ya Rəbbim! Mən özümə və onlara görə əməl etmişəm.” Bu zaman övladlarının ona qovuşdurulmasına əmr veriləcək.” Övladların atanın dərəcəsinə yüksəlməsi məsələsində belə təsəvvür oluna bilər ki, atanın əməllərindən götürülüb övlada verilir. Ancaq ayənin davamında belə buyurulur: “Biz onların əməllərindən heç nə əskiltmirik”. Sonda isə belə buyurulur: “Hər kəs öz əməlinin girovundadır.” Buna görə də möminlərin əməllərinin və mükafatlarının azalıb-əskilməməsi heç də təəccüblü deyil. Çünki bu əməllər hər zaman insanla birlikdədir. Əgər Allah onların övladlarına lütfkarlıq və mərhəmət göstərib onları Cənnətdə təqvalılara qovuşdurursa, bu, Cənnətdəkilərin əməllərindən kəsilməsi nəticəsində baş vermir.[4] Mirvari kimi xidmətçilər: Allah Cənnət əhlinin nemətlərini tam edib, onlara hər şey verib, o cümlədən onlara yüksək səviyyədə xidmət göstərən xidmətçilər, ətraflarında dövrə vuran, onları pak şərabla sirab edən saqilər bəxş edib. Zahiri gözəllikləri, incə davranışları, gözəl əxlaqları, Cənnət əhlini elə məftun edəcək ki, dünyada olarkən Allaha itaət yolunda qatlaşdıqları bütün ağrı-acıları unudacaqlar. Quranın çox ayələrində Cənnətin xidmətçiləri sədəf içində olan mirvariyə bənzədilmişdir. Çünki bu gövhər o qədər şəffaf, gözəl və tərdir ki, ona heç bir hədd təyin etmək olmur. Sədəfdən çıxarılarkən isə o tamamilə başqa cür olur. Cənnətin xidmətçiləri də o qədər gözəl, ağbəniz və səfalıdırlar ki, sanki sədəfdən yeni çıxmış mirvarini xatırladırlar. “Onlar üçün” ifadəsi Cənnət sakinlərinin hər birinin özünə məxsus olan xidmətçiləri olduğunu göstərir. Cənnət qəm-qüssə yeri olmadığı üçün bu xidmətçilər Allahın xüsusi bəndələrinə xidmət göstərməkdən xüsusi zövq alacaqlar. Bir məsələni də qeyd etməliyik ki, “qılman” mənası qul deyil, yeniyetmə olan “qulam” sözünün cəmidir. Məlumdur ki, bu yaşda olanlar çevik, aktiv, şad və gülərüz olurlar. Ayə və hədislərə görə Cənnətdə ümumiyyətlə, xidmətçiyə ehtiyac olmayacaq. Nə istəyəcəklərsə, dərhal ona nail olacaqlar. Ancaq bu, Cənnət sakinlərinə qarşı Allah tərəfindən göstərilən yüksək hörmət və qayğının göstəricisidir. Bu ayədə onların konkret hansı xidmətləri göstərəcəkləri qeyd edilməsə də, digər ayələr onların işinin Cənnət sakinlərinə xidmət göstərmək, onlara növbənöv dadlı Cənnət içkiləri və yeməkləri verməkdən ibarət olduğu qeyd edilmişdir. Bir nəfər Peyğəmbərdən (s): “Xidmətçilər sədəfdəki mirvari kimidirlərsə, bəs xidmət göstərdikləri necədir?” – deyə soruşduqda buyurur: “Canım əlində olana and olsun ki, xidmət göstərilənlərin xidmətçilərdən üstünlüyü on dörd gecəlik ayın digər ulduzlardan üstünlüyü kimidir.”[5] Bu əməlləri onlara öz ağılları əmr edir, ya onlar həddi aşmış adamlardır? Ya onlar: “Quranı yalandan Allahın adına çıxırsan!” – deyirlər? Xeyr, onlar iman gətirmirlər. Əgər doğru söyləyirlərsə, onda ona (Qurana) bənzər bir kəlam gətirsinlər. Bəlkə onlar heçdən yaranıblar? Ya onlar öz-özlərini yaradıblar? Ya onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar yəqinlik axtarışında deyillər. Sənin Rəbbinin xəzinələrimi onlardadır? Ya onlar bütün kainatın hakimidirlər? Yoxsa onların, üstünə çıxıb vəhyin sirlərini dinlədikləri bir nərdivanlarımı vardır? Əgər onlardan bu iddiada olan varsa, qoy onda aydın bir dəlil gətirsin! Yoxsa qızlar Onun, oğlanlar isə sizindir? Yoxsa sən onlardan ağır yükü altında qaldıqları bir mükafat istəyirsən? Yoxsa onlar qeybi bilir və ona əsasən yazırlar? Yoxsa səninlə bağlı mənfur bir plan hazırlayırlar? Amma kafirlər bilsinlər ki, özləri o planın toruna düşəcəklər. Yoxsa onların Allahdan başqa bir məbudları var? Allah onların qoşduqları şəriklərdən uzaqdır. Əgər onlar göydən bir daş parçasının düşdüyünü görsələr: “Bu, topa buluddur!” – deyərlər. Sən onları ölümləri ilə görüşəcəkləri günə qədər tərk et! O gün tədbirləri onlara heç bir fayda verməyəcək və onlara kömək göstərilməyəcəkdir. Zalımlar üçün ondan qabaq bir əzab var. Lakin onların çoxu (bunu) bilmir. Rəbbinin hökmünün təbliğində dözümlü ol! Sən Bizim tam mühafizəmiz altındasan. Qalxdıqda Rəbbinə həmd və tərif de! Habelə gecə vaxtı Ona tərif de, bir də ulduzlar batandan sonra (səhər açılanda)! ————————————————————————————- Əgər doğru deyirlərsə, Qurana bənzər bir kəlam gətirsinlər: Bu, Quran möcüzəsini açıq şəkildə bəyan edən ayələrdən biridir, məzmunu təkcə Peyğəmbərin (s) dövrünə xas deyil. Cümlədəki xitab Quranın vəhy olması ilə bağlı şəkk-şübhəsi olan hər kəsə şamildir. Bu və eyni məzmunlu ayələrdə Quranın çağırış nidası çox yüksək olmuşdur. Peyğəmbərin (s) seçildiyi gündən və Quranın bu iddiasından bu vaxta qədər on dörd əsr keçir, bu müddət ərzində ona müsbət cavab verən tapılmamışdır. Doğrusu, nə üçün alimlər, xüsusilə uzun illər İslama qarşı təbliğata böyük vəsait xərcləyən kilsə xadimləri və yəhudilər Quranla mübarizəyə qalxmaq, “Qurana bənzər bir kəlam gətirsinlər” iddiasına cavab olaraq bir kəlam təqdim etmələri üçün mallarının bir hissəsini alim, ədib və söz bilicilərinin ixtiyarına vermirlər? Cavab aydındır. Quranın bu ümumi ecazkarlığı səmavi vəhyin orijinallığının canlı şahididir.[6] Peyğəmbərin (s) tam mühafizəsi: Ayənin ərəbcə orijinalındakı “sən bizim gözlərimiz önündəsən” cümləsi çox incə məna ifadə edir, həm Allahın elmindən xəbər verir, həm də Onun tam himayəsini və lütfkarlığını göstərir. Belə ki, insan böyük bir varlığın nəzarət etdiyini, himayəsində olanın bütün səy və fəaliyyətlərini gördüyünü, onu düşməndən qoruduğunu hiss etsə, həm özündə güc tapar, həm də daha çox məsuliyyətli olar.[7] 48-49. Allaha təriflər söylənilən vaxt: Allahla dərdləşmək, Ona ibadət etmək, təriflər söyləmək, pak və müqəddəs olduğunu etiraf etmək insana rahatlıq gətirdiyi üçün Allah-taala səbir və dözümlü olmaq göstərişi verdikdən sonra buyurur: “Qalxdıqda Rəbbinə həmd və tərif de!” – Sübh vaxtları ibadət etmək və namaz qılmaq üçün qalxanda, vacib namaz qılmaq üçün yuxudan qalxanda, məclis və yığıncaqlardan qalxanda Ona həmd və tərif de, ruhuna və canına Ona həmd və tərif deməklə işıq və səfa bəxş et, dilini Onu xatırlamaqla xoş ətirli et, Onu xatırlamaqdan yardım al, düşmənin xəyanətlərinə qarşı mübarizəyə hazır ol. Hədislərin birində belə deyilir: Peyğəmbər (s) məclisdən qalxarkən buyurdu: “Ey mənim Allahım, Sən ucasan, Sənə həmd edərək Səndən başqa məbud olmadığına şahidlik edirəm, Səndən bağışlanma diləyirəm, Sənə tövbə edirəm.” Soruşdular: Bunlar nədir belə, deyirsən? Buyurdu: “Bunlar Cəbrailin mənə öyrətdikləri, məclisdə baş verənlərin kəffarəsidir.” Surənin son ayəsində belə buyurulur: “Gecə vaxtı Ona tərif de, bir də ulduzlar batandan sonra.” Təfsirçilərin çoxu “gecə vaxtı ona tərif de” cümləsi ilə gecə namazının, “ulduzlar batandan sonra” ifadəsi ilə dan yeri sökülməzdən əvvəl, ulduzlarn batdığı vaxt qılınan sübh namazının nafiləsinə işarə edildiyini qeyd etmişlər. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Sübh namazının iki rükət nafiləsi dünya və dünyada olanların hamısından yaxşıdır.”[8] [1] Nümunə, 22, səh.384 [2] Nümunə, c.22, səh.408 [3] Nümunə, c.22, səh.411 və Əl-Mizan, c.19, səh.6 [4] Nümunə, c.22, səh.427 [5] Pəyame-Quran, c.6, səh.265 [6] Nümunə, c.22, səh.449 [7] Nümunə, c.22, səh.467 [8] Nümunə, c.22, səh.467

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Zariyat” surəsi

“Zariyat” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! And olsun (buludları) hərəkətə gətirən küləklərə! And olsun ağır (yağış) yükü daşıyan buludlara! And olsun asanlıqla hərəkət edən gəmilərə! And olsun işləri paylaşdıran mələklərə! Sizə vəd olunanlar əlbəttə, həqiqətdir. Şübhəsiz ki, əməllərin əvəzinin veriləcəyi mütləqdir! ——————————————————————————- 39-40. Dörd vaxt Allaha tərif demək: Təfsirçilər ayədə dörd vaxt Allaha tərif söylənməsi (gün doğmazdan əvvəl, qürubdan əvvəl, gecə və səcdələrdən sonra) məsələsi ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bəzi böyük təfsirçilər belə yazırlar: Gün doğmazdan əvvəlki tərifi sübh namazı kimi başa düşmək olar. Yəni həmin ifadə ilə sübh namazı nəzərdə tutulmuşdur. Qürubdan əvvəlki tərifi əsr namazı və ya zöhr və əsr namazları, gecənin bir hissəsinin tərifini isə məğrib və işa namazları kimi başa düşmək olar. Səcdədən sonranın tərifinin namazlardan sonrakı təriflərə aid olduğunu deyə bilərik. Səcdə namazın hər bir rükətinin sonunda gəldiyi və namazlardan sonra edilən dualar da namaz bitdikdən sonra yerinə yetirildiyi üçün bunu belə izah edə bilərik.[1] “Zariyat” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin ehtiva etdiyi mövzuları beş bölmə üzrə ümumiləşdirmək olar: 1. Surənin əsas hissəsini məad mövzusu təşkil edir; 2. Yaranış sistemində Allahın varlığını və Allahın tək olduğunu göstərən əlamətlər; 3. İbrahimə qonaq olmuş və Lut qövmünün yaşadığı şəhərləri məhv etməyə ezam olunmuş mələklər; 4. Musa (ə), Ad qövmü, Səmud və Nuh (ə) qövmünün başına gələnlərdən fraqmentlər; 5. İnadkar qövmlərin keçmiş peyğəmbərlərə qarşı mübarizələri, qatı müxaliflərlə qarşı-qarşıya dayanmış İslam peyğəmbərinə (s) təskinlik verilməsi, onu dözümlü olmağa çağırmaq.[2] 1-4. Ayədə qeyd edilən andların izahı: Ayələrdə diqqətləri bir məsələyə yönəltmək üçün bir-birinin ardınca bir neçə and qeyd edilmişdir. Həmin məsələ insana etdiyi əməllərin əvəzinin verilməsindən ibarətdir. Birinci ayədə buludları ətrafa yayan (toxumları və zərrələri yer üzünə yayan) küləklərə and içilmişdir. İkinci ayədə ağır yağış yükünü daşıyan buludlara, sonra asanlıqla hərəkət edən gəmilərə, dördüncü ayədə Allahın əmrlərini yerinə yetirən, Onun əmrlərini vəzifə və səlahiyyətlərinə uyğun olaraq bölüşdürən mələklərə and içilmişdir. Allahın dünyanın yaranışı və idarəçiliyi ilə bağlı əmri birdir. Ancaq bu əmr ayrı-ayrı vəzifə daşıyan mələklərə çatdıqda bölüşdürülür. Bu təsnifat kainatın ən kiçik işlərini görməyə ezam edilmiş mələklərə qədər davam etdirilir. Allahın dünyanın idarə edilməsi ilə bağlı fərmanı mələklərə çatdıqda hər bir mələk öz vəzifəsinə müvafiq olaraq davranır və dünyanın ayrı-ayrı hissələrinin idarəçiliyi ilə məşğul olur. Gördüyümüz kimi, bu dörd ayədə dünyanın bütün hissələrinə işarə edilmişdir. “Hərəkətə gətirən küləklər” ifadəsi ilə quruya aid bəzi hadisələrin idarəçiliyinə, “asanlıqla hərəkət edən gəmilər” ifadəsi ilə dənizlərin idarə edilməsinə, “yağış yağdıran buludlar” ifadəsi ilə göylərin idarəçiliyinə, “işləri bölüşdürən idarəedici mələklər” ifadəsi ilə isə kainatın digər idarəçiliyinə işarə edilmişdir. Deməli, bu dörd ayədə Allah-taala bizə bunları bəyan edir: “And olsun dünyanın idarəçiliyində rol oynayan bütün bu vasitələrə, sizə verdiyim vəd doğrudur, əməllərin əvəzi veriləcək.” Sünni və şiə mənbələrində bu ayənin qeyd olunan formadakı təfsiri İmam Əliyə (ə) aid olan bir hədisə istinad edilir.[3] And olsun gözəl qatları olan səmaya! Sizin (Qiyamətlə bağlı) sözləriniz ziddiyyətlidir. Ona iman gətirməkdən (yalnız) haqdan boyun qaçıran dönər. Ölüm olsun yalançılara – cəhalət və qəflət içində batanlara! Onlar dayanmadan soruşurlar: “Haqq-hesab günü nə vaxt olacaq?” Həmin gün onları odda yandıracaqlar. (Onlara deyiləcək:) “Dadın əzabınızı! Sizin tələsdiyiniz şey budur!” Şübhəsiz ki, müttəqilər Cənnət bağlarında və bulaqlar başında olacaqlar, öz Rəblərinin onlara verdiyini alacaqlar. Çünki onlar bundan əvvəl yaxşı iş görən adamlar olmuşdular. Onlar gecələrin az bir hissəsini yatırdılar. Səhərlər isə bağışlanma diləyirdilər. Onların mal-dövlətində dilənçi və yoxsullar üçün pay vardır. Yəqinlik axtarışında olanlar üçün yer üzündə nişanələr vardır. Sizin öz varlığınızda da (nişanələr vardır.) Məgər görmürsünüz? Sizin ruziniz və sizə vəd olunan şeylər göydədir. Göyün və yerin Rəbbinə and olsun ki, bu, sizin danışığınız kimi həqiqətdir. İbrahimin möhtərəm qonaqlarının əhvalatı sənə gəlib çatıbmı? Onlar onun yanına daxil olub: “(Sənə) salam olsun!” – dedilər. (İbrahim:) “Sizə də salam olsun! Siz yad adamlarsınız!” – dedi. Sonra xəlvətcə ailəsinin yanına getdi və (qızardılmış) kök bir buzov gətirdi və onların qarşısına qoydu. (Yeməyə əl uzatmadıqlarını görüb təəccüblə) soruşdu: “Yemək yemirsiniz?” Onlardan qorxdu. Dedilər: “Qorxma! (Biz Allahın elçiləriyik)”. Ona elmli bir oğlunun olacağını müjdə verdilər. Zövcəsi qışqırıb üz-gözünə vura-vura dedi: “Axı mən sonsuz qoca qarıyam!” Onlar dedilər: “Sənin Rəbbin belə deyib. O, müdrikdir, biləndir!” —————————————————————————————- Göyün qatları: “Hubk” sözünün çox mənası, o cümlədən yollar, küləklər nəticəsində səhranın qumları üzərində yaranan qatlar, suyun üzərində yaranan ləpələr və buludlar üzərində yaranan qırışlar mənası var. Buruq saçlara da “hubk” deyilir. Bəzən bu söz gözəllik, nizam-intizamlı və səliqəli mənasında da işlədilir. Bu sözün əsl mənası isə bağlamaq və məhkəmlətməkdir. Bu mənaların hamısının bir mənbədən qaynaqlandığını deyə bilərik. Həmin mənbə dalğalar, buludlar, qumlar və saçda yaranan buruqlardır. Bu mənanın səmaya aid edilməsinə gəlincə isə, bu, ulduz yığınının müxtəlif formaları, planetlərin vəziyyətləri və göydəki buludların qəribə şəkilləri ilə bağlı ola bilər. Buludlar bəzən o qədər gözəl olur ki, insan uzun müddət gözünü onlardan çəkə bilmir. Bu məna qalaktiklarda saç buruqlarını xatırladan böyük kütlələrin forması ilə də bağlı ola bilər. Alimlərin teleskoplar vasitəsilə qalaktikalardan əldə etdikləri görüntülər burulmuş saçları xatırladır. Bu izaha əsasən Allah insanların hələ görə bilmədikləri səmaya və böyük qalaktikalara and içir. Bu mənaların bir-biri ilə təzad təşkil etmədiyini nəzərə alsaq, onların hamısının bu andda nəzərdə tutula biləcəyini deyə bilərik. “Muminun” surəsinin 17-ci ayəsində belə deyilir: “Biz sizin yuxarınızda yeddi yol yaratdıq.” Burada göylərin, planetlərin, qalaktikaların və müxtəlif aləmlərin çoxluğuna işarə edilmişdir. Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, “hubk” sözü göylərin möhkəmliyinə və Günəş sisteminə daxil olan planetləri bir-biri ilə olan əlaqələrin sarsılmazlığına işarə ola bilər.[4] 22-23. Sizin ruziniz göydədir: Bəzi ayə və hədislərdə hər bir canlının ruzisinin Allaha aid olduğu qeyd edilmişdir. İndi ortaya belə bir sual çıxır: əgər belədirsə, o zaman ruzi qazanmaq və yaşayışı təmin etmək üçün çalışmağın və əziyyət çəkməyin, cəmiyyətin iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün proqramlar hazırlamağın nə mənası var? Ruziyə Allah tərəfindən zəmanət verilməsi, onun bölünməsi və sair deyilərkən ona potensiallar – insanın özündə və özündən kənar potensialların yaradılması nəzərdə tutulur. Bu ikisi birləşdiyi zaman insan öz ruzi payını əldə edə bilir. Bir nüansı da yaddan çıxarmamalıyıq ki, insanın səbəblər aləmi içində itib batmaması, ruzinin yalnız səy və fəaliyyətlərin nəticəsi olduğunu düşünməməsi üçün Allah bəzən insanlara heç bir zəhmətsiz ruzi yetirir, bəzən isə həddən artıq zəhmətkeş olan bir adamı ruzidən məhrum edir. Bunu bütün səbəblər üzərində başqa bir qüdrətin hökmran olduğunu başa salmaq üçün edir. Əgər bizim ruzimizə zəmanət verilibsə, bəs nə üçün bəzi adamlar acdır? Bu suala cavab vermək üçün bir neçə məqama diqqət yetirmək lazımdır: 1. Ruziyə zəmanət və təminat vermək o demək deyil ki, o, ağlı olan insana zəhmətsiz verilməli, qapısının ağzına aparılmalı, tikə edilib ağzına qoyulmalıdır. “Zəmanət” deyilərkən potensial və zəmin yaradılanması nəzərdə tutulur. İnsanın səy və fəaliyyətləri bu potensialların reallaşmasının əsas şərtidir. 2. Bir qrup insanın keçmişdə və indi başqalarının hüquqlarını əlindən alması, zorla ruzisinə sahib olması ruzinin Allah tərəfindən təmin edilməməsi kimi başa düşülməməlidir. 3. İnsanın qidalanması üçün Yer kürəsində çox zəngin mənbələr var, insan ağlını və beynini işlədərək onlardan faydalanmalıdır. Əgər insan səhlənkarlıq edirsə, təqsirkar o özüdür. 4. Hədislərdə ruzinin artmasına səbəb olan bir çox amillər göstərilmişdir. Həmin amillərdən bir neçəsi bunlardır: Qohumlara baş çəkmək, evin, bədənin və paltarın təmizliyi, müsəlman qardaşlarla qarşılıqlı yardımlaşma, səhər tezdən ruzi dalınca çıxmaq, nemətin şükrünü etmək, tamahı tərk etmək, yalandan and içməyi tərgitmək, bağışlanma diləmək, günahlara görə tövbə etmək, işlərdə yaxşı niyyətdə olmaq, qonşulara yaxşılıq, Allaha diqqət. Bu faktorların hər biri cəmiyyətin sağlam olmasında, iqtisadi hədəflərin inkişaf etdirilməsində və ruzinin artmasında böyük rol oynayır.[5] (İbrahim) dedi: “Siz hansı işdən ötrü ezam edilmisiniz, ey elçilər?” Dedilər: “Biz günahkar bir qövmə göndərilmişik ki, üstlərinə gildən daşlar yağdıraq – həddi aşanlar üçün sənin Rəbbinin yanında nişan qoyulmuş daşlar!” Biz o şəhərlərdə olan möminləri (əzab nazil olmazdan əvvəl) çıxartdıq. Amma orada bir ailədən başqa müsəlman tapmadıq. Ağrılı-acılı əzabdan qorxanlar üçün orada bir əlamət qoyduq. Musanın həyatında da (nişanə və ibrət dərsi) vardır. O zaman Biz onu Fironun yanına aydın bir dəlillə göndərmişdik. Ancaq o, bütün varlığı ilə ondan üz çevirib dedi: “Bu ya sehrbazdır, ya dəli!” Buna görə də Biz onu və əsgərlərini yaxalayıb dənizə atdıq. O, qınanmağa layiq idi. Ad (qövmünün) hekayətində də (ibrət) vardır. O zaman Biz onların üstünə yağışsız bir külək göndərmişdik. O (külək) üstündən keçdiyi hər bir şeyi çürümüş sümüklər kimi etdi. Səmud qövmünün hekayətində də ibrət vardır. O zaman onlara: “Qısa müddət bəhrələnin!” – deyilmişdi. Onlar öz Rəblərinin əmrindən çıxdılar və onları gözləri baxa-baxa ildırım vurdu. Yerə elə yıxıldılar ki, ayağa qalxa və kimdənsə kömək istəyə bilmədilər. Onlardan Nuh qövmünü məhv etdik. Çünki onlar fasiq adamlar idilər. Biz göyü qüdrətlə yaratdıq və sürəkli olaraq onu genişləndiririk. Yeri də açdıq. Nə gözəl genişləndirənik! Biz hər şeydən cütlər yaratdıq ki, bəlkə xatırlayasınız. Elə isə, “Allaha tərəf qaçın! Mən onun tərəfindən sizi açıq-aşkar qorxudanam! Allahla yanaşı başqa bir məbud qəbul etməyin. Mən Onun tərəfindən sizi açıq-aşkar qorxudanam!” ——————————————————————————— Göylərin davamlı olaraq genişlənməsi: Bəzi təfsirçilər bu genişlənməni Allahın bəndələrə yağış vasitəsilə göndərdiyi ruzini genişləndirməsi kimi izah etmişlər. Bəzilərinə görə burada ruzinin hər cəhətdən genişlənməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bəziləri onu Allahın ehtiyacsız olması kimi izah etmişlər. Çünki Onun xəzinələri o qədər genişdir ki, məxluqata ruzi verməklə əsla tükənmir və azalmır. Ancaq həm əvvəlki ayədə göylərin yaranması, həm də müasir dövr alimlərinin dünyanın genişlənməsi ilə bağlı kəşfləri, bu kəşflərin intuitiv müşahidələr vasitəsilə də təsdiqinə nəzər salsaq, ayənin daha incə məna ifadə etməsi qənaətinə gələ bilərik. Belə ki, Allah göyləri yaradıb və onları davamlı olaraq genişləndirir. Müasir elmi nailiyyətlər təkcə Yer kürəsinin kosmik maddələri cəzb edərək tədricən ağırlaşdığını deyil, göylərin də sürəkli olaraq genişləndiyini təsdiq edir. Belə ki, müşahidələr bir qalaktikaya aid olan ulduzların sürətlə həmin qalaktikanın mərkəzindən uzaqlaşdığını göstərir. “Biz genişləndirənik” ifadəsi göstərir ki, bu genişlənmə hər zaman olmuş və indi də davam edir. Müasir alimlər artıq belə bir qənaətə gəliblər ki, planetlər və qalaktikalar başlanğıcda vahid mərkəzdə bir yerdə olublar. Sonra böyük bir partlayış baş verib. Həmin partlayışın ardınca dünyanın hissələri parçalara ayrılaraq planetlər formasını alıblar. İndi də genişlənməkdə və geriləməkdədirlər.[6] Bütün yaradılmışların cüt yaradılması: Təfsirçilərin çoxu “cüt” sözünün burada müxtəlif siniflər mənasında olduğunu yazmış və ayədə bu dünyada mövcud olan varlıqların cüt formasını almış müxtəlif siniflərinə işarə edildiyini qeyd etmişlər. Buna gecə və gündüz, işıq və qaranlıq, dəniz və səhra, günəş və ay və sairəni misal göstərmək olar. Bu cür ayələrdə “cüt” sözünü daha dəqiq mənaya aid etmək olar. Çünki bitki və heyvanat aləmindən asılı olmayaraq, “cüt” sözünü adətən, dişi və erkək cinsinə aid edirlər. Əgər bu sözün məna yükünü bir qədər də genişləndirsək, bütün müsbət və mənfi yüklü zərəciklərə də şamil olduğunu görərik. Quranın bu ayəsində “hər şeydən” ifadəsinin işlədildiyini nəzərə alsaq, deməli, burada canlı və cansız olmasından asılı olmayaraq, bütün mövcudatın müsbət və mənfi zərrələrdən təşkil olunmasına işarə edildiyini başa düşərik. Müasir elm atomların müxtəlif hissələrdən, o cümlədən elektron adlanan mənfi, proton adlanan müsbət yüklü hissələrdən təşkil olunduğunu sübuta yetirmişdir. Buna görə də “şey” sözünü heyvan və bitki, “cüt” sözünü də sinif mənasında izah etməyə lüzum yoxdur. Bu iki mənanı birlikdə götürmək də olar.[7] Allaha doğru qaçmaq: “Fərar” (qaçmaq) sözü burada çox gözəl və incə bir mənanı ifadə edir. İnsan qorxulu bir varlıq və ya hadisə ilə qarşılaşdıqda sürətlə uzaqlaşaraq sığınacaq bildiyi təhlükəsiz yerə qaçır. Müşriklər də qorxulu inanc olan şirk və bütpərəstlikdən həqiqi təhlükəsiz və əmin-aman yer olan xalis tövhidə doğru qaçmalıdırlar. Buna görə də ayədə hər kəsin Allahın əzabından rəhmətinə, günahdan tövbəyə doğru, çirkinliklərdən, pisliklərdən, imansızlıqdan, cəhalət qaranlıqlarından, əbədi əzabdan Allahın rəhmətinə, bağışlanmaya və əbədi xoşbəxtliyə doğru qaçmasını göstəriş verir. İmam Sadiqin (ə) bir hədisində “Allaha doğru qaçmaq” deyilərkən həcc və Allah evini ziyarətin nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Məlumdur ki, Allah evini ziyarət Allaha doğru qaçmağın parlaq nümunələrindən biridir. Çünki həcc insanı tövhid, tövbə və bağışlanma diləməyin həqiqəti ilə tanış edir, Allahın lütf və mərhəmət dolu sığınacağına daxil edir.[8] Belədir, bunlardan əvvəlkilərə də elə bir elçi gəlmədi ki, (onun barəsində): “Sehrbazdır, ya da dəlidir!” – deməsinlər. Onlar bunu bir-birinə vəsiyyətmi etmişlər? Xeyr, onlar həddi aşan adamlardır. İndi ki belədir, artıq onlardan üz döndər! Sən buna görə qınanmazsan. Sən dayanmadan xatırlat! Çünki xatırlatmaq möminlərə fayda verir. Mən cinləri və insanları ancaq Mənə ibadət etmələri üçün yaratdım. Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm. Allah ruzi verəndir, qüdrət və qüvvət sahibidir. Zülm edənləri həmtaylarının payı kimi böyük bir əzab payı gözləyir. Buna görə də tələsməsinlər! Onlara vəd olunmuş gündən ötrü vay kafirlərin halına! ———————————————————————————— [1] Əl-Mizan, c.18, səh.364 [2] Nümunə, c.22, səh.303 [3] Pəyame-Quran, c.2, səh.356 [4] Nümunə, c.22, səh.312 [5] Pəyame-Quran, c.2 ,səh.356 [6] Nümunə, c.22, səh.373 [7] Nümunə, c.22, səh.376 [8] Nümunə, c.22, səh.377

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Qaf” surəsi

“Qaf” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Qaf. Şərafətli Qurana and olsun! Onlar öz aralarından qorxudan bir peyğəmbər gəlməsinə təəccüb etdilər və kafirlər dedilər: “Bu, çox qəribə bir şeydir. Məgər biz ölüb torpağa qarışdıqdan sonra (yenidən həyata qayıdacağıq)? Bu, əlçatmaz bir qayıdışdır!” Ancaq Biz yerin onlardan nəyi alıb əskiltdiyini bilirik. Bizdə hər şeyin qorunub saxlandığı bir kitab vardır. Lakin həqiqət onlara məlum olduqda onu yalan hesab etdilər. Buna görə də dağınıq işləri arasında çaşqın vəziyyətdədirlər. Məgər onlar başları üstündəki göyə baxıb onu necə yaratdığımızı və necə bəzədiyimizi görmürlər? Orada heç bir yarıq da yoxdur. Biz yeri genişləndirdik, oraya böyük və möhkəm dağlar saldıq, zövq-səfa bəxş edən gözəl bitkilərin hər növündən yetişdirdik. (Bunu) tövbə edən hər bir bəndənin gözünün açılması və xatırlaması üçün (etdik). Biz göydən bərəkətli su endirdik, onunla bağlar və biçilən taxıl dənələri bitirdik. Eləcə də sıx meyvələri olan hündür xurma ağacları (bitirdik.) Bütün bunlar bəndələrə ruzi bəxş etmək üçündür! Yağış vasitəsilə ölü bir məmləkəti diriltdik. Ölülərin dirilməsi də belədir. Onlardan əvvəl Nuhun qövmü, Rəss əhli, Səmudun qövmü (peyğəmbərlərini) yalançı saydı. Habelə Ad, Firon və Lutun qövmü, Əykə əhli və Tübbə qövmü – bunların hamısı Allahın göndərdiyi elçiləri yalançı saydı və onların haqqında olan əzab vədi gerçəkləşdi. Məgər Biz ilk yaradılışa acizlikmi çəkdik? Xeyr! Onlar yenə də yeni yaradılış barəsində şübhə içindədirlər. ———————————————————————————- “Qaf” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin əsas məzmununu məada aid məsələlər təşkil edir. Demək olar ki, bütün ayələr bu mövzu ətrafında dövr edir, digər mövzular isə periferik və qeyri-əsas səciyə daşıyır. Məada aid məsələlərdə aşağıdakı cəhətlərə daha çox diqqət ayrılmışdır: 1. Kafirlərin məadı (cismani məadı) inkar etməsi və bu məsələyə təəccüblə yanaşması; 2. Diqqətləri yaranış sisteminə, xüsusilə yağışın yağması ilə ölü yerlərin yenidən dirilməsi məsələsinin üzərinə çəkməklə məadın əsaslandırılması; 3. Diqqətləri insanın yardılışına çəkməklə məadın əsaslandırılması; 4. Əməl və danışıqların hesablaşma günü üçün qeyd edilməsinə işarə edilməsi; 5. Ölüm və bu dünyadan o dünyaya köçmə halları; 6. Qiyamət gününə aid bəzi məsələlər, Cənnət və Cəhənnəmin bəzi xüsusiyyətləri; 7. Başqa bir dünya üçün başlanğıc olan bu dünyanın sonunda baş verəcək hadisələrə işarə. Bu mövzularla yanaşı hədlərini aşmış bəzi xalqların vəziyyəti, acı taleyi, Allah və İslam peyğəmbərinə diqqət yetirilməsi, surənin əvvəli və sonunda Quranın əzəmət və böyüklüyü kimi məsələlərə işarə edilmişdir.[1] Məadı inkar edənlərin iki iradına cavab: Bu ayədə məadı inkar edənlərin iki iradına cavab verilmişdir: Birinci irad budur ki, insan öldükdən sonra onun sümükləri çürüyür, əti torpağa çevrilir, bütün zərrələri də qaz və buxar halında havaya yayılır. Belə olan halda onları yenidən bir yerə kim toplaya bilər, ümumiyyətlə, onları kim ayırd edə bilər? Sualın cavabı çox aydındır. Elmi bütün əşyaları əhatə edən Allah bütün bu zərrələrdən xəbərdardır, lazım gəldiyi zaman hamısını toplayır. Dəmirçi ətrafa səpələnmiş dəmir qırıntılarını tüstü yığını arasında bir maqnit parçası vasitəsilə bir yerə topladığı kimi, Allah üçün də insanın zərrələrini bir yerə toplamaq çox asandır. İkinci irad budur ki, insanın əməllərinin hesab-kitabını məad və Qiyamət gününə qədər kim qoruyub saxlayır? Cavab budur ki, onların hamısı “lövhi-məhfuz”da qorunub saxlanır.[2] Bütün əşyalar, təsirlər və vəziyyətlər bu kitabda qorunub saxlanır, o, heç bir dəyişikliyə məruz qalmır. Dünyada nə olub, nə olur və nə olacaqsa, hamısı həmin kitabda qeyd edilib.[3] Heç bir yarıq və kəsiyi olmayan göy: Bu cümlə ya göyün nöqsansız, qüsursuz və eyibsiz olduğunu, ya da Yer kürəsini əhatə edən göyün heç bir kəsintisinin olmadığını ifadə edir. “Ənbiya” surəsinin 32-ci ayəsində göy “qorunan tavan” adlandırılmışdır. O, davamlı olaraq kosmosdan sürətlə Yer kürəsinə doğru yağan daşların qarşısını kəsir, Yerə çatmazdan əvvəl onları yandırıb kül edir, bundan başqa kosmosdan gələn zərərli şüaların qarşısını alır. Əgər bunlar olmasa, göy təkcə ulduzların səpələndiyi və planetlərin üzdüyü boş məkandan başqa bir şey olmaz.[4] Biz insanı yaratdıq və onun nəfsinin vəsvəsələrini də bilirik. Biz ona şah damarından da yaxınıq. İnsanı sağ və soldan müşayiət edən iki mələk onun əməllərini qeydə alır. Dediyi elə bir söz yoxdur ki, həmin an nəzarətçi və hazır dayanmış mələk (onu qeydə alıb) vəzifəsini yerinə yetirməsin. Nəhayət, ölüm məstliyi həqiqəti (gözlər önünə) gətirəcəkdir. (Ona deyiləcək:) Bu, sənin uzaq qaçdığın şeydir. Sur üfürüləcəkdir. Həmin gün qorxulu vədin gerçəkləşdiyi gündür. Hər kəs məhşərə yol göstərən və şahidlə birlikdə gələcəkdir. (Ona deyiləcək:) Sən bu səhnədən xəbərsiz idin. Biz pərdəni sənin gözlərinin önündən qaldırdıq. Bu gün gözlərin çox iti görür!” Onunla birlikdə olan mələk deyəcəkdir: “Bu, onun məndə olan əməl dəftəridir!” (Allah əmr edib deyəcək:) “Atın Cəhənnəmə hər bir inadkar, təkəbbürlü kafiri, xeyrə mane olanı, azğınlaşıb həddi aşanı, şübhə edəni, başqa bir məbudu Allaha tay tutanı! Atın onu şiddətli əzabın içinə!” (Şeytanlardan olan) yoldaşı deyəcəkdir: “Ey Rəbbimiz! Onu itaətsizlik göstərməyə mən məcbur etmədim, əksinə, o özü dərin azğınlıq içində idi!” (Allah) deyəcəkdir: “Mənim hüzurumda höcətləşməyin. Mən əvvəlcədən sizi xəbərdar etmişdim. Mənim sözüm dəyişməzdir. Mən bəndələrə zülm edən deyiləm!” O gün Biz Cəhənnəmə: “Doldunmu?” – deyəcəyik. O isə: “Yenə varmı?” – deyəcəkdir. Cənnəti müttəqilərə yaxınlaşdıracaqlar, onlardan uzaqda olmayacaqdır. Budur sizə vəd edilən! O, Allaha doğru qayıdan, Onun əhd, əmr və hökmlərini qoruyan, mərhəmətli Allahdan Onu görmədən qorxan və (Allaha) yönəlmiş qəlblə gələn kimsələr üçündür. (Onlara deyilər:) Cənnətə sağ-salamat daxil olun! Bu gün əbədiyyət günüdür. Orada onlar üçün istədikləri hər şey var. Üstəlik hüzurumuzda bundan da artığı vardır. ———————————————————————————– Şah damardan yaxındır: Bizim fiziki həyatımız qanı müntəzəm olaraq ürəyə ötürən və oradan xaric edərək bütün bədən üzvlərinə paylayan (venoz və arterial) damarlardan asılıdır. Əgər bu fəaliyyət bir anlıq dayansa, insan dərhal ölər. Allah-taala da bizə şah damarımızdan yaxındır. Bu ayə Allah-taalanın “Ənfal” surəsinin 24-cü ayəsində “bilin ki, Allah insanla onun qəlbi arasında pərdə olur”, – deyə buyurduğu cümləyə bənzəyir. Allah bundan da yaxın və üstündür. Maddi aləmdə bundan daha açıq bənzətmə tapmaq olmur. Allahın elminin bu cür əhatəsi və bizim Onun qüdrəti ilə əhatə olunmağımız üzərimizə düşən vəzifəyə aydınlıq gətirir. Bizim danışıqlarımız, hərəkətlərimiz, düşüncələrimiz, niyyətlərimiz, hətta qəlbimizdəki vəsvəsələrimiz də Ona gizli deyil. Bu həqiqətə diqqət insanı ayıldır, onu Allahın ədalət məhkəməsindəki ağır məsuliyyəti ilə tanış edir, laqeyid insanı öhdəliyi olan bir varlığa çevirir.[5] 17-18. Sizin ən kiçik sözlərinizi də yazırlar: 16-cı ayədə Allahın elminin aşkar və gizlini, insanın daxilini və xaricini əhatə etdiyi buyurulur. Nəzər nöqtəsi olan ayələrdə isə, bununla yanaşı insana sağdan və soldan nəzarət edərək əməllərini qoruyan, hər zaman onunla olan, bir an belə ondan ayrılmayan iki mələyin də olduğu qeyd edilir. Bu, dəlil tamlığını təmin etmək və əməllərə görə cavab veriləcəyinin daha çox diqqət mərkəzində saxlanılmasının zəruri olduğunu çatdırmaq üçündür.[6] İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Allah mələklərə ibadət etməyi əmr edib və bəndələrinə şahidlik etməyi tapşırıb ki, bəndələri onların müşayiəti ilə Allaha itaətdə daha diqqətli olsunlar, Ona üsyan etməkdən daha çox çəkinsinlər. O qədər bəndə olub ki, hər hansı günahı etməyə niyyətlənmiş, ancaq bu iki mələyi xatırlayıb həmin günahdan çəkinərək demişdir: Rəbbim məni görür, əməlləri qoruyan mələklər də şahidlik edirlər.”[7] Peyğəmbərə (s) istinad edilən hədislərdə sağ tərəfin mələyinin yaxşı əməlləri, sol tərəfin mələyinin pis əməlləri yazdığı, ikinci mələyin birinci mələyə tabe olduğu qeyd edilmişdir. İnsan hər hansı yaxşı əməli etdikdə sağ tərəfdəki mələk on dəfə artıq yazır, insan günaha yol verdikdə və sol tərəfdəki mələk onu yazmaq istədikdə sağ tərəfdəki mələk ona tələsməməyi əmr edir. Günah əməli yazmağa təyin edilmiş mələk yeddi saat bu əməli yazmayıb gözləyir. Əgər insan peşman olub tövbə edərsə, heç nə yazılmır, əgər tövbə etmirsə, yalnız bir günah yazılır. Hədislərdə qeyd edilir ki, mömin insan dünyasını dəyişdikdən sonra onlar deyirlər: Ey Rəbbimiz, bəndənin ruhunu bədənindən aldıqdan sonra bizim işimiz nə olacaq? Allah-taala buyurur: “Mənim göyüm mələklərimlə, yerim isə yaratdıqlarımla doludur. Siz bəndəmin qəbrinə girin, orada təsbih (subhanəllah), təkbir (Allahu əkbər) və təhlil (la ilahə illəllah) deyin və savabını Qiyamətə qədər bəndəmin yaxşı əməllər dəftərinə yazın.”[8] Ölüm məstliyi: Ölüm məstliyi ölüm anı yetişdikdən sonra qeyri-adi həyəcan formasında meydana gələn məstlikdir. Bu məstlik beyinə nüfuz edərək insanda güclü həyəcan və narahatlıq yaradır. İmam Əli (ə) ölüm anları və onun məstliyini çox canlı şəkildə təsvir edərək belə buyurur: “Ölüm məstliyi bir tərəfdən, fürsətlərin əldən verilməsinin həsrəti digər tərəfdən. Əlləri və ayaqları süstləşir, rəngləri dəyişir. Ölüm bədənlərinə nüfuz etdikdə dilləri fəaliyyətdən düşür. Ailə və yaxınlarının arasında uzanmış vəziyyətdə gözləri görür, qulaqları eşidir, ağlı yerindədir, şüuru və dərki işləyir. Ömrünü hansı yolda zay etməsi, günlərini necə keçirməsi haqqında düşünür, topladığı sərvəti xatırlayır, onu toplamaq üçün halal və harama göz yummuşdu, halal və haramı, şübhəli mal olduğu aşkar olan yerdən sərvət toplamışdı, indi onların yükü boynundadır, bilir ki, ayrılıq vaxtı yetişib, ondan sonra sərvəti miras yeyənlərə qalacaq, onlar ondan faydalanacaqlar, ancaq zülmü onun boynunda qalacaq, miras başqalarına nəsib olduğu halda, o sərvətin girovundadır.”[9] Biz onlardan əvvəl özlərindən daha qüvvətli, şəhərlər (və ölkələr) fəth edən neçə-neçə nəsilləri məhv etdik. Məgər (əzabdan) qaçıb qurtarmaq olarmı?” Bunda ağlı olan, hazır durub diqqətlə qulaq asan kimsə üçün xatırlatma və ibrət vardır. Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir əziyyət və çətinlik olmadı. Sən onların dediklərinə səbir et! Gün doğmamışdan əvvəl və batmamışdan əvvəl Rəbbinə həmd və tərif de! Gecənin bir hissəsində və səcdələrdən sonra Onun şəninə təriflər de! Və dinlə (ey Peyğəmbər)! O gün carçı yaxın bir yerdən çağıracaqdır. O gün onlar bu səsi həqiqətən eşidəcəklər. Bu, (qəbirlərdən) çıxma günüdür. Dirildən də, öldürən də Bizik. Dönüş də yalnız Bizədir. O gün yer onlardan ötrü sürətlə yarılacaq, onlar (qəbirlərdən) çıxacaqlar. Bu cür toplamaq Bizim üçün asandır. Biz onların nə dediklərini yaxşı bilirik. Sən onları məcbur edən deyilsən. Sən Mənim əzabımdan qorxanlara Quran vasitəsilə xatırlat! [1] Nümunə, c.22, səh.222 [2] Nümunə, c.22, səh.230 [3] Əl-Mizan, c.18, səh.343 [4] Nümunə, c.22, səh.334 [5] Nümunə, c.22, səh.244 [6] Nümunə, c.22, səh.247 [7] Pəyame-Quran, c.6, səh.109 [8] Məcməül-bəyan, c.9, səh.240 [9] Nümunə, c.22, səh.255

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Hucurat” surəsi

“Hucurat” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ey iman gətirənlər! (Heç bir şeydə) Allahı və Onun elçisini qabaqlamayın. Allahdan qorxun! Allah eşidəndir, biləndir. Ey iman gətirənlər! Səsinizi Peyğəmbərin səsindən yüksəyə qaldırmayın və bir-birinizin yanında olduğu kimi, onun da yanında uca səslə danışmayın (hay-küy salmayın). Yoxsa, özünüz də hiss etmədən əməlləriniz puç olar. Allahın elçisinin yanında səsini endirənlər o şəxslərdir ki, Allah onların qəlbini təqva üçün xalis etmişdir. Onları bağışlanma və böyük mükafat gözləyir. Səni otaqların arxasından uca səslə səsləyənlərin əksəriyyəti anlamır. —————————————————————————————– Peyğəmbərin (s) səhabələrinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri: Ayədə Peyğəmbərin (s) xüsusi səhabə və onun yoluna sadiq olanlar Tövrat və İncilə istinadən çox yüksək səviyyədə səciyyələndirilir. Burada onların ikisinə işarə edilmişdir: 1. “Sima” üz və ya bədənin başqa bir yerində olmasından asılı olmayaraq hər hansı əlamət və vəziyyətə deyilir. Baxmayaraq ki, bəzi təfsirçilər bu sözü səcdə nəticəsində alında yaranmış ləkə və ya torpağın səcdə yerində qoyduğu iz kimi izah etmişlər. Ayənin mənası daha genişdir, Allah adamlarının simasının tam təsvirini ehtiva edir. Hədislərinin birində İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Gecələri oyaq qalmaq deyilərkən gecə vaxtı namaz qılmaq üçün oyanmaq nəzərdə tutulur”. Bunun da əlamətləri gündüz vaxtı həmin insanın üzündən məlum olur. Təbii ki, bu mənaların hamısı birlikdə də nəzərdə tutula bilər. 2. “Cücərtisini çıxaran əkin…” Bu bənzətmədə Peyğəmbərin (s) səhabələri və möminlərin beş əsas xüsusiyyəti qeyd edilmişdir: tumurcuqlanıb cücərmək, boy atmağa kömək etmək, möhkəmlənmək, gövdəsi üzərində durmaq, heyrətamiz şəkildə artmaq. Peyğəmbərin (s) səhabələri bir an olsun, hərəkətsiz dayanmayan yüksək xüsusiyyətlərə malik adamlardır. Sürəkli olaraq cücərir, cücərtiləri boy atır, məhsuldarlaşır. Onlar İslamı öz danışıq və əməlləri ilə yorulmadan dünyaya yayır, müsəlmanların sayını günbəgün artırırlar. Əsla usanmırlar, davamlı olaraq pak niyyətlə irəliyə doğru hərəkət edirlər. Haqq düşmənləri qarşısında Allahın qəzəb məzhəri, dostlar qarşısında isə Onun lütf və mərhəmət simvoludurlar.[1] “Hucurat” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surədə Peyğəmbərin özü və müsəlmanların qarşılıqlı münasibətləri ilə bağlı çox mühüm nüanslara toxunulmuşdur. Surədə mühüm əhəmiyyət daşıyan bir çox etik və əxlaqi məsələlər təqdim edildiyi üçün onu əxlaq və ədəb-ərkan surəsi də adlandırmaq olar.[2] 2-5. Peyğəmbərin (s) hüzurunda necə davranmalı? İncə ruhlu və azad təbiətli Peyğəmbər (s) əxlaqi keyfiyyətlərin çoxundan uzaq olan insanlarla əhatə olunmuşdu. Onlar misli olmayan bu şəxsiyyətlə adi insalarla danışdıqları kimi danışırdılar. Hicrətin “Amül-vüfud” (nümayəndələr ili) adlanan doqquzuncu ilində İslamı qəbul etmək üçün Mədinəyə ətraf qəbilələrdən dəstə-dəstə adamlar gəlirdi. Yeni gəlmiş adamlar vaxtlı-vaxtsız Peyğəmbərın (s) qapısında durub “ay Mühəmməd, çölə çıx!” – deyə yüksək səslə çağırırdılar. Bu davranış Peyğəmbərin (s) istirahətini pozmaqla yanaşı, Allahın elçisi olan bir şəxsiyyətə qarşı hörmətsizlik də yaradırdı. Allah-taala dördüncü ayədə bu cür insanları ağılsız və düşüncəsiz adlandırır, düzgün davranış formalarını isə beşinci ayədə bəyan edir. Peyğəmbər (s) təkcə bu cür davranış tərzlərindən deyil, səhrada yaşayan ərəblər və gəlmələrin də davranış tərzlərindən narahat idi. Peyğəmbərin (s) yaxın səhabələrinin bəzisi onun yanında danışıq qaydalarına da riayət etmirdilər. Bəni-Təmim qəbiləsinin müşayiəti ilə Mədinəyə bir heyət gəlir. Əbu Bəkr və Osman onları qarşılamaq üçün ayrı-ayrı fərdləri təyin edirlər. Bu ixtilaf və fikir ayrılığı onların Peyğəmbərin (s) hüzurunda səs-küylü mübahisəsi və Peyğəmbərin (s) narahat olmasına gətirib çıxarır. Bu xoşagəlməz hərəkətlərin bir daha təkrar edilməsinin qarşısını almaq üçün “Hucurat” surəsinin ikinci və üçüncü ayələri nazil olur və bu çirkin əməlin xeyirli əməllərin puça çıxmasına səbəb olacağı buyurulur. Doğrudanmı Peyğəmbərin (s) hüzurunda bu cür hörmətsiz davranış yaxşı əməllərin puça çıxmasına səbəb olur? Səbəb budur ki, Peyğəmbərə (s) aşkarda ehtiram göstərilməsi ona daxilən hörmət bəslənilməsindən xəbər verir. Əslində, hərəkət və əməllərimiz etiqad və iman dərəclərindən qaynaqlanır, bu cür xoşagəlməz hərəkət və etinasızlıqlar Peyğəmbər (s) və dini müqəddəslərə qarşı daxili etinasızlıqdan irəli gəlir. Unutmamalıyıq ki, bu cür hörmətli davranışlar təkcə Peyğəmbərə (s) deyil, bütün İslam öndərlərinə, alimlərə, müəllimlərə, ata-analara, böyüklərə qarşı olmalıdır.[3] Sən onların yanına gedənədək səbir etsəydilər, əlbəttə, bu, onlar üçün daha yaxşı olardı. Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə bir xəbər gətirsə, onu araşdırın. Yoxsa bilmədən bir qövmə zərər yetirər, sonra da etdiyinizin peşmançılığını çəkərsiniz. Bilin ki, Allahın elçisi aranızdadır. Əgər bir çox işlərdə o sizə tabe olsa, çətinliyə düşərsiniz. Lakin Allah sizə imanı sevdirmiş, onu qəlbinizə gözəl göstərmiş, sizdə küfrə, günaha və asi olmağa qarşı nifrət oyatmışdır. Bu xüsusiyyətlərə malik olanlar doğru yolda olanlardır. (Bu,) Allah tərəfindən bir lütf və nemətdir. Allah biləndir, müdrikdir. Əgər möminlərdən iki dəstə bir-biri ilə vuruşsa, onları barışdırın. Əgər onlardan biri digərinə təcavüz etsə, təcavüzkar dəstə ilə, o, Allahın əmrinə qayıdanadək, vuruşun. Əgər qayıtsa (və sülhə zəmin yaransa), hər iki dəstə arasında ədalətlə sülh yaradın və ədalətli olun. Çünki Allah ədalətliləri sevir. Möminlər qardaşdırlar. Elə isə qardaşlarınızı barışdırın və təqvalı olun ki, Onun rəhməti sizə şamil olsun. Ey iman gətirənlər! Kişilərdən bir dəstəsi başqa bir dəstəni məsxərəyə qoymasın. Ola bilər ki, onlar bunlardan daha yaxşı olsunlar. Qadınlar da qadınları (məsxərəyə qoymasınlar). Ola bilər ki, onlar bunlardan daha yaxşı olsunlar. Bir-birinizə tənə vurmayın, bir-birinizdə eyib axtarmayın, bir-birinizi çirkin və xoşagəlməz ləqəblərlə çağırmayın. İman gətirdikdən sonra kimisə küfr məzmunlu adla adlandırmaq çox pisdir. Tövbə etməyənlər zalımdırlar. ———————————————————————————— Fasiqlərin xəbərlərinə etina etməyin: Bu ayənin Vəlid ibn Üqbə haqqında nazil olduğu nəql edilmişdir. Peyğəmbər (s) onu zəkat toplamaq üçün Bəni-Müstələq qəbiləsinə göndərir. Qəbilə camaatı Peyğəmbər (s) nümayəndəsinin gəldiyini eşidib sevinc hissi ilə onu qarşılamağa çıxır. Cahiliyyət dövründə onlarla Vəlidin arasında düşmənçilik olduğundan, Vəlid camaatın onu öldürməyə gəldiyini güman edir. O, Peyğəmbərin (s) yanına qayıdır və onların zəkatı verməkdən boyun qaçırdıqlarını xəbər verir. Zəkatı ödəməkdən boyun qaçırmaq isə İslam hökumətinə qarşı bir növ qiyam hesab edilir. Vəlid bunları bildiyi üçün onların dindən çıxdıqlarını da iddia edir. Peyğəmbər (s) bərk qəzəblənir, həmin qəbiləyə qarşı müharibə etmək qərarına gəlir. Bu vaxt onun haqqında “Hucurat” surəsinin 6-cı ayəsi nazil olur və müsəlmanlara fasiq bir adam xəbər gətirdikdə onun araşdırılmasını göstəriş verir.[4] Rəhbərlik və itaət: Bu ayə göstərir ki, Vəlidin Bəni-Müstələq qəbiləsinin dindən çıxması ilə bağlı xəbərindən sonra bir qrup sadəlövh müsəlman Peyğəmbərdən (s) həmin tayfaya qarşı müharibə etməsini tələb edir. Allah-taala Quranda belə buyurur: Sizin xoşbəxtliyiniz ondadır ki, Peyğəmbər (s) aranızdadır, onunla vəhy aləmi arasında bağlılıq var, sizin aranızda hər hansı yanlış hərəkət baş versə, vəhy vasitəsilə o, sizi xəbərdar edir. O, rəhbərdir, onun sizə tabe olacağını və sizdən əmr alacağını gözləməyin. O, sizə qarşı hər kəsdən mehribandır. Fikirlərinizi zorla ona qəbul etdirməyə çalışmayın ki, bu, sizin ziyanınızadır. Ümumiyyətlə, cəmiyyətin inkişafı üçün Allah tərəfindən təyin edilmiş rəhbərin olması zəruridir. Bir şərtlə ki, ona itaət göstərilsin, daha ardıcılları onu öz fikirlərinə uyğun davranmağa məcbur etməsinlər, əmrlərini cani-dildən qəbul etsinlər, daha öz məhdud fikirlərini həyata keçirmək üçün ona təzyiq göstərməsinlər. Bu prinsip təkcə Allah tərəfindən təyin edilmiş rəhbərlər deyil, digər idarəçilik sistemləri üçün də zəruridir. Əlbəttə, bu prinsip rəhbərlərin despotizminə və məsləhətləşməni tərk etməsinə əsas vermir. Çünki müzakirənin məqsədi hər kəsin öz rəy və fikirlərini bildirməsi olsa da, son fikri Peyğəmbər (s) söyləməlidir. Başqa sözlə desək, müzakirə bir, öz fikir və inancını diktə etmək başqa bir şeydir. Bu ayə əslində, müzakirəni deyil, fikir diktəsini inkar edir.[5] Bir-birinizi çirkin və xoşagəlməz ləqəblərlə xatırlamayın: Başqalarına çirkin adlar qoymaq və bu vasitə ilə onları təhqir etmək, şəxsiyyətlərinə ləkə gətirmək, bu vasitə ilə onlardan intiqam almaq keçmiş və indiki dövrün əxlaqdan kənar adamlarına xas xüsusiyyətlərdəndir. Əgər bir adam keçmişdə pis bir iş tutubsa, sonra tövbə edib tamamilə təmizlənibsə, İslam onun keçmişdəki əməlini ifadə edən adla çağırılmasını, ona “sən filan günah əməlin sahibi idin deyilməsini”, ata və analarının səhvlərinə görə məzəmmət edilməsini, “sənin atan və ya anan filan əməlin sahibidir” deyilməsini, müsəlmanın təhqir edilməsinə səbəb olacaq ən kiçik eyhamın işlədilməsi qadağan edir.[6] Hədislərin birində deyilir ki, Xeybər döyüşündən sonra İslamı qəbul etmiş və Peyğəmbərin (s) zövcəsi olmuş Səfiyyə bint Həyy ibn Əxtəb bir gün ağlaya-ağlaya Peyğəmbərin (s) yanına gəlir. Peyğəmbər (s) nə baş verdiyini soruşduqda, o: “Aişə mənə rişxəndlə: “Yy yəhudi balası!” – dedi”, – deyə şikayətlənir. Peyğəmbər (s) ona deyir: “Nə üçün demədin ki, atam Harun, əmim Musa, həyat yoldaşımdir Mühəmməd?” Bu zaman sözügedən ayə nazil olur.[7] Ey iman gətirənlər! Zənn və gümanların çoxundan uzaq durun. Çünki zənn edilənlərin bir qismi günahdır. (Başqalarının şəxsi həyatı ilə bağlı) axtarış aparmayın, bir-birinizin qeybətini qırmayın. Sizlərdən biriniz ölmüş qardaşının ətini yemək istəyərmi? Hamınız bundan iyrənirsiniz. Təqvalı olun! Allah tövbələri qəbul edəndir, rəhmlidir. Ey insanlar! Biz sizi kişi və qadından yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə, sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Allah yanında ən hörmətliniz ən təqvalı olanınızdır (Allahdan ən çox qorxanınızdır). Allah biləndir, xəbərdardır. Bədəvi ərəblər: “Biz iman gətirdik!” – dedilər. De: “Siz iman gətirməmisiniz! Ancaq: “Biz müsəlman olduq!” – deyin. İman sizin qəlblərinizə hələ daxil olmamışdır. Əgər Allaha və Onun elçisinə itaət göstərsəniz, O, sizin əməllərinizin mükafatından heç bir şey əskiltməz. Allah bağışlayandır, rəhmlidir!” Həqiqi möminlər ancaq Allaha və Onun elçisinə iman gətirən, sonra heç bir şəkk-şübhəyə düşməyən, Allah yolunda malları və canları ilə cihad edənlərdir! Onlar doğru danışanlardır. De: “Siz Allahı imanınızdanmı xəbərdar edirsiniz?” Halbuki Allah göylərdə olanları da, yerdə olanları da bilir. Allah hər şeydən agahdır. Onlar müsəlman olduqlarına görə sənə minnət qoyurlar. De: “Müsəlman olmağınızı mənə minnət qoymayın! Əgər doğru danışanlarsınızsa, (bilin ki,) əslində, Allah sizi imana gətirməklə sizə minnət qoyur!” Şübhəsiz ki, Allah göylərin də, yerin də qeybini bilir, nə etdiklərinizi görür. ————————————————————————————— Qeybət ən böyük günahlardandır: İnsanın həyatdakı ən böyük sərmayəsi heysiyyət, abır və şəxsiyyətidir. İnsanın bu sərmayəsinə təhlükə yaradan şəxs sanki həmin adamın canını təhlükəyə atır. Bəzən şəxsiyyətin terror edilməsi şəxsin özünün terror edilməsindən daha ağır olur. Müsəlman qardaşın abrı onun bədəninin əti kimidir. “Ölü” ifadəsi qeybəti edilən adamın həmin yerdə olmaması, eynilə ölü kimi öz haqqını müdafiə edə bilməməsi ilə bağlıdır. Bu, insanın öz qardaşına edə biləcəyi ən böyük, namərdcəsinə haqsızlıqdır. Hədislərdə bu mövzu ilə bağlı çox şokedici ifadələr işlədilmişdir. Hədislərinin birində Allah rəsulu (s) belə buyurmuşdur: “İnsanın sələmdən qazandığı bir dirhəm otuz altı dəfə zina etməkdən ağırdır. Bir müsəlmanın abrını tökmək zinadan da pisdir.” Bu müqayisə əslində, zinanın Allaha aid olan bir haqq olması, sələm yemək və camaatın abrının aparılmasının isə insanlara aid haqq olması ilə bağlıdır. Başqa bir hədisində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Qeybətin müsəlmanın dininə təsiri xoranın insan bədəninə təsirindən daha sürətlidir.” Bu bənzətmə göstərir ki, xora insanın bədəninin ətini çürütdüyü kimi, qeybət də insanın dinini puça çıxarır, çox tez bir zamanda imanını məhv edir.[8] İmam Səccadın (ə) bir hədisində belə deyilir: “Qeybətdən ciddi şəkildə qorunun. Çünki o, Cəhənnəm itlərinin yeməyidir.”[9] Qeybət kiminsə bədənində və ya əxlaqında, davranışında və ya danışığında, hətta ona aid işlərdə – evi, paltarı, həyat yoldaşı, övladları və sairədə mövcud olan eybinin həmin adam olmadığı vaxtda açılmasıdır. Ancaq yaddan çıxarmaq olmaz ki, bu cəhətlərin həmin adamda olması başlıca şərtdir, əks təqdirdə, danışılan söz qeybət yox böhtan olacaq. Böhtanın günahı isə qeybətin də günahından böyük və ağırdır. Deməli, bəzi adamların sadəlövhlüklə gətirdiyi bahənələr qəbul edilmir. Məsələn, bəzən qeybət edən adam deyir: Bu, qeybət deyil ki, həqiqətdir. Halbuki həqiqət olmasaydı, artıq böhtan sayılacaqdı. Ya da biri belə deyir: Mən bu sözü onun yanında da deyərəm. Halbuki bu davranış insanın günahını azlatmır, əksinə, qarşı tərəfin inciməsinə və narahat olmasına səbəb olduğu üçün daha böyük günahdır. Bəzi məqamlarda qeybətə icazə verilir. Həmin məqamlardan biri həyat yoldaşı, iş ortağı və bu kimi məsələlərdə araşdırma aparan şəxsə verilən məlumatdır. Əgər haqqında araşdırma aparılan adamda eyib varsa, araşdıran adamın tələyə düşməməsi üçün onu xəbərdar etmək, mütləq, lazmdır. Aşkarda günah edən adamlar isə istisnadır. Aşkarda günah edən adamın günahının danışılması qeybət sayılmır. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, qeybət edilən məclisdə iştirak etmək və qeybətə qulaq asmaq da haramdır. Bəzi hədislərə görə heysiyyəti ləkələnən müsəlmanı müdafiə etmək vacibdir.[10] İnsanın ən böyük dəyəri: Bu ayə bütün zahiri və maddi imtiyazların üzərindən xətt çəkir, əsl dəyərin təqva və Allah qorxusu olduğunu bildirir. Allaha yaxınlaşmaq üçün təqvadan üstün imtiyaz yoxdur. Hədislərinin birində Allahın rəsulu (s) belə buyurmuşdur: “Allah sizin ailə vəziyyətinizə, əsil-nəsəbinizə, bədənlərinizə, mallarınıza deyil, qəlblərinizə baxır. Allah qəlbi sağlam olana lütf və məhəbbət göstərir. Siz hamınız Adəmin övladlarısınız. Sizin Allah yanında ən sevimliniz Allahdan ən çox qorxanınızdır.” Qəribədir ki, bu qədər göstəriş və təlimatlara baxmayaraq, hələ də müsəlmanlar arasında milliyyəti və dili ilə öyünən, hətta bunları dini vəhdətdən üstün tutan adamlar var. Allahın rəsulu (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Siz hamınız Adəmin övladlarısınız, Adəm torpaqdan yaradılıb. İnsanlar ataları ilə öyünməkdən çəkinsinlər, əks təqdirdə, çirkaba bulaşmış həşəratdan da aşağı olacaqlar.”[11] [1] Nümunə, c.22, səh.115 [2] Nümunə, c.22, səh.129 [3] Mənşuri-cavid,c.7, səh.397-399 [4] Nümunə, c.22, səh.152 [5] Nümunə, c.22, səh.158 [6] Nümunə, c.22, səh.180; Əl-Mizan, c.18, səh.326 [7] Nümunə, c.22, səh.180 [8] Nümunə, c.22, səh.184 [9] Təfsiri-mövzui, c.2, səh.235 [10] Nümunə, c.22, səh.192 [11] Nümunə, c.22, səh.197

1 Oxu

QURANI KƏRIM 14.02.2025

“Fəth” surəsi

“Fəth” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Biz sənə aydın bir qələbə verdik ki, Allah sənə aid edilən əvvəlki və sonrakı günahları bağışlasın, nemətini sənin üçün tamamlasın, səni düz yola yönəltsin və sənə yenilməz bir qələbə nəsib etsin. Möminlərin imanı üstünə iman artırmaq üçün onların qəlbinə rahatlıq göndərən Odur. Göylərin və yerin qoşunları Allaha məxsusdur. Allah biləndir, müdrikdir. (Bu aşkar qələbəni nəsib etməkdə) məqsəd odur ki, Allah mömin kişiləri və mömin qadınları içində əbədi qalacaqları, ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil etsin və onların günahlarından keçsin. Bu, Allah yanında böyük qurtuluşdur. (Həm də odur) ki, Allah Özü barəsində pis fikirdə olan münafiq kişi və münafiq qadınlara, müşrik kişi və müşrik qadınlara əzab versin. Onların (möminlər üçün arzu etdikləri) xoşagəlməz hadisələr təkcə onların özlərinin başına gəlir. Allahın onlara qəzəbi tutmuş, rəhmətindən uzaqlaşdırmış və Cəhənnəmi onlar üçün hazırlamışdır. Ora nə pis aqibətdir! Göylərin və yerin qoşunları Allaha məxsusdur. Allah qüdrətlidir, müdrikdir. Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və qorxudan göndərmişik. (Biz belə etdik) ki, siz Allaha və Onun elçisinə iman gətirəsiniz, onun müdafiəsinə qalxasınız, onun hörmətini saxlayasınız və gecə-gündüz (Allahı) tərifləyəsiniz. ————————————————————————————– “Fəth” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə yeddi hissədən ibarətdir: 1. Fəth müjdəsi, Peyğəmbərin (s) Məkkənin fəthi və ümrə ayinlərini yerinə yetirməsi ilə bağlı gördüyü yuxunun gerçəkləşməsi; 2. Hüdeybiyyə sülhünə aid hadisələr; 3. Peyğəmbərin (s) məqamı və onun uca məqsədi; 4. Münafiqlərin təxribatları və cihadda iştirak etməmək üçün onların gətirdikləri bəhanələrdən nümunələr; 5. Münafiqlərin bəzi yersiz istəkləri; 6. Döyüşdə bağışlanmış insanlara aid hökmlər; 7. İslam peyğəmbərinin həqiqi ardıcıllarının bəzi xüsusiyyətləri.[1] Açıq-aşkar fəth: “Fəth” deyilərkən müsəlmanların “Hüdeybiyyə” sülhü nəticəsində əldə etdikləri qələbə nəzərdə tutulur. Hicrətin altıncı ili, zilqədə ayı Peyğəmbər (s) ümrə məqsədilə Məkkəyə doğru hərəkət edir və bütün müsəlmanları bu səfərdə iştirak etməyə həvəsləndirir. Bir dəstə bu səfərdən boyun qaçırır. Ancaq mühacir, ənsar və bədəvi ərəblərdən ibarət böyük bir dəstə Peyğəmbərlə (s) birlikdə Məkkəyə doğru yola düşür. Sayları min dörd yüz nəfərə çatan bu qoşunun bütün əsgərləri bir nəfər kimi ehram paltarı geyinir, özləri ilə yalnız müsafir silahı hesab edilən qılınc götürürlər, bundan başqa heç bir silah götürmürlər. Hüdeybiyyəyə çatanda Osman ibn Əffan Məkkə başçılarını səfərin məqsədindən xəbərdar etmək üçün Məkkəyə yollanır. Ancaq çox çəkmir ki, müsəlmanlar arasında onun qətlə yetirilməsi xəbəri yayılır. Bu zaman Peyğəmbər (s) səhabələri ilə bir ağacın altında son nəfəslərinə qədər mübarizə aparacaqları ilə bağlı əhd-peyman bağlayır. Çox çəkmir ki, Osman sağ-salamat qayıdır. Onun ardınca da Süheyl ibn Əmr sülh bağlamaq üçün Peyğəmbərin (s) yanına gəlir. Uzun danışıqlardan sonra sülh müqaviləsi imzalanır. Bu, müsəlmanlar və müşriklər arasında davam edən müharibələrə müvəqqəti olaraq son qoyan bir müqavilə idi.[2] Allahın bu sülhü aşkar qələbə adlandırmasının sirri onda idi ki, Peyğəmbər (s) və möminlərin ümrə ziyarəti üçün səfərə çıxması təhlükəli hesab edilirdi. Hətta bəziləri Mədinəyə dönüşü qeyri-mümkün bir iş hesab edirdi. Müsəlmanlar az qoşunla yaralı və eyni zamanda qüdrətli bir düşmənin ərazisinə daxil olur, ancaq Allah vəziyyəti Peyğəmbərin (s) və müsəlmanların xeyrinə dəyişir. Belə ki, müşriklər on illik bir sülh müqaviləsinin bağlanmasına, Peyğəmbərin (s) həmin il Mədinəyə geri dönməsinə, növbəti il Məkkəyə gəlməsinə, Məkkə camaatının Məscidül-həramı və Kəbə evini üç gün müsəlmanlar üçün tamamilə boşaltmasına razılıq verirlər. Bu, Allahın Peyğəmbərə (s) nəsib etdiyi ən parlaq bir qələbə idi. Bu sülh həm də Məkkənin fəth edilməsində rol oynayan ən mühüm amil olmuşdur. Çünki Hüdeybiyyə sülhü ilə Məkkənin fəthi arasındakı iki il ərzində müşriklərin çoxu müsəlman olmuş, sülh müqaviləsindən iki il sonra Xeybər və ətraf kəndlər müsəlmanlar tərəfindən fəth edilmiş, müsəlmanların şöhrəti daha da artmışdı. Sülh müqaviləsinin şərtləri müşriklər tərəfindən pozulduqdan sonra hicrətin səkkizinci ili Peyğəmbər (s) Məkkəni fəth etmək üçün hərəkətə keçmişdi. Bu dəfə isə qoşun min dörd yüz deyil, on iki min nəfərdən ibarət olmuşdur.[3] Bundan başqa, Peyğəmbər (s) hicrətin yeddinci ili o dövrün qabaqcıl dövlətləriniə öz qasidlərini göndərməklə həmin ölkələrin başçılarını İslama dəvət etmiş, bu vasitə ilə dininin cahanşümul bir din olduğunu, digər şəriətlərin dövrünün artıq başa çatdığını, hər kəsin sonuncu səmavi şəriətə tabe olmalı olduğunu elan etmişdir.[4] Peyğəmbərin günahı nə olmuşdu? “Zənb” sözü hər zaman günah mənasında işlənmir. Əslində, “zənb” acı nəticələri olan davranışa, “məğfirət” (bağışlamaq) isə nəyinsə üzərinə pərdə salınmasına deyilir. Məhz elə buna görə də “günahın bağışlanılması” deyilərkən onu örtmək və üzərinə pərdə çəkmək nəzərdə tutulur. Böyük ehtimalla burada “Peyğəmbərin günahı” deyilərkən kafirlərə etdiyi dəvətin təhlükəli nəticələri nəzərdə tutulur. Kafirlər Peyğəmbərin (s) təxribatçı bir adam olduğunu düşünüb imkanları çatdığı qədər onu məhv edəcəklərini qarşılarına məqsəd qoymuşdular. Ancaq Allah Məkkənin fəthi və kafirlərin süquta uğraması ilə nəticələnən Hüdeybiyyə sülhü ilə Qüreyşin bütün qüdrətini əlindən alır və nəticədə, müşriklərin düşüncələrində Peyğəmbərlə (s) bağlı təsəvvür etdikləri günahların üstünü örtür, onu Qüreyşin şərindən qoruyur.[5] Sənə beyət edənlər Allaha beyət etmiş olurlar. Allahın əli onların əllərinin üstündədir. Kim əhdini pozsa, təkcə öz ziyanına pozmuş olar. Kim də Allahla bağladığı əhdinə sadiq qalsa, Allah tezliklə ona böyük mükafat verər. Tezliklə geri qalmış bədəvi ərəblər sənə: “Var-dövlətimiz və ailələrimiz başımızı qatdı. Bizim üçün bağışlanma dilə!” – deyəcəklər. Onlar qəlblərində olmayanları dilləri ilə deyirlər. De: “Əgər Allah sizə bir zərər yetirmək və ya bir xeyir vermək istəsə, sizi ondan kim qoruya bilər?” O, sizin nə etdiyinizdən xəbərdardır. Siz elə güman edirdiniz ki, Peyğəmbər və möminlər heç vaxt öz ailələrinə qayıtmayacaqlar. Bu, qəlbinizdə gözəl göstərilmiş və siz pis fikrə düşmüşdünüz. Nəhayət, siz (Şeytanın tələsinə düşüb) məhv oldunuz. Allaha və Onun elçisinə iman gətirməyənin (sonu Cəhənnəmdir). Çünki Biz kafirlər üçün şölələnən od hazırlamışıq. Göylərin və yerin hökmranlığı Allaha məxsusdur. O, istədiyini bağışlayır, istədiyinə də əzab verir. Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Siz qənimətləri götürməyə getdiyiniz zaman (Hüdeybiyyə səfərindən) geri qalanlar: “Qoyun biz də sizin arxanızca gələk!” – deyirlər. Onlar Allahın sözünü dəyişdirmək istəyirlər. De: “Siz əsla bizim arxamızca gəlməməlisiniz. Allah əvvəldən belə demişdir”. Onlar: “Xeyr, siz bizə həsəd aparırsınız”– deyirlər. Amma onlar çox az anlayırlar. ———————————————————————————— Rizvan beyəti: Bu surənin birinci ayəsini şərh edərkən yazırlar ki, Peyğəmbər (s) və müsəlmanlar Hüdeybiyyəyə çatanda Osman, Əbu Süfyanın qohumlarından olduğu, elçiliyinin təsiri olacağı ehtimal edildiyi üçün Peyğəmbər (s) tərəfindən Məkkəyə gedib müsəlmanların müharibə etmək üçün gəlmədiklərini Məkkə böyüklərinə çatdırmaq məqsədilə oraya göndərilir. Müşriklər Osmanı Məkkədə bir qədər yubandırırlar. Bu da müsəlmanlar arasında onun ölüm xəbərinin yayılmasına səbəb olur. Əgər bu xəbər doğru olsaydı, deməli, qüreyşlilər bu addımla müharibə elanı vermişdilər. Buna görə də Peyğəmbər (s) buyurur: “Bu tayfa ilə döyüşməyənə qədər biz buradan getməyəcəyik”. Bu planın çox böyük əhəmiyyət daşıdığını çatdırmaq üçün onlardan beyətlərini təzələməsini istəyir. Müsəlmanlar orada bir ağacın altına toplaşıb Peyğəmbərə (s) beyət edir, meydandan qaçmayacaqlarına və gücləri çatana qədər düşmənlə mübarizə aparacaqlarına söz verirlər. Bu hadisədən xəbər tutan düşmənlər bərk qorxuya düşür və istəmədən sülhə razılıq verirlər. Sözügedən beyətin “Rizvan beyəti” (razılıq beyəti) adlandırılması bu surənin 18-ci ayəsində qeyd edilən “möminlər (Hüdeybiyyədə) ağac altında sənə beyət edərkən Allah onlardan razı qaldı” cümləsi ilə bağlıdır.[6] Beyət, beyət edənlə beyəti qəbul edən arasındakı razılaşmaya, sazişə, müqaviləyə deyilir. Sazişə əsasən beyət edənlər beyət olunana itaət göstərməli, tabe olmalı, onu himayə və müdafiə etməlidirlər. Bəziləri beyəti bir növ seçkilərə bənzədirlər. Halbuki seçki sistemi beyətin tam əksidir. Seçki, seçilən üzərinə məsuliyyət yükləmək, onu vəzifəyə təyin etmək, başqa sözlə, seçilənə bir növ vəkillik verməkdir. Əlbəttə, seçki seçici üçün də bəzi vəzifələr yaradır. Halbuki beyət belə deyil. İnsanlar vəzifəsi və məsuliyyəti olan şəxsə vəfalı olduqlarını elan edirlər. Buna görə də beyət olunan beyətini götürməyənə qədər beyət edənlər beyətlərini poza bilməzlər. Lakin seçki sistemində seçicilər əksər hallarda, seçdikləri şəxsi tuduğu vəzifədən kənarlaşdıra bilərlər. Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, Allah tərəfindən təyin edilmiş Peyğəmbər (s) və imamların (ə) beyətə heç bir ehtiyacı yoxdur. Beyət edib-etməmələrindən asılı olmayaraq, insanların onlara itaət göstərməsi Allahın buyurduğu vacib əmrdir. Peyğmbər (s) və imamların (ə) beyət alması isə insanların ilahi rəhbərlərə vəfalı olduqlarını elan etmələri üçündür. Beyəti pozmaq böyük günahlardandır. Hədislərdə bu əməlin ilahi əzaba səbəb olan həlakedici günahlardan olduğu qeyd edilmişdir. İslam fiqhində Peyğəmbər (s) və imamlardan (ə) qeyrisinə beyət edilməsi məsələsi yoxdur. Vəliyyi-fəqihin rəhbərliyinə gəldikdə isə, o, ümumi olaraq məsum imam tərəfindən təyin edildiyi üçün beyətə lüzum yoxdur. İnsanların vəliyyi-fəqihə itaət göstərməsinin beyətlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Vəliyyi-fəqihə tabe olmaq Allahın hökmünə əməl etməkdir.[7] Hər şeyin hazırını güdən əhd pozanlar: Peyğəmbər (s) Hüdeybiyyədən qayıtdıqdan sonra Allahın əmri ilə Hüdeybiyyədə iştirak etmiş müsəlmanlara Xeybərin fəthini müjdə verir və bu döyüşdə yalnız Hüdeybiyyəyə gedən şəxslərin iştirak edəcəyini, qənimətlərin yalnız həmin şəxslərə aid olacağını, Hüdeybiyyəyə getməkdən boyun qaçıranlara həmin qənimətlərdən heç bir pay verilməyəcəyini elan edir. Ancaq qorxaq dünyapərəstlər Peyğəmbərin (s) yaxın gələcəkdə baş verəcək müharibədə qalib gələcəyini və çoxlu qənimətlər əldə ediləcəyini anlayıb Peyğəmbərin (s) yanına gəlir, keçmiş səhvlərini düzəltmək, məsuliyyət yüklərini yüngülləşdirmək bəhanəsi ilə bu döyüşdə iştirak etmək üçün icazə istəyirlər. Ancaq Quran ayələrinin daha əvvəl nazil olub, onların sirlərini üzə çıxarmasından xəbərləri olmur. Xülasə, tarixi mənbələrin yazdığına görə Peyğəmbər (s) Xeybər qənimətlərini yalnız Hüdeybiyyə iştirakçıları arasında bölür, hətta Hüdeybiyyədə olduğu halda, Xeybərdə iştirak edə bilməmiş Cabir ibn Abdullah Ənsariyə də bu qənimətlərdən pay verir.[8] Geri qalan ərəblərə de: “Tezliklə çox qüvvətli və döyüşkən bir tayfaya qarşı (döyüşməyə) çağırılacaqsınız. Onlar müsəlman olana qədər siz onlarla döyüşəcəksiniz. Əgər itaət etsəniz, Allah sizə gözəl bir mükafat verər. Yox, əgər daha əvvəl boyun qaçırdığınız kimi boyun qaçırsanız, sizi ağrılı-acılı bir əzabla cəzalandırar”. (Əgər döyüşdə iştirak etməsə,) kora, çolağa, bir də xəstəyə heç bir günah yoxdur. Kim Allaha və Onun elçisinə itaət etsə, onu ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edər. Kim boyun qaçırsa, onu ağrılı-acılı bir əzaba düçar edər. Möminlər ağac altında sənə beyət edərkən Allah onlardan razı qaldı. Allah onların qəlbində gizli qalanı bildi, onların qəlbinə rahatlıq nazil etdi və onları yaxın bir zəfərlə mükafatlandırdı. Üstəlik əldə edəcəyiniz çoxlu qənimətlərlə (mükafatlandırdı). Allah məğlubedilməzdir, müdrikdir. Allah sizə əldə edəcəyiniz çoxsaylı qənimətlər vəd etdi. Ancaq onlardan birini sizə daha tez nəsib etdi, möminlərə bir ibrət olsun və sizi doğru yola yönəltsin deyə insanların (düşmənlərin) təcavüzkar əllərini sizdən çəkdi. Sizin qüdrətiniz çatmayan, ancaq Allahın qüdrətinin əhatə etdiyi başqa qənimətləri və fəthləri də (nəsib etdi). Allah hər şeyə qadirdir. Əgər kafirlər (Hüdeybiyyədə) sizinlə vuruşsaydılar, mütləq, arxaya dönüb qaçardılar. Sonra da onlar özlərinə nə bir himayədar, nə də bir yardımçı tapardılar. Bu, Allahın əzəldən olmuş bir ənənəsidir. Sən Allahın qoyduğu qaydalarda (heç vaxt) bir dəyişiklik tapa bilməzsən. ——————————————————————————— Qüvvətli və döyüşkən tayfa: Peyğəmbər (s) zamanında Hüdeybiyyə və Xeybər müharibəsindən sonra müşriklərlə Məkkənin fəthi və Hüneyn müharibəsindən başqa elə də mühüm bir müharibə olmadığını nəzərə alsaq, bu ayədə məhz həmin iki hadisəyə, xüsusilə Hüneyn döyüşünə işarə edildiyini deyə bilərik. Hüneyn döyüşündə Həvazin və Bəni-Səd tayfalarının çox igid kişiləri iştırak etmişdi.[9] Döyüşdən azad edilənlərə aid hökmlər: Müharibəyə getməyənlər arasında bədən üzvlərindən hər hansı birini itirmiş və ya xəstə olan, ümumiyyətlə cihadda iştirak edə bilməyən insanlar da var idi. Onların haqlarının kəsilməsi səhv olardı. Bu ayədə onların üzrlü olduqlarından danışılır. Bəzi təfsirçilər yazırlar ki, döyüşdən boyun qaçırmış insanları təhdid edən əvvəlki ayə nazil olduqdan sonra bir dəstə əlil Peyğəmbərin (s) yanına gəlib deyir: “Ey Allahın rəsulu, bizim vəzifəmiz nədir?” Bu ayə nazil olur və onların vəziyyətinə aydınlıq gətirilir. Əlbəttə, təkcə cihad deyil, bütün ilahi vəzifələrin ümumi şərtləri var, həmin şərtlərdən biri də güc və qüdrət şərtidir. “Bəqərə” surəsinin 286-cı ayəsində bu məsələ ümumi qanun şəklində qeyd edilmişdir: “Allah hər kəsin üzərinə yalnız gücü yetdiyi qədər məsuliyyət qoyur.” Əslində bu insanlar cihad meydanında iştirak etməkdən azad olsalar da, gücləri çatan qədər İslamın güclənməsinə və ilahi hədəflərin daha geniş yayılmasına çalışmalıdırlar. “Tövbə” surəsinin 91-ci ayəsində belə buyurulur: “Allaha və Onun elçisinə qarşı xeyirxah olacaqları təqdirdə acizlərə, xəstələrə və (döyüşdə) xərcləmək üçün vəsait tapa bilməyənlərə (döyüşdə iştirak etmədikləri üçün) heç bir günah yoxdur.” Yəni onların əlindən heç bir iş gəlmirsə, ən azı dillərini bu yolda əsirgəməməlidirlər. Bu da onu göstərir ki, hər kəs gücü çatdığı qədər çalışmalıdır. Başqa sözlə desək, döyüşdən azad edilmişlər ön cəbhədə heç nə edə bilməsələr də, arxa cəbhəni möhkəm qorumalıdırlar. Yaddan çıxarmamalıyıq ki, korluq, topallıq və ciddi xəstəliklərə görə üzrlü olmaq yalnız cihada aiddir. Müdafiə məsələsində hər kəs gücü və imkanı çatdığı qədər İslam sərhədlərini, öz canlarını qorumalıdırlar. Bu məsələdə heç bir istisna yoxdur.[10] Xeybər döyüşü: Ayədə “beyət” deyilərkən bu surənin 10-cu ayəsinin izahı zamanı haqqında məlumat verilən “Rizvan beyəti” nəzərdə tutulur. “Onları yaxın bir zəfərlə mükafatlandırdı” cümləsi ilə Hüdeybiyyə sülhündən bir neçə sonra ay baş vermiş Xeybər hadisəsinə işarə edilmişdir. Peyğəmbər (s) Hüdeybiyyədən qayıtdıqdan sonra hicrətin yeddinci ilininin zilhiccə ayını tam və məhərrəm ayının bir hissəsini Mədinədə qalır, sonra Hüdeybiyyədə iştirak etmiş min dörd yüz nəfərlə birlikdə İslama qarşı aktiv fəaliyyət göstərən, anti-islam hərəkatlarını qızışdıran Xeybər adlı mərkəzə doğru hərəkətə keçir. Əslində, Peyğəmbər (s) çoxdan idi ki, bu fəsad mərkəzinə hücum etmək üçün əlverişli fürsət axtarırdı. Həmin ərəfədə Peyğəmbərin (s) ciddi baş ağrıları olurdu, hətta iki gündən birini çadırdan çölə çıxa bilmirdi. Həmin vaxt bayrağı əlinə alan Əbu Bəkr müsəlmanlarla birlikdə yəhudi qoşunlarının üzərinə hücum çəkir, ancaq nəticə almadan geri dönür. Növbəti dəfə bayrağı Ömər götürür, müsəlmanlar əvvəlkindən daha kəskin döyüş aparırlar, ancaq nəticə almadan geri dönürlər. Üçüncü gün Peyğəmbər (s) bayrağı İmam Əliyə (ə) tapşırır. İmam Əli (ə) qalanın başçısı Mərhəbi məğlub edir, güclü bir təkanla qalanın qapısını yerindən qoparır, müsəlmanlar qalaya girib onu fəth edirlər. Yəhudilər təslim olur və bu hərəkətləri müqabilində Peyğəmbərdən (s) onların canlarını bağışlamasını istəyirlər. Peyğəmbər (s) də bu istəyi qəbul edir. Müsəlmanlar bu döyüşdə çoxlu qənimətlər əldə edirlər. Ancaq gəlirlərinin yarısını müsəlmanlara vermək şərti ilə bağ və ərazilərini Peyğəmbər (s) onların özlərinə qaytarır.[11] Sizi onların üzərində qalib etdikdən sonra, Məkkənin göbəyində onların əlini sizdən, sizin də əlinizi onlardan çəkən Odur. Allah sizin nə etdiklərinizi görəndir. Onlar kafirlər, sizi Məscidul-hərama buraxmayan və qurbanlıq heyvanlarınızın qurbangaha gedib çatmasına imkan verməyən kimsələrdir. Əgər (Məkkədə) tanımadığınız mömin kişi və mömin qadınları bilmədən tapdalayıb əzmək və bilməməzlik ucbatından xətaya yol vermək təhlükəsi ilə qarşılaşmasaydınız (Allah bu müharibəyə əsla mane olmazdı) Lakin Allahın məqsədi istədiyini Öz rəhmətinə daxil etməkdir. Əgər möminlər və kafirlər (Məkkədə) bir-birindən ayrılsaydı, Biz kafirlərə ağrılı-acılı bir əzab verərdik. Kafirlər qəlblərində Cahiliyyət qəzəbi və lovğalığına qapıldıqları zaman Allah Öz elçisinə və möminlərə rahatlıq və təskinlik nazil etdi, onlara təqva ruhunu bəxş etdi. Onların buna daha çox haqqı var idi və ona layiq idilər. Allah hər şeyi bilir. Allah Öz elçisinə yuxuda göstərdiyini gerçəyə çevirdi. Allahın istəyi ilə, siz son dərəcə əmin-amanlıq içində, başlarınızı qırxdırmış və ya qısaltmış halda, heç kəsdən qorxmadan, çəkinmədən, hökmən, Məscidül-hərama daxil olacaqsınız. Allah sizin bilmədiklərinizi bilirdi (təxirə salmaqda bir hikmət var idi). O, bundan qabaq (Məkkəyə girməzdən əvvəl sizə) yaxın bir qələbə də bəxş edəcəkdir. (İslamı) bütün dinlərə qalib etsin deyə Öz elçisini hidayətlə və haqq dinlə göndərən Odur. Allahın bu məsələyə şahidliyi kifayətdir. ———————————————————————————— Hüdeybiyyə sülhünün nəticələrindən biri: Bu sülh Quranın təsvir etdiyi kimi, parlaq qələbənin təzahürlərindən biri idi. Yetərli qədər döyüş ləvazimatı olmayan az sayda bir dəstənin dəfələrlə Mədinəyə hücum çəkmiş, müsəlmanları məhv etmək üçün ciddi cəhdlər göstərmiş bir düşmənin torpaqlarına daxil olması, nəticədə, düşmənin qorxu içində sülh təklif etməsi böyük bir hadisədir. Heç kəsin burnu belə qanamadan qüdrətli bir düşmən üzərindən aşkar qələbə qazanmaqdan böyük fəth ola bilməz! Hüdeybiyyə sülhü bütün Ərəbistan yarımadasında Qüreyş üçün məğlubiyyət, müsəlmanlar üçün isə qələbə hesab edilirdi. Allah Quranda Məkkə şəhərində qarşıdurma olmayacağını təkidlə buyurur. Bu israr və təkidlə iki mühüm nüansa işarə edilə bilər: 1. Məkkə düşmənin qüdrət mərkəzi idi. Qaydaya görə onlar bu əlverişli fürsətdən isitfadə etməli və müsəlmanlara hücum çəkməli idilər. Necə deyərlər, onlar müsəlmanları göydə axtarırdılar, əllərinə yerdə düşmüşdülər. Onları öz yerlərində yaxalamışkən asanlıqla buraxmamalı idilər. Ancaq Allah bu qüdrəti onlardan alır. 2. Məkkə Allahın əmin-aman yeri idi. Əgər orada qarşıdurma olsaydı, qan tökülsəydi, Kəbə evinə hörmətsizlik olardı, digər tərəfdən, müsəlmanlara bu müqəddəs məkanın ənənəvi təhlükəsizliyini pozmaları böyük bir nöqsan və eyib sayılardı. Allahın Peyğəmbərə (s) və müsəlmanlara bəxş etdiyi ən böyük nemətlərdən biri bu idi ki, Hüdeybiyyə hadisəsindən sonra Məkkənin fəthini onlara heç bir qan tökülmədən bağışladı.[12] Əgər möminlər və kafirlər (Məkkədə) bir-birindən ayrılsaydı, Biz kafirlərə ağrılı-acılı bir əzab verərdik: Bu ayədə İslamı qəbul etmiş, lakin müəyyən səbəblərdən hicrət etməyib Məkkədə qalmış mömin kişi və qadınlara işarə edilir. Əgər müsəlmanlar Məkkəyə hücum etsəydilər, Məkkədə olan bu müsəlmanların canı təhlükəyə düşər və müşriklər də rişxəndlə deyərdilər: İslam ordusu nə öz müxalifinə rəhm edir, nə də davamçısına və tərəfdarına. Bu, böyük bir utanc olardı. Bu ayənin təfsirini ehtiva edən bir çox hədislərə əsasən bu ayədə hələ dünyaya gəlməmiş, kafirlər atalarının belində olan mömin insanların nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Həmin möminlərin sonradan dünyaya gəlməsi üçün Allah bu kafirləri cəzalandırmadı. Bir nəfər İmam Sadiqdən (ə) soruşur: “Əli (ə) Allah dinində güclü və qüdrətli deyildimi?” İmam (ə) buyurur: “Bəli, güclü idi.” Həmin şəxs: “Bəs nə üçün kafir və münafiqlərə qalib gəldikdən sonra onların kökünü kəsmədi? Buna nə mane oldu?” İmam (ə) buyurur: “Quranın bir ayəsi”. Həmin şəxs: “Hansı ayə?” – deyə soruşduqda İmam (ə) buyurur: “Əgər onlar ayrılsaydı, kafirlərə şiddətli əzab verərdik” ayəsi. Sonra əlavə edir: “Kafir və münafiqlərin belində Allahın əmanətləri var idi. Bu əmanətlərin dünyaya gəlməsi üçün Allah ataları öldürmədi… Habelə bu əmanətlər dünyaya gəlməyincə biz Əhli-beytin qaimi zühur etməyəcək.” Yəni Allah-taala bilir ki, onların övladlarından bir qrupu gələcəkdə öz iradə və ixtiyarı ilə iman gətirəcək, onlara görə ataları şiddətli əzabdan xilas edir. Bu ayədə həm Məkkədəki möminlərin kafirlərə qarışması, həm də atalarının belində olan möminlərə işarə edilməsi ilə də bağlı heç bir problem yoxdur.[13] Peyğəmbərin doğru yuxusu: Peyğəmbər (s) yuxuda görür ki, səhabələri ilə birlikdə ümrə ayinlərini yerinə yetirmək üçün Məkkəyə daxil olur. Bu yuxusunu səhabələrinə danışır. Hamısı sevinir. Ancaq Hüdeybiyyə sülhü baş verdiyi il, müşriklər Hüdeybiyyə ərazisində Məkkəyə gedən yolları müsəlmanların üzünə bağladıqları vaxt bəzi müsəlmanlarda Peyğəmbərin (s) də yuxusunun düz olmaması ilə bağlı şübhə yaranır. Peyğəmbər (s) buyurur: “Məgər mən sizə bu yuxunun məhz elə bu il baş verəcəyini dedim?” Nəzər nöqtəsi olan ayədə onların Mədinəyə dönüşünə işarə edilir və təkidlə Peyğəmbərin (s) yuxusunun doğru olduğu, bu hadisənin, hökmən, baş verəcəyi xəbər verilir.[14] Mühəmməd Allahın elçisidir. Onunla birlikdə olanlar kafirlərə qarşı sərt, öz aralarında isə mərhəmətlidirlər. Sən onları hər zaman Allahdan lütf və razılıq diləyərək rüku edən, səcdəyə qapanan halda görərsən. Əlamətləri isə üzlərində olan səcdə izidir. Bu, onların Tövratdakı və İncildəki vəsfidir. Onlar cücərtisini üzə çıxarıb, gövdəsi üzərində möhkəm dayanması və əkinciləri heyran edəcək qədər artması üçün gücləndirən əkinə bənzədilmişlər. Bu, kafirləri qəzəbləndirmək üçündür. Allah onlardan iman gətirib yaxşı işlər görənlərə bağışlanma və böyük bir mükafat vəd etmişdir. [1] Nümunə, c.22, səh.6 [2] Nümunə, c.22, səh.10 [3] Əl-Mizan, c.18, səh.256 [4] Mənşuri-cavid,c.7, səh.17 [5] Əl-Mizan, c.18, səh.257 [6] Nümunə, c.22, səh.43 [7] Nümunə, c.22, səh.71 [8] Nümunə, c.22, səh.57 [9] Nümunə, c.22, səh.61 [10] Nümunə, c.22, səh.62 [11] Nümunə, c.22, səh.83 [12] Nümunə, c.22, səh.89 [13] Nümunə, c.22, səh.89 [14] Nümunə, c.22, səh.102

1 Oxu

QURANI KƏRIM 14.02.2025

“Muhəmməd” surəsi

“Muhəmməd” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Kafirlərin və (insanları) Allahın yolundan sapdıranların əməllərini (Allah) puça çıxarır. İman gətirib yaxşı işlər görənlərin, Rəbləri tərəfindən Mühəmmədə nazil edilən və tamamilə haqq-həqiqət olana inananların isə (Allah) günahlarından keçir və işlərini islah edir. Bu, ona görədir ki, kafirlər batilə uymuş, iman gətirənlər isə öz Rəblərindən gələn həqiqətə tabe olmuşlar. Beləcə, Allah insanlara onlara aid misallar çəkir. Döyüş meydanında (cinayətkar) kafirlərlə qarşı-qarşıya gəldiyiniz zaman boyunlarını vurun. Nəhayət, düşməni yetərli qədər qırıb zəiflətdikdən sonra əsirləri möhkəm bağlayın. Sonra ya (azad etməklə) onlara minnət qoyun, ya da fidyə alıb azad edin. Müharibəyə son qoyulanadək (bu vəziyyət davam etdirilsin). (Tədbir bax) budur! Əgər Allah istəsəydi, Özü onları cəzalandırardı. Lakin O, sizi biri-birinizlə sınağa çəkmək istəyir. Allah Öz yolunda öldürülənlərin əməllərini heç vaxt boşa çıxartmaz. Tezliklə onları doğru yola yönəldib vəziyyətlərini yaxşılaşdıracaq və onları haqqında danışdığı Cənnətə daxil edəcəkdir. Ey iman gətirənlər! Əgər siz Allaha (Onun dininə) kömək göstərsəniz, O da sizə köməklik göstərər və addımlarınızı möhkəmlədər. Kafirlərə ölüm olsun! Əməlləri puça çıxsın! Bu ona görədir ki, onlar Allahın nazil etdiyinə nifrət etdilər, O da onların əməllərini puça çıxartdı. Məgər onlar yer üzündə gəzib dolaşıb özlərindən əvvəlkilərin aqibətinin necə olduğunu görmürlər? Allah onları həlak edib. Kafirlərə də buna bənzər əzablar olacaq. Bu, ona görədir ki, Allah möminlərin rəhbəri və himayəçisidir. Kafirlərin isə heç bir himayəçisi yoxdur. ————————————————————————————— “Muhəmməd” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surədə kafirlərin mənfur xüsusiyyətləri ilə möminlərin gözəl xüsusiyyətləri və yaxşı davranışları müqayisə edilir, kafirlərin acı, möminlərin isə xoşbəxt aqibəti haqqında məlumat verilir. Bununla yanaşı cihadın bəzi qaydaları da bəyan edilir.[1] İslamda quldarlıq: Bu ayəyə görə müharibədə əsir götürülmüş adamları öldürmək olmaz. Müsəlmanların rəhbəri müəyyən şərtlər daxilində onların bəzisini heç bir əvəz ödənilmədən, bəzisini isə müəyyən əvəz müqabilində azad edə bilər. Bu əvəz əslində düşmənin ödəməli olduğu bir kompensasiyadır. İslamda bunlardan başqa üçüncü bir hökm də var ki, həmin hökmə əsasən döyüşdə götürülmüş əsirlər qula çevrilir. Əlbəttə, bu, məcburi hökm deyil, yalnız İslam rəhbəri xüsusi şərtlər daxilində lazım bildiyi təqdirdə bu qayda tətbiq edilir. Bəlkə də məhz elə buna görədir ki, Quranda bu mövzu açıq şəkildə qeyd edilməmiş və bu haqda yalnız hədislərdə məlumat verilmişdir. Quldarlıq İslam peyğəmbərinin (s) zamanında mövcud olmuşdur. Bəziləri bunu İslama nöqsan tutaraq bildirirlər ki, İslam özündə bu qədər yüksək insani dəyərləri ehtiva etdiyi halda, nə üçün quldarlığı ləğv etmədi? Qəti və ümumi hökm verərək qulların qeyd-şərtsiz azadlıqlarını elan etmədi? Yaddan çıxarmamalıyıq ki, şəxsin və ya cəmiyyətin dərinliklərinə qədər kök atmış hər hansı yanlış bir ənənəni kökündən qoparıb ləğv etmək üçün tədrici proqram lazımdır. Əks təqdirdə, həmin ənənənin gözlənilmədən ləğv edilməsi mənfi nəticələr verir. O dövrdə quldarlıq cəmiyyətlərin əsas ənənəsi hesab edilirdi, insanların əksər hissəsini qullar təşkil edirdi. Əgər İslam ümumi şəkildə bütün qulların azad olduğunu elan etsəydi, gözlənilmədən böyük bir işsizlər ordusu yaranacaqdı, nəticədə onların öz həyatları təhlükəyə düşəcəkdi, cəmiyyət darmadağın olacaqdı, məhrumiyyət təzyiqləri hər tərəfi bürüyəcəkdi, hər tərəfdə qarşıdurmalar yaranacaq, qan töküləcəkdi. Buna görə də onlar tədricən azad edilərək cəmiyyətə hazır şəkildə qoşulmalı idilər. Bununla da həm onların özləri, həm də cəmiyyət məhv olma təhlükəsindən xilas olmalı idi. İslam quldarlığın mənbəyini bağlamış, yalnız müharibədə götürülən əsirlərin qul edilməsinə icazə vermişdi. Bu da məcburi xarakter daşımırdı. Bunun da səbəbi həmin vaxt həbsxanaların olmaması ilə izah edilir. Yəni vəziyyətləri aydınlaşana qədər əsirləri saxlamaq üçün yerlər yox idi. Yeganə çıxış yolu onları ailələr arasında bölüşdürb qul kimi saxlamaq idi. Təbii ki, bu şərait əvəzləndiyi təqdirdə müsəlmanların rəhbərinin əsirlərin qul edilməsinə hökm verməyə heç bir ehtiyac olmazdı. Müəyyən şərtlər altında onları ya fidyə ilə, ya da fidyəsiz azad etdirərdi. Ümumiyyətlə, İslam qulların azad edilməsi ilə bağlı çox böyük bir proqram tənzimləmişdir. Əgər müsəlmanlar həmin proqrama əməl etsəydilər, çox qısa zaman ərzində bütün qullar azad edilib İslam cəmiyyətinə qoşulardılar. Bu proqramın bəzi əsas prisipləri bunlardır: 1. Zəkatın sərf olunduğu yerlərdən biri qul azad etməkdir. 2. Qullar öz sahibləri ilə bağladıqları müqaviləyə əsasən öz məvacibləri qarşılığında azad edilə bilərdilər. 3. Qul azad etmək İslamda ən mühüm ibadətlərdən və ən xeyirli əməllərdən hesab edilir. İslam öndərləri bu işdə hər kəsdən öndə getmiş, qul azad etmək üçün kiçik bir bəhanə gəzmişlər. 4. İslamda bir çox qayda pozuntularının cəzası qul azad edilmə təyin edilmişdir. Orta əsrlərdə qullar öz azadlıqlarına İslamın hesablanmış proqramı əsasında nail olmuşlar. İslam onların hüquqlarını bərpa etmək üçün böyük addımlar atmış, onlara yüksək ehtiram göstərmişdir. Belə ki, Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “İnsan əlinin altında olan qardaşına öz yediyindən verməli, öz geyindiyindən geydirməli, onu gücü çatdığından artığı ilə yükləməməlidir.”[2] Allah iman gətirib yaxşı işlər görənləri ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edər. Kafirlər isə dünyanın ötəri ləzzətindən istifadə edər, heyvan kimi yeyib-içərlər. Sonda onların yeri oddur! Səni qovub çıxaran şəhərindən daha qüvvətli neçə-neçə şəhərlər var idi ki, Biz onları məhv etdik və onlara bir kömək edən də olmadı. Öz Rəbbi tərəfindən (vəhy edilmiş) aydın dəlilə istinad edən şəxs əməllərinin çirkinliyi gözünə gözəl göstərilən və nəfslərinə uyan şəxs kimi ola bilərmi?! Müttəqilərə vəd olunan Cənnətin vəsfi belədir; orada qoxumayan saf və xalis sudan çaylar, dadı dəyişməyən süddən çaylar, içənlərə ləzzət verən (pak) şərabdan çaylar və süzülmüş baldan çaylar vardır. Orada onları hər cür meyvə və Rəbləri tərəfindən bağışlanma gözləyir. Məgər onlar od içində həmişəlik qalan və içlərini parça-parça edən qaynar su içirdiləcək şəxslər kimi ola bilərlərmi? Onların arasında səni dinləyənlər də var. Ancaq sənin yanından çıxdıqda elm verilmiş şəxslərə istehza ilə deyərlər: “İndi (bu kişi) nə dedi?” Bunlar o adamlardır ki, Allah onların qəlbinə möhür vurmuş, özləri də nəfslərinə tabe olmuşlar. Doğru yolla gedənlərə gəldikdə isə, (Allah) onlara hidayətini artırar və onlara təqva ruhu bağışlayar. Məgər onlar (kafirlər) yalnız Qiyamətin qəfildən gəlməsini (və onların məhz bundan sonra iman gətirməsini) gözləyirlər? Artıq onun əlamətləri gəlmişdir. Ancaq gəlib yetişdiyi zaman xatırlamalarının (və imanlarının) onlara heç bir faydası olmayacaq? Bil ki, Allahdan başqa heç bir məbud yoxdur. Həm özünün, həm də mömin kişilərlə mömin qadınların günahlarının bağışlanmasını dilə. Allah gəzib-dolaşdığınız yeri də, qərarlaşdığınız məskəni də bilir. ————————————————————————————— Cənnətdəki dörd çay: Ayələrdən Cənnətdə hər birinin özünəməxsus dad və faydası olan müxtəlif çay və bulaqların mövcud olduğu məlum olur. Nəzər nöqtəsi olan ayədə onların dördünün adı çəkilmişdir. Bu dörd növün adı çəkilərkən “çaylar” ifadəsinin işlədilməsi onların hər birinin bir deyil, çox olduğundan xəbər verir. Əslində Cənnət nemətlərinin dünya həyatına xas ifadələrlə təsvir edilməsi qeyri-mümkündür. Sözlər onları tam və dolğun şəkildə ifadə etməyə acizdir, yalnız cüzi bir bənzətmə yaratmağa kifayət edir.[3] Bəlkə də elə ayənin orijinalında “Cənnət məsəli…” ifadəsinin işlədilməsinin səbəbi məhz budur. Yəni həqiqi Cənnət sözlərlə ifadə edilməkdən çox-çox yüksəkdə dayanır. Sadəcə onunla bağlı təsəvvür yaratmaq üçün bənzətmədən istifadə edilmişdir. “Səcdə” surəsinin 17-ci ayəsində belə buyurulmuşdur: “Etdikləri əməllərin mükafatı kimi onlar üçün göz oxşayacaq nələrin gizlədildiyini heç kəs bilmir.”[4] Bu ayədə dörd Cənnət çayından axan dörd içkiyə işarə edilmişdir: susuzluğu yatırtmaq üçün su, qidalanmaq üçün süd, şadlıq, sevinc və yüksək əhval-ruhiyyə üçün pak şərab, güc və ləzzət üçün bal. Əlbəttə bu içkilər dünyadakı bənzərlərindən tamamilə fərqlənir. Dünyadakı sular bir müddət keçdikdən sonra qoxularını və dadlarını dəyişir, dünyadakı süd bir müddətdən sonra xarab olur, dünyadakı şərablar acı dadır, məstlik gətirir, dünyadakı ballar çox vaxt xalis olmayanla qarışır, amma Cənnət içkilərində bu qüsurların heç biri yoxdur. Cənnət elə bir yerdir ki, orada ən kiçik xoşagəlməzlik belə yoxdur.[5] Qiyamətin əlamətləri: “Əşrat” mənası əlamət olan “şərt” sözünün cəmidir. Şərt bir hadisənin baş verməsinin başqa bir fenomenin mövcudluğundan asılı olmasına deyilir. Belə ki, həmin fenomenin varlığı artıq növbəti hadisənin baş verəcəyindən xəbər verir. Deməli, Qiyamət əlamətləri Qiyamətin baş verməsi üçün zəruri olan hadisələrdir. Bəlkə də “əlamətlər” deyilərkən insanın yaranması, insan növünün əməlisaleh, günahkar, təqvalı və cinayətkarlara bölünməsi kimi həqiqətlərdir. Çünki bu təsnifatın Allahın qəti mühakiməsinə ehtiyacı vardır. Allah həmin mühakiməsində onları bir-birindən fərqləndirir, hər birinə layiq olduğu qarşılığı verir. İnsanların ölməsi Qiyamət əlamətlərindən ola bilər. Çünki Qiyamət əlamətlərindən biri hər kəsin ölümü dadmasıdır. Hamı ölməsə, Qiyamət qopmaz.[6] Bəziləri hesab edir ki, “artıq onun əlamətləri gəlmişdir” cümləsində bütün əlamətlərin Peyğəmbər (s) dövründə nazil olması nəzərdə tutulmamışdır. Cümlədə onların Qiyamətin yaxınlaşdığından xəbər verən bəzisinin aşkar olması, qalan hissəsinin isə gələcəkdə aşkar olacağı nəzərdə tutulmuşdur. Bu mülahizəyə əsasən bəziləri hesab edir ki, sözügedən ayədə “Qiyamətin şərtləri” deyilərkən Peyğəmbərin (s) öz qiyamı nəzərdə tutulur. Bunu Peyğəmbərin (s) öz hədisi də təsdiq edir: “Mən və Qiyamət bu ikisi kimi qaldırılmışıq”. Peyğəmbər (s) bu cümləni dedikdən sonra orta barmaqla şəhadət barmağını göstərmişdir. Bəziləri Peyğəmbər (s) zamanında baş vermiş “Ayın bölünməsi” və sair kimi hadisələri bu əlamətlərdən saymışlar. Bir çox hədislərdə bəzi günahların yayılması da Qiyamət əlamətlərindən biri kimi təqdim edilmişdir. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Elmin aradan qalxıb, cəhalətin aşkar olması, şərabın içilməsi və zinanın artması Qiyamətin əlamətlərindəndir.” Hətta İmam Mehdinin (ə) qiyamı kimi mühüm hadisələr də Qiyamətin əlamətlərindən hesab edilir.[7] Möminlər: “Nə üçün (cihada dair) bir surə nazil olmur?!” – deyirlər. Ancaq döyüşdən bəhs edən açıq-aydın bir surə nazil olan kimi qəlbində xəstəlik olan münafiqlərin sənə ölüm ayağında olan adam kimi baxdığını görərsən. Ölüm onlar üçün daha yaxşıdır. (Lakin) itaət və xoş söz onlar üçün daha xeyirlidir. Cihad əmri qətiləşdiyi zaman Allaha sadiq qalsaydılar, onlar üçün daha yaxşı olardı. Əgər (bu göstərişlərdən) üz çevirsəniz, yer üzündə yalnız fitnə-fəsad törədəcəyiniz və qohumluq əlaqələrini kəsəcəyiniz gözləniləcək. Onlar Allahın Öz rəhmətindən uzaqlaşdırdığı, qulaqlarını kar və gözlərini kor etdiyi adamlardır. Məgər onlar Quran haqqında düşünmürlər? Yoxsa qəlbləri qıfıllıdır? Hidayət yolu aydınlaşdıqdan sonra haqqa arxa çevirən şəxslərin çirkin əməllərini Şeytan onlara gözəl göstərib özlərini də uzun-uzadı arzularla aldatdı. Bu, ona görədir ki, onlar Allahın nazil etdiyinə nifrət edənlərə: “Biz bəzi işlərdə sizə itaət edəcəyik!” – dedilər. Halbuki Allah onların sirlərini bilir. Bəs mələklər onların üzlərinə və arxalarına vura-vura canlarını alanda halları necə olacaq? Bu, ona görədir ki, onlar Allahın qəzəbinə səbəb olan şeyə uydular və Onun razı qaldığı şeyə nifrət etdilər. Buna görə də (Allah) onların əməllərini puça çıxartdı. Yoxsa qəlblərində xəstəlik olanlar elə hesab edirdilər ki, Allah onların kin-küdurətini üzə çıxarmayacaq? ————————————————————————————– Cihad adından qorxmaq: Bu ayədə mömin və münafiqlərin cihad əmri qarşısındakı mövqeləri təsvir edilmişdir. Öncə belə buyurulur: “Möminlər: “Nə üçün (cihada dair) bir surə nazil olmur?!” – deyirlər.” Onlar cihad əmri verilən, möminlərin qəddar, qaniçən və məntiqsiz düşmənlərə qarşı necə davranacaqlarını müəyyən edən, ayələri qəlblərə hidayət nuru səpən, öz işığı ilə ruha və cana parlaqlıq bəxş edən surənin gəlməsini istəyirlər. Ancaq münafiqlər müharibə adını eşidən kimi bütün vücudlarını qorxu və iztirab bürüyür, az qalır ürəkləri ağızlarına gəlsin. Beyinləri donur, gözlərinin qarası can verən anda hərəkətsiz və diqqətlə baxan, kiprikləri qırpmadan açıq qalmış adamın gözlərinin qarası kimi bərələ qalır. Bu, qorxaq münafiqlərin vəziyyətini ifadə edən çox gözəl bir cümlədir. Niyə də belə olmasın? Birinci qrup möhkəm imana sahib olduğu üçün həm Allahın lütfünə, diqqətinə və yardımına ümid bəsləyir, həm də Onun yolunda ölməkdən çəkinmirlər. Onlar üçün cihad meydanı sevgiliyə qarşı sevginin izhar edildiyi, şərəf və üstünlük, istedadların çiçəkləndiyi, müqavimət və qələbə meydanıdır. Belə bir meydanda qorxuya yer yoxdur. Ancaq münafiqlər üçün cihad meydanı ölüm və yoxluq, bədbəxtlik, məğlubiyyət, dünya ləzzətlərindən ayrılıq, qorxulu və naməlum gələcəyi olan qaranlıq və zülmətlər meydanıdır.[8] Qohumluq əlaqələrinin kəsilməsi: Hədislərinin birində İmam Səccadın (ə) oğlu İmam Baqirə (ə) belə buyurduğunu görürük: “Qohumluq əlaqələrini kəsmiş adamla dostluq etmə. Çünki mən Allahın kitabının üç yerində ona lənət söyləndiyinin şahidi olmuşam. Allah-taala: “Əgər üz çevirsəniz…” – deyə buyurur.” Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Üç dəstə Cənnətə daxil olmayacaq: “Şərabxor, cadugər və qohumluq əlaqələrini kəsən şəxs.”[9] Quran düşüncə və əməl kitabıdır: Quranın bir çox ayəsində bu səmavi kitabın təkcə oxumaq üçün olan bir kitab olmadığı, əsas məqsədinin xatırlama, düşünmək, qorxutmaq, insanları qaranlıqlardan işığa çıxarmaq, şəfa, rəhmət və düz yola yönəltmək olduğu qeyd edilmişdir. Buna görə də Quran müsəlmanların həyat devizinə çevrilməli, onlar bu kitabı özlərinə rəhbər və nümunə seçməli, göstərişlərinə bircə-bircə əməl etməli, həyatlarının bütün istiqamətlərini onunla uyğunlaşdırmalıdırlar. Ayədə açıq şəkildə buyurulur ki, bu xəstə qəlbli münafiqlər Quranın ayələri haqqında dərindən düşünmədikləri üçün qara günə qaldılar. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, Qurandan istifadə etməsi üçün insanın bir növ özünü islah etməsinə ehtiyacı var. Çünki qəlblərdə nəfsani istəklər, təkəbbür və qürur, inadkarlıq və təəssübkeşlik qıfılı olarsa, haqqın nuru oraya daxil ola bilməyəcək. Möminlərin əmiri İmam Əli (ə) təqvalıların xüsusiyyətlərindən bəhs edən bir xütbəsində belə buyurmuşdur: “Gecə vaxtı ibadət etmək üçün qalxırlar, Quranı hissə-hissə, aramla, düşünə-düşünə oxuyurlar, oxuyarkən qəmlənir, dərdlərinin dərmanını onda axtarırlar, müjdə verilən bir ayəyə yetişdikdə sanki qarşılarında imiş kimi tamahsılanırlar, ruhları görmək həvəsi ilə qanadlanır, əzab qorxusu verilən ayəyə yetişdikdə qəlb qulaqlarını ona dikirlər, Cəhənnəmin fəryad və haray səsinin qulaqlarında dolaşdığını güman edirlər.”[10] Əgər Biz istəsəydik, onları sənə göstərərdik, sən də onları üzlərindən tanıyardın. Baxmayaraq ki, sən onları danışıq tərzlərindən tanıya bilərsən. Allah sizin əməllərinizi bilir. Biz aranızdakı həqiqi mücahidlərin və səbir edənlərin ayırd edilib üzə çıxarılması üçün sizin hamınızı, mütləq, sınayacaq və barənizdəki xəbərləri də yoxlayacağıq. Kafir olanlar, (insanları) Allah yolundan sapdıranlar və hidayət yolunu tanıdıqdan sonra Peyğəmbərə qarşı çıxanlar Allaha heç bir zərər vura bilməzlər. (Allah) tezliklə onların bütün əməllərini puça çıxaracaqdır. Ey iman gətirənlər! Allaha və Peyğəmbərə itaət edin və əməllərinizi puç etməyin! Kafirləri, (insanları) Allah yolundan sapdıranları, sonra da kafir kimi ölənləri Allah heç vaxt bağışlamayacaqdır. Siz də (cihadda) zəiflik göstərməyin və üstün olduğunuz halda, (düşmənləri rüsvayedici) sülhə çağırmayın! Allah sizinlədir. O, sizin əməllərinizi əskiltməz. Dünya həyatı oyun və əyləncədən başqa bir şey deyildir. Əgər iman gətirib təqvalı olsanız, O, mükafatlarınızı verər və sizdən mal-dövlətinizi istəməz. Əgər (Allah) sizdən bunu istəsə və hətta israr etsə, siz isə xəsislik göstərsəniz, kin-küdurətinizi üzə çıxardar. Budur, siz Allah yolunda xərcləməyə dəvət edilirsiniz. Bəziləriniz xəsislik edir. Kim xəsislik etsə, ancaq öz əleyhinə etmiş olar. Allah ehtiyacsızdır, siz isə möhtacsınız. Əgər boyun qaçırsanız, yerinizə sizə bənzəməyən başqa insanlar gətirər. ———————————————————————————– Münafiqləri danışıq tərzlərindən tanımaq olar: İnsanın nəyisə ürəyində uzun müddət gizli saxlaması, hətta eyham, işarə və səs tonu ilə də aşkara çıxarmaması qeyri-mümkündür. Hədislərinin birində İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Heç bir şəxs heç nəyi ürəyində gizli saxlamır, onu ən azı düşünmədən dediyi sözlərində və ya üz ifadələrində aşkar edir.” Quranın başqa ayələrində də münafiqlərin danışıq tərzini göstərən tikanları sözləri və ya şübhəli hərəkətlərindən söhbət açılmışdır. Bəzi təfsirçilər bu ayə nazil olduqdan sonra Peyğəmbərin (s) münafiqləri əlamətlərindən tanıdığını qeyd etmişlər. Peyğəmbərə (s) münafiqlərdən hər hansı biri öldükdən sonra ona namaz qılmaması, qəbrinin yanında dua etməməsi və günahlarının bağışlanmasını istəməməsi ilə bağlı verilmiş göstəriş bu iddianı təsdiq edən faktlardan biridir (Tövbə-84). Münafiqlərin əsl simalarını büruzə verdikləri yerlərdən biri cihad idi; döyüşdən əvvəl, köməklərin toplaşdığı vaxt, meydana getmək üçün hazırlıq, döyüş meydanı, düşmənin kəskin hücumları, döyüşdən sonrakı vaxt, qənimətlərin bölündüyü vaxt. Quranın çox ayələrində, xüsusilə “Tövbə” və “Əhzab” surələrində bu cəhətlərə işarə edilmişdir. İş o yerə çatmışdı ki, hətta adi müsəlmanlar da qeyd olunan məqamlarda onları tanıya bilirdilər. Münafiqlərin aşkar əlamətlərindən biri İmam Əliyə (ə) qarşı düşmənçilik idi. Əbu Səid Xudriyə istinad edilən bir hədisdə deyilir: “Danışıq tərzi” deyilərkən onların Əli ibn Əbutalibə qarşı nifrəti idi. Peyğəmbər (s) dövrünün münafiqlərini onların Əli ibn Əbutalibə qarşı olan nifrətləri ilə tanıyırdıq.” Əlbəttə, kişilər arasında ilk iman gətirmiş ilk möminə və canını İslam üçün ilk sipər edən bir şəxsə qarşı düşmənçilik münafiqlərin aşkar əlamətlərindən biri idi. Bu gün də münafiqləri danışıq tərzlərindən, mühüm sosial məsələlərdə, xüsusilə böhranlı vəziyyətlərdə və müharibələrdə əks mövqedə dayanmaları ilə tanımaq çox asandır. Danışıqlarına və davranışlarına azacıq diqqət yetirməklə onları tanımaq olar. Çox yaxşı olar ki, müsəlmanlar ayıq olsunlar, bu ayədən ilham alıb təhlükəli və kinli düşmənləri tanıyıb ifşa etsinlər.[11] Allaha itaətsizlik göstərmənin nəticəsi: Bu cümlədə bütün müsəlmanlara elan edilir ki, onları pak dininin keşikçiləri etmiş Allah-taalanın bu böyük nemətinin qədrini bilsinlər. Bu yük heç vaxt yerdə qalmır, əgər siz öz mövqeyinizin nə qədər böyük olduğunu dərk etmirsinizsə, bu böyük işə səhlənkar yanaşırsınızsa, Allah başqa bir xalqı sizin yerinizə, sizdən fədakar, malını və canını Allah yolundan verməyə sizdən daha hazırlıqlı olan bir xalqı seçib böyük missiyanı onlara həvalə edəcək. Təfsirçilər yazırlar ki, bu ayə nazil olduqdan sonra bir qrup səhabə Peyğəmbərə (s) dedi: “Bu ayədə nəzərdə tutulan insanlar kimlərdir?” Bu vaxt Salman Peyğəmbərin (s) yanında əyləşmişdi. Peyğəmbər (s) ənənəsinə uyğun olaraq əlini onun qıçının üstünə, başqa bir hədisə görə isə çiyninə vuraraq buyurur: “Bu kişi və onun qövmü nəzərdə tutulur? Canım əlində olana and olsun ki, əgər iman Sürəyyə ulduzundan asılı olsa da, Farsdan olan bir qrup kişi onu əldə edəcək.” Hədislərinin birində (ə) İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “And olsun Allaha ki, Allah bu vədinə əməl etdi, onlardan daha yaxşı olan qeyri-ərəbi onların yerinə gətirdi.” Əgər İslam tarixi və İslam elmlərinə təəssübsüz diqqət yetirsək, qeyri-ərəb xalqların, xüsusilə iranlıların cihad və düşmənlə mübarizə meydanlarında qoşunun 1/3 təşkil etdiyinin və İslam elmlərinin yayılmasında müstəsna rol oynadıqlarının şahidi olarıq. Bütün bunları nəzərə alsaq, hədisin mənasını daha yaxşı başa düşərik.[12] [1] Əl-Mizan, c.18, səh.225 [2] Nümunə, c.21, səh.412 [3] Nümunə, c.21, səh.442 [4] Əl-Mizan, c.18, səh.236 [5] Pəyame-Quran, c.6, səh.244 [6] Əl-Mizan, c.18, səh.240 [7] Nümunə, c.21, səh.449 [8] Nümunə, c.21, səh.461 [9] Nümunə, c.21, səh.466 [10] Nümunə, c.21, səh.467-469 [11] Nümunə, c.21, səh.479 [12] Nümunə, c21, səh.497

1 Oxu

QURANI KƏRIM 14.02.2025

“Casiyə” surəsi

“Casiyə” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ha, Mim! Bu kitab qüdrətli, müdrik Allah tərəfindən nazil edilmişdir. Şübhəsiz, göylərdə və yerdə möminlər üçün nişanələr vardır. Sizin yaradılışınızda və (yer üzünə) yaydığı canlılarda qəti iman gətirmiş insanlar üçün nişanələr vardır. Gecə və gündüzün bir-birini əvəz etməsində, Allahın göydən bərəkət endirib onun vasitəsilə yerə ölümündən sonra həyat bəxş etməsində, habelə küləklərin əsməsində düşüncəli insanlar üçün nişanələr vardır. Bunlar Allahın nişanələridir. Biz onu sənə haqq olaraq oxuyuruq. Onlar Allahın sözünə və ayələrinə inanmadıqdan sonra daha hansı sözə inanacaqlar?! Vay halına günahkar yalançının! O, Allahın ona oxunan ayələrini eşidir və sonra, sanki onları eşitməmiş kimi təkəbbür göstərərək əks mövqeyinə israr edir. Beləsini ağrılı-acılı bir əzabla müjdələ. Ayələrimizin hansındansa xəbərdar olduğu zaman onu lağa qoyur. Belələri üçün alçaldıcı bir əzab vardır. Onları Cəhənnəm izləyir. Nə qazandıqları, nə də Allahdan başqa tutduqları himayəçilər onları (əzabdan) xilas edə bilməyəcəklər. Onları böyük bir əzab gözləyir. Bu (Quran) doğru yol göstəricisidir. Rəbbinin ayələrini inkar edənləri ən pis cəza – ağrılı-acılı əzab gözləyir. Gəmilərin Onun əmri ilə dənizdə üzməsi və sizin də Onun lütfündən faydalanmağınız üçün dənizi sizə ram edən Allahdır. Bəlkə şükür edəsiniz. Göylərdə və yerdə olanların hamısını Özü sizə ram etmişdir. Bunda düşünən adamlar üçün nişanələr vardır. —————————————————————————————– “Casiyə” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə yeddi mövzunu əhatə edir: 1. Quranın əzəməti; 2. Təkallahlığı sübuta yetirən dəlillərin bir qismi; 3. Naturalistlərin bəzi iddiaları və onlara cavab; 4. Keçmiş xalqların, o cümlədən İsrail oğullarının aqibətinin necə olmasına işarə; 5. Öz azğın inancları üzərində israrla dayanmış azğınlara qarşı təhdid; 6. Doğru yoldan sapmamaq və qətiyyət göstərməklə yanaşı əfv və güzəştə dəvət; 7. Qiyamətin təkanverici hadisələrinə işarə.[1] İnsanın qəribə yaranışına diqqət: Bu ayəyə əsasən insanın mürəkkəb yaranışına diqqət varlıq aləminin bilikli və qüdrətli yaradıcısını tanımaq üçün uyğun nərdivan rolunu icra edə bilər. İnsan bütün kainatı özündə xülasələşdirmiş kiçik bir cismdir. Onun bir hüceyrəsinin quruluşu böyük bir sirli sənaye şəhərinin quruluşu boydadır. Elmi araşdırmalar nəticəsində bəzi xüsusiyyətləri kəşf edilmiş bir tük kompleks olaraq bütün xüsusiyyətləri ilə yaranışı Allahın böyük nişanələrindən biridir. Bədəndə irili-xırdalı minlərlə kilometr uzunluqda olan damarların, həddən artıq incə olan kapillyarların, minlərlə kilometr uzunluqda sinir sistemlərinin mövcudluğu, onların beyində yerləşən həddən artıq mürəkkəb, sirli, eyni zamanda güclü olan bir mərkəzlə əlaqəsi, bədənin daxilindəki orqanların hər birinin işləmə mexanizmi, qəfil hadisə baş verdiyi zaman onların heyrətamiz rabitəsi, xarici amillərin hücumu zamanı mühafizəçi qüvvələrin ciddi müdafiəsi və sair ayrı-ayrılıqda bütün mövcudat aləmini Allahın tanınma əlaməti kimi qəbul edən iman və qətiyyət axtarışında olan, fikir və düşüncə sahibləri üçün çox mühüm bir nişanədir. Maddə və dünya həyatından kənar bir həqiqətin olduğunu qəbul etməyən insanlar bütün ömürlərini tanınmazların tanınmasına, bilinməzlərin bilinməsinə sərf etsələr də bu reallığı dərk edə bilməyəcəklər.[2] Üç böyük nemətə – işıq, su və havaya diqqət: Bu ayədə insan və digər varlıqların həyatında mühüm rol oynayan üç böyük nemətə işarə edilmişdir. Birinci nemət işıq və qaranlıq, onların bir-birini əvəzləməsidir. Əgər gündüz daimi olsaydı, temperatur o qədər yüksələrdi ki, bütün canlılar yanardı. Əgər gecə daimi olsaydı, hər şey soyuqdan donardı. Alimlər bildirirlər ki, gecə və gündüzlərin uzunluğu və qısalığı baxımından Yer kürəsinin ayrı-ayrı regionlarının fərqlənməsinə baxmayaraq, ilin bütün günlərinin məcmusunu hesabladıqda, bütün regionların günəş enerjisindən eyni ölçüdə istifadə etdiyinin şahidi oluruq. İkinci nemət göyün həyat bəxş edən yağışdır. Nə zərifliyinə etiraz oluna bilər, nə də həyat bəxş etməsinə. Hər yerdə həyat, gözəllik və təravət nişanəsi sayılır. Niyə də olmasın? Halbuki insan, heyvan və bitkilərin çoxunun əsas hissəsini su təşkil edir. Üçüncü nemət küləkdir. Külək oksigenli havanı yerbəyer edib canlıların ixtiyarına verir. Karbonlu havanı təmizləmək və distillə etmək üçün meşələrə, düzlərə, səhralara aparır, təmizlədikdən sonra şəhər və kəndlərə qaytarır. Qəribəsi isə bitki və heyvanların fərqli tənəffüs sisteminə malik olmasıdır. Heyvanlar oksigeni alır, dioksidin karbon qazını buraxır. Bitkilər isə dioksidin karbonu alıb oksigeni verir, bununla da balansı təmin edir. Zaman keçdikcə faydalı ehtiyatın tükənməməsi üçün küləklər bitkiləri tozlandırmaqla yanaşı toxumları başqa yerlərə səpir, meşə və təbii guşələri becərir, okeanlarda dalğa yaradır, dalğa isə öz növbəsində dənizə həyat və hərəkət bəxş edir, suyu üfunətdən və zibildən xilas edir, gəmiləri suyun üzündə hərəkət etdirir.[3] İman gətirənlərə de: “Allah, etdikləri əməllərə görə hər bir tayfanın cəzasını versin deyə, Allahın günlərinə (Qiyamət gününə) ümidi olmayanları bağışlasınlar. Kim yaxşı iş görsə, (xeyri) özünə, kim də pislik etsə, zərəri özünə olar. Sonra hamınız Rəbbinizə qaytarılacaqsınız. Biz İsrail oğullarına kitab, hökmranlıq və peyğəmbərlik bəxş etmiş, onlara pak nemətlərdən ruzi vermiş və onları aləmlərdən üstün etmişdik. Onlara peyğəmbərlik və şəriətə dair aydın dəlillər vermişdik. Amma elm onlara gəldikdən sonra zülm və ağalıq etmək istəyi üzündən ixtilafa düşdülər. Amma sənin Rəbbin ixtilafa düşdükləri məsələlər barəsində Qiyamət günü onların arasında hökm verəcəkdir. Sonra səni doğru din və şəriət yolunda qərarlaşdırdıq. Sən ona tabe ol və bilməyənlərin istəklərinə tabe olma! Onlar səni Allahdan (və onun əzabından) əsla qurtara bilməzlər. Zalımlar bir-birinin dost və yoldaşıdır, Allah da təqvalıların dost və yoldaşıdır. Bu (Quran və İslam şəriəti) qəti inamı olanlar üçün görmə, doğru yola yönəlmə və mərhəmət vasitəsidir. Yoxsa günah qazanan və pis işlərlə məşğul olanlar onları iman gətirib yaxşı işlər görənlərlə eyni tutacağımızı və həyatları ilə ölümlərinin eyni olacağınımı güman edirlər? Nə pis mühakimə yürüdürlər! Allah göyləri və yeri ədalətlə yaratmışdır ki, hər kəs qazandığının əvəzini alsın. Onlara heç bir haqsızlıq edilməyəcəkdir. ————————————————————————————- Allahın günlərinə ümidi olmayanları bağışlasınlar: Bu ayə Məkkədə nazil olub. Özlərini üstün tutan və Allahın ayələrinə istehza edənlərdən bəhs edən ayələrdən sonra gəlir və onları çox ağır əzabla təhdid edir. Möminlər Peyğəmbərə (s) tənələr yağdıran, onu təhqir edən, təhqirlərində hədlərini aşan, Allahın ayələrinə rişxənd edən insanlarla qarşılaşanda ixtiyarları əllərindən gedir, Allahın kitabı və Peyğəmbərin (s) müdafiəsinə qalxar, kafirlərdən çirkin davranışlarından əl çəkmələrini, Allaha və Peyğəmbərə (s) iman gətirmələrini tələb edərmişlər. Ancaq onlar kafirlərin inad və təkəbbürləri ucbatından Allahın əzabına düçar olduqlarını və əsla doğru yola yönəlməyəcəklərini bilmirdilər. Buna görə də Allah Peyğəmbərə (s) göstəriş verir ki, möminlər bu tip kafirlərə güzəştə getsinlər, onlara etiraz etməsinlər. Çünki onlar tezliklə öz əməllərinin cəzasını alacaqlar. (Allahın günləri mövzusu ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün bax: İbrahim-5).[4] Peyğəmbər (s) haqq din və şəriət yolu üzərində: “Şəriət” suyu yer səthində aşağıda olan çayın suyundan istifadə etmək üçün düzəldilmiş yola və ümumiyyətlə, insanı məqsədinə çatdıran istənilən yola deyilir. Bu ifadənin haqq din barəsində işlədilməsi onun vəhy mənbəyinə, Allahın razılıq çeşməsinə, dirilik suyuna bənzəyən əbədi xoşbəxtliyə çatdırması ilə bağlıdır. Bu ifadə Quranda cəmi bir dəfə, o da İslam dini haqqında işlədilmişdir.[5] Möminlərlə kafirlərin bir-birindən fərqlənən həyatı və ölümü: Quranın ayrı-ayrı ayələrində mömin və kafir, təqvalı və günahkar insanlar müqayisə edilmişdir. Bu ayədə Allah iman və saleh əməlin və ya küfr və günahın insan həyatına təsir etmədiyini söyləyənlərin fikirlərinin səhv olduğunu başa salmaq istəyir. Əslində, bu qrupların həyatları bir-birindən fərqlənir. Möminlər iman və saleh əməl sayəsində xüsusi rahatlıq əldə edir və bu rahatlıq nəticəsində dünya həyatının ən ağır hadisələri belə onlara təsir göstərmir. Halbuki imanı olmayan və günah çirkabına bulaşmış insanlar hər zaman stress və narahatlıq içindədirlər. Üzdə rifah içində olduqları təsəvvürü bağışlaslar da, hər zaman maddi mülkiyyətlərinin məhv olacağından əziyyət çəkir, çətinliklə qarşılaşdıqda onunla mübarizə apara bilmirlər. Möminlər Allahın himayəsi ilə doğru yolda olurlar, ancaq ikinci qrup insanların həyatda bəlli hədəf və proqramları olmur. Buna görə də qaranlıqlar içində özlərini itirmiş halda gəzirlər. Bu cəhətlər dünya həyatına aiddir. Ancaq əbədi aləmə bir qapı, axirətə bir darvaza olan ölüm təqvalılar üçün bütün çətinliklərdən xilas, əzab-əziyyətsiz həyata başlanğıcdır. Halbuki ölüm imanı olmayan günahkarlar üçün çətinliklər, əzab-əziyyətlə dolu olan ağır həyatın başlanğıcıdır. “Nəhl” surəsinin 32-ci ayəsində təqvalılar haqqında belə buyurulmuşdur: “O kəslər ki, mələklər onların canlarını tərtəmiz olduqları halda alıb deyirlər: “Sizə salam olsun! Əməllərinizə görə Cənnətə girin!” Halbuki imanı olmayan günahkarlarla başqa cür davranılacaq. “Nəhl” surəsinin 28-29-cu ayələrində belə buyurulur: “Mələklər özlərinə zülm edən kimsələrin canlarını aldıqları zaman onlar itaət göstərib: “Biz heç bir pis iş görmürdük!” (– deyəcəklər) Xeyr! Allah sizin nələr etdiyinizi bilir. (Onlara deyiləcək:) “İndi isə içində əbədi qalacağınız Cəhənnəmin qapılarından daxil olun! Təkəbbürlülərin qalacağı yer necə də pisdir!”[6] Nəfsinin istəyini öz tanrısı edən şəxsi gördünmü? Allah (əzəli) elmi sayəsində onu azğınlığa salıb, qulağını və qəlbini möhürləyib, gözünə də pərdə çəkib. Bu vəziyyətdə onu Allahdan başqa doğru yola kim yönəldə bilər? Məgər yada salıb xatırlamırsınız? Onlar dedilər: “Bizim dünya həyatımızdan başqa həyat yoxdur. Kimimiz ölür, kimimiz də onun əvəzinə doğulur. Bizi öldürən ancaq təbiət və zamandır”. Bu haqda onların heç bir biliyi yoxdur. Onlar ancaq zənnə qapılırlar. Bizim aydın ayələrimiz onlara oxunduğu zaman onların: “Əgər doğru deyirsinizsə, atalarımızı (dirildib) gətirin!” – deməkdən başqa bir dəlilləri yoxdur. De: “Allah sizə həyat verir, sonra öldürür, sonra da sizi (gələcəyinə) heç bir şəkk-şübhə olmayan Qiyamət günü (dirildib) bir yerə toplayacaqdır”. Lakin insanların çoxu bilmir. Göylərin və yerin hökmranlığı ancaq Allaha məxsusdur. Qiyamət qopacağı gün yanlış yolda olanlar ziyana uğrayacaqlar. Sən bütün ümmətləri diz çökmüş görəcəksən. Hər bir ümmət öz kitabına tərəf çağırılacaqdır. (Onlara deyiləcək:) “Bu gün sizə etdiyiniz əməllərin əvəzini verəcəklər! Bu, Bizim sizin əleyhinizə həqiqəti söyləyən kitabımızdır. Biz sizin etdiyiniz əməlləri yazırdıq!” İman gətirib yaxşı işlər görənlərə gəlincə, Rəbləri onları öz rəhmətinə daxil edəcək. Bu, böyük qurtuluşdur. Kafir olanlara gəldikdə isə, (onlara deyiləcəkdir): “Məgər ayələrim sizə oxunmurdu? Siz isə təkəbbür göstərdiniz və günahkar adamlar idiniz. “Allahın vədi haqdır və Qiyamətlə bağlı heç bir şəkk-şübhə yoxdur!” – deyildiyi zaman siz deyirdiniz: “Biz Qiyamətin nə olduğunu bilmirik! Bu barədə yalnız güman edirik, heç bir əminliyimiz yoxdur.” —————————————————————————————– Materialistlərin inancları: Bu ayədə tövhidi inkar edənlər haqqında bir mövzu açılmış və materialist qrupuna işarə edilmişdir. Materisalistlər varlıq aləminin yaradıcısı olduğunu qeyd-şərtsiz olaraq inkar edirlər. Halbuki müşriklərin çoxu Allahın varlığına inanır, ibadət etdikləri bütləri Onun şəfaətçiləri olduğunu düşünürlər. Kainatda baş verən hadisələrin subyektinin zaman və ya başqa bir iddiaya görə fələklərin hərəkət və vəziyyəti olduğunu iddia edən klassik materialistlər dünyada baş verən hadisələri fələklərlə əlaqələndirmiş, əsl səbəbkarın kürələr olduğuna inanmışlar. Bu xurafat zaman keçdikcə sıradan çıxmışdır. Xüsusilə astronomiya elmi inkişaf etdikdən sonra obyektiv aləmdə fələklər (büllur soğan qabığının iç-içə kürələri) deyilən bir fenomenin olmadığı, ulduzların da az-çox eynilə Yer kürəsinə bənzər quruluşa malik olduğu sübuta yetmişdir. Sadəcə, bəzisi sönükdür, bəzisi digər kürələrdən işıq alır, bəzisi işıq saçır. Materialistlər bəzən xoşagəlməz hadisələrə görə fələyi söyürlər. Çox maraqlıdır ki, müasir ədəbiyyatda bəzi allahpərəst şairlərin fələyin qəddar, tərsinə fırlanan çarx olduğunu söylədiklərinin şahidi oluruq. Onlar hər hansı hadisədə zamanı lənətləyib onu nifrin edirlər. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Zamanı söyməyin, zaman Allahdır”. O bununla zamanın yalnız quruca söz olduğunu başa salmaq istəmişdir. Yəni bu dünyanın idarəedicisi və fırladanı Allahdır. Bu dünyanın idarəedicisini söyən özü də bilmədən Allahı söymüş olur. Bəzi böyüklər, hətta imamların kəlamlarında zamana nifrin edilməsi faktı ilə qarşılaşırıq. Təbii ki, onlar həmin ifadələrlə fələkləri və varlıq sistemini deyil, zəmanə insanlarını nəzərdə tutmuşlar. Diz çökmüş ümmətlər: Təfsirçilərin yazdıqlarından belə məlum olur ki, keçmişdə məhkəməyə çağırılmış insanlar başqalarından seçilmək üçün diz üstə əyləşərmişlər. Qiyamət günü də mühakimə olunmaları üçün o böyük məhkəmə qarşısında hər kəs diz üstə çökəcək. Çünki hazır vəziyyətdə oturan insanlar diz üstə otururlar. Qeyd olunan ifadə ilə ola bilsin ki, onların mühakiməyə hazır olduqları və ya zəif və aciz olduqları, varlıqlarını bürümüş qorxu ucbatından oturmaq nəzərdə tutulmuşdur. Ayədə bütün bu deyilənlərin hamısının birlikdə nəzərdə tutulduğunu da söyləmək olar.[7] Köçürmək: Bu ayə ilə bağlı müxtəlif izahlar irəli sürülmüşdür. Ancaq onların arasında ən uyğunu bu ikisindən biri ola bilər: Ola bilsin ki, burada “köçürmə” deyilərkən ya elə yazmaq nəzərdə tutulur, ya da insanın əməlləri insanın ixtiyarı olmadan yazdığı bir kitab kimidir, əməlləri hafizələrinə yazan mələklər həmin kitabın üzünü köçürürlər. Buna görə də “Yasin” surəsinin 12-ci ayəsində bu ifadənin əvəzinə “yazmaq” ifadəsi işlədilmişdir: “Həqiqətən, Biz ölüləri dirildir, öncədən göndərdiklərini və onların təsir və nəticələrini yazırıq”. (Qiyamət günü insanın öz əməllərindən xəbərdar olacağı ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün bax: Muminun-62; Kəhf-49).[8] Onların etdikləri əməllərin pis nəticələri özlərinin qarşısına çıxacaq, nəhayət, istehza etdikləri onları bürüyəcək Onlara deyiləcəkdir: “Siz bu gününüzlə qarşılaşacağınızı unutduğunuz kimi, Biz də bu gün sizi unudacağıq. Yeriniz Cəhənnəmdir. Sizin heç bir köməkçiniz yoxdur. Bu, ona görədir ki, siz Allahın ayələrini məsxərəyə qoyurdunuz və dünya həyatı sizi aldatdı”. Bu gün onları oradan çıxarmayacaq və heç bir üzr qəbul edilməyəcək. Həmd göylərin Rəbbi, yerin Rəbbi və aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! Göylərdə və yerdə böyüklük və əzəmət yalnız Ona məxsusdur. Qüdrətli və müdrik Odur. “Əhqaf” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ha, Mim! Bu kitab qüdrətli, müdrik Allah tərəfindən nazil edilmişdir. Biz göyləri, yeri və bu ikisi arasında olanları yalnız haqq olaraq və məlum bir zaman üçün yaratdıq. Kafirlər isə qorxudulduqları şeylərdən üz döndərdilər. Onlara de: “Mənə göstərin görüm, sizin Allahdan başqa tapındıqlarınız yer üzündə nə yaratmışlar? Yoxsa göylərin yaradılmasında onların bir şərikliyi var? Əgər doğru danışırsınızsa, (sözlərinizin doğruluğunu sübuta yetirmək üçün) mənə bundan əvvəl (nazil olmuş) bir kitab və ya keçmişdəkilərə aid bir elmi əsər gətirin”. Allahı qoyub Qiyamət gününə qədər onlara cavab verə bilməyən, çağırılmasından da xəbərsiz olan əşyaları çağıran şəxsdən daha azğın kim ola bilər? ————————————————————————————— Bu gün sizi unudacağıq: Şübhəsiz ki, elmi bütün varlıq aləmini əhatə edən Allah əsla unutmaz. Əslində, bu ifadə günahkar insana etinasızlıq və ona etina edilməməsini ifadə etmək üçündür. Dilimizdə də bu formadan istifadə edirik. Məsələn, “filan vəfasız dostu birdəfəlik unut, onu heç vaxt axtarma!” Bu ifadə forması əməllərin təcəssümünü, cəza və cinayətin uyğunluğunu ifadə etmək üçündür. Çünki Qiyamət günündə unutmaq mərhəmətli və mehriban Allahın kimisə bütün lütf və mərhəmətindən məhrum etməsi deməkdir.[9] “Əhqaf” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə aşağıdakı mövzuları ehtiva edir: 1. Quranın əzəməti; 2. Bütün növ şirk və bütpərəstliyə qarşı mübarizə; 3. Məad və Allahın ədalətli məhkəməsi; 4. Əhqaf diyarının Ad qövmü; 5. Peyğəmbərin (s) dəvətinin ümumiliyi və genişliyi (insanlarla yanaşı cinlərə də şamil olması). 6. Möminlərin həvəsləndirilməsi, kafirlərin qorxudulması; 7. Peyğəmbəri (s) daha çox səbirli və dözümlü olmağa, keçmiş peyğəmbərlər kimi davranmağa çağırmaq.[10] Keçmiş ümmətlərə aid kitab və ya elmi əsərin gətirilməsini istəmək: Bu ayədən belə başa düşülür ki, dəlil ya səmadan göndərilmiş vəhy əsaslı nəqli, ya rasional və məntiqi olmalı, ya da elm adamlarının təsdiqinə əsaslanmalıdır. Müşriklər öz bütləri ilə bağlı irəli sürdükləri iddialarda nə hər hansı səmavi kitaba əsaslanırdılar, nə də ibadət etdikləri bütlərin göylərin və yerin yaradılışına ortaq olduqlarını sübuta yetirə bilirdilər. Onların iddialarını nə ağıl qəbul edir, nə də keçmiş xalqların elmi əsərləri təsdiq edirdi. Onların dinləri yalnız bir ovuc xurafatdan və yalançı xəyallardan ibarət idi.[11] İmam Əli (ə) İmam Həsənə (ə) etdiyi vəsiyyətində belə buyurmuşdur: “Bil ay oğlum! Əgər Rəbbinin şəriki olsaydı, onun da peyğəmbərləri gələrdi, onun da hökmranlıq və idarəçiliyinin əlamətlərini görərdin, işləri və xüsusiyyətlərindən xəbərdar olardın. Amma sənin Allahın Özü-Özünü səciyyələndirdiyi kimi təkdir.” Allah hikmət sahibidir, müdrikdir, hikmət sahibi olan Allahın həm yaradılış, həm də qanunvericilik aləmində doğru yola yönəldən bələdçisi və lütfü vardır. Bəs kainatda heç bir əsər-əlaməti, elçiləri olmayan başqa Allahın varlığı necə təsəvvür edilə bilər? Əgər varsa, bu, onun müdriklikdən kənar olduğunu göstərir, çünki insanları onu, onun əzəmət və qüdrətini tanımaqdan məhrum edib. Bundan başqa, bütün peyğəmbərlərin insanları təkallahlığa dəvət etməsi ikinci Allahın fərz edilməsi ilə uyğun gəlmir. Çünki peyğəmbərləri göndərən bir Allahın yalan danışıb insanları təkallahlı olmağa çağırması qeyri-mümkündür. Çünki bu da Onun hikmət və müdrikliyi ilə düz gəlmir. Əlbəttə, Allahın təkliyini sübut edən başqa dəlillər də mövcuddur. Ancaq bütün peyğəmbərlərin insanları tək olan Allaha doğru çağırması da müstəqil dəlillərdən biridir.[12] Buna görə də “mənə göstərin görüm, sizin Allahdan başqa tapındıqlarınız yer üzündə nə yaratmışlar?” cümləsi ilə əqli dəlilə, “əgər doğru danışırsınızsa, (sözlərinizin doğruluğunu sübuta yetirmək üçün) mənə bundan əvvəl (nazil olmuş) bir kitab və ya keçmişdəkilərə aid bir elmi əsər gətirin” cümləsi ilə nəqli dəlilə, “keçmişdəkilərə aid bir elmi əsər” ifadəsi ilə peyğəmbərlərin və onların icraçılarının ənənəsinə, keçmiş alimlərin əsərlərinə işarə edilmişdir. İmam Baqir (ə) “elmi əsər” ifadəsini təfsir edərkən buyurmuşdur: “Burada peyğəmbərlərin canişinlərinin elmi nəzərdə tutulmuşdur”.[13] İnsanlar bir yerə toplanılacaqları zaman məbudları onlara düşmən kəsiləcək, hətta ibadətlərini inkar edəcəklər. Açıq-aydın ayələrimiz onlara oxunduğu zaman kafirlər onlara gəlmiş həqiqət qarşısında dayanıb: “Bu, açıq-aşkar bir sehrdir!” – deyirlər. Yaxud: “Bu ayələri Allahın adından uydurub!” – deyirlər. De: “Əgər mən onu Allahın adından uydurmuşamsa, siz məni Allahdan qoruya bilməzsiniz. O, sizin etdiyiniz əməllərdən daha yaxşı xəbərdardır. Allahın mənimlə sizin aranızda şahid olması yetər. O, bağışlayandır, rəhmlidir”. De: “Mən təzəcə zühur etmiş bir peyğəmbər deyiləm. Mənim və sizin başınıza nə gələcəyini də bilmirəm. Mən yalnız mənə vəhy olunana tabe oluram. Mən yalnız açıq-aşkar qorxudanam!” De: “Mənə deyin görüm, əgər bu Quran Allah tərəfindən olsa və siz də onu inkar etmiş olsanız, halbuki İsrail oğullarından biri də ona şahidlik edib iman gətirsə, siz isə təkəbbür göstərsəniz (sizdən zülmkar adam olarmı)? Allah zalımları doğru yola yönəltməz!” Kafirlər möminlər haqqında belə dedilər: “Əgər (İslam) yaxşı bir şey olsaydı, onlar bunda bizi qabaqlaya bilməzdilər!” Bunun vasitəsilə doğru yola gəlmədikləri üçün: “Bu, köhnə bir yalandır!” – dedilər. Ondan əvvəl Musanın rəhbər və rəhmət olan kitabı var idi. Bu isə zalımları qorxutmaq və yaxşı iş görənlərə müjdə vermək üçün ərəb dilində, fəsih və aydın şəkildə nazil edilmiş, Tövratın əlamətləri ilə uyğunluq təşkil edən bir kitabdır. “Rəbbimiz Allahdır!” – deyib sonra düz yol tutanlara heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər. Onlar Cənnət əhlidirlər və etdikləri əməllərin əvəzi olaraq orada əbədi qalacaqlar. ——————————————————————————- Müşriklərin iradlarının çoxuna bir cavab: Bu ayənin çox qısa, eyni zamanda dərin məzmunlu cümlələri müşriklərin iradlarının çoxuna bir cavabdır. Bəzən müşriklərə adi bir insanın Allahla əlaqə yarada bilməsi təəccüblü gəlirdi. Bəzən deyirdilər ki, nə üçün o yemək yeyir, küçə və bazarları gəzir, bəzən ondan əcaib möcüzələr göstərməsini istəyir, hər adam bir şey arzu edirdi. Bəzən Peyğəmbərin (s) qeyb elminin mədəni olduğunu hesab edib gələcəkdə baş verəcək bütün hadisələri onlara danışmasını istəyirdilər. Bəzən onun təkallahlıq və məbudun yeganə olması inancına çağırış etməsinə təəccüblənirdilər. Allah-taala bu ayə vasitəsilə bütün bəhanələrə cavab verərək buyurur: “De: “Mən təkallahlıq dininə çağıran ilk adam deyiləm. Məndən qabaq çoxlu peyğəmbərlər gəlib, hamısı da insan olub, hamısı paltar geyinib, yemək yeyib, heç biri də qeybi qeyd-şərtsiz olaraq bildiyini iddia etməyib. Hamısı qeyb hadisələrindən Allahın öyrətdiyi qədər xəbərdar olub. Onların heç biri insanların nəfsani istəklərindən qaynaqlanan təklifləri qarşısında təslim olmayıb. Hər kəs bilməlidir ki, Peyğəmbər (s) də Allahın bəndələrindən biridir. Onun da elmi və qüdrəti Allahın verdiyi miqyasla məhdudlaşır. Mütləq olan sonsuz elm və qüdrət Allaha məxsusdur.” İnsanların yersiz iradlara son qoyması üçün bunlar onların bilməli olduqları gerçəklərdir. Peyğəmbərin (s) qeybi bildiyi qeyd edilən ayənin bu ayə ilə təzad təşkil etmədiyini diqqətdən qaçırmamalıyıq. Çünki bu ayə qeyd-şərtsiz, mütləq, başqa sözlə desək, müstəqil bilməni inkar edir. Ancaq digər ayələrdə Peyğəmbərin (s) qeybdən Allahın təlimatı ilə xəbərdar olduğu buyurulur.[14] İsrail oğullarından Quranın düzlüyünə şahid: Təfsirçilərin çoxu qeyd edir ki, həmin adam Mədinədə iman gətirib müsəlmanlara qoşulmuş məşhur yəhudi alimi Abdullah ibn Səllam olmuşdur. Peyğəmbər (s) bir nəfər müsəlmanın, bir qrup da yəhudinin olduğu bir məclisdə ilarkən Abdullah ibn Səllam öncə yəhudilərdən onun (özünün) Tövratı onlardan yaxşı bildiyini öz dilləri ilə təsdiq etmələrini istəyir, bundan sonra İslam peyğəmbərinin (s) peyğəmbər olduğunu təsdiq edir, onun Tövrat və İncildə haqqında müjdə verilən peyğəmbər olduğuna şahidlik edir, sonra İslamı qəbul edir və oranı Peyğəmbərlə (s) birlikdə tərk edir.[15] Nəfsani istəklərin köləsi olmuş varlıların dinlə bağlı məntiqləri: Təfsirçilər bu ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı bir neçə mülahizə qeyd etmişlər. Onların hamsının məcmusundan belə başa düşülür ki, yoxsul, səhranişin, kasıb təbəqə İslamı çox sürətlə qarşıladı. Çünki onların nə təhlükəyə məruz qalacaq qeyri-qanuni mənfəətləri var idi, nə də beyinləri təkəbbür havası ilə dolmuşdu, digər tərəfdən isə, onların qəlbi əyyaş və nəfsani istəklərin əsirinə çevrilmiş varlıların qəlbindən çox-çox təmiz idi. Bu təbəqənin İslama isti qucaq açması Allah dininin ən güclü cəhətlərindən idi. Halbuki bu cəhət özlərini hər kəsdən yuxarı tutan müşriklər üçün zəif cəhət hesab edilirdi. Onlar deyirdilər: Bu necə dindir ki, onun davamçıları səhrada yaşayan yoxsul və kasıblar, kənizlər və qullardır? Əgər məntiqli bir məktəb olsaydı, onu heç də cəmiyyətin yalnız aşağı təbəqəsi deyil, eyni zamanda yüksək təbəqənin adamları, cəmiyyətin yanan çırağı olan bizlər də qəbul etməli idik. Din haqqındakı bu azğın və yanlış təfəkkür tərzi bu gün də özündənrazı varlılar və nəfsani istəklərin ardınca gedən imkanlılar arasında geniş yayılıb. Onlar deyirlər ki, din yoxsul və ayaqyalın adamlar üçündür, ümumiyyətlə, onlar bir-biri üçün yaxşıdır, biz daha yüksək təbəqənin adamlarıyıq. Quranın bu ayəsində Allah-taala onlara yetərli cavab verir.[16] Biz insana ata-anasına yaxşılıq etməyi tövsiyə etdik. Anası onu (bətnində) əziyyətlə daşımış və əziyyətlə doğmuşdur. Onun (bətndə) daşınma və süddən ayrılması otuz ay çəkir. Nəhayət, o, güc və inkişafın yüksək həddinə yetişib qırx yaşa çatdıqda deyər: “Ey Rəbbim! Mənə, ata və anama bəxş etdiyin nemətə şükür etmək və Sənin razı qalacağın yaxşı işlər görmək üçün kömək et, övladlarımı da əməlisaleh et. Mən Sənə doğru qayıdıram. Mən müsəlmanlardanam!” Belələri, əməllərinin ən yaxşısını qəbul edəcəyimiz, günahlarından keçəcəyimiz və Cənnət əhli içərisinə daxil edəcəyimiz şəxslərdir. Bu, onlara verilmiş doğru vəddir. Kimisi də ata-anasına: “Off sizin əlinizdən! Məndən əvvəl neçə-neçə nəsillər gəlib-getdiyi halda, Qiyamət günü siz mənim çıxarılacağımı vəd edirsiniz?” – deyər. Onlar fəryad qoparıb Allahdan sürəkli yardım diləyəcək və deyəcəklər: “Vay sənin halına! İman gətir, Allahın vədi haqdır!” O isə deyəcək: “Bunlar keçmişdəkilərin əfsanələrindən başqa bir şey deyildir!” Belələri o kəslərdir ki, onların əzab fərmanı onlardan əvvəl gəlib-getmiş cin və insanlardan olan qövmlərlə birlikdə gerçəkləşmişdir. Çünki onlar hamısı ziyana uğrayanlardır. Allahın onlara əməllərinin əvəzini tam verməsi və heç bir haqsızlıq etməməsi üçün onların hər birinin etdiyi əməllərə görə dərəcələri vardır. Kafirlər odun qarşısına gətiriləcəkləri gün (onlara deyiləcəkdir:) “Siz dünya həyatınızda pak nemətlərinizdən istifadə edib zövq aldınız. Bu gün isə siz yer üzündə haqsız olaraq təkəbbür göstərdiyinizə və günah etdiyinizə görə alçaldıcı əzabla cəzalandırılacaqsınız!” ————————————————————————————– Ey insan, ata və anana yaxşılıq et: Bu ayədə bütün insanlara ata və analarına yaxşılıq etmələri tövsiyə edilir, stimul vermək üçün ananın hamiləlik, hamiləlikdən azad olma və süd verdiyi dövrlərin çətinlikləri xatırladılır. Ayədə “otuz ay” deməklə hamiləlik müddətinin minimum həddinə – altı ay və üstə gəl, süd vermə müddətinin maksimum həddi olan iki illik dövrə işarə edilmişdir. Hamiləliyinin altı ayında azad olan xanımlara, dünyaya gələn uşağın da sağlam olmasına çox təsadüf edilmişdir.[17] Hər halda qadın minimum otuz ay ərzində böyük fədakarlıq göstərib övladı üçün çox çətinliklərə dözür. Nütfənin tutduğu ilk günlərdən başlayaraq ananın vəziyyəti dəyişir, çətinliklər bir-birini əvəzləməyə başlayır. Döl böyüdükcə ananın canının şirəsini daha çox tükədir, hətta əsəblərinə və sümüklərinə təsir göstərir, tez-tez ananın yuxusunu, yeməyini, istirahətini, rahatlığını əlindən alır, hamiləliyin son dövrlərində yerimək, hətta oturmaq və durmaq onun üçün çətinləşir. Ancaq ana səbir edir, yüksək sevgi ilə onu dünyaya gətirir. Uşaq tezliklə gözünü açıb anasının üzünə gülümsəyən kimi hamiləliyin bütün çətinlikləri yadından çıxır. Hamiləlik dövrü ananın həyatının ən çətin dövrlərindən biridir. Hətta bəzən elə olur ki, ana canını övladına tapşırır. Hər halda bu ağır yük yerə qoyulduqdan sonra onun digər çətin dövrü başlayır. Bu dövrdə ana gecə-gündüz övladını gözdən qoymamalıdır. Bu, elə bir dövrdür ki, ana heç bir ehtiyacını deyə biləcək gücdə olmayan körpəsinin bütün ehtiyaclarını ödəməlidir. Bu mərhələdə körpənin ağrısı olduqda ağrıyan yerini göstərə bilmir, aclıq, susuzluq, isti və soyuqdan əziyyət çəkdikdə dərdini dilə gətirib deyə bilmir, əlindən gəldiyi şey yalnız ağlamaqdır. Ana ayıqlıq, səbir və hövsələ göstərib körpənin ehtiyaclarını tək-tək təmin etməlidir. Quranın burada ananın çətinliklərindən söz açıb atanın əziyyətlərinə işarə etməməsi atanın mövqeyinin yüksək olmaması ilə bağlı deyil. Sadəcə, ananınm əzabları çox olduğu üçün Allah burada onu daha çox qabartmışdır. Məhz buna görədir ki, hədislərdə də anaya daha çox yer verilmişdir. Ayədə diqqət çəkən məqamlardan biri qırx yaş həddidir. Ümumiyyətlə, bu nüans qırx yaşındakı insanın adətən əqli cəhətdən daha çox kamilləşməsi ilə bağlıdır. Peyğəmbərlərin əksəriyyətinə də peyğəmbərlik vəzifəsi məhz bu yaşda verilmişdir. Hədislərin birində belə deyilir: “Şeytan əlini qırx yaşına çatıb tövbə etməyənin üzünə çəkərək deyir: Heç vaxt nicat tapmayacaq surətə atam qurban.”[18] Zahidlik axirət üçün bir ehtiyatdır: Şübhəsiz ki, Allahın bu dünyadakı nemətlərindən istifadə etmək heç də pis hal deyil. Ən pis cəhət maddi ləzzətlərə batmaq, Allahı xatırlamağı, Qiyaməti unutmaq, dünya nemətlərindən tamamilə qeyd-şərtsiz istifadə, başqalarının hüquqlarını qəsb etməkdir. Bu ifadəyə Quranın yalnız bu ayəsində rast gəlinir. Belə ki, insan bəzən dünya nemətlərinə göz yumur, ya da Allahın buyurduğu əmrləri yerinə yetirmək üçün onlardan ehtiyacı qədər götürür. Belə olan halda həmin nemətləri axirəti üçün azuqə saxlamış olur. Ancaq çox vaxt dördayaqlılar kimi heç bir qeyd-şərtsiz onlardan istifadə edir, hamısını məhv edib dağıdır, axirət azuqəsini darmadağın etməklə yanaşı özü üçün günah xurcunu da hazırlayır. Bir gün möminlərin əmiri İmam Əli (ə) yumşaq çörəklə ciyərdən hazırlanmış bir yemək yeyir. Bu yeməyin üzərindən bir il keçir, ancaq İmam (ə) həmin il ərzində o yeməkdən bir daha yemir. Bir gün oruc olduğu vaxt İmam Həsənə (ə) həmin yeməkdən hazırlamasını istəyir. Həmin yeməklə iftarını açmaq istədikdə qapıya bir dilənçi gəlir. İmam (ə) buyurur: “Oğlum, bu yeməyi apar ona ver ki, sabah Qiyamətin günündə əməl dəftərimizdən: “Siz dünya həyatınızda pak nemətlərinizdən istifadə edib zövq aldınız”, – cümləsi oxunmasın.”[19] Ad qövmünün qardaşını (Hudu) xatırla! Bir zaman o, Əhqaf diyarında özündən əvvəl yaxın və uzaq keçmişlərdə çoxlu peyğəmbərlərin gəlib: “Allahdan başqasına ibadət etməyin!” – deyə qorxutduğu qövmünə: “Mən sizə üz verəcək böyük günün əzabından qorxuram!” – deyə qorxutmuşdu. Onlar isə demişdilər: “Sən (öz yalanlarınla) bizi məbudlarımızdan döndərməyəmi gəlmisən? Əgər doğru danışanlardansansa, bizə vəd etdiyin əzabı gətir!” Dedi: “Bu haqda bilgi təkcə Allaha məxsusdur. Mən sizə yalnız mənimlə göndəriləni təbliğ edirəm. Lakin mən sizin sürəkli olaraq cəhalət içində qalan bir qövm olduğunuzu görürəm”. Nəhayət onun (əzabın) vadilərinə və su bəndlərinə doğru bir bulud şəklində gəldiyini gördükdə (sevinc içində): “Bu, bizə yağış yağdıracaq buluddur!” – dedilər. (Ancaq onlara deyildi:) “Xeyr! Bu, gəlməsinə tələsdiyiniz – özü ilə ağrılı-acılı əzab gətirən bir küləkdir! O, öz Rəbbinin əmri ilə hər şeyi yerlə-yeksan edəcəkdir!” Onlar evlərindən başqa heç bir şeyin gözə dəymədiyi bir halda səhəri açdılar. Biz günahkar adamları belə cəzalandırırıq. Sizə vermədiyimiz qüdrəti Biz onlara vermişdik. Onlara qulaq, göz və qəlb vermişdik. Lakin (əzab nazil olanda) nə qulaqları, nə gözləri, nə də qəlblərinin onlara heç bir faydası olmadı. Çünki onlar Allahın ayələrini inkar edirdilər. İstehza edib ələ saldıqları onları yaxaladı. Biz sizin ətrafınızda olan şəhərləri məhv etdik. Ayələrimizi onlara müxtəlif formalarda izah etdik ki, bəlkə dönələr. Bəs nəyə görə Allaha yaxınlaşdıracağını güman edərək seçdikləri məbudlar onlara kömək etmədi? Əksinə, onlardan uzaqlaşıb yox oldular. Bu, onların iftiraları və uydurmalarının nəticəsidir. ——————————————————————————— Əhqaf diyarı: “Əhqaf” küləklərin əsməsi nəticəsində səhralarda əyri-üyrü düzbucaqlı şəklində bir-birinin üzərinə qalaqlanmış çınqıllara (qumsal təpələrə) deyilir. Deməli, Ad qövmünün məskunlaşdığı ərazi qumsal yer olmuşdur. Bu ərazinin harada yerləşməsi ilə bağlı müxtəlif mülahizələr irəli sürülmüşdür. Bu mülahizələr arasında daha ağlabatanı Ərəbistan yarımadasının cənubu, Yəmən yaxınlığında bir ərazidir.[20] 24-25. Ad qövmünə göndərilən əzabla bağlı bəzi nüanslar: Təfsirçilərin yazdığına görə, onların məskunlaşdığı ərazilərə uzun müddət yağış yağmır, nəticədə, hava isti, quru və boğucu vəziyyət alır. Ad qövmü uzaq üfüqlərdən onların səmasına doğru iri və qara buludların gəldiyini görüb çox sevinir, onları qarşılamağa tələsir, bərəkətli yağışın yağmasına tamaşa edib ruhlarını təzələmək üçün vadilərin, arxların ətrafına toplaşır. Ancaq onlara bunun yağış olmadığı, gəlməsinə tələsdikləri həmin vəd olunan əzab olduğu xəbər verilir. Nəhayət, dağıdıcı tufan qopur, onların özlərini və mallarını məhv edir, cəsədlərini və mallarını uzaq-uzaq səhralara və dəniz sahillərinə səpələyir. Deyilənlərə görə onlar bir də toz-torpaqlı tufan onların ərazilərinə çatıb heyvanları, çobanları, onların çadırlarını havaya qaldıranda ayılırlar. Tufan onları o qədər yüksəyə qaldırır ki, havada sanki çəyirtkə sürüsünü xatırladırlar. Onlar bu səhnəni gördükdə evlərinə qaçıb qapılarını bağlayırlar. Amma külək qapıları yerindən qoparır, onların özlərini havaya qaldırıb ya yerə çırpır, ya da özü ilə uzaqlara aparır, meyitlərinin üstünü qum təpələri ilə örtür. Allah-taala “Haqqə” surəsinin 7-ci ayəsində belə buyurur: “Allah bu dağıdıcı tufanı yeddi gecə, səkkiz gün fasilə vermədən onların üstündə əsdirdi. (Əgər sən orada olsaydın,) o tayfanı xurma ağacının yıxılmış çürük gövdələri kimi yerə sərilmiş görərdin.” Onlar qum təpələrinin altında durmadan nalə çəkib inildəyirdilər. Allah külək əsdirib qumları kənara çəkir, yenidən bədənləri aşkara çıxır, onları götürüb dənizə tökür.[21] Sizin ətrafınızdakı şəhərləri məhv etmək: Allah Məkkə ətrafında məskunlaşmış, naşükürlük və nankorluq etdiklərinə görə əzaba düçar olmuş bir neçə qövmü xatırladır. Ad qövmü Ərəbistan yarımadasının cənubunda Əhqaf ərazisində, Səmud qövmü yarımadanın şimalında Hicr adlı ərazidə, Səba qövmü Yəməndə, Lut qövmü onların Şam istiqamətində olan yolları üzərində, Şüeybin qövmü Mədyəndə yaşayırdı. Şüeybin qövmü də çoxlu günah və nankorluq etdiyi üçün müxtəlif əzablara düçar olmuşdu.[22] Bir zaman bir dəstə cini Quranı dinləmək üçün sənin yanına yolladıq. Gəlib çatdıqdan sonra bir-birinə: “Susun və dinləyin!” – dedilər. (Quran oxunub) qurtardıqdan sonra isə öz tayfalarının yanına qayıdıb onları xəbərdar etdilər. Dedilər: “Ey qövmümüz! Biz, Musadan sonra nazil edilmiş, özündən əvvəlkiləri təsdiqləyən, haqqa və düz yola yönəldən bir kitab dinlədik! Ey qövmümüz! Allaha doğru dəvət edəni qəbul edin və ona iman gətirin ki, günahlarınızı bağışlasın və sizi ağrılı-acılı əzabdan qurtarsın!” Allaha doğru dəvət edəni qəbul etməyən şəxs yer üzündə Allahın əzabından yaxa qurtara bilməz və Allahdan başqa onun yar-yoldaşı da olmaz. Bu cür adamlar aşkar azğınlıq içindədirlər. Məgər onlar göyləri və yeri yaradan, onları yaratmaqla zəifləməyən Allahın ölüləri də diriltməyə qadir olduğunu görmürlər? Bəli, O, hər şeyə qadirdir. Kafirlərə odun qarşısına gətirilib: “Məgər bu, həqiqət deyilmi?” – (deyiləcəyi), onların: “Bəli, Rəbbimizə and olsun ki, (həqiqətdir!)” – deyə cavab verəcəkləri, (Allahın da): “Küfr etdiyinizə görə dadın əzabı!” – deyə xitab edəcəyi günü xatırla! Sən ulul-əzm peyğəmbərlər səbir etdikləri kimi səbirli ol! Onlar üçün (əzab istəməyə) tələsmə. Onlara vəd olunanları gördükdə (dünyada) günün yalnız bir saatı qədər qaldıqlarını sanacaqlar. Bu, hamıya ünvanlanmış bir elandır. Heç fasiq adamlardan başqası məhv olarmı? —————————————————————————————- 29-32. Cin tayfası iman gətirir: Bu ayənin nazil olma səbəbi ilə bağlı müxtəlif hədislər mövcuddur. Hədislərin birində belə qeyd edilir: Allah rəsulu (s) insanları İslama dəvət etmək məqsədilə Zeyd ibn Harisə ilə birlikdə Məkkədən Taifin Ukaz bazarına gəlir. Ancaq heç kəs onun çağırışını qəbul etmir. Əlacsız qalan Peyğəmbər (s) Məkkəyə qayıdır, “Cin vadisi” adlanan yerə çatdıqda gecənin qaranlığında Quran oxumağa başlayır. Həmin vaxt oradan bir dəstə cin keçirmiş. Peyğəmbərin (s) Quran oxuduğunu görüb ona qulaq asır, bir-birinə: “Susun!” deyirlər. Peyğəmbər (s) Quranı oxuyub başa vurduqdan sonra onlar iman gətirir, bu həqiqəti öz tayfalarına çatdırmaq üçün tayfalarına doğru yollanır və onları İslama dəvət edirlər. Bu çağırışı müsbət qarşılayan bir dəstə cin iman gətirir və təbliğatçılara qoşulub Peyğəmbərin (s) yanına gəlir. Peyğəmbər (s) İslam dinini onlara öyrədir. Bu ayələr və “Cinn” surəsi də məhz elə burada nazil olur. Bu ayədə diqqət çəkən məqamlardan biri təbliğatçı cinlərin öz tayfaları arasında tətbiq etdikləri metoddur. Onlar Peyğəmbərin (s) yanına gəldikdən, Quranı eşitdikdən və onun mahiyyətini dərk etdikdən sonra sürətlə öz tayfalarının yanına gedib İslamı təbliğ edirlər. Öncə Quranın haqq olduğunu söyləyib iddialarını üç dəlillə sübuta yetirir, sonra onları bu dinə həvəsləndirir, sonda isə axirət əzabından xilas olmanın yeganə yolunun dünyanın keçici dəyərlərindənsə axirətin həqiqi dəyərlərinə və məada daha çox əhəmiyyət verən bu səmavi kitab olduğunu söyləyirlər. Üçüncü mərhələdə imanı tərk etmənin təhlükələrini onlara xatırladır, dəlil-sübutlar gətirərək canıyananlıqla onları xəbərdar edir, bu yoldan sapmanın sonunun aşkar azğınlıq olduğunu bəyan edirlər. Şübhəsiz ki, bu metod hər kəsə və hər topluma təsir edə biləcək bir metoddur.[23] Ulul-əzm peyğəmbərlər: Bu ayədə “ulul-əzm” deyilərkən hansı peyğəmbərlərin nəzərdə tutulması ilə bağlı müxtəlif fikirlər söylənilmişdir. “Əzm” sözünün mənası möhkəm və sarsılmaz iradə deməkdir. Deməli, ulul-əzm möhkəm və sarsılmaz iradəsi olana deyilir. Yeni şəriət və yeni ayin sahibi olan peyğəmbərlər daha böyük çətinliklərlə qarşılaşdıqları üçün onlara daha möhkəm iradə və əzmkarlıq lazımdır. Buna görə də onlara əzm sahibi olan peyğəmbərlər deyilmişdir. Sözügedən bu ayədə də həmin mənaya işarə edilmişdir. Ayə və hədislərə əsasən ulul-əzm peyğəmbərlər bunlardır: Nuh (ə), İbrahim (ə), Musa (ə), İsa (ə), Mühəmməd (s). İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Peyğəmbər və elçilərin ən böyükləri beş nəfərdir. Onlar ulul-əzm peyğəmbərlərdir. Peyğəmbərlik və nəbilik dəyirmanın çarxı onların varlığının ətrafında fırlanır. Onlar Nuh, İbrahim, Musa, İsa və Mühəmməddir (hamısına salam olsun).” Bu peyğəmbərlərin, xüsusilə İslam peyğəmbərinin həyatı onların güclü tufanlar, əzab-əziyyətli hadisələr, güc tükədən problemlər qarşısında hədsiz dərəcədə dözümlü olduğunu göstərir. Haqq yol hər zaman problem və çətinliklərlə müşayiət olunduğu üçün haqq yolunun yolçuları öz fəaliyyətlərində onlardan ilham almalıdırlar. Biz adətən, keçmiş xalqların qaranlıq günlərinə İslam tarixinin parlaq nöqtəsindən boylanırıq. Gələcəkdən keçmişə istiqamətlənən bu baxış gerçəkləri bizə başqa cür göstərir. O günləri daha yaxından hiss etmək üçün özümüzü həmin gündə təsəvvür etməliyik, peyğəmbər tək-tənha olmuşdu, hətta ən yaxın qohumları belə, ona qarşı mübarizə aparanların ön sırasında yer almışdılar, iqtisadi, siyasi və ictimai cəhətdən onu elə mühasirəyə almışdılar ki, bütün yollar onun və yoldaşlarının üzünə bağlanmışdı. Bəziləri aclıqdan həlak olmuş, bəzilərini xəstəlik əldən salmışdı. Peyğəmbərin (s) sayca az olan yoldaşlarına işkəncə verir, onu fiziki və mənəvi cəhətdən incidirdilər. Hətta özünü qətlə yetirəcək həddə gəlmişdilər, sehrbaz, dəli və şair deyə çağırır, İslamı məhv etmək üçün əllərindən gələn heç nəyi əsirgəmirdilər. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, Peyğəmbər (s) əzmkarlıq və dözümlülük göstərirdi. Nəhayət, bu əzmkarlıq və dözümün şirin meyvəsini dadmış, dini təkcə Ərəbistan yarımadasını deyil, bütün Şərq və Qərbi bürümüşdü. Bu gün qələbə çağırışı olan azan səsi dünyanın dörd bir tərəfində, bütün qitələrdə eşidilir. “Sən ulul-əzm peyğəmbərlər səbir etdikləri kimi səbirli ol!” cümləsinin mənası məhz budur.[24] [1] Nümunə, c.21, səh.223 [2] Nümunə, c.21, səh.229 [3] Nümunə, c.21, səh.240 [4] Əl-Mizan, c.18, səh.167 [5] Nümunə, c.21, səh.253 [6] Nümunə, c.21, səh.258 [7] Nümunə, c.21, səh.279 [8] Nümunə, c.21, səh.280 [9] Nümunə, c.21, səh.288 [10] Nümunə, c.21, səh.295 [11] Nümunə, c.21, səh.302 [12] Pəyame-Quran, c3, səh.199 [13] Nümunə, c.21, səh.302 [14] Nümunə, c.21, səh.310 [15] Nümunə, c.21, səh.313 [16] Nümunə, c.21, səh.317 [17] Əl-Mizan, c.18, səh.205 [18] Nümunə, c.21, səh.326 [19] Nümunə, c.21, səh.346 [20] Nümunə, c.21, səh.351 [21] Nümunə, c.21, səh.355 [22] Nümunə, c.21, səh.361 [23] Nümunə, c.21, səh.365 [24] Nümunə, c.21, səh.377

1 Oxu

QURANI KƏRIM 14.02.2025

“Duxan” surəsi

“Duxan” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ha, Mim! And olsun bu aydınlaşdırıcı kitaba! Biz onu bərəkətli bir gecədə nazil etdik. Biz hər zaman qorxudan olmuşuq. O gecədə hər bir iş hikmət üzrə ayırd edilir – (Quranın nazil edilməsi) Allah tərəfindən verilən bir əmr olmuşdur. Biz (Mühəmmədi) göndərdik – Bunlar hamısı sənin eşidən və bilən Rəbbinin mərhəmətindəndir. Əgər əminliklə inanırsınızsa, (bilin ki, Allah) göylərin, yerin və onların arasında olanların Rəbbidir. Ondan başqa məbud yoxdur, dirildir və öldürür, sizin və əcdadlarınızın Rəbbidir. Lakin onlar şəkk-şübhə içindədirlər, (həqiqətlərlə) əylənirlər. Sən göydən aşkar bir tüstü peyda olacağı günü gözlə. O tüstü bütün insanları bürüyəcək. Bu, ağrılı-acılı bir əzabdır. (Onlar deyəcəklər:) “Ey Rəbbimiz! Əzabı bizdən uzaq et ki, iman gətirək”. Onlar necə öyüd-nəsihət dinləyə bilərlər ki, açıq-aşkar bir Peyğəmbər gəldiyi halda, ondan üz çevirib: “Öyrədilmiş bir dəlidir!” – dedilər. Biz əzabı bir az sizdən uzaqlaşdırarıq, amma siz yenə öz işlərinizə qayıdacaqsınız. Onları böyük bir müsibətlə yaxalayacağımız gün (onlardan intiqam alacağıq). Biz intiqam alanıq. Biz onlardan əvvəl Fironun qövmünü da sınadıq. Onlara möhtərəm bir elçi gəldi. (Onlara dedi): “Allah bəndələrinin işlərini mənə həvalə edin ki, mən sizin üçün etibarlı bir elçiyəm. —————————————————————————————– “Duxan” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surəni məzmun etibarı ilə yeddi hissəyə bölmək olar: 1. Quranın əzəməti və onun Qədr gecəsində nazil olması; 2. Allahın təkliyi və varlıq aləmində Onun böyüklüyünü göstərən bəzi nişanələr; 3. Kafirlərin aqibəti və onlara verilən müxtəlif əzablar; 4. Musa (ə) və İsrail oğullarının Firon tərəfdarlarına qarşı mübarizəsi, Firon tərəfdarlarının məğlubiyyəti və məhvi; 5. Qiyamət, Cəhənnəm sakinlərinin ağrılı-acılı əzabları, təqvalıların ruh oxşayan mükafatları; 6. Yaradılışın məqsədi, göy və yerin yaradılışının əbəs olmaması; 7. Quranın əzəmətinin yenidən bəyan edilməsi.[1] 3-5. Quranın bərəkətli bir gecədə nazil olması: Tükənməz xeyirlərin və daimi yaxşılıqların mənşəyi olan gecə hansıdır? Təfsirçilərin əksəriyyəti bu gecənin Qədr gecəsi olduğunu bildirmişlər. Bu gecə insanların bir illik müqəddəratının təyin edildiyi bərəkətli gecədir. Quran talelərin həll olunduğu bir gecədə Peyğəmbərin (s) pak qəlbinə nazil olmuşdur. Qeyd etmək yerinə düşər ki, Quranın insanların müqəddəratının həll olunduğu, ruzilərinin, nemətlərinin təyin olunduğu Qədr gecəsində nazil olması bu ayələrdə ötəri, “Qədr” surəsində isə açıq şəkildə bəyan edilmişdir. Bu ayələrdən belə başa düşülür ki, bizim müqəddəratımızın və taleyimizin Quranın məzmunu ilə sıx əlaqəsi var. Təkcə mənəvi deyil, maddi həyatımızın da bu kitabla qırılmaz əlaqəsi var. Bəli, Quran məhz müqəddəratların təyin edildiyi gecə nazil edilmişdir.[2] 10-16. Göydə aşkar bir tüstünün peyda olması: Bu ayələrdə əzab nişanəsi kimi təqdim edilən tüstü ilə nəyə işarə edilməsi təfsirçilər arasında fikir ayrılığına səbəb olmuşdur. Ancaq ayələr və hədislərdə qeyd edilənlərə əsasən, burada dünyanın sonu və Qiyamətin başlanğıcında göy üzünü bürüyəcək, dünyanın sonunun çatdığını, zalımlara şiddətli əzablar veriləcəyindən xəbər verən qatı tüstüdən danışıldığını deyə bilərik. Bu izahın yeganə problemi onun 15-ci ayə ilə düz gəlməməsidir. Çünki dünyanın sonu və ya Qiyamət günü Allahın əzabı yüngülləşməyəcək, nəticədə də insanlar yenidən öz günahlarına dönməyəcəklər. Əgər biz bu cümləni şərt budaq cümləsi kimi götürsək, o zaman problem öz həllini tapar. Bu zaman ayənin mənası belə olur: Əgər əzabı bir az sizdən uzaqlaşdırsaq, yenidən əvvəlki yolunuzu tutacaqsınız. Bu zaman ayə “Ənam” surəsinin 28-ci ayəsi ilə eyni məzmuna malik olacaq. Həmin ayədə Allah-taala belə buyurur: “Əgər qayıtsalar, yenidən qadağan olunduqları əməllərə dönəcəklər.” İkinci izahı Peyğəmbər (s) və Əhli-beyt imamlarından (ə) nəql edilən hədislər də təsdiq edir. İmam Əli (ə) Peyğəmbərə (s) istinad etdiyi bir hədisdə belə buyur: “Qiyamətdən əvvəl on əlamət görünəcək: Süfyani, Dəccal, Dabbətül-ərz, həzrət Mehdinin (ə) qiyamı, Günəşin qərbdən çıxması, həzrət İsanın (ə) enməsi, Şərqdə dağıdıcı zəlzələ, Ərəb yarmadasında oxşar zəlzələ, Ədnin dərinliklərindən yüksəlib insanları Məhşərə qovan od.”[3] Allah qarşısında özünüzü yuxarı tutmayın. Mən sizə aydın bir sübut gətirmişəm. Mən sizin məni ittiham və daşqalaq etməyinizdən həm mənim, həm də sizin Rəbbiniz olan Allaha sığınıram. Əgər mənə inanmırsınızsa, onda məndən uzaq olun!” Sonra o, Rəbbinə dedi: “Bunlar günahkar adamlardır!” (Allah ona:) “Gecə bəndələrimi yola çıxart. Çünki siz təqib olunursunuz!”( – deyə göstəriş verdi). (Keçdikdən sonra) dənizi də sakit və açıq burax! Onlar suda batırılacaq bir qoşun olacaqlar!” Onlar özlərindən sonra neçə-neçə bağlar, çeşmələr qoyub getdilər; əkinlər, möhtəşəm yerlər və içində qərq olduqları çoxlu nemətləri. Bax belə oldu! Biz başqalarını onların (mal və mülklərinin) varisi etdik. Nə göy, nə də yer onlardan ötrü ağlamadı. Onlara möhlət də verilmədi. İsrail oğullarını alçaldıcı əzabdan qurtardıq – təkəbbürlü və həddi aşan Firondan. Biz onları (İsrail oğullarını) öz elmimizlə aləmlərdən üstün tutduq. Onlara içində açıq-aydın imtahan olan dəlillər verdik. Bunlar deyəcəklər: “Bizim ölümümüz təkcə birinci ölümdür. Biz heç vaxt dirildilməyəcəyik. Əgər doğru deyirsinizsə, onda atalarımızı gətirin!” Bunlar yaxşıdır, yoxsa Tubbə qövmü və onlardan əvvəlkilər? Biz onları məhv etdik. Çünki onlar günahkar idilər. Biz göyü, yeri və onların arasında olanları əyləncə üçün (və əbəs yerə) yaratmadıq. Bu ikisini haqq-həqiqət olaraq yaratdıq, lakin çoxları bilmir. ————————————————————————————– 25-29. Nemətə nankorluq nemətin qarşısını alır: Bir gün möminlərin əmiri İmam Əli (ə) Mədainin yaxınlığından keçirmiş, dağılmaqda olan Kəsra (Ənuşirəvan və digər Sasani şahlarının) abidələrinə baxır. Yanındakı şəxs ibrətamiz bir şeir deyir. Həmin şeirin tərcüməsi belədir: “Küləklər onların ölkəsinin qalan qalıqları üzərinə əsdi. Sanki onların hamısının bir vəd olunan yeri var idi və həmin vəd olunan yerə doğru tələsdilər.” İmam Əli (ə) buyurur: “Nə üçün bu ayələri söyləmədin?” Sonra bu bu ayələri buyurur: “Bunlar (başqalarının malına və hökumətlərinə) varislər idilər. Ancaq (başqalarına) miras etdilər. Nemətə görə şükr etmədilər. Dünyaları itaətsilik göstərdiklərinə görə onlardan alındı. Nemətə nankorluq etməkdən çəkinin ki, Allahın qəzəbi sizi yaxalamasın.”[4] İsrail oğullarının üstünlüyü onlar üçün böyük bir sınaqdır: Bu ayədə əslində, İsrail oğullarının yalnız öz dövrlərinin seçilmiş ümməti olduğu buyurulmuşdur. Çünki “Ali-İmran” surəsinin 110-cu ayəsində Allah-taala İslam ümmətinin yaxşı işlər görməyi əmr etdikləri və pis əməlləri qadağan etdiklərini qeyd edərək onun ən üstün ümmət olduğunu buyurmuşdur. Bəzi təfsirçilər İsrail oğullarının yalnız onların özlərinə xas olan spesifik xüsusiyyətləri olduğunu bildirmişlər. Onlara çoxlu sayda peyğəmbər göndərilməsi də bu xüsusiyyətlərdəndir. Heç bir xalqa bu qədər peyğəmbər göndərilməmişdir. Əslində bu, heç də üstünlük sayıla bilməz. Çünki peyğəmbərlərin çoxluğu bu xalqın həddən artıq itaətsizlik göstərən bir xalq olması ilə bağlı ola bilər. Musa peyğəmbərin (ə) qiyamından sonra baş vermiş müxtəlif hadisələr onların Allahın böyük peyğəmbəri ilə necə davrandığını göstərir. Bu xalqın inadkar olduğunu, Quranın buyurduğu ilə davamlı olaraq öz peyğəmbərlərini incitdiyini, Allahın hökmləri qarşısında inadkarlıq və təəssübkeşlik nümayiş etdirdiyini, hətta Nili keçib xilas olduqdan dərhal sonra Musaya (ə) bütpərəstlik təklif etdiyini nəzərə alsaq, deməliyik ki, sözügedən ayədə qeyd olunan üstünlük ifadəsi onlar üçün imtiyaz deyil, başqa bir həqiqəti ifadə edir. Ayənin çatdırmaq istədiyi məna belə ola bilər: Onların Allahın bəxş etdiyi nemətlərdən sui-istifadə edəcəyini bildiyimizə baxmayaraq, Biz onlara üstünlük verdik. Bunu onları sınaqdan keçirmək üçün etdik. Sonrakı ayədə Allahın sınamaq üçün onlara başqa nemətlər də verdiyi buyurulmuşdur. Deməli, Allahın seçimi onlar üçün nəinki üstünlük, əksinə bir məzəmmətdir. Çünki onlar bu nemətə layiq olmadılar və sınaqdan keçmədilər.[5] Tubbə qövmü: “Tubbə” Yəmən şahlarının ümumi ləqəbidir. Quranın bu ayəsində bəzi hədislərdə adı Əsəd Əbukərb kimi qeyd edilən Yəmən şahlarından birindən söz açılır. Bir qrup təfsirçi onun haqq axtaran və mönin kişi olduğunu yazmış, ayədəki “Tubbə qövmü” ifadəsini də buna sübut gətirmişdir. Çünki ayədə onun özü deyil, qövmü məzəmmət edilmişdir. İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Tubbə Ovs və Xəzrəc qəbilələrinə dedi: Siz burada İslam peyğəmbəri (s) gələnə qədər qalın. Əgər mən onu görsəydim, onun xidmətində durar və onunla qiyam edərdim.” Bəziləri yazır ki, Tubbə Hindistana qoşun yürütmüş, həmin regionun bütün ölkələrini fəth etmiş Yəmən şahlarından biri olmuşdur. Fəthlərinin birində o, Məkkəyə girmiş, Məkkəni viran qoymaq istədiyi vaxt qəfildən xəstələnmişdir. Tubbənin qoşununda başçıları Şamul adlı bir şəxs olan bir dəstə həkim də olmuşdu. Həmin həkim ona: “Sənin xəstəliyinin səbəbi Kəbəni uçurmaq niyyətidir. Əgər bu fikrindən daşınıb bağışlanma diləsən, şəfa taparsan”, – deyə məsləhət vermişdi. Tubbə qərarından dönmüş, Kəbəyə ehtiram göstərəcəyini söz vermişdir. Sağaldıqdan sonra Kəbənin üzərinə qiymətli Yəmən parçasından örtük atmışdır.[6] Ayrılıq günü onların hamısı üçün müəyyən olunmuş vaxtdır. O gün dostun-dosta heç bir faydası dəyməyəcək, onlara heç yerdən köməklik göstərilməyəcək. Allahın rəhm etdiyi adamlar istisnadır! O, qüdrətlidir, rəhmlidir. Heç şübhəsiz zəqqum ağacı günahkarların yeməyidir. Əridilmiş dəmir kimi qarınlarda qaynayar – qaynar su qaynayan kimi. (Sonra Cəhənnəm məmurlarına əmr edilər:) Onu tutub Cəhənnəmin ortasına atın! Sonra başına qaynar əzab yağdırın! (Ona deyilər:) Dad (bu əzabı! Öz xəyalında) sən qüdrətli və möhtərəm idin. Bu, sizin daim tərəddüdlə yanaşdığınız həqiqətdir! Allahdan qorxanlar isə təhlükəsiz bir yerdə olacaqlar – bağçalarda və çeşmələr başında! Qalın və nazik ipək parçadan libaslar geyib qarşı-qarşıya əyləşəcəklər. Cənnət sakinləri belədir! Üstəlik onları iri, qaragözlü hurilərlə evləndirəcəyik. Onlar orada hansı növ meyvə istəsələr, ixtiyarlarında olacaq, son dərəcə əmin-amanlıq içində olacaqlar. Onlar orada ilk ölümdən başqa heç bir ölüm dadmayacaqlar. Allah onları Cəhənnəm əzabından qoruyar. Bu sənin Rəbbin tərəfindən bir lütfkarlıq, bir hədiyyədir. Böyük uğur məhz budur. Biz bunu (Quranı) sənin dilində asanlaşdırdıq ki, bəlkə onlar xatırlasınlar. Sən gözlə! Şübhəsiz ki, onlar da gözləyirlər. ————————————————————————————- Dad! Sən qüdrətli və möhtərəm idin: Əvvəlki ayələrdə Cəhənnəm sakinlərinə veriləcək fiziki əzabların bir neçəsinə işarə edilmişdir. Nəzər nöqtəsi olan ayədə isə onlara veriləvək psixoloji əzablardan birinə işarə edilir. Cəhənnəm sakinlərinə belə xitab ediləcək: “Dad (bu əzabı! Öz xəyalında) sən qüdrətli və möhtərəm idin.” Yoxsul və acizləri zəncirləyən, onlara qarşı zülm və haqsızlıq edən, eyni zamanda özünü qalib və möhtərəm bir adam hesab edirdin. Bu təkəbbürünlə istənilən cinayətə əl atırdın. İndi əzab şəklində təcəssüm edən əməllərinin nəticəsini dad. İnsanların cismini və canını yandırdığın kimi, indi də sənin için və çölün Allahın qəzəb odunda yanır. Bir gün Peyğəmbər (s) Əbu Cəhlin əlindən tutub buyurur: “Vay olsun sənə, ay Əbu Cəhl! Vay olsun sənə!” Əbu Cəhl deyir: Məni nə ilə təhdid edirsən? Nə sən, nə də sənin sahibin mənə heç nə edə bilməz. Bu yerlərdə məndən qüdrətli və hörmətli adam yoxdur. Bu ayədə həmin hadisəyə işarə edilmişdir. Ayəyə əsasən onu Cəhənnəm oduna atdıqdan sonra deyəcəklər: Dad! Ey qüdrətli və möhtərəm![7] İri, qara gözlü hurilər: Həyatda insana rahatlıq, ünsiyyət və fərəh bəxş edən vasitələrdən biri münasib və hər cəhətdən kamallı olan bir həyat yoldaşının olmasıdır. Qadın və kişi olmasından asılı olmayaraq, belə bir həyat yoldaşının olması çətinlikləri insana asan edər, ona sevinc, fərəh, şirinlik, şadlıq bəxş edər. Belə bir həyat yoldaşının olmaması və ya uyğun olmayan bir həyat yoldaşının olması bütün digər vasitələrin olmasına baxmayaraq, həyatın şirin dadının ağızda acı olması üçün kifayət edər. Başqa sözlə desək, münasib, ağıllı-kamallı, mehriban və lütfkar həyat yoldaşı təkcə fiziki rahatlıq deyil, həm də psixoloji rahatlıq mənbəyidir. Quranın ayrı-ayrı ayələrində Cənnətin müxtəlif nemətlərindən danışılarkən bu nüansa diqqət yetirilmiş, bu haqda maraqlı ifadələr işlədilmişdir. Quranın bir neçə yerində Cənnətdəki həyat yoldaşlarının təsviri “hurul-eyn” (iri, qara gözlü huri) ifadəsi ilə verilmişdir. “Hur” sözü “hura” sözünün cəmidir. “Əhvər” gözünün qarası tamamilə qara, ağı isə tamamilə ağ, şəffaf, parlaq olan insana deyilir. Bu ifadə gözlərin həddən artıq gözəl olduğunu göstərir. Bəziləri bu ifadəni bədənin ağlığı kimi də izah etmişlər. Ola bilər ki, bu ifadə ilə həm gözlərin, həm də bədənin gözəlliyinə işarə edilib. “Eyn” sözü “ə’yən” və “əyna” sözlərinin cəmidir, mənası iri deməkdir. Bu ifadə iri, cazibədar və gözəl gözləri olan şəxs haqqında işlədilir. Quranın bu nöqtəyə xüsusi önəm verməsi insanın gözəlliyinin hər şeydən əvvəl və hər şeydən çox onun gözləri ilə ölçülməsi ilə bağlıdır. Sözügedən ifadə, əslində, cismin və ruhun gözəlliyini simvolizə edir. Bir məsələyə də diqqət yetirməliyik ki, həm “hur”, həm də “eyn” sözü həm qadın, həm də kişi cinsinə aid olur. Buna görə də daha geniş məna ifadə edərək, Cənnətdəki bütün həyat yoldaşlarına şamil olur. Möminə qadınlara da gözəl həyat yoldaşları, mömin kişilərə də gözəl həyat yoldaşları lütf ediləcək.[8] İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Əgər Cənnət hurilərindən biri dünyadakı insanlara baxsa və bir telini onlara göstərsə, bütün insanları namaz qılanın namaz halında keçirdiyi həyəcan hissi bürüyər. Əgər Allaha huri ilə evlənmək istəmədiyini desə, onlar: “Bu adam bizə qarşı nə qədər rəğbətsizdir!” – deyərlər.”[9] İmam Sadiq (ə) başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Cənnət sakinləri evlilikdən aldıqları zövq və ləzzət qədər heç nədən, hətta Cənnətin yeməkləri və içkilərindən ləzzət almazar.” Burada cismin ən çox ləzzət aldığı nemət nəzərdə tutulmuşdur. Çünki ayə və hədislərdə qəlb hüzuru, Allaha yaxınlıq, Allahın Cənnət sakinlərindən razılığının bütün digər nemətlərdən üstün və ləzzətli olduğu buyurulmuşdur.[10] [1] Nümunə, c.21, səh.143 [2] Nümunə, c.21, səh.147 və 156 [3] Nümunə, c.21, səh.163 [4] Səfinətül-bihar, c.8, səh.44 [5] Nümunə, c.21, səh.184 [6] Nümunə, c.21, səh.194 [7] Nümunə, c.21, səh.205 [8] Pəyame-Quran, c.6, səh.259 [9] Vəsailüş-şiə, c.6, səh.466 [10] Əl-Mizan, c.3, səh.136

1 Oxu

QURANI KƏRIM 14.02.2025

“Zuxruf” surəsi

“Zuxruf” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ha, Mim! Aydınlaşdıran kitaba and olsun! Biz onu ərəbcə və fəsih bir Quran etdik ki, bəlkə siz dərk edəsiniz. O, yanımızdakı “ana kitabda” (lövhi-məhfuzda) ucadır, möhkəmdir. Siz həddi aşan adamlar olduğunuza görə, Biz bu zikri sizə çatdırmaqdan imtina etməliyik? Əvvəlki ümmətlərə də neçə-neçə peyğəmbərlər göndərdik. Ancaq onlara elə bir peyğəmbər gəlmədi ki, onu məsxərəyə qoymasınlar. Biz onlardan daha qüvvətli olanları məhv etdik. Əvvəlkilərin əhvalatına son qoyuldu. Əgər sən onlardan: “Göyləri və yeri kim yaratmışdır?” – deyə soruşsan, mütləq, deyəcəklər: “Onları qüdrətli və (hər şeyi) bilən Allah yaratmışdır!” – Yeri sizin üçün rahatlıq məkanı edən və orada sizin üçün yollar salan varlıq. Bəlkə düz yola yönələsiniz. ——————————————————————————— İlahi vəhy: Bənzər cümlə “Ğafir” surəsinin 15-ci ayəsində də mövcuddur. Daha ətraflı məlumat üçün həmin ayəyə baxa bilərsiniz. Sən bundan öncə kitab nədir, iman nədir bilmirdin: Bəzi dardüşüncəlilər bu cümləyə əsaslanaraq Peyğəmbərin (s) peyğəmbərliyə seçilməzdən əvvəl Allaha iman gətirmədiyini iddia edirlər. Halbuki ayənin mənası açıq-aydındır: ayədə “Quran nazil olmazdan əvvəl sən Quranı bilmir, onun məzmun və təlimatlarından xəbərsiz idin, onlara imanın yox idi” deyilir. Bu ifadə Peyğəmbərin (s) tövhid inancı, yüksək biliyi, bəndəlik prinsipləri ilə tanışlığı ilə əsla təzad təşkil etmir. Quranın məzmunundan xəbərsiz olmaq bir şey, Allahı tanımamaq, bu haqda bilgiyə malik olmamaq başqa bir şeydir. Peyğəmbərin (s) bu vəzifəyə seçilməzdən əvvəlki həyatından bəhs edən tarix kitabları da bu mənanı təsdiq edir. İmam Əli (ə) isə bu həqiqəti daha aydın şəkildə ifadə etmişdir: “Allahın elçisi süddən ayrıldığı vaxtdan Allah onun alicənab, gözəl əxlaqi keyfiyyətlərə sahib olaraq böyüməsi üçün ən böyük mələyini gecə-gündüz ona yoldaş etdi.”[1] Eyni mənaya “Zuha” surəsinin 7-ci ayəsində də işarə edilmişdir: “Səni itmiş tapıb yönləndirdi”. Bu ayədə də “zall” sözünün mənası yolunu azmış deyil, peyğəmbərlik və Quranın məzmunundan xəbərsiz olan deməkdir.[2] “Zuxruf” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə ümumilikdə yeddi hissədən ibarətdir: 1. Quranın və Peyğəmbərin (s) peyğəmbərliyinin əhəmiyyəti, nadanların onunla davranışı; 2. Ətraf aləmdə mövcud olan tövhid nişanələri və Allahın insanlara bəxş etdiyi nemətlərin bir qisminin qeyd edilməsi; 3. Şirklə mübarizə Allah haqqında işlədilən xoşagəlməz sözlər və korkoranə təqlidlə mübarizə; 4. Keçmiş peyğəmbərlər, o cümlədən İbrahim (ə), Musa (ə) və İsanın (ə) qövmlərinin tarixindən hissələr; 5. Məad, möminlərin mükafatı və kafirlərin acı taleyi; 6. İmansız düşüncələrə hakim olan yanlış dəyərlər; 7. Surədə qeyd edilən bu bölmələri təkmilləşdirmək və təsirlərini daha da artırmaq üçün dərin məzmunlu nəsihətlər.[3] Yol neməti: Quranda dəfələrlə xatırlanan bu nemət çoxlarının diqqətindən kənarda qalan nemətlərdəndir. Yer kürəsinin quru sahəsini başdan-başa qırışlar, böyük və kiçik dağlar, təpəliklər əhatə etdiyini bilirik. Dünyanın ən böyük dağ silsilələri arasında kəsiklər mövcuddur. İnsan yolunu həmin kəsiklər arasından tapır. Dağların yer kürəsinin ayrı-ayrı hissələri arasında fasilə salmasına az təsadüf edilir. Bu, Allahın yaranış sisteminin sirlərindən və insanlara bəxş etdiyi böyük nemətlərdən biridir. Bundan başqa, yer kürəsinin bir çox hissələri arasındakı əlaqələr dəniz yolları vasitəsilə gerçəkləşir. Ayənin məzmunu bu mənanı da ehtiva edir.[4] O, göydən müəyyən miqdarda su endirdi. Onun vasitəsilə ölü bir diyara həyat bəxş etdik. Siz də (Qiyamətdə qəbirlərinizdən) beləcə çıxarılacaqsınız. O, bütün cütləri yaratdı. Mindiyiniz gəmiləri və heyvanları yaratdı ki, onların belində yaxşı qərarlaşasınız. Sonra onlara mindiyiniz zaman Rəbbinizin nemətini xatırlayıb deyəsiniz: “Bunu bizə ram edən Allah pakdır, müqəddəsdir. Yoxsa bizim onu ram etməyə gücümüz çatmazdı. Biz Rəbbimizə doğru qayıdacağıq”. Onlar qullarından bəzisini Allahın bir hissəsi hesab etdilər (Mələkləri Allahın qızları adlandırdılar). İnsan açıq-aydın nankordur. Yoxsa yaratdıqlarından qızları Özünə götürüb oğlanları sizin üçün seçmişdir? Halbuki onlardan birinə, mərhəmətli Allaha aid etdikləri ilə müjdə versələr (sənin qızın olub müjdəsi versələr), üzü qapqara qaralar, qəzəblənər. Zinətlər, bəzək-düzək içində böyüyən və mübahisə zamanı məqsədini aydın ifadə edə bilməyənimi (Allahın qızı hesab edirlər)? Onlar mərhəmətli Allahın qulları olan mələkləri qadın hesab etdilər. Məgər onların yaradılışının şahidi olublar? Onların şahidliyi yazılır və buna görə cavab verməli olacaqlar. Onlar dedilər: “Əgər mərhəmətli Allah istəsəydi, biz onlara ibadət etməzdik!” Onların bu barədə heç bir bilik və əminliyi yoxdur. Onlar ancaq yalan danışarlar. Yoxsa onlara bundan əvvəl kitab vermişik və onlar da ona istinad edirlər? Xeyr! Onlar: “Biz atalarımızı bu dində gördük və biz də onlara tabe olaraq düz yola yönəlmişik!” – deyirlər. ————————————————————————————– Nemətlərdən istifadə edərkən Allahı xatırlamaq: Bu ayədə dəniz və quru nəqliyyatının yaradılışının qeyd edilməsinin iki məqsədə xitmət etdiyi buyurulmuşdur: birincisi, onlara minərkən Allahın nemətlərini xatırlamaq, ikincisi, bunları insana ram edən Allahı tərifləmək. İnsanlar Allahın yardımı ilə gəmiləri elə düzəldirlər ki, onlar dalğaları yara-yara məqsədə doğru irəliləyir. Allah heyvanları insanlara ram etmişdir. Əgər Allahın lütfü olmasaydı, insanlar bu minikləri saxlaya bilməzdilər. Əks küləklər davamlı olaraq gəmiləri çevirər və biz sahilə çıxıb xilas ola bilməzdik. Əgər fiziki cəhətdən insandan qat-qat güclü olan heyvanlara itaətkarlıq ruhu hakim olmasaydı, insanlar hətta onların yaxınına belə gedə bilməzdilər. Belə ki, bəzən onların qəzəbləndiyinin, itaətkar ruhlarının hökmündən çıxdığının, hətta bir neçə nəfərin qarşısını ala bilmədiyi təhlükəli varlıqlara çevrildiyinin şahidi oluruq. Halbuki adi vəziyyətdə bir insan yüzlərlə heyvanı cilovlaya, cilovu istənilən uşağa verə və uşaq onların cilovundan dartıb istədiyi yerə yönləndirə bilir. Quran ayələrində diqqət çəkən maraqlı nüanslardan biri Allahın bəxş etdiyi nemətlərdən istifadə edərkən oxuması üçün insana bəzi dualar öyrədilməsidir. Bu dualar insan ruhunun tərbiyəsində, qürur və qəflətdən xilas olmasında rol oynayır. Ayədə insanlara göstəriş verirlir ki, miniklərə minərkən Allahın nemətlərinə şükür edib Ona təriflər desinlər. İnsan hər bir nemətdən istifadə edərkən həqiqi nemət sahibini xatırlamağa adət edərsə, nə qəflət qaranlığına qərq olar, nə də təkəbbür uçurumuna yuvarlanar, əksinə, maddi nemət onunla Allah arasında körpü rolunu oynayar. Peyğəmbər (s) hər dəfə miniyinə minmək üçün ayağını üzəngiyə qoyarkən “Bismillah”, mindikdən sonra isə “bütün hallarda həmd Allaha məxsusdur. Bunu bizə ram edən Allah pakdır, müqəddəsdir. Yoxsa bizim onu ram etməyə gücümüz çatmazdı. Biz Rəbbimizə doğru qayıdacağıq”, – deyə buyurarmış. Bəzi hədislərdə qeyd edilir ki, kim miniyinə minərkən bu ayəni oxuyarsa, Allahın əmri ilə onun atına heç bir at çata bilməz. Allahın tərbiyəvi təlimləri ilə öz miniklərini fəxr, qürur, özlərini göstərmək, bəzən günah vasitəsi kimi istifadə edən təkəbbürlü və nəfsani istəklərinə qul olan insanların düşüncələri çox fərqlidir.[5] 15-19. Nə üçün mələkləri Allahın qızları adlandırırdılar? Bu ayədə mələkləri Allahın qızları və özlərinin məbudları hesab edən müşriklərin cahil inanclarına işarə edilmişdir. Bu xurafatın cahil ərəblər arasında nə üçün meydana gəlməsi və nə üçün onun çöküntülərinin indi də bəzilərinin təfəkküründə qalması, mələklərin qadın və qız şəklində təsvir edilməsi, “azad mələk”- in uzun saçlı qadın simasında təcəssüm etdirilməsi ilə bağlı onu deyə bilərik ki, bu fikir ola bilsin ki, mələklərin adətən, qapalı yaşayan qadınlar kimi gözə görünməməsindən qaynaqlanır. Ərəb dilində bu təfəkkür tərzinin bir sıra nümunəsi var. Belə ki, günəş diski adətən, öz şüaları ilə örtüldüyü üçün ona baxmaq elə də asan deyil. Ancaq ay belə deyil. Buna görə də ərəb dilində günəş məcazi olaraq qadın cinsində, ay isə kişi cinsində işlədilir. Ola bilısin ki, mələklər zərif varlıqlar olduqları üçün qadınlara bənzədilmişdir. İslamın bu təfəkkür tərzinə qarşı bu qədər mübarizə aparmasına baxmayaraq, bu gün də qadınları vəsf edərkən onlara mələk deyilir. Halbuki kişilər haqqında bu ifadə düzgün sayılmır.[6] Biz səndən əvvəl hansı bir şəhərə (insanları Allahın əzabı ilə) qorxudan peyğəmbər göndərdiksə, onun məst və təkəbbürlü dövlətliləri: “Biz atalarımızı bir dində gördük və onların ənənlərinə də tabe olacağıq!” – dedilər. (Peyğəmbərləri) dedi: “Əgər sizə atalarınızın dinindən daha doğrusunu gətirsəm necə?” Onlar dedilər: “Biz sizinlə göndəriləni inkar edirik”. Buna görə də onlardan intiqam aldıq. Bax gör haqqı yalan sayanların aqibəti necə oldu! Bir zaman İbrahim atasına (əmisi Azərə) və qövmünə demişdi: “Mən sizin ibadət etdiklərinizdən uzağam. Yalnız məni yaradandan başqa! O, məni doğru yola yönəldəcəkdir”. O, tövhid kəlməsini özündən sonrakı nəsilər arasında daimi qalacaq bir kəlmə etdi ki, bəlkə Allaha doğru qayıtsınlar. Haqq və aşkar bir elçi gələnədək Mən bunlardan da, atalarından da dünya nemətlərini əsirgəmədim. Onlara haqq gəldikdə isə: “Bu, sehrdir, biz ondan imtina edirik!” – dedilər. Onlar dedilər: “Nə üçün bu Quran iki şəhərdən (Məkkədən və ya Taifdən) olan böyük (və varlı) bir adama nazil edilmədi?” Onlar sənin Rəbbinin mərhəmətinimi təsnif edirlər? Biz dünya həyatında onların dolanışıqlarını aralarında bölüşdürdük. Biri digərini öz yanına işçi götürsün (qarşılıqlı yardımlaşsınlar) deyə, bəzilərinin dərəcələrini digərlərindən üstün etdik. Rəbbinin mərhəməti onların bütün topladıqlarından xeyirlidir. Əgər (kafirlərin maddi imkanları) insanların (azğınlıqda) vahid bir ümmətə çevrilməsinə səbəb olmasaydı, mərhəmətli (Allahı) inkar edənlərin evlərinin tavanlarını və çıxdıqları nərdivanları da gümüşdən edərdik; ———————————————————————————— Nə üçün Quran dövlətlilərdən birinə nazil olmayıb? Ayədə müşriklərin əsassız bəhanələrindən birinə işarə edilərək buyurulur: Onlar – nə üçün bu Quran Məkkə və Taif şəhərlərindən olan görkəmli və dövlətli bir kişiyə gəlmədi? – deyə etiraz etdilər. Əlbəttə, bir cəhətdən onların belə bir bəhanəyə əl atmasını başa düşmək olardı. Çünki bu insanların dünyagörüşünə görə insanın dəyər meyarı sərvət, var-dövlət, zahiri mövqe, şöhrət idi. Onlar qəbilənin varlı adamlarının və zalım qocalarının Allah dərgahına ən yaxın adamlar olduğunu düşünürdülər. Buna görə də Allahın böyük nemətinin – peyğəmbərlik missiyasının bu cür insanlardan birinə deyil, əksinə Mühəmməd adlı yetim, yoxsul və kasıb bir adama nazil edilməsinə təəccüblənirdilər. Təbii ki, yanlış dəyərlərin hökm sürdüyü bir sistemdə belə bir qənaətə gəlmək normaldır. Təkcə o dövrdə deyil, bütün dövrlərdə insanların təfəkkür tərzlərindəki yanlışlığın əsas səbəblərindən biri məhz bəzən həqiqətləri tamamilə tərsinə göstərən yanlış dəyər sistemidir. Allahın dəvət missiyasını bütün varlığı təqva ruhu ilə dolmuş, ayıq, iradəli, əzmkar, qərarlı, cəsur, şücaətli, ədalətli, məhrum və məzlum insanların halından xəbərdar olan bir şəxs yerinə yetirməlidir. Səmavi missiyanı daşımaq üçün lazım olan həqiqi dəyərlər gözəl geyimlər, bahalı, təmtəraqlı saraylar, bəzək-düzək əşyaları deyil, məhz yuxarıda sadaladıqlarımızdır. Həqiqi dəyərlərlə yalançı dəyərlər səhv salınmasın deyə, peyğəmbərlərin heç biri yalançı dəyərlərə sahib olmamışlar.[7] Quran bir insanın başqa bir insan tərəfindən işlədilməsini qəbul edirmi? Sualın cavabı ayənin məzmununa diqqət yetirdikdə aydın olur. Bəzi adamlar hesab edirlər ki, bir qrup insan başqa bir qrupu zor gücünə işlədə bilər. Əslində, məsələ heç də qeyd edildiyi kimi deyil. Ayədə insanların ümumilikdə bir-birindən istifadə edə biləçəklərindən danışılır. Hər bir insan özünəməxsus imkan, bacarıq, potensial və hazırlığa malikdir. İnsan yalnız malik olduğu potensial üzrə fəaliyyət göstərə bilir. Nəticədə, fəaliyyət göstərdiyi sahədəki xidmətlərini başqalarının, eyni zamanda qarşı tərəflər də öz xidmətlərini onun ixtiyarına verirlər. Bu da qarşılıqlı xidmət təklifi, ikitərəfli və çoxtərəfli fəaliyyət, qarşılıqlı yardımlaşma adlanır. Belə ki, əgər bütün insanlar mənəvi və fiziki cəhətdən eyni imkanlara malik olsaydılar, sosial sistem yaranmazdı. Bu qaydanı hüceyrələr haqqında da söyləyə bilərik. Əgər insan bədəninin hüceyələri quruluş, incəlik və müqavimət baxımından eyni olsaydılar, insanın fiziki sistemi məhv olardı. Məsələn, ayağın daban sümüyünün çox möhkəm hüceyrələri ilə göz şəbəkəsinin zərif hüceyrələri çox fərqlidir. Bu hüceyrələrin hər biri təyinatları üzrə fəaliyyət göstərir. Ədalətin mənası hər bir şeyin eyni olması, eyni şəraitə malik olması deyil, hər bir şeyin özünə münasib olan yerində olmasıdır. Bəzən insanlar şüar verərkən fərqinə varmadan bərabərlik sözündən istifadə edirlər, ancaq məlumdur ki, əməl mərhələsində fərqləri nəzərə almadan sistem, nizam-intizam yaratmaq qeyri-mümkündür. Əlbəttə, bu fərqlilik bir insanın başqa bir insan tərəfindən istismar edilməsinə bəhanə olmamalıdır. Öz yaradıcı qüvvələrindən isitfadə etməsi, bacarıqlarını çiçəkləndirməsi, fəaliyyətlərinin nəticələrindən bəhrələnməsi, güc və qüdrəti olanların çatışmazlıqların aradan qaldırılmasına çalışması üçün hər kəs azad olmalıdır.[8] evlərinin qapılarını və söykəndikləri taxtları da. Növbənöv zinətlər də (verərdik). Bütün bunlar sadəcə, dünya həyatının (ötəri) ləzzətidir. Axirət isə Rəbbinin yanında ancaq təqvalılara məxsusdur. Kim Allahı xatırlamaqdan üz döndərsə, Biz Şeytanı ona calayarıq və o da hər zaman ona yaxın olar. Şeytanlar onları haqq yoldan sapdıracaq, halbuki onlar özlərinin əsl haqq yolda olduqlarını güman edəcəklər. Nəhayət, o, hüzurumuza gəldikdə (yoldaşına) deyəcək: “Kaş, mənimlə sənin aranda günçıxanla günbatanın arası qədər məsafə olaydı. Sən nə pis yoldaş imişsən!” (Ancaq onlara deyəcəyik:) “Siz haqsızlıq etdiyinizə görə bu gün bu danışıqların sizə heç bir faydası yoxdur. Hamınız əzabda ortaqsınız!” Sən sözlərini karlara eşitdirə və ya korları və aşkar azğınlıq içində olanları doğru yola yönəldə bilərsənmi? Əgər səni onların arasından alıb aparsaq, onlardan, mütləq, intiqam alacağıq. Əgər (sağ qalsan və) onlara vəd etdiyimizi sənə göstərsək, Biz onların üzərində hökmranıq. Odur ki, sənə vəhy olunandan möhkəm yapış, çünki sən düz yoldasan. Bu (Quran) sən və sənin xalqın üçün bir xatırladıcı vasitədir. Tezliklə sorğu-sual olunacaqsınız. Səndən əvvəl göndərdiyimiz elçilərdən soruş: Biz mərhəmətli Allahdan başqa ibadət üçün məbudlarmı təyin etdik? Biz Musanı Öz ayələrimizlə Firon və onun əyanlarının yanına göndərdik. (Musa onlara) dedi: “Mən aləmlərin Rəbbinin elçisiyəm!” Ayələrimizi onlara gətirəndə onlara gülürdülər. ————————————————————————————- 33-35. Yanlış dəyərlərin aradan qaldırılması: Doğrusu, yalançı dəyərlərin aradan qaldırılması üçün bu ayələrdə qeyd ediləndən daha məzmunlu ifadə tapılmaz. Şəxsiyyətin dəvələrin sayı, dinar və dirhəmin miqdarı, nökər və kənizlərin sayı, evlər və onların əşyaları ilə ölçüldüyü, yetim və maddi cəhətdən yoxsul olan Mühəmmədin peyğəmbər seçilməsinin təəccüblə qarşılandığı bir cəmiyyəti dəyişmək üçün bu yanlış dəyər kompleksi darmadağın edilməli, yerində təqva, elm, fədakarlıq, şücaət və mərhəmət kimi əsl insani dəyərlərin bərpa edilməsi ən vacib məsələdir. Əks təqdirdə, bütün islahat tədbirləri səthi, davamsız və əsassız olacaqdır. İslam, Quran və Peyğəmbərin (s) ən üstün şəkildə həyata keçirmək istədikləri də bu olmuşdur. Buna görə də tamamilə geridə qalmış, insan cəmiyyətinin ən çox xurafata uğramış bir hissəsi qısa zaman ərzində ilk sırada qərarlaşacaq qədər inkişaf etmişdir. Peyğəmbərin (s) bu proqramla bağlı buyurduğu bir hədisdə belə deyilir: “Əgər Allah yanında dünyanın milçəyin qanadı qədər çəkisi olsaydı, Allah kafirə bir qurtum belə su içirtməzdi.”[9] 36-38. Şeytanın yoldaşı: Bu ayələrə əsasən Allahı unutmaq, Onu xatırlamamaq, dünya ləzzətləri içində qərq olmaq, dünyanın bər-bəzəyinə aldanmaq Şeytanın insanı istila etməsinə, hər zaman yanında olmasına səbəb olur. Kimsə bu ayədə məcburiyyət olduğunu iddia edə bilməz. Çünki bütün bunlar insanın öz etdiyi əməlləri nəticəsində baş verir. İnsanın etdiyi əməllər, xüsusilə dünya ləzzətlərinə və müxtəlif günahlara aludə olmaq ilk olaraq insanın qəlbinə və qulağına möhür vurulması, gözünə pərdə asılması, insanın Allahdan uzaqlaşması, şeytanların insanları istila etməsi, hətta qayıdış yolunun tamamilə bağlanması ilə nəticələnir. Deməli, şeytanlar və şeytani düşüncələrin insanı hər tərəfdən mühasirəyə almasının səbəbi insanın öz əməlləridir.[10] Şeytanların mühasirəsi artıq insanın düz yolla yanlış yol arasında fərq qoymamasına, Allah yolundan azdığı halda, özünün haqq yolda olduğunu düşünməsinə səbəb olur. Ümumiyyətlə, insan fitri olaraq haqq və həqiqətə meyilli olur, həqiqəti və doğrunu bilmək istəyir. Əgər həqiqət insana təqdim və təklif edilsə, o da nəfsinin istəklərinə tabe olduğu üçün həqiqətdən üz çevirsə, həyatına eyni qaydada davam etsə, Allah onun qəlbinə möhür vurar, haqqı görən gözünü kor edər, şeytanları ona yoldaş edər. Artıq bu cür insan həqiqəti dərk etməz, hər bir pak fitrətin qəbul etdiyi həqiqəti şeytanın təlqin etdiyi yanlışa tətbiq edər və yanlış yolda olduğu halda, haqlı və doğru yolda olduğunu güman edər, haqq yoldan sapdığı halda, haqq yolda addımladığını düşünər.[11] İmam Əli (ə) belə buyurub: “Haqq yoldan sapmışlar Şeytanı fəaliyyət meyari seçdilər, Şeytan da onları özünə ortaq etdi, kökslərinə yumurta yığıb cücə çıxardı, ətəkləri üzərində yeridi, gözləri ilə baxdı, dilləri ilə danışdı, onları yanlış yola saldı, çirkinlikləri gözlərinə gözəl göstərdi, sanki danışıqlarının sahibinə çevrildi.”[12] Bizim onlara göstərdiyimiz hər bir nişanə (və möcüzə) digərindən daha böyük idi. Onları əzaba düçar etdik ki, bəlkə, (doğru yola) qayıdalar. Onlar (əzaba düçar olduqdan sonra): “Ey sehrbaz! Rəbbini səninlə olan əhdinə vəfa etməyə çağır, biz doğru yola yönələcəyik” – dedilər. Ancaq Biz əzabı onlardan uzaqlaşdıran kimi, sözlərindən dönürdülər. Firon qövmünü səsləyib dedi: “Ey qövmüm! Misir səltənəti mənim deyilmi? Bu çaylar mənim əmrimlə axmırmı? Məgər görmürsünüzmü? Məgər mən bu aşağı sinifdən və ailədən olan, hətta aydın danışa bilməyən adamdan daha üstün deyiləmmi? Nə üçün ona qızıl bilərziklər verilməyib və onunla birlikdə bir-birinin ardınca mələklər gəlməyib?” (Firon) öz qövmünü axmaq yerinə qoydu, onlar da ona itaət etdilər. Onlar fasiq bir qövm idi. Bizi qəzəbləndirdikləri vaxt onlardan intiqam alıb hamısını (dənizdə) batırdıq. Biz onları gələcək nəsilər üçün (əzaba məhkum olmuş) sələflərə və bir ibrətə çevirdik. Məryəm oğlu örnək göstərilincə sənin qövmün sevinərək güldü. Dedilər: “Bizim məbudlarımız yaxşıdır, yoxsa o?” (Əgər bizim tanrılarımız Cəhənnəmdədirsə, İsa da Cəhənnəmdədir. Çünki o da tanrı hesab edilib.) Onlar bu bənzətməni sənə yalnız höcət etmək üçün dedilər. Doğrusu, onlar kinli və höcətləşən adamlardır. İsa yalnız və yalnız Bizim nemət verdiyimiz və İsrail oğullarına nümunə təyin etdiyimiz bir bəndədir. Əgər istəsəydik, sizin əvəzinizə yer üzündə sizi əvəz edəcək mələklər yaradardıq. —————————————————————————————– Həm sehrbaz adlandırdılar, həm də yardım istədilər: Bu ayənin maraqlı məzmunu var: Firon tərəfdarları Musanı (ə) həm sehrbaz deyə çağırır, həm bəladan xilas olmaq üçün ondan yardım istəyir, həm də haqq yola yönələcəklərini vəd verirlər. Əlbəttə, özündənrazı cahillərin, lovğa təkəbbürlülərin, despot təcavüzkraların təfəkkür və danışıq tərzindən xəbərdar olan insanlar bilirlər ki, onların danışıqları bu cür təzadlar və paradokslarla doludur. Onlar Musaya (ə) möhtac olduqlarını bildikləri halda, ona yalan vədlər verirlər, hətta çarəsiz qaldıqları, yardım dilədikləri halda da təkəbbürlərindən əl çəkmirlər; “bizim Rəbbimiz”, “bizimlə olan əhdinə” demək əvəzinə “sənin Rəbbin”, “Səninlə olan əhdinə” deyirlər. Halbuki Musa (ə) onlarla danışarkən “mən öz Rəbbim tərəfindən” deyil, “mən aləmlərin Rəbbi tərəfindən göndərilmişəm” deyir. Bunlar müxaliflərin inadkarlıqlarından usanmamaları, ümidsizlik və məyusluq dəryasına qərq olmamaları, Musa (ə) və İsrail oğlları öz yollarına davam edib Firon tərəfdarları üzərində qələbə çaldıqları kimi, əzmkarlıq və mətanət göstərib öz yollarına davam etmələri üçün müsləmanlara bir dərs, Peyğəmbərə (s) isə təsəllidir. Bundan əlavə, Firon və tərəfdarlarından heç də güclü və qüdrətli olmayan inadkar düşmənlərə bir xəbərdarlıqdır ki, onlara baxıb öz aqibətlərini düşünsünlər.[13] Fikir və düşüncələri istila etmək bütün cinayətkar hökumətlərin metodudur: İnsanları aşağı düşüncə səviyyəsində saxlamaq, fikirlərini boğmaq, müxtəlif vasitələrlə onları axmaq yerinə qoymaq, davamlı olaraq həqiqətlərdən, gerçəklərdən xəbərsiz qoymaq, yalançı dəyərləri həqiqi dəyərlər adına insanlara sırımaq zalım, despot və cinayətkar hökumətlərin öz diktatura və avtoritarlıqlarını davam etdirmələri üçün həyata keçirdikləri metoddur. Millətlərin oyaqlığı, ayıqlığı və azad təfəkkürü diktator hökumətlərin ən böyük düşməni olduğu üçün daim ona qarşı mübarizə aparırlar. Bu fironsayağı üsul, yəni ağılların gülünc vəziyyətə salınması, yüngülləşdirilməsi müasir dövrümüzdə də cinayətkar dövlətlərin tam qüvvəsi ilə həyata keçirdiyi bir metoddur. Bu məqsədə nail olmaq üçün Fironun əlində olan vasitələr məhdud idi, ancaq dövrümüzün təcavüzkarları, qəsbkarları, avtoritarları, diktatorları millətlərin tamamilə xəbərsiz qalıb müti olmasına nail olmaq üçün kütləvi informasiya vasitələrindən, mətbuatdan, radio, televiziya və sair vasitələrdən geniş şəkildə istifadə edirlər. Buna görə də peyğəmbərlərin məktəbini davam etdirən, onların fikir xəttində irəliləyən alimlər və din mütəfəkkirləri ağılların gülünc vəziyyətə salınmasına qarşı mübarizədə üzərlərinə ağır vəzifə götürürlər. Diqqət çəkən məqam ayənin “onlar fasiq bir qövm idi” cümləsi ilə bitir. Allah-taala bu cümlə ilə başa salmaq istəyir ki, Misir xalqı fasiq idi, Allahın itaətindən, ağlın hökmündən çıxmasaydı, bu cür təbliğatlara uymaz, öz əli ilə özünü azğınlığa məhkum etməzdi. Onlar bu azğınlıqlarına görə üzürlü sayılmırdılar. Düzdür ki, Firon onları aldadaraq özünə müti etmişdi, ancaq onlar da kor-koranə itaətkarlıqları ilə buna zəmin yaratmışdılar. Əslində bu xalq caniyə tabe olan bir cani idi.[14] O (İsa) Qiyamət gününün bilinmə səbəbidir (İsanın enişi Qiyamətin yaxınlaşmasından xəbər verir). Ona əsla şəkk etməyin və Mənə tabe olun ki, düz yol budur! Şeytan sizi (Allahın yolundan) döndərməsin. O, sizin aşkar düşməninizdir. İsa aydın dəlillər gətirib dedi: “Mən sizə hikmət gətirmişəm və barəsində ixtilafa düşdüyünüz bəzi şeyləri izah etməyə gəlmişəm. Təqvalı olun və mənə itaət edin! Allah mənim də Rəbbim, sizin də Rəbbinizdir. (Təkcə) Ona ibadət edin ki, düz yol budur!” Bəzi firqələr arasında (İsa ilə bağlı) fikir ayrılığı yarandı (bəziləri ona tanrı dedi). Ağrılı-acılı bir günün əzabından vay zalımların halına! Onlar özləri də hiss etmədən Qiyamətin qəfildən onlara gəlməsindən başqa bir şeymi gözləyirlər? O gün müttəqilərdən başqa (bütün) dostlar bir-birinə düşmən kəsiləcəklər. Ey bəndələrim! Həmin gün sizə qorxu yoxdur və siz heç kədərlənməyəcəksiniz də. Siz ayələrimizə iman gətirib müsəlman olmusunuz. Siz də, zövcələriniz də hədsiz sevinclə Cənnətə daxil olun! Onların dövrəsinə qızıl qablar və piyalələr dolandırılacaqdır. Orada ürəklərin istədiyi və gözlərə xoş gələn hər şey olacaqdır. Siz orada əbədi qalacaqsınız. Bu, etdiyiniz əməllərə görə varis olduğunuz Cənnətdir. Orada sizin üçün bol-bol meyvələr vardır, onlardan yeyəcəksiniz. —————————————————————————————– İsa (ə) Qiyamətin əlamətidir: Bu ayənin təfsiri ilə bağlı iki ehtimal mövcuddur: 1. İsanın (ə) dünyaya atasız gəlməsi Allahın sonzus qüdrətindən xəbər verir. Öldükdən sonra dirilmə bu qüdrət sayəsində baş verir; 2. Hədislərdə İsanın (ə) axırzamanda göydən enəcəyi qeyd edilmişdir. Bu isə Qiyamətin yaxınlaşmasından xəbər verəcək. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “İsa enəcək, müsəlmanların əmiri (İmam Zaman) deyəcək: “Önə keçib namaz qıl”. Həzrət İsa deyəcək: “Xeyr, siz önə keçib namaz qılın. Çünki siz bir-birinizin imam və əmirisiniz (onların əmiri sizsiniz). Bu, Allahın bu ümmətə verdiyi dəyərdir, hörmətdir.” (Sonra həzrət İsa Mehdiyə iqtida edəcək).”[15] Dostların düşmənçiliyi: Qiyamətin bir xüsusiyyətinin təsvir edildiyi bu ayə əvvəlki ayədə də “saat” deyilərkən Qiyamət gününü nəzərdə tutulduğunu deməyə əsas verir. Həmin gün təqvalılar istisna olmaqla, bütün dostlar bir-birinə düşmən kəsiləcək. Həmin gün dostluqların düşmənçiliyə çevrilməsi təbii bir haldır. Çünki onlar bədbəxtliklərində bir-birini günahlandıracaqlar. Təkcə təqva sahibləri belə olmayacaq, əbədi dəyərlər ətrafında toplaşdıqları üçün onların dostluğu əbədi olacaq. Bu əbədi dostluğun bərəkətli nəticəsi Qiyamət günü daha çox aşkar olacaq, daha da möhkəmlənəcək. İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Bilin, bu dünyada Allaha xatir olmayan bütün dostluqlar düşmənçiliyə çevriləcək.”[16] Başqa bir hədisində isə İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Dost axtararkən yerin zülmət qaranlıqlarında da olsa, bütün ömrünü axtarmağa da sərf etsən, Allahdan qorxanları tap. Çünki Allah yer üzündə peyğəmbərdən sonra onlardan yaxşısını yaratmamışdır. Allah-taala heç bir bəndəyə onlarla yoldaşlıq etməkdən yaxşı nemət bəxş etməmişdir. Allah-taala buyurub: “O gün müttəqilərdən başqa (bütün) dostlar bir-birinə düşmən kəsiləcəklər.” Hesab edirəm ki, bu zamanda eyibsiz dost axtaran dostsuz qalacaqdır.”[17] Cənnətdə bütün ləzzətlər var: Əgər bütün insanlar bir yerə toplaşıb Cənnət nemətlərini vəsf etmək istəsələr, bu cümlədə qeyd edilənlərdən artığını söyləməyə qüdrətləri çatmaz. Varlıq aləmi genişlikdə, təsəvvürümüzə gələ biləcək və ya bilməyəcək bir miqyasda gözəl və əhatəli bir ifadədir. Ondan üstün söz tapmaq mümkün deyil. Şairin poetik dili ilə desək: “Nə görərsənsə, ürəyin onu istəyər, ürəyin nə istəyərsə, onu da görərsən”. Bu ayəni təfsir edərkən təfsirçilər ortaya belə bir sual atmışlar: “Bu ayənin məna genişliyi və məzmun miqyası bu dünyada haram olan şeylərin o dünyada halal olacağını və istənildikdə veriləcəyini deməyə əsas verirmi?” Əslində, bu sualı irəli sürənlər haram və çirkinliklərin insan ruhu üçün iyrənc qidaya bənzədiyini, sağlam ruhun qətiyyən belə bir qida istəmədiyini, yalnız xəstə ruhun münasib olmayan zəhərli qidaya meyl göstərdiyini nəzərdən qaçırıblar. Belə ki, bəzən elə xəstələrə rast gəlirik ki, xəstəlikləri baş qaldırdıqda torpaq və ya başqa şeylər yeyirlər. Amma xəstəlikləri aradan qalxan kimi, bu saxta iştah kəsilir. Cənnət sakinlərinə gəldikdə, onlarda belə bir istək yaranmayacaq. Çünki bu cür istək və meyllər cəhənnəmlik olan xəstə ruhlara məxsusdur. Bir ərəb Peyğəmbərdən (s) soruşur: Cənnətdə dəvə də olacaq? Çünki mən dəvəni həddən artıq çox sevirəm. Peyğəmbər (s) Cənnətdə ərəbə dəvəsini unutduracaq nemətlərin olduğunu bildiyi üçün qısa və lakonik olaraq belə buyurur: “Ey ərəb, əgər Allah səni Cənnətə daxil etsə, ürəyin istədiyi və gözünü oxşayan nə varsa, orada ona nail olacaqsan.”[18] Günahkarlar əbədi olaraq Cəhənnəm əzabı içində qalacaqlar. Onların əzabı heç vaxt yüngülləşdirilməyəcək və orada hər şeydən məyus olacaqlar. Biz onlara zülm etmədik, onlar özləri zalım idilər. Onlar fəryad qoparıb (Cəhənnəmin gözətçisinə) deyəcəklər: “Ey Malik! Rəbbin bizi öldürsün!” O isə deyəcək: “Siz burada əbədi qalacaqsınız!” Biz sizə haqqı gətirdik, ancaq çoxunuzun haqdan xoşu gəlmədi. Yoxsa onlar hiylə üçün qəti qərar qəbul etdilər? Bizim də qərarımız qətidir. Yoxsa onlar Bizim onların sirlərini və gizli danışıqlarını eşitmədiyimizi düşünürlər? Xeyr! Yanlarında yazan elçilərimiz (və mələklərimiz) vardır. De: “Əgər Allahın övladı olsaydı, ona ilk ibadət edən mən olardım. Göylərin və yerin Rəbbi, ərşin Rəbbi onların Ona aid etdikləri xüsusiyyətlərdən uzaqdır, təmizdir!” Onları öz başlarına burax, qoy vəd olunduqları günə qovuşanadək batil əməllər içində qərq olsunlar və başları qarışsın. Göydə də, yerdə də məbud Odur. O, hikmət sahibidir, biləndir. Göylərin, yerin və onların arasında olan hər şeyin hakimi olan Allah mübarək və əbədidir! Qiyamətin nə vaxt qopacağını O bilir və siz Onun hüzuruna qaytarılacaqsınız. Onu qoyub çağırdıqları şəfaət verə bilməzlər. Yalnız haqqa şahidlik edənlər və bilənlər istisnadır. Əgər onlardan onları kimin yaratdığını soruşsan, əlbəttə: “Allah!” – deyərlər. Bəs Ona bəndəlik etməkdən necə yayınırlar? Onlar Peyğəmbərin: “Ey Rəbbim! Bunlar iman gətirməyən adamlardır!” – deyə etdiyi şikayətdən (necə xəbərsiz qalırlar?) (İndi ki belədir) onlardan üz çevirib: “Salam olsun sizə!” de. Onlar tezliklə biləcəklər. —————————————————————————————— Əgər Allahın övladı olsaydı, Ona ilk ibadət edən mən olardım: Bəzi təfsirçilərə ayənin mənası çox mürəkkəb görünmüş, buna görə də ona müxtəlif izahlar verməyə çalışmışlar. Bəzi izahlar isə çox qəribə görünür. Əslində, ayənin mənası heç də mürəkkəb deyil, Allah-taala inadkar insanlara qarşı maraqlı bir metoddan isitfadə etmişdir. Bunu aydın bir misalla belə izah edə bilərik: Bir adam səhvən kiminsə daha böyük alim olduğunu söyləyir. Həmin şəxs heç də söyləndiyi kimi olmadığı üçün belə cavab veririk: “Əgər o, hər kəsdən savadlı və elmli olsa, ona tabe olan birinci adam biz olarıq”. Bununla da qarşı tərəfi düşünməyə, iddiasını sübut etmək üçün dəlil axtarmağa, həqiqət üzə çıxdıqdan sonra onu qəflət yuxusundan oyanmağa vadar edirik.[19] Kim şəfaətçi ola bilər? Bu ayələrdə şirkin yanlış olduğundan və müşriklərin həyatlarının acı sonluğundan söhbət açılır. Ayədə müşriklərə başa salınır ki, əgər onlar şəfaət niyyəti ilə öz tanrılarına üz tuturlarsa, bilsinlər ki, Allahı qoyub çağırdıqları heç bir tanrı şəfaət edə bilməz, Allah dərgahında şəfaət yalnız Onun Öz izn ilə mümkündür. Hikmət sahibi olan Allah ağlı, şüuru və dəyəri olmayan bu daş və ağaclara belə bir icazə verməmiş və verməyəcək. Ancaq məbudlar arasında mələklər və Allahın İsa (ə) kimi xüsusi bəndələri olduğu üçün ayənin davamında Allah istisna edərək belə buyurmuşdur: “Yalnız haqqa şahidlik edənlər”. Tövhid və Allahın təkliyini bütün dərəcələri ilə qəbul etmiş, Haqq qarşısında tam itaət göstərən şəxslər Allahın iznilə şəfaətçi ola bilərlər. Təbii ki, onlar da bütpərəst, müşrik və təkallahlıq dinindən dönməsindən asılı olmayaraq, hər adam üçün şəfaətçi olmurlar. Onlar kimə şəfaətçi olacaqlarını yaxşı bilirlər. Bu ayə Allah dərgahında şəfaətçi olanların əsas şərtini təyin edir. Həmin şəxslər haqqa şahidlik edənlər, haqqın bütün mərhələlərindən xəbərdar olan, tövhid ruhundan yaxşı xəbəri olan, şəfaət olunanların şərtlərini də yaxşı bilənlərdir.[20] Ayədə “salam” deyilərkən nə nəzərdə tutulur? Əslində bu “salam” “Furqan” surəsinin 63-cü ayəsində qeyd edilən “salam”la eyni mənanı daşıyır: “Nadanlar onlara söz atdıqları zaman onlara salam verirlər (və etina etməyib alicənablıqla keçib gedirlər).”[21] Bu salam zəiflik və acizlik deyil, etinasızlıq və alicənablıq əlamətidir. Bu salam cahil və yelbeyin insanlarla qarşılaşmamaq üçün verilən bir salamdır. Bu salam sevgi və dostluq əlaməti olan sağlamlıq diləmək deyil, onların faydasız sözlərinə vida etmək üçün verilmiş salamdır. Xülasə, səbir, dözüm və alicənablıq əlaməti olan bir salamdır.[22] [1] Nümunə, c.20, səh.505 [2] Nümunə, c.27, səh.103 [3] Nümunə, c.21, səh.3 [4] Nümunə, c.21, səh.17 [5] Nümunə, c.21, səh.21 [6] Nümunə, c.21, səh.26 [7] Nümunə, c.21, səh.47 [8] Nümunə, c.21, səh.51 [9] Nümunə, c.21, səh.57 [10] Nümunə, c.21, səh.64 [11] Əl-Mizan, c.18, səh.103 [12] Nəhcül-bəlağə, 7-ci xütbə [13] Nümunə, c.21, səh.80 [14] Nümunə, c.21, səh.88 [15] Nümunə, c.21, səh.100 [16] Nümunə, c.21, səh.110 [17] Nurus-səqəleyn, c.6, səh.444 [18] Nümunə, c.21, səh.115 [19] Nümunə, c.21, səh.127 [20] Nümunə, c.21, səh.134 [21] Nümunə, c.21, səh.138 [22] Nümunə, c.21, səh.149

1 Oxu

Məqalələr