Qurani-Kərimdə Təbiət və Kainat Haqqında İfadələr: Müasir Elmi Biliklərlə Müqayisəli Təhlil
Xülasə
Bu məqalədə Qurani-Kərimdə kainat, Yer, canlılar, insanın embrional inkişafı, su, atmosfer, dənizlər, dağlar və digər təbiət hadisələri haqqında verilən bəzi ifadələr müasir elmi biliklərlə müqayisəli şəkildə araşdırılır. Tədqiqatın əsas məqsədi Quran ayələrini müasir elmi nəzəriyyələrə məcburi şəkildə uyğunlaşdırmaq deyil, mətnin təbiət hadisələri haqqında ifadələrinin müasir elmi müşahidələrlə hansı səviyyədə əlaqələndirilə biləcəyini müəyyən etməkdir.
Araşdırmada xüsusilə kainatın genişlənməsi, həyatın su ilə əlaqəsi, embrional inkişaf, dənizlərin xüsusiyyətləri, atmosferin qoruyucu funksiyası, küləklərin tozlanmadakı rolu, Günəşin hərəkəti və canlıların davranışı kimi mövzular nəzərdən keçirilir. Nəticələr göstərir ki, bəzi Quran ifadələri müasir elmi biliklərlə maraqlı paralellər təşkil edir. Bununla yanaşı, belə paralellərin elmi sübut kimi təqdim edilməsi metodoloji baxımdan ehtiyat tələb edir. Buna görə Quranın elmi aspektlərinin öyrənilməsində həm mətnin ilkin mənası, həm klassik təfsir, həm də müasir elmi məlumatlar birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Açar sözlər: Qurani-Kərim, elm, təbiət, kainat, kosmologiya, embriologiya, biologiya, geologiya, müqayisəli təhlil.
1. Giriş
Elm insanın kainatı, canlı aləmi və təbiət hadisələrini sistemli şəkildə öyrənməsinin əsas vasitələrindən biridir. Din isə insanın varlıq, yaradılış, həyatın mənası və insanın kainatdakı mövqeyi haqqında suallarına cavab verən mühüm düşüncə sistemlərindən biridir.
Qurani-Kərim yalnız ibadət və əxlaq məsələlərindən deyil, eyni zamanda göylərdən, Yerdən, canlılardan, sudan, insanın yaradılışından, gecə və gündüzdən, yağışdan, dənizlərdən və digər təbiət hadisələrindən də bəhs edir.
Bu baxımdan Quranın təbiət haqqında ifadələrinin müasir elmlə müqayisəsi maraqlı tədqiqat istiqamətlərindən biridir. Lakin burada mühüm metodoloji məsələ meydana çıxır: Quran elmi dərslik deyil. Buna görə ayələrin məqsədini yalnız müasir elmi nəzəriyyələrin təsdiqi kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
Bu məqalədə əsas yanaşma belədir: əvvəlcə Quran ayəsinin məzmunu müəyyən edilir, daha sonra həmin ifadənin müasir elmi biliklərlə mümkün əlaqəsi araşdırılır və nəhayət, bu əlaqənin elmi baxımdan nə dərəcədə əsaslandırıla bildiyi qiymətləndirilir.
2. Kainatın genişlənməsi
Qurani-Kərimin Zariyat surəsinin 47-ci ayəsində belə buyurulur:
وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ
Məna etibarilə ayədə göyün qüdrətlə qurulmasından və onun genişləndirilməsindən bəhs edilir.
Müasir kosmologiyada kainatın genişləndiyi qəbul edilir. XX əsrdə aparılan astronomik müşahidələr uzaq qalaktikaların bir-birindən uzaqlaşdığını göstərmiş və bu müşahidələr genişlənən kainat modelinin inkişafına səbəb olmuşdur.
Bu səbəbdən ayədəki “genişləndiririk” ifadəsi bəzi müasir tədqiqatçılar tərəfindən kainatın genişlənməsi ilə əlaqələndirilir.
Lakin qeyd edilməlidir ki, ərəb dilindəki “musiun” ifadəsinin klassik təfsirlərdə müxtəlif mənaları vardır. Buna görə ayəni yalnız müasir kosmoloji termin kimi qəbul etmək metodoloji baxımdan mübahisəlidir.
3. Kainatın ilkin vahid vəziyyəti
Ənbiya surəsinin 30-cu ayəsində göylərlə Yerin bir-biri ilə bağlı vəziyyətdə olduğu və daha sonra ayrıldığı bildirilir:
أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا
Müasir kosmologiyada kainatın ilkin dövrünün son dərəcə sıx və isti vəziyyətdə olduğu nəzəriyyələri mövcuddur.
Ayədəki “rətq” və “fətaq” sözlərinin “bitişik olmaq” və “ayırmaq” mənaları daşıması bu ayənin kainatın başlanğıcı ilə əlaqələndirilməsinə səbəb olmuşdur.
Bununla belə, ayənin kosmoloji nəzəriyyənin birbaşa elmi təsviri olduğunu iddia etmək üçün əlavə hermenevtik və tarixi əsaslandırma tələb olunur.
4. Həyatın su ilə əlaqəsi
Ənbiya surəsinin 30-cu ayəsində:
وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
— “Hər bir canlı şeyi sudan yaratdıq” məzmunlu ifadə yer alır.
Müasir biologiyada su canlı orqanizmlərin əsas komponentlərindən biri hesab edilir. Hüceyrə daxilində gedən çoxsaylı biokimyəvi proseslər su mühitində baş verir.
Astrobiologiyada da maye su həyat üçün əsas potensial şərtlərdən biri hesab edilir.
Bu baxımdan ayənin ifadəsi həyat və su arasındakı fundamental əlaqə ilə diqqətəlayiq paralel təşkil edir.
5. İnsan embrionunun inkişafı
Muminun surəsinin 12–14-cü ayələrində insanın yaradılışı müxtəlif mərhələlərlə təsvir olunur:
nütfə,
ələqə,
mudğə,
sümük,
sümüyün ətlə örtülməsi.
Müasir embriologiya insan embrionunun bir sıra ardıcıl inkişaf mərhələlərindən keçdiyini göstərir.
Quran terminlərinin müasir embrioloji mərhələlərlə eyniləşdirilməsi məsələsində müxtəlif elmi və dini yanaşmalar mövcuddur. Buna görə burada terminoloji uyğunluqların diqqətlə və ərəb dilinin klassik istifadəsi nəzərə alınmaqla araşdırılması vacibdir.
6. Dağlar və Yer qabığının quruluşu
Nəbə surəsinin 6–7-ci ayələrində dağlar “mıxlar” adlandırılır:
وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا
Müasir geologiyada dağ sistemlərinin yalnız yer səthində görünən hissədən ibarət olmadığı, bəzi dağların yer qabığının dərinliklərinə uzanan strukturlara malik olduğu məlumdur.
Bu səbəbdən dağların “mıx” formasında təsviri bəzi müəlliflər tərəfindən onların geoloji quruluşu ilə əlaqələndirilir.
Lakin “dağlar Yer kürəsini hərəkətsiz saxlayan mismarlardır” formasında sadələşdirilmiş nəticə müasir geologiyanın mövqeyini tam əks etdirmir.
7. Dənizlər arasında sərhəd
Rəhman surəsinin 19–20-ci ayələrində iki dənizin qarşılaşmasından və onların arasında maneə olmasından danışılır:
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ
بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ
Okeanoqrafiyada müxtəlif temperatur, duzluluq və sıxlığa malik su kütlələri arasında keçid zonaları mövcuddur. Bu zonalar su kütlələrinin xüsusiyyətlərinin dərhal eyniləşmədiyi sərhədlər yarada bilər.
Quranın “bərzəx” ifadəsi bu hadisə ilə əlaqələndirilə bilər. Lakin burada da ayənin konkret olaraq müasir okeanoqrafik mexanizmi təsvir etdiyini iddia etməkdən çəkinmək lazımdır.
8. Dənizin dərinliklərində qaranlıq
Nur surəsinin 40-cı ayəsində dərin dənizlərdə qaranlığın qat-qat olmasından bəhs edilir:
أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ
Müasir okeanoqrafiya göstərir ki, günəş işığı suyun dərinliyinə endikcə sürətlə azalır və müəyyən dərinliklərdə təbii işıq çox zəif olur və ya praktiki olaraq yox olur.
Ayənin “qat-qat qaranlıq” ifadəsi bu fiziki hadisə ilə maraqlı şəkildə müqayisə edilə bilər.
9. Dənizlərdə daxili dalğalar
Eyni ayədə:
مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ
— “dalğa üzərində dalğa” ifadəsi işlədilir.
Müasir okeanoqrafiyada səth dalğalarından əlavə, müxtəlif sıxlıqdakı su təbəqələri arasında yaranan daxili dalğalar da müşahidə olunur.
Bu fakt Quran ifadəsinin müasir okeanoqrafiya ilə müqayisəsinə imkan verir.
10. Atmosferin qoruyucu funksiyası
Ənbiya surəsinin 32-ci ayəsində göy “qorunmuş tavan” kimi təqdim edilir:
وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا
Yer atmosferi planetimizi ultrabənövşəyi şüalanmanın müəyyən hissəsindən qoruyur, temperaturun tənzimlənməsində iştirak edir və meteoroloji proseslərin formalaşmasına imkan yaradır.
Bundan əlavə, Yer maqnitosferi Günəş küləyinin yüklü hissəciklərinin təsirinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.
Bu səbəbdən “qorunmuş tavan” ifadəsi Yer ətrafındakı qoruyucu sistemlərlə müqayisə edilə bilər.
11. Günəşin hərəkəti
Yasin surəsinin 38-ci ayəsində Günəşin hərəkətindən bəhs edilir:
وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا
Müasir astronomiyaya görə Günəş sabit və hərəkətsiz obyekt deyil. O, Süd Yolu qalaktikasının mərkəzi ətrafında böyük sürətlə hərəkət edir.
Buna görə ayədə Günəşin “axması/hərəkət etməsi” ifadəsi müasir astronomik biliklərlə uyğunlaşdırıla bilər.
12. Ayın və Günəşin fərqli şəkildə təqdim edilməsi
Yunus surəsinin 5-ci ayəsində Günəş üçün “ziya”, Ay üçün isə “nur” ifadələri işlədilir.
Müasir astronomiyada Ayın öz işığını yaratmadığı və müşahidə etdiyimiz Ay işığının Günəşdən gələn işığın əks olunması olduğu məlumdur.
Bu terminoloji fərq Quranın Günəş və Ayı fərqli işıq anlayışları ilə təqdim etməsi baxımından diqqət çəkir.
13. Yağış və su dövranı
Quranda yağışın yaranması və buludların hərəkəti ilə bağlı müxtəlif ayələr mövcuddur. Məsələn, Rum surəsinin 48-ci ayəsində küləklərin buludları hərəkət etdirməsindən və yağışın meydana gəlməsindən bəhs olunur.
Müasir meteorologiyada küləklər su buxarı və bulud sistemlərinin hərəkətində mühüm rol oynayır.
Bu baxımdan Quranın yağış hadisəsini külək, bulud və su ilə əlaqəli şəkildə təqdim etməsi diqqətəlayiqdir.
14. Küləklərin tozlanmadakı rolu
Hicr surəsinin 22-ci ayəsində:
وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ
ifadəsi işlədilir.
“Ləvaqih” sözü “dölləndirən/tozlandıran” mənaları ilə əlaqələndirilir.
Müasir botanika göstərir ki, çoxsaylı bitkilərdə külək tozcuqların bir bitkidən digərinə daşınmasında mühüm rol oynayır.
Bu səbəbdən ayənin ifadəsi bitkilərin küləklə tozlanması hadisəsi ilə müqayisə edilə bilər.
15. Arıların sosial davranışı
Nəhl surəsinin 68–69-cu ayələrində arıya müraciət edilir və onun müxtəlif yerlərdən qida toplaması haqqında danışılır.
Müasir biologiya arı koloniyalarında yüksək səviyyədə təşkilatlanmış sosial davranışların olduğunu göstərir. Arılar qida mənbələrinin yerini digər arılara müxtəlif siqnallarla çatdıra bilirlər.
Bu nümunə Quranın canlıların davranışına diqqət çəkən ifadələrindən biridir.
16. Qarışqaların ünsiyyəti
Nəml surəsinin 18-ci ayəsində bir qarışqanın digər qarışqalara xəbərdarlıq etməsindən bəhs olunur.
Müasir entomologiyada qarışqaların kimyəvi siqnallar, toxunma və digər vasitələrlə mürəkkəb ünsiyyət sisteminə malik olduğu məlumdur.
Bu baxımdan ayədəki qarışqa davranışı ilə müasir entomoloji müşahidələr arasında maraqlı paralel mövcuddur.
17. Heyvan südünün bioloji mənşəyi
Nəhl surəsinin 66-cı ayəsində heyvanların bədənində südün yaranması haqqında ifadə vardır.
Müasir fiziologiyaya görə süd vəzilərində südün komponentlərinin sintezi üçün qan dövranı vasitəsilə daşınan qida maddələrindən istifadə edilir.
Ayənin südün yaranmasını heyvanın həzm sistemi və qan dövranı ilə əlaqələndirən ifadəsi fizioloji proseslərlə müqayisə edilə bilər.
18. İnsan beyninin frontal nahiyəsi
Ələq surəsinin 15–16-cı ayələrində insanın “yalançı və günahkar kəkili/alın nahiyəsi” haqqında ifadə işlədilir.
Müasir neyroelm frontal beyin sahələrinin qərarvermə, davranışın idarə olunması, planlaşdırma və sosial davranış kimi funksiyalarda iştirak etdiyini göstərir.
Bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar ayədəki “nəsiyə” ifadəsini beynin frontal nahiyəsi ilə əlaqələndirmişlər.
Lakin bu əlaqənin Quran ayəsinin ilkin və əsas mənası kimi qəbul edilməsi ayrıca təfsir məsələsidir.
19. Yer kürəsinin forması
Zumər surəsinin 5-ci ayəsində gecənin gündüzün, gündüzün isə gecənin üzərinə “bürünməsi” ifadəsi işlədilir:
يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ
“Kəvvərə” felinin əsas mənalarından biri bir şeyi yuvarlaq formada dolamaqdır.
Bu ifadə bəzi müasir müəlliflər tərəfindən Yer kürəsinin sferik forması ilə əlaqələndirilir. Lakin klassik təfsirlərdə ayənin əsas mövzusu gecə və gündüzün bir-birini əvəz etməsidir.
20. Elmi və dini mətnlərin əlaqələndirilməsində metodoloji prinsip
Quran və elm arasındakı əlaqəni araşdırarkən üç əsas prinsip nəzərə alınmalıdır.
Birincisi, ayənin ərəb dilindəki ilkin mənası müəyyən edilməlidir.
İkincisi, klassik və müasir təfsirlər müqayisə edilməlidir.
Üçüncüsü, ayənin müasir elmi faktla uyğunluğu müəyyən edilərkən müasir elmin nəticəsinin həqiqətən möhkəm və geniş qəbul edilmiş məlumat olub-olmadığı yoxlanmalıdır.
Bu metodoloji yanaşma “elm dəyişərsə, Quranın mənası da dəyişir” kimi problemlərin qarşısını almağa kömək edir.
Nəticə
Aparılan müqayisəli təhlil göstərir ki, Qurani-Kərimdə kainatın quruluşu, göy cisimləri, Yer, su, canlılar, insanın yaradılışı və müxtəlif təbiət hadisələri haqqında çoxsaylı ifadələr mövcuddur.
Kainatın genişlənməsi, həyatın su ilə əlaqəsi, embrional inkişaf, dənizlərin xüsusiyyətləri, atmosferin qoruyucu funksiyası, küləklərin bitkilərin tozlanmasındakı rolu, Günəşin hərəkəti və heyvanların sosial davranışı kimi mövzular müasir elmi biliklərlə müqayisə edildikdə diqqətəlayiq paralellər meydana çıxır.
Bununla yanaşı, bu paralellərin hamısını “müasir elmi kəşflərin Quranda əvvəlcədən tam və texniki formada verilməsi” kimi təqdim etmək elmi metod baxımından düzgün olmaz. Daha ehtiyatlı yanaşma Quranın təbiət haqqında ifadələrinin müasir elmi biliklərlə müqayisəli hermenevtik təhlilidir.
Beləliklə, Quran və elm münasibətinin araşdırılması həm dini mətnin dil və təfsir xüsusiyyətlərinin, həm də müasir elmin metodoloji sərhədlərinin nəzərə alınmasını tələb edir. Bu yanaşma dini mətnə hörmətlə yanaşı, elmi obyektivliyi də qorumağa imkan verir.