Şah İsmayıl Xətai

Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) — Səfəvilər dövlətinin banisi, ilk Səfəvi şahı, böyük dövlət xadimi və Azərbaycan dilində əsərlər yazmış görkəmli şairdir. O, 1501-ci ildə Təbrizdə hakimiyyətə gəlmiş və Səfəvi dövlətinin əsasını qoymuşdur.

Şah İsmayılın atası Şeyx Heydər, babası isə Şeyx Cüneyd idi. Səfəvi ailəsi əvvəlcə dini-təsəvvüfi hərəkat kimi tanınsa da, Şah İsmayılın rəhbərliyi ilə güclü siyasi və hərbi qüvvəyə çevrildi.

1501-ci ildə Şah İsmayıl Təbrizi ələ keçirərək özünü şah elan etdi. Bununla Səfəvilər dövlətinin siyasi hakimiyyəti başladı. Sonrakı illərdə dövlətin ərazisi genişləndi və İran, Azərbaycan, İraq və Cənubi Qafqazın mühüm hissələri Səfəvi hakimiyyəti altına keçdi.

Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə On iki İmam şiəliyi dövlətin rəsmi məzhəbi elan edildi. Bu qərar Səfəvi dövlətinin dini və siyasi kimliyinin formalaşmasında mühüm rol oynadı.

1514-cü ildə Osmanlı sultanı I Səlimlə Şah İsmayıl arasında Çaldıran döyüşü baş verdi. Səfəvilər bu döyüşdə məğlub oldular. Buna baxmayaraq, Şah İsmayıl öz dövlətinin siyasi varlığını qoruyub saxlaya bildi.

Şah İsmayıl həm də “Xətai” təxəllüsü ilə şeirlər yazırdı. O, Azərbaycan ədəbiyyatının klassik dövründə mühüm iz qoymuş sənətkarlardan biridir. Şeirlərində Əhli-beytə məhəbbət, dini-fəlsəfi düşüncələr, qəhrəmanlıq, mənəvi dəyərlər və insanın daxili dünyası geniş yer tutur.

Onun ən məşhur əsərlərindən biri “Dəhnamə” poemasıdır. Bundan başqa, Xətainin çoxsaylı qəzəl və qoşmaları Azərbaycan ədəbiyyatının qiymətli nümunələri hesab olunur.

Şah İsmayıl 1524-cü ildə vəfat etmişdir. Onun ölümündən sonra oğlu I Təhmasib Səfəvi dövlətinin başına keçmişdir.

Tarixi əhəmiyyəti: Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan və region tarixində mühüm siyasi və mədəni şəxsiyyətlərdən biridir. O, Səfəvi dövlətinin əsasını qoymaqla yanaşı, Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına böyük töhfə vermişdir.