Hz. Məhəmməd Peyğəmbər (s) yalnız müsəlmanların deyil, əsrlər boyu müxtəlif dinlərə və dünyagörüşlərinə mənsub tarixçi, filosof və alimlərin də diqqətini cəlb etmiş böyük tarixi şəxsiyyətdir. Onun həyatını araşdıran bir çox Qərb müəllifi Peyğəmbərin (s) liderliyini, xarakterini, təsir gücünü və İslam sivilizasiyasının formalaşmasındakı rolunu xüsusi qeyd etmişdir.
Aşağıda həmin müəlliflərdən bəzilərinin əsərlərində Peyğəmbər (s) haqqında söylədikləri fikirlər təqdim olunur.
1. Maykl H. Hart — Peyğəmbər (s) tarixdə ən təsirli şəxs
Amerikalı fizik və tarix müəllifi Michael H. Hart 1978-ci ildə nəşr etdiyi The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History kitabında Hz. Məhəmmədi (s) tarixdə ən çox təsir göstərmiş şəxs kimi 1-ci sıraya yerləşdirib.
Hart yazır ki, Hz. Məhəmmədi (s) siyahının birinci pilləsinə yerləşdirməsinin səbəbi onun həm dini, həm də dünyəvi sahədə qeyri-adi dərəcədə uğurlu olmasıdır. Onun fikrincə, Məhəmməd (s) böyük dinlərdən birini formalaşdırmaqla yanaşı, son dərəcə təsirli siyasi lider də olmuşdur.
Mənbə:
Michael H. Hart, The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History, Hart Publishing Company, 1978; yenilənmiş nəşrlər 1992 və sonrakı illər.
Hartın yanaşmasının xüsusilə diqqətçəkən tərəfi budur ki, o, insanları "ən yaxşı" və ya "ən müqəddəs" hesab etdiyi üçün deyil, dünya tarixinin gedişinə göstərdikləri təsirə görə sıraladığını bildirir.
2. Tomas Karlayl — Hz. Məhəmməd (s) haqqında
Məşhur şotland tarixçisi və filosofu Thomas Carlyle 1840-cı ildə Londonda verdiyi mühazirələrdən birini Hz. Məhəmmədə (s) həsr etmişdir.
Bu mühazirə sonradan On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History adlı kitabda “The Hero as Prophet. Mahomet: Islam” başlığı altında nəşr olunmuşdur.
Karlaylın məqsədi Məhəmmədi (s) "peyğəmbər" kimi tarixi şəxsiyyət kontekstində araşdırmaq və onun insanlıq tarixindəki rolunu izah etmək idi.
Mənbə:
Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History, Lecture II: “The Hero as Prophet. Mahomet: Islam”, 1840; kitab nəşrləri 1841 və sonrakı illər.
3. Alfonse de Lamartine — “Əgər böyüklüyü nəticə ilə ölçsək...”
Fransız yazıçısı, tarixçisi və siyasi xadimi Alphonse de Lamartine Hz. Məhəmmədin (s) tarixi təsirini olduqca yüksək qiymətləndirən müəlliflərdəndir.
Onun Histoire de la Turquie əsərində Məhəmmədin (s) tarixi rolundan bəhs edilir. Lamartine İslamın sürətlə yayılmasını və Peyğəmbərin (s) yaratdığı tarixi dəyişikliyi böyük bir hadisə kimi təqdim edir. Əsərin Google Books-da saxlanılan mətnində İslamın dünyanın müxtəlif xalqları arasında yayılması və bunun tarixi əhəmiyyəti haqqında geniş mülahizələr yer alır.
Mənbə:
Alphonse de Lamartine, Histoire de la Turquie, I cild, 1854–1855-ci illər nəşrləri.
4. Annie Besant — “Möhtəşəm ərəb müəllimi”
İngilis yazıçısı və ictimai xadim Annie Besant The Life and Teachings of Muhammad adlı əsərində Hz. Peyğəmbərin (s) həyatını və xarakterini araşdırmışdır.
Besant belə yazır:
“It is impossible for anyone who studies the life and character of the great Prophet of Arabia ... to feel anything but reverence for that mighty Prophet.”
Yəni müəllifin fikrincə, Peyğəmbərin (s) həyatını və xarakterini, onun necə yaşadığını və necə öyrətdiyini araşdıran insan onun şəxsiyyətinə böyük ehtiram hiss etməyə bilməz.
Mənbə:
Annie Besant, The Life and Teachings of Muhammad, Madras, 1932, s. 4.
Bu fikir xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki Besant müsəlman müəllif deyil və onun əsərindəki qiymətləndirmə Peyğəmbərin (s) şəxsiyyətinə tarixi baxımdan verilmiş müsbət münasibəti göstərir.
5. William Montgomery Watt — “Onun əsas dürüstlüyünü inkar etmək daha çox problem yaradır”
Şotlandiyalı məşhur İslamşünas və Ərəb dili və İslam araşdırmaları üzrə Edinburq Universitetinin professoru William Montgomery Watt Hz. Məhəmməd (s) haqqında ciddi akademik araşdırmalar aparmışdır.
Onun məşhur əsərlərindən biri Muhammad at Mecca, digəri isə Muhammad at Medina kitabıdır.
Watt Peyğəmbərin (s) təqiblərə qarşı dözümünü, onun ardıcıllarının yüksək əxlaqi keyfiyyətlərini və nəticədə əldə etdiyi böyük uğuru qeyd edərək belə bir nəticəyə gəlir:
“To suppose Muhammad an impostor raises more problems than it solves.”
Yəni: “Məhəmmədi (s) saxtakar hesab etmək, həll etdiyindən daha çox problem ortaya çıxarır.”
Watt həmçinin Qərbdə Məhəmmədin (s) tarixdəki rolunun lazımi səviyyədə qiymətləndirilmədiyini qeyd edir.
Mənbə:
W. Montgomery Watt, Muhammad at Mecca, Oxford University Press / Clarendon Press, 1953, s. 52.
6. Reginald Bosworth Smith — “Sezar və Papa bir insanda”
İngilis din xadimi və tarixçisi Reginald Bosworth Smith Mohammed and Mohammedanism əsərində Hz. Məhəmmədin (s) həm dini, həm də siyasi liderliyinə diqqət çəkir.
O yazır:
“He was Caesar and Pope in one...”
Yəni: “O, Sezar və Papanın bir insanda birləşməsi kimi idi...”
Smith burada Peyğəmbərin (s) eyni zamanda dini rəhbər və siyasi lider olmasını nəzərdə tutur. Daha sonra onun daimi ordusu, sarayı və böyük maddi hakimiyyət vasitələri olmadan böyük bir cəmiyyətə rəhbərlik etdiyini vurğulayır.
Mənbə:
Reginald Bosworth Smith, Mohammed and Mohammedanism, London, 1874/1889 nəşrləri.
7. Edward Gibbon — İslamın uzunmüddətli təsiri haqqında
İngilis tarixçisi Edward Gibbon, Roma imperiyasının tarixini yazdığı məşhur The History of the Decline and Fall of the Roman Empire əsərində Hz. Məhəmməd (s) və İslamın meydana gəlməsinə ayrıca yer ayırmışdır.
Gibbon Məhəmmədin (s) meydana gətirdiyi dəyişiklikləri dünya tarixinin mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi təqdim edir. Onun əsərində Məhəmmədin (s) Ərəbistanda dini və siyasi rəhbər kimi yüksəlişi və bunun sonrakı tarixi hadisələrə təsiri geniş şəkildə müzakirə olunur.
Mənbə:
Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter L — “Description of Arabia and Its Inhabitants. Birth, Character, and Doctrine of Mahomet...”
Gibbonun əsəri bəzi məsələlərdə İslam haqqında XVIII əsrin Avropa tarixşünaslığının yanaşmalarını da daşıyır. Buna görə onun bütün dini qiymətləndirmələrini İslamın öz mənbələri ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Lakin əsərin tarixi baxımdan əhəmiyyəti böyükdür.
Nəticə
Hz. Məhəmməd Peyğəmbər (s) haqqında Qərb tarixçiləri və alimlərinin fikirlərinə nəzər saldıqda maraqlı bir mənzərə ortaya çıxır.
Michael Hart onu dünya tarixində ən təsirli şəxs kimi birinci sıraya qoyur.
Thomas Carlyle onu özünün “peyğəmbər qəhrəman” anlayışı çərçivəsində araşdırır.
Annie Besant onun həyatını araşdıran insanın Peyğəmbərə (s) ehtiram hiss etməməsinin mümkün olmadığını bildirir.
W. Montgomery Watt Məhəmmədi (s) saxtakar hesab etməyin tarixi faktları izah etməkdə daha çox problem yaratdığını vurğulayır.
Bosworth Smith onun dini və siyasi liderliyinin qeyri-adi birləşməsinə diqqət çəkir.
Bütün bunlar göstərir ki, Hz. Məhəmmədin (s) şəxsiyyəti yalnız dini baxımdan deyil, tarix, sosiologiya, siyasət, əxlaq və sivilizasiya tarixi baxımından da dünya miqyasında böyük araşdırma mövzusu olmuşdur.
Ən mühüm məqam isə budur: bu müəlliflərin hamısı eyni fikirdə deyil və onların İslam haqqında bəzi mülahizələri bir-birindən fərqlənir. Lakin müxtəlif dünyagörüşlərinə sahib tarixçilərin belə Peyğəmbərin (s) tarixi təsirini, liderliyini və şəxsiyyətinin böyüklüyünü ayrıca qeyd etməsi diqqətəlayiqdir.
Əsas kitab mənbələri
Michael H. Hart — The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History, 1978.
Thomas Carlyle — On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History, 1841.
Alphonse de Lamartine — Histoire de la Turquie, 1854–1855.
Annie Besant — The Life and Teachings of Muhammad, Madras, 1932, s. 4.
W. Montgomery Watt — Muhammad at Mecca, Oxford University Press, 1953, s. 52.
Reginald Bosworth Smith — Mohammed and Mohammedanism, 1874/1889.
Edward Gibbon — The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter L.
