Müqəddimə Səfərə çıxmağın ədəb və qaydaları

Səfərə çıxmazdan əvvəl çərşənbə, cümə axşamı və cümə gününü oruc tut. Səfərə çıxmaq üçün ya şənbə, ya çərşənbə axşamını, ya da cümə axşamını seç. Bazar ertəsi, çərşənbə günlərində və cümə günü zöhrdən əvvəl səfərə çıxmağı özünə qadağan et. Həmçinin aşağıdakı nəzmə çəkilmiş günlərdən özünü qoru.
Həft ruz nəhs başəd dər məhi,
Zan həzər kon ta nəyabi hiç rənc.
Sevo pənco sizdəh ba şanzdəh,
Bisto yek ba bisto çaro bisto pənc.
(Ay ərzində yeddi nəhs gün vardır. Heç bir çətinliyə düşməməkdən ötrü onlardan çəkin. Ayın üçü, beşi, on üçü, on altısı, iyimi biri, iyirmi dördü və iyirmi beşi.)
Qəməri ayının axırıncı üç günündə səfərə çıxma. Çünki ay bu günlərdə əqrəb bürcündədir. Əgər bu günlərdə səfərə çıxmaq zərurətində qalsan, səfərə çıxdıqda səfər dualarını oxu və sədəqə ver.
Bir rəvayətdə deyilir ki, İmam Baqir (ə)-ın səhabələrindən biri səfərə çıxdıqda həzrətlə vidalaşmaq istədi. Həzrət ona belə buyurdu: “Mənim atam Əli ibn Hüseyn səfərə çıxmaq istədikdə, öz sağlamlığını Allahdan imkanı olduğu qədər sədəqə verməklə satın alırdı. Bu, səfərə çıxanda, amma sağlam qayıtdıqda Allaha şükür edərək yenə də sədəqə verirdi. O kişi həzrətlə vidalaşıb getdi. Həzrətin buyurduqlarını yerinə yetirmədi və yolda həlak oldu. Bu xəbər İmam Baqir (ə)-a yetişdikdə belə buyurdu: “Bu kişiyə mən nəsihət verdim, amma görünür qəbul etməmişdir.”
Yaxşı olar insan getməmişdən əvvəl qüsl alıb ailəsini ətrafına yığsın və iki rükət namaz qılıb Allahdan öz xeyrini diləsin. “Ayətəl-kürsü” oxuyub Allaha həmd-səna eləsin. Rəsulullaha və onun əhli beytinə salavat göndərsin və desin:
İlahi, bu gün özümü, əhli-əyalımı, malımı, övladlarımı və mənimlə yola çıxanları, istər mənimlə birgə olsunlar, istərsə də məndən uzaq, Sənə tapşırıram! İlahi, bizi imanımızı hifz etməklə hifz et və qoru! İlahi, rəhmətini bizə şamil et və fəzlini bizdən əsirgəmə! Həqiqətən, biz Sənə müştağıq! İlahi, səfərin çətinliyi, naümid geri dönmək, dünya və axirətdə əhli-əyalım, malım və övladlarımla birgə acınacaqlı görüşdən Sənə sığınırıq! İlahi, həqiqətən, mən Sənin dərgahına üz tutmuşam və onda məqsədim Sənin razılığını əldə etmək və Sənə yaxınlaşmaqdır. (İlahi!) Məni arzuladıqlarım, Səndən və Sənin dostlarından istədiklərimə çatdır, ey mehribanların ən mehribanı!
Öz əhl-əyalın la vidalaşıb qapının ağzında dayanıb həzrət Fatimə Zəhra(s) zikri elə və “Həmd” surəsini ön tərəfə, sağ və sol tərəflərə oxu. Həmçinin “Ayətəl-kürsi”ni də hər üç tərəfə oxu və de:
İlahi, üzümü Sənin dərgahına tutub, əhli-əyalımı, malımı və mənə əta etdiklərini Sənə tapşırıram! Mən Sənə güvənirəm, məni naümid etmə, ey Onu istəyənləri naümid etməyən! O, hər kimi qorusa, itməz! İlahi, Məhəmməd və Məhəmmədin Əhli-beytinə salam yetir, məni uzaq olduqlarımdan qoru və məni özümə həvalə etmə (özbaşına buraxma), ey mehribanların ən mehribanı!
Sonra “İxlas” surəsini 11 dəfə, “Qədr” surəsini, “Ayətəl-kürsi”ni, “Nas” və “Fələq” surələrini oxu və əlini bədəninin bütün hissələrinə çək. İmkanın daxilində sədəqə ver və de:
İlahi, bu sədəqə ilə öz sağlamlığımı, səfərimin təhlükəsizliyini və özümlə birgə olanların sağlamlığını aldım! İlahi, məni və mənimlə birgə olanları qoru, məni və mənimlə birgə olanları salamat saxla, məni və mənimlə birgə olanları Öz köməyinlə yaxşı və xoş halda (məqsədə) çatdır!
Çalış, özünlə acı badam ağacından hazırlanmış əsa da götürəsən. Rəvayətlərdə belə gəlmişdir. Sonra “Qəsəs” surəsində olan “Və ləmma təvəccəhə tilqaə mədyənə...” ayəsindən “Vəllahu əla ma nəqulu vəkil” ayəsinə qədər oxu. Allah taala onu yırtıcı və zəhərli heyvanlardan və zalım oğrudan evinə yetişənə qədər qoruyar. Onunla birlikdə onu qoruyan yetmiş yeddi mələk, evə qayıdıb əsasını yerə qoyana qədər, səfər edər. Yaxşı olar ki, əmmamə ilə səfərə çıxsın və əmmamənin ucunu çənəsinin altından gətirsin. O, oğrudan, suda boğulmaqdan və odda yanmaqdan amanda olar. Daha yaxşı olar ki, özü ilə bir miqdar İmam Hüseynin (ə) türbətindən də götürsün və götürən zaman belə desin:
İlahi, bu, Sənin nümayəndən və nümayəndənin oğlu Hüseynin (salam olsun ona) qəbrinin torpağıdır! Onu götürdüm ki, qorxduğum və qorxmadığım şeylərdə mənə sığınacaq olsun!
Özünlə əqiq və firuzə üzük götür. Əqiqi də çalış sarı rəngdə olsun və bir tərəfində “Ma şaəllahu la quvvətə illa billahi əstəğfirullah”, o biri tərəfində isə “Məhəmməd” və “Əli” yazılsın.
Seyid ibn Tavus “Əmanul-əxtar” kitabında Əbu Məhəmməd Qasim ibn Əladan belə rəvayət edir ki, İmam Əli Nəqi (ə)-ın Safi adlı xadimi belə deyir: “Həzrətdən İmam Rza (ə)-ın ziyarətinə getməyə icazə istədim. Həzrət belə buyurdu: “Özünlə qaşı sarı əqiq olan üzük götür. Qaşının bir tərəfində “Ma şaəllahu la quvvətə illa billahi əstəğfirullah”, o biri tərəfində isə “Məhəmməd” və “Əli” yazılsın. Nə qədər ki, bu üzük səninlədir, sən oğruların, yolkəsənlərin şərindən amandasan. Bu, sənin amanda olmağın üçün kifayətdir. Sənin dinini daha yaxşı qoruyar.” Xadim deyir: “Həzrətin hüzurundan çıxdım və həmən üzüyü barmağıma taxdım. Yenidən həzrətlə vidalaşmaq üçün qayıtdım. Həzrətlə vidalaşdıqdan sonra çıxıb yola düşdüm və bir qədər uzaqlaşdım. Həzrət bir nəfər göndərib mənim qayıtmağımı istədi. Elə ki, qayıtdım mənə belə buyurdu: “Ey Safi!” Dedim: “Ləbbeyk mənim mövlam.” Buyurdu: “Özünlə firuzə qaşlı üzük də gərək götürəsən. Tus ilə Nişapur arasında sizinlə bir şir üzləşək. Səni və karvanı oradan keçməyə qoymacaq. Sən irəli çıxıb, bu üzüyü ona göstərərək belə de: “Mənim mövlam deyir ki, yoldan çəkil! Amma gərək firuzə qaşın bir tərəfinə “Əllahul Məlik”, o biri tərəfinə isə “Əl mulku lillahil vahidil qəhhar” yazılsın. Əli (ə)-ın üzüyünün qaşında “Əllahul Məlik” yazılmışdı. Elə ki, yenidən xilafətə keçdi, o biri tərəfinə “Əl mulku lillahil vahidil qəhhar” yazdırdı və qaşı da firuzədən idi. Belə qaş insanı yırtıcı heyvanlardan qoruyar və müharibələrdə qələbə çalmasına kömək olar.” Safi deyir: “Beləliklə səfərə çıxdım. Allaha and olsun həzrətin buyurduğu məkanda bizim qarşımızı bir şir kəsdi. Buyurulan kimi əməl elədim və şir dönüb qayıtdı. Ziyarətdən qayıtdıqdan sonra həzrətin hüzuruna gedib hadisəni danışdım. Həzrət buyurdu: “Bir şey qaldı ki, sən demədin, istəyirsən mən sənə danışım!?” Dedim: “Ola bilər mənim yadımdan çıxıb, mənim mövlam!” Həzrət buyurdu: “Gecələrin birində sən Tusda həzrətin qəbrinin yanında idin. Cinlərdən bir dəstəsi həzrətin ziyarətinə gəldilər. Sənin əlindəki üzüyü gördülər və onun üzərindəki yazını oxudular. Onu sənin barmağından çıxardıb gətirdikləri xəstəyə apardılar. Üzüyü su ilə yuyub suyunu xəstəyə verdilər. Xəstələri tezliklə sağaldı. Sonra yenidən üzüyü qaytardılar. Sən üzüyü sağ əlinə taxmışdın, amma onlar sənin sol əlinə taxdılar. Sən bu məsələyə çox təəccübləndin və bunun səbəbini başa düşmədin. Sən başını yanında bir yaqut tapdın. İndi də səndədir. Bu cinlərin sənə olan hədiyyəsidir. Get onu bazarda səksən əşrəfiyə (pul vahidi) sat. Xadim deyir: “Yaqutu bazara apardım və mövlam buyurduğu kimi, səksən əşrəfiyə satdım.”
İmam Sadiq (ə)-dan belə rəvayət olunur: “Hər kəs “Ayətəl-kürsü”nü hər gecə səfərdə oxusa, özü və onunla olanların hamısı sağ qalar. “Ayətəl-kürsü”nü oxuduqdan sonra belə desin:
İlahi, mənim rəftarımı ibrət, sükutumu təfəkkür və kəlamımı zikr qərar ver!
Həzrət İmam Zeynulabidin (ə)-ın belə buyurduğu rəvayət olunur: “Mənim əleyhimə, mənə ziyan vurmaq üçün bütün insanlar və cinlər birləşsə, mən bu kəlmələri deməklə heç nədən qorxmuram:
Allahın adı ilə, Allah ilə, Allah tərəfindən, Allaha tərəf və Allah yolunda. İlahi, özümü Sənə tapşırdım, Sənin dərgahına üz tutdum və işimi Sənə həvalə etdim. Məni və mənim imanımı öndən və arxadan, sağdan və soldan, yuxarıdan və aşağıdan qoru! İlahi, hər cür zərər və pisliyi Öz qüdrət və qüvvətinlə məndən uzaqlaşdır! Uca və böyük Allahdan başqa güc və qüdrət yoxdur!
Müəllif deyir: “Səfərin ədəb qaydaları və duaların həddən artıq çoxdur. Mən də burada onları xülasə edərək sizə çatdırıram:
1. Yaxşı olar ki, insan miniyə minəndə “Bismillah”ı yaddan çıxarmasın.
2. Öz pulunu yaxşı yerdə gizlətsin.
3. Öz dostlarına kömək eləsin. Onların xidmət etməkdə və səfər boyu lazım olan işləri görməkdə səhlənkarlıq eləməsin. Əgər belə eləsə, Allah taala ondan yetmiş üç qəm-kədəri uzaqlaşdırar. Allah taala qəm-qüssədən onun pənahgahına çevrilər. Ondan Qiyamət günün böyük qəmini uzaqlaşdırar. Rəvayət olunur ki, İmam Zeynulabidin (ə), ancaq onu tanımayanlarla səfərə çıxarmış. Çünki yolda onlara kömək etmək istəyirdi. Həzrəti tanıdıqda onu işləməyə, dostlara xidmət etməyə qoymurdular.
Peyğəmbərin əxlaqından belə nəql olunur ki, bir gün peyğəmbər səhabələləri ilə birlikdə səfərə çıxmışdırlar və qoyun kəsmək istədirlər. Biri dedi: “Kəsmək mənim”, o biri dedi: “Soymağı mənlik”, başqası dedi: “Bişirməyi mənim”. Peyğəmbər də buyurdu: “Odun yığmağı da mənim boynuma.” Dedilər: “Ya Rəsulullah, bunu da özümüz edərik, siz heç zəhmət çəkməyin!” Hz. buyurdu: “Mən bilirəm siz bu işi özünüz edə bilərsiniz, amma mən sizdən fərqlənmək istəmirəm. Çünki özünü dostlarından üstün tutan bəndədən xoşu gəlmir. Bilin ki, səfərdə ən pis şəxs odur ki, bütün bədən üzvlərinin sağlam olmağına baxmayaraq, tənbəllik edir və dostlarının onun işlərini də etməyini gözləyir.
4. Elə şəxslə səfərə çıxsın ki, pul xərcləməkdə özü ilə eyni xassiyyətdə olsun.
5. Hər mənzil başında içəcəyi suyu, qabaqkı mənzil başından götürdüyü su ilə qarışdırmamış içməsin. Yaxşı olar ki, özü ilə yaşadığı yerdən bir miqdar torpaq götürsün. Hər mənzil başına çatdıqda o torpaqdan bir miqdar su qabına töküb qarışdırsın və torpaq aşağı yatdıqdan sonra o sudan içsin.
6. Özünü əxlaqlı aparsın. Helmlə hərəkət eləsin, özünü onunla zinətləndirsin. Bunlar İmam Hüseyn (ə)-ın ziyarətinin ədəb qaydalarında gələcək.
7. Özü ilə səfərdə lazım olan şeylər götürsün. Özü ilə insanın şərafətinə uyğun şeylərdən götürsün, xüsusilə də Məkkə səfərində. Amma İmam Hüseyn (ə)-ın ziyarətinə getdikdə qızartdırılmış ət, halva və bu kimi ləzzətli şeylər götürmək yaxşı deyil. Bu məsələyə İbni Əsəm İmam Hüseyn (ə)-ın ziyarəti bölməsində nəzmə çəkərək belə buyurmuşdur:
Səfər zamanı insanın şərəfi pak və çoxlu yol azuqəsi hazırlamasındadır. İnsan səfər zamanı əxlaq və rəftarını daha da gözəlləşdirməli, süfrə açarkən yanında olan din qardaşlarını süfrə başına dəvət etməli, Allahın qəzəbinə düçar olmayacağı (günaha düşməyəcəyi) və dostlarını əzab-əziyyət salmayacağı təqdirdə, dostları ilə zarafat etməlidir. Bir şəhərə daxil olan şəxs oradan çıxana qədər din qardaşlarına qonaqdır. Həmin şəhərdə iki gecə qaldıqdan sonra bir evin digər üzvü kimi hesab olunmalı və sadə yeməklə kifayətlənməlidir.
8. Səfərə çıxanda ən mühüm məsələlərdən biri də vacib namazları vaxtında yerinə yetirməkdir. Hacıların və başqa zəvvarların səfər ərzində bu vacibə laqeyd yanaşmaları çox vaxt müşahidə olunur. Çünki namazlarını vaxtı-vaxtında yerinə yetirmirlər, ya da minik halında natəmiz geyimlərlə, təyəmmümlə yerinə yetirirdilər. Bunlar hamısı namaza laqeyd yanaşmaq və onu yüngül tutmaq sayılır. Halbuki İmam Sadiq (ə) belə buyurur: “Vacib namaz iyirmi həcdən və bir həcc içi qızılla dolu evin bütün qızılını sədəqə verməkdən yaxşıdır. Heç vaxt vacib namazlardan sonra otuz dəfə təsbihate-ərbəəni deməyi unutma!”