Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 100
Bəqərə surəsi, 207-ci ayə
Bəqərə surəsi, 207-ci ayə
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ .٢٠٧
Ayənin tərcüməsi
207\. İnsanların bəzisi Allahın razılığını qazanmaq üçün öz canını (Ona) fəda edər. (Həzrət Əli (ə) kimi hicrət gecəsi Peyğəmbərin (s) yerində yatmaqla iman və fədakarlıq nümayiş etdirir, Allah rizası üçün öz canından keçir). Allah Öz bəndələrinə qarşı mehribandır.
Ayənin nazilolma səbəbi.
Məşhur əhli-sünnə təfsirçisi Sələbi yazır: "Həzrət Peyğəmbər (s) Mədinəyə hicrət etmək qərarına gəldikdə borclarını və yanına qoyulmuş əmanətləri qaytarmaq üçün Əlini (ə) öz canişini təyin etdi. O Həzrət (s) gecə Saur mağarasına getmək istədikdə həmin vaxt müşriklər onun evini mühasirəyə alıb hücum etməyə hazırlaşırdılar Əliyə onun yatağında yatmaq və ona məxsus yaşıl rəngli parçanı (“bürdi-həzrəmi”ni) başına çəkmək göstərişini verdi. Həmin vaxt Allah-taala Cəbrail və Mikailə belə vəhy etdi:
"Mən sizi bir-birinizə qardaş edir, birinizin ömrünü digərindən uzun edirəm. Sizdən hansı biriniz fədakarlıq göstərib digərinin ömrünün özününkündən artıq olmasına razıdır?" Onların heç biri digərinin ondan daha artıq yaşamasına razı olmadı.
Bu zaman onlara vəhy edildi ki, indi Əli Peyğəmbərin yatağında yatıb və öz canını ona fəda etməyə hazırlaşıb. Yerə enin və onu qoruyun. Cəbrail Əlinin (ə) başının üst tərəfində, Mikail isə ayağının alt tərəfində oturdu. Həmin vaxt Cəbrail belə dedi: "Bəh-bəh! Əhsən sənə ey Əli! Allah səninlə mələklərə öyünüb”.
Həmin vaxt sözügedən ayə nazil oldu. Bu səbəbdən həmin tarixi gecə "Leylətül-məbit" adlandırılıb.
İbn Abbas belə nəql edib: "Bu ayə Peyğəmbərin (s) müşriklərdən uzaqlaşıb mağaraya getdiyi gecə o Həzrətin (s) yatağında yatmış Əli (ə) barəsində nazil olub".
Əbu Cəfər İskafi belə yazır: “Əlinin (ə) Həzrət Peyğəmbərin (s) yatağında yatma hadisəsi mütəvatir şəkildə sübut olunub və onu qeyri-müsəlman və ağıldan yüngül adamlardan başqa heç kəs inkar etməz”.
Ayənin təfsiri.
Tarixi hicrət gecəsində böyük fədakarlıq.
Ayənin nazilolma səbəbində də qeyd edildiyi kimi, sözügedən ayə Həzrət Peyğəmbərin (s) hicrət hadisəsi və Əlinin (ə) fədakarlıq göstərərək o Həzrətin yatağında yatması barədə nazil olsa da, Quranın digər ayələri kimi onun da mənası geniş və ümumidir. Əslində, o, əvvəlki ayələrdə münafiqlər barəsində qeyd edilənlərin tam əksidir. Buyurur: "İnsanların bəzisi Allahın razılığını qazanmaq üçün öz canını (Ona) fəda edər. Allah Öz bəndələrinə qarşı mehribandır".
Əvvəlki ayələrdə qeyd olunan şəxslər eqoist, xudpəsənd, tərs, inadkar və ikiüzlülüklə camaatın arasında özlərinə hörmət qazanmaqla məşğul olan insanlar idi. Onlar zahirdə özlərini mömin və xeyirxah insan kimi göstərsələr də, əməlləri sözlərinin batinini ifşa edirdi. Çünki onların fəsad törətməkdən, əkin və nəsilləri məhv etməkdən başqa bir işi yox idi. Lakin bu ayədə qeyd olunan şəxslər yalnız Allahla "alver edir” və yalnız Onun razılığını qazanmaq üçün əllərində olan hər şeyi, hətta canlarını da Ona fəda edirlər. Onların fədakarlığı ilə din və dünyanın işləri qaydasına düşür, haqq yaşayır və bərqərar olur, insanların həyatı gözəlləşir və İslam “ağac”ı məhsuldarlaşır.
Əvvəlki ayədəki “ona Cəhənnəm kifayətdir. Ora nə pis yerdir!" cümləsinin əksi olan "Allah Öz bəndələrinə qarşı mehribandır" cümləsi bu mənaya işarə ola bilər ki, insana canı bəxş edən Allah olsa da, O, həmin canı insandan satın alır və bunun müqabilində insana ən böyük qiymət olan razılığını əta edir.
Qeyd etmək lazımdır ki, burada "satıcı" insan, “alıcı” Allah, "satılan mal" can, “ödənilən qiymət" isə O pak zatın razılığıdır. Halbuki başqa yerlərdə bu cür “alqı-satqı"nın qarşılığı əbədi Cənnət və Cəhənnəmdən qurtuluş olaraq göstərilmişdir. Məsələn, buyurur:
"Allah, şübhəsiz ki, Allah yolunda vuruşub öldürən və öldürülən möminlərdən canlarını və mallarını Cənnət müqabilində satın almışdır..."
Bəlkə də, elə bu səbəbdən sözügedən ayə "bəzi" mənası ifadə edən (min) şəkilçisi (“insanların bəzisi” ifadəsi) ilə başlayır. Yəni insanların yalnız bəzisi belə bir qeyri-adi işi görmək və öz canını qurban vermək müqabilində Allahın razılığına ümid etmək qüdrətinə malikdir. Lakin "Tövbə” surəsinin yuxarıda qeyd edilən 111-ci ayəsində bütün möminlər əbədi Cənnət qarşılığında Allahla “alver" etməyə dəvət ediliblər.
"Allah Öz bəndələrinə qarşı mehribandır" cümləsinin təfsiri və onun ayənin əvvəli ilə əlaqəsi barəsində də belə bir ehtimal var ki Allah-taala insanlar arasında belə fədakar və vəfalı insanların olmasının Onun bəndələrə lütf və mərhəmətindən qaynaqlandığını bəyan etmək istəyir. Çünki cəmiyyətdə belə insanlar olmazsa, din va cəmiyyətin sütunları süstləşər. Lakin mehriban olan Allah Öz fədakar dostlarının vasitəsi ilə düşmən təxribatının qarşısını alır.
Bu ayənin ətraflı izah edilən nazilolma səbəbini nəzərə aldıqda Əlinin (ə) islami mənbələrin əksəriyyətində qeyd edilmiş ən böyük fəzilətlərindən olduğu məlum olur. Hədislərin birinə əsasən, Əli (ə) ilə qatı düşmən olan Müaviyə onun bu fəzilətindən çox narahat olub va Səmurǝ ibn Cündəbə yalançı hədis uyduraraq həmin ayənin Əlinin qatili Əbdürrəhman ibn Mülcəm barəsində nazil olduğunu deməsi üçün dörd yüz min dirhəm təklif edib. Həmin münafiq də qeyd edilən məbləğə həvəslənərək bu işi görüb və o məzmunda hədis uydurub. Lakin həmin uydurma hədisi heç kəs, hətta bir nəfər də olsun qəbul etməyib.
