Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 102
Bəqərə surəsi, 210-cu ayə
Bəqərə surəsi, 210-cu ayə
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ .٢١٠
Ayənin tərcüməsi
210\. Yoxsa (şeytanın izi ilə gedənlər bu qədər aydın nişanələrdən sonra) Allah və mələklərin bulud kölgəsində onlara doğru gəlməsini (və yeni dəlillər göstərməsini) gözləyirlər? (Halbuki bu, mümkün deyil.) Bütün işlər görülmüşdür və şübhəsiz ki, bütün İşlər Allaha qaytarılacaqdır.
Ayənin təfsiri.
Yersiz və məntiqsiz istək.
Bu ayə Quranın mürəkkəb ayələrindən biri kimi görünsə də, onun ifadələrinə diqqət etdikdə qaranlıq məqamlar aradan qalxır. Ayə Həzrət Peyğəmbərə (s) xitab edir. Əvvəlki ayələrdə buyuruldu ki, məgər insanın sapmasının qarşısını almaq və onun açıq-aydın düşmənin, yəni şeytanın əlindən xilas olması üçün bu qədər aydın nişanə və dəlil kifayət etmir?! Onun ardınca Allah-taala bu ayədə belə buyurur: "Yoxsa (şeytanın izi ilə gedənlər bu qədər aydın nişanələrdən sonra) Allah və mələklərin bulud kölgəsində onlara doğru gəlməsini (və yeni dəlillər göstərməsini) gözləyirlər”.
Halbuki bu, mümkün deyil, hətta mümkün olsa belə, buna ehtiyac yoxdur.
“Bütün işlər görülmüşdür”.
Görəsən, "işlərin görülməsi" deyəndə nə nəzərdə tutulur? Mərhum Təbrisi "Məcməül-bəyan" kitabında onun mənasının "Qiyamətdə insanların hesabının sona çatması və Cənnət əhlinin Cənnətdə, Cəhənnəm əhlinin isə Cəhənnəmdə məskunlaşması" olduğunu qeyd edib. Bu baxımdan o, axirətə aid olur. Lakin ayənin zahiri bu dünyaya aiddir. Buna görə də, ola bilər ki, o, inadkar kafirlərə əzabın nazil olmasına işarə olsun. Buna bir ehtimal kimi Təbərsi və başqaları da toxunub. Ola da bilər ki, o, əvvəlki ayədə (bəyyinat) adı ilə qeyd edilən təbliğat işinin sona çatmasına və bütün həqiqətlərin bəyan edilməsinə işarə olsun. Belə olan halda, onların istəyi mənasız olur, hətta Allah və mələklərin onların yanına gəlməsinin mümkün olduğunu fərz etsək belə, ona ehtiyac qalmır. Çünki onlara doğru yola gəlmələri üçün kifayət qədər dəlillər təqdim edilib. Bu təfsirə əsasən, ayədə heç bir əlavə söz və ibarənin fərz edilməsinə ehtiyac yoxdur və bu mənanı ayənin mövcud sözləri də ifadə edir. Buna görə də ayədə olan sual ritorik sualdır.
Lakin bəzi təfsirçilər ayədəki sualı ritorik sual hesab etmir və onu günahkarlar və şeytana tabe olanlar üçün bir növ təhdid - həmin təhdidin axirət və ya dünya əzabına aid olmasının fərqi yoxdur - hesab edirlər. Buna görə də onlar ayənin ərəbcəsində (Allah) sözündən əvvəl (əmr) sözünü fərz ediblər və belə olan təqdirdə, ayənin ümumi mənası belə olur: "Yoxsa onlar bu işləri ilə Allahın əmrinin və mələklərin onlara cəza və əzab verməyə gəlməsini, dünya və ya axirət əzabına düçar olmaq və işlərinin sona çatmasını istəyirlər?!"
Lakin öncə qeyd edilən təfsir daha münasib görünür və onda hansısa əlavə sözün fərz edilməsinə də ehtiyac yoxdur.
Xülasə, bu ayə barəsində üç təfsir var:
1\. Allah kifayət qədər dəlil-sübut təqdim edib. Buna görə də inadkar şəxslər Allah və mələklərin onların yanına gəlməsini və həqiqətləri onlara bəyan etməsini gözləməməlidirlər. Bu, qeyri- mümkün işdir, hətta mümkün olsaydı belə, ona ehtiyac yox idi.
2\. Məgər onlar iman gətirməməkdə göstərdikləri bu inadkarlıqla ilahi əzab əmrinin və əzab mələklərinin gəlməsini və onları məhv etməsini gözləyirlər?!
3\. Məgər onlar gördükləri bu işlə Qiyamətin bərqərar olmasını, mələklərin müşayiəti ilə əzab əmrinin gəlməsini, hesablarının çəkilməsini və öz cəzalarını almalarını gözləyirlər?!'
Təfsirçilərin əksəriyyətinin nəzərincə, iki və üçüncü təfsirə əsasən, “bulud kölgəsində” ifadəsi ilahi əzabın bulud kimi qəfildən onların başının üstünü almasına işarədir. İnsan bulud görəndə ondan rəhmət yağışının yağmasını gözlədiyi halda, şimşək və digər şəkillərdə əzabın nazil olması onun üçün daha ağrılıdır. (Əvvəlki qövmlərdən bəzisinin əzabı da buludlardan nazil olan şimşək şəklində olub.)
Lakin birinci təfsirə əsasən, o, kafirlərin xurafat etiqadına da işarə ola bilər. Onlar Allahın bəzən başının üstündə bulud olan halda göydən yerə endiyini düşünürdülər.
Ayənin sonunda buyurur: “Və şübhəsiz ki, bütün işlər Allaha qaytarılacaqdır”.
Hesab çəkmək, cəzalandırmaq və mükafat vermək Ona aid olduğu kimi, Peyğəmbərlərin göndərilməsi, səma kitablarının nazil edilməsi və həqiqətlərin bəyan edilməsinə aid bütün işlər də Ona qayıdır.
İncəlik:
Allahı görmək qeyri-mümkündür.
Hissiyyata əsaslanan müşahidə yalnız rəng, məkan və yeri olan cisimlər barəsində baş verə bilər. Buna görə də Allahın məkan və zamanın fövqündə duran pak zatı barəsində belə bir müşahidənin baş verməsi mümkünsüzdür. Onun pak zatı bu gözlə nə bu dünyada görünəcək, nə də axirətdə. Bu məsələnin əqli dəlilləri o qədər aydındır ki, bizim onu izah etməyimizə ehtiyac qalmır. Lakin buna baxmayaraq, təəssüf ki, əhli-sünnə alimlərinin bəzisi bəzi zəif hədislərə və mütəşabih ayələrə istinad edərək Allahın bu gözlə Qiyamətdə görünəcəyinə təkid edir. Yəni Allah cisim qəlibinə daxil olacaq, rəng və məkana malik olacaq. Onlar bəzən sözügedən ayənin həmin mənaya dəlalət etdiyini deyirlər. Bəlkə də, onlar həmin təsəvvürdən hansı fəsad və problemlərin doğmasına diqqət etmirlər.
Əlbəttə, Allahı qəlb gözü ilə həm bu dünyada, həm də axirətdə görmək mümkündür. Onun pak zatının daha aydın və güclü təzahür edəcəyi Qiyamət aləmində bu müşahidə daha güclü olacaq. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən hədislərin birində o Həzrətin (ə) "Allah Qiyamətdə gözlə görünəcəkmi?" sualına belə cavab verməsini oxuyuruq: "Allah bundan pak və uzaqdır, çox pak və uzaqdır". O Həzrət (ə) daha sonra buyurur:
“Gözlər yalnız rəng və keyfiyyəti olan şeyi görür, halbuki Allah rəng və keyfiyyətləri yaradandır"?
