Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 213-cü ayə

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ .٢١٣

Ayənin tərcüməsi

213\. İnsanlar (başlanğıcda) tək bir ümmət idilər. (Onların arasında ziddiyyət yox idi. Zaman keçdikcə cəmiyyətlər, təbəqələr yarandı və onların arasında ixtilaf və ikitirəlik əmələ gəldi. Belə olduqda) Allah onlara müjdə verən və onları qorxudan peyğəmbərlər göndərdi, insanlar arasındakı ixtilafları ayırd etmək üçün peyğəmbərlərlə birlikdə haqqa dəvət edən kitab nazil etdi. (İman gətirənlər onda ixtilafa düşmədilər). Yalnız (kitab) verilənlər və aşkar nişanələr göstərilənlər haqdan yayındıqları və zülm etdikləri üçün ixtilafa düşdülər. Allah iman gətirənləri Öz əmri ilə ixtilafda olduqları (məsələlərdə) haqqa yönəltdi. (İman gətirməyənlər isə azğınlıq və ixtilafda qaldılar.) Allah istədiyini düz yola yönəldir.

Ayənin təfsiri.

Vəhdətə qovuşmağın yolu.

Əvvəlki ayələrdə mömin, münafiq və kafirlərin vəziyyəti bəyan edildikdən sonra bu ayədə din və məzhəbin yaranması, onun məqsəd və müxtəlif mərhələləri barədə əsaslı, ümumi və geniş bir məsələyə toxunulur. Əvvəl buyurur: "İnsanlar (başlanğıcda) tək bir ümmət idilər"!

Həmin vaxt onların arasında ziddiyyət yox idi, bəşəriyyətin həyatı və cəmiyyətin quruluşu sadə idi, fitrətlər korlanmamışdı, nəfsi istək, fikir ayrılığı və çəkişmə amilləri cüzi idi. Onlar öz fitrətlərinin əmri ilə Allaha ibadət edir, Onun qarşısında öz sadə vəzifələrini yerinə yetirirdilər. (Bu, insanaların həyatının ilk mərhələsi olub və ehtimala görə, Həzrət Adəm (ə) ilə Həzrət Nuhun (ə) arasındakı dövrü əhatə edib.)

Daha sonra insanların həyatı ictimai şəkil alıb. Bu, belə də olmalı idi. Çünki insan təkamül üçün yaradılıb və onun təkamülü cəmiyyət daxilində mümkündür. (Bu, insan həyatının ikinci mərhələsi olub.)

Lakin cəmiyyət yaranandan sonra həm iman, etiqad və əməl, həm də cəmiyyətdə hər bir kəs və dəstənin haqq və hüququnun müəyyənləşdirilməsi baxımından ixtilaf və ziddiyyətlər yaranıb. Bu mərhələdə insanlar müxtəlif sahələrdəki ixtilafları həll etmək üçün qanun və ilahi təlimlərə, peyğəmbərlərin yol göstərməsinə möhtac olublar. (Bu, üçüncü mərhələ olub.)

Buna görə də buyurur: "Allah onlara müjdə verən və onları qorxudan peyğəmbərlər göndərdi”.

Bu dördüncü mərhələ olub.

Həmin vaxt insanlar peyğəmbərlərin xəbərdarlıqlarına, yaradılışın başlanğıcına, məada və öz əməllərinin cəza və mükafatını alacaqları axirət dünyasına diqqət etməklə ixtilaflarına son qoyaraq cəmiyyət və insanın sağlamlığını təmin edəcək ilahi hökmləri və düzgün qanunları qəbul etmək hazırlığı əldə ediblər. Buna görə də ayənin davamında buyurur: “Allah insanlar arasındakı ixtilafları ayırd etmək üçün peyğəmbərlərlə birlikdə haqqa dəvət edən kitab nazil etdi".

Beləliklə, peyğəmbərlərə iman, onların təlimləri və səmavi kitabların göstərişlərinə itaət etmək ixtilaf alovunu söndürüb. (Bu, beşinci mərhələ olub.)

Bir müddət də belə davam edib. Lakin şeytani vəsvəsələr və nəfsi istək dalğaları yavaş-yavaş bir dəstənin arasında öz işini görüb. Onlar peyğəmbərlərin təlimlərini və səmavi kitabları yanlış izah etmək və istədikləri şeyə tətbiq etməklə yenidən ixtilaf bayrağını ucaldıblar. Lakin bu ixtilaf əvvəlki ixtlaflardan fərqli olub. Əvvəlki ixtilafların kökü nadanlıq və xəbərsizlik olub və o, peyğəmbərlərin göndərilməsi və səmavi kitabların nazil olması ilə aradan qalxıb. Sonrakı ixtilafların səbəbi isə zülmkarlıq, inadkarlıq və haqq yoldan bilərəkdən sapmaq, bir sözlə (bəğy) olub. Buna görə də ayənin davamında belə buyurur: “(İman gətirənlər onda ixtilafa düşmədilər). Yalnız (kitab) verilənlər və aşkar nişanələr göstərilənlər haqdan yayındıqları və zülm etdikleri üçün ixtilafa düşdülər”.

(Bu, altıncı mərhələ olub.)

İnsanlar burada iki dəstəyə bölünüblər. Onların bir dəstəsi həqiqi möminlər olub. Onlar haqqa təslim olublar və yeni ixtilaflara son qoymaq üçün səmavi kitablara və peyğəmbərlərin təlimlərinə üz tutaraq həqiqəti əldə ediblər. Buyurur: "Allah iman gətirənləri Öz əmri ilə ixtilafda olduqları (məsələlərdə) haqqa yönəltdi. (İman gətirməyənlər isə azğınlıq və ixtilafda qaldılar.

(Bu, yeddinci mərhələ olub.)

Ayənin sonunda buyurur: “Allah istədiyini (layiq bildiyini) düz yola yönəldir”.

Bu, Allahın hikmətə əsaslanan istəyinin səbəbsiz və hesabsız olmamasına, hər hansı xoşagəlməz ayrı-seçkilikdən uzaq olmasına işarədir.

Allahın hidayəti pak niyyət və haqq qarşısında təslimçilik ruhuna malik hər bir şəxsə şamil olur. Onların etiqadi səhvləri düzəlir, xüsusi bəsirət əldə edirlər və Allah onların doğru yolu tapmaq uğurunu artırır, imansız dünyapərəstlərin ixtilaf və mübahisələrindən qoruyur, onlara mənəvi rahatlıq, xatircəmlik, fiziki və ruhi sağlamlıq bəxş edir.

İncəliklər:

1\. Din və cəmiyyət.

Yuxarıdakı ayədən din ilə insan cəmiyyəti arasında möhkəm bağlılığın olduğu məlum olur. Heç bir cəmiyyət dinsiz, Allaha və Qiyamətə imansız sağlam həyata malik ola bilməz.

Arad Bəşəri qanunlar çox vaxt insanlar arasında ixtilaf və parçalanmaya səbəb olmaqdan əlavə, daxili icra zəmanətinə malik olmadığı üçün, yəni Allaha imandan qaynaqlanmadığı üçün yalnız zahiri məsuliyyət yaradır, ixtilaf və ziddiyyətlərin kökünü tam kəsə bilmir. Son bir neçə əsrdə aparılan sınaqlar bu həqiqəti tam sübuta yetirib. Dırnaqarası mədəni və sivil, lakin imansız, geridə qalmış cəmiyyətlərdə bənzəri heç vaxt baş verməmiş faciə və günahlar baş verir. Buradan dinin siyasətdən, yəni İslam cəmiyyətinin idarə edilməsindən ayrı olmaması məntiqi də aydın olur.

2\. Şəriətin yaranma tarixi.

Yuxarıdakı ayədən dolayısı ilə həm də bu həqiqət məlum olur ki, həqiqi dinin yaranma tarixi həqiqi insan cəmiyyətinin yaranma tarixi ilə eynidir. Buna görə də kitab, qanun və şəriət sahibi olan ilk ulul- əzm peyğəmbərin Həzrət Adəm (ə) deyil, Həzrət Nuh (ə) olması təəccüb doğurmur.

3\. Orta şərq - böyük dinlərin yaranma mərkəzi.

Sözügedən ayədən həm də “nə üçün böyük ilahi dinlərin hamısı (İslam, xaçpərəstlik, yəhudilik, İbrahimin dini və sairə ) orta şərqdə yaranıb?” sualına da cavab tapmaq mümkündür. Çünki tarixi dəlillərə əsasən, insan mədəniyyətinin beşiyi dünyanın həmin bölgəsi olub, ilk böyük mədəniyyətlər orada yaranıb. Din ilə mədəniyyət arasında sıx bağlılıq var və mədəni cəmiyyətlər dağıdıcı ixtilaf və ziddiyyətlərin qarşısını almaq üçün dinə möhtacdır. Buna görə də, təbii ki, dinlər də həmin bölgədən çıxmalıdır.

Əgər biz İslamın həmin dövrün Məkkə və Mədinə kimi geridə qalmış mühitlərdən çıxmasının şahidi oluruqsa, bunun səbəbi həmin bölgənin bir neçə böyük mədəniyyətin qovşağında yerləşməsidir. Ərəbistan yarımadasının şimal-şərq hissəsində İran mədəniyyəti və Babil mədəniyyətinin qalıqları, şimalında Roma mədəniyyəti, şimal- qərbində Qədim Misir mədəniyyəti, cənubunda isə Yəmən mədəniyyəti yerləşirdi. Əslində, İslam zühur etdiyi yer həmin dövrün mühüm mədəniyyətlərindən ibarət dairənin mərkəzi olub. (Diqqət edin!)

4\. Ən mühüm məqsəd ixtilaflara son qoymaqdır.

İlahi dinlərin insanı islah etmək, onu Allaha yaxınlıq məqamına çatdırmaq kimi məqsədləri çoxdur. Lakin əsas məqsədlərindən biri ixtilafların aradan qaldırılması olub. Çünki irq, milliyyət, dil və coğrafi bölgələr həmişə insan cəmiyyətini parçalayıb. Adəm övladlarını irq, dil, milliyyət və coğrafi bölgəsindən asılı olmayaraq, birləşdirə biləcək yeganə halqa ilahi dinlər olub. İlahi dinlər bu sərhədlərin hamısını ötüb keçir və insanları bir bayraq altında birləşdirir. Biz bunun bariz nümunəsini dini-siyasi xarakter daşıyan həcc mərasimində görə bilərik.

Əgər biz bəzi dinlərin ixtilaf və çəkişmə amilinə çevrilməsinin şahidi oluruqsa, bunun səbəbi onların xurafat və kor-koranə təəssüblərə aludə olmasıdır. Təhrifə məruz qalmamış səmavi dinlər isə hər yerdə vəhdət amili hesab edilir.

5\. Peyğəmbərlərin məsum olmasının dəlili.

Əllamə Təbatǝbai "Əl-Mizan” təfsirində peyğəmbərlərin məsum olmasını üç qismə bölür:

1\. Vəhyi qəbul edən zaman səhvdən məsumluq;

2\. İlahi tapşırıqların çatdırlmasında səhvdən məsumluq;

3\. Günahdan və bəndəliyin ləkələnməsinə səbəb olan işlərdən məsumluq

O, daha sonra yazır: “Sözügedən ayə vəhyin qəbul edilməsi və ilahi tapşırıqların çatdırılmasında səhvdən məsumluğa dəlalət edir. Çünki onların göndərilməsində məqsəd insanlara müjdə vermələri, onları ilahi əzabla qorxutmaları, etiqad və əməldə haqqı bəyan etmələri və bu yolla onları hidayət etmələri olub. Şübhəsiz ki, vəhyin qəbul edilməsi və ilahi tapşırıqların çatdırılmasında məsum olmadan bu məqsədə çatmaq mümkün deyil.

Ayədən məsumluğun üçüncü mənasını da əldə etmək olar. Çünki ilahi tapşırıqların çatdırılmasında səhv baş versə, peyğəmbər özü ixtilaf yaranmasına səbəb olar. Həmçinin günah etmələri nəticəsində vəhy təbliğatçılarının sözü ilə əməli arasında uyğunsuzluq yaransa, bu da ixtilaf amili olar. Buna görə də sözügedən ayədən məsumluğun hər üç növünə aid işarə tapmaq mümkündür".