Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 217-218-ci ayələr

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ .٢١٧

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ .٢١٨

Ayələrin tərcüməsi

217\. Səndən haram ayda döyüş haqqında soruşurlar. De: "O ayda döyüşmək böyük (günah)dır. Lakin Allah yolunun (insanların haqq dinə yönəlməsinin) qarşısını almaq, Ona qarşı kafir olmaq, Məscidül-hərama hörmətsizlik etmək və onun sakinlərini (oradan) çıxarmaq Allah yanında daha böyük (günah)dır. Fitnə salmaq (insanları küfrə təşviq edən, imandan çəkindirən əlverişsiz mühit yaratmaq) isə qətldən daha böyük günahdır”. (Müşriklər) əgər bacarsalar, sizi dininizdən döndərincəyə qədər sizinlə vuruşmaqda davam edəcəklər. Sizdən hər kəs öz dinindən dönüb kafir olaraq ölsə, onun bütün (keçmiş yaxşı) əməlləri dünya və axirətdə puç olar. Onlar Cəhənnəm əhlidirlər və orada əbədi qalacaqlar.

218\. Həqiqətən, iman gətirənlər, hicrət edənlər və Allah yolunda cihad edənlər Allahın mərhəmətinə ümidvardırlar. Allah bağışlayan və mehribandır.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Deyilənlərə əsasən, bu ayə Abdullah ibn Cəhşin "səriyyǝ"si barədə nazil olub. Həmin hadisə belə baş verib: "Həzrət Peyğəmbər (s) Bədr müharibəsindən öncə Abdullah ibn Cəhşi yanına çağırıb ona bir məktub verir. Mühacirlərdən səkkiz nəfəri də ona qoşur və iki gün yol getdikdən sonra həmin məktubu açmaq və orada yazılanlara əməl etmək göstərişini verir. O, iki gün yol getdikdən sonra məktubu açır və orada belə yazıldığını görür: “Məktubu açandan sonra Nəxləyə (Məkkə ilə Taif arasında yer adıdır) kimi get, orada Qüreyşin vəziyyətini müşahidə et və gördüklərini bizə xəbər ver".

Abdullah məsələni yoldaşlarına xəbər verir və bunu da əlavə edir ki, Həzrət Peyğəmbər (s) mənə sizi bu işə məcbur etməyi qadağan edib. Buna görə də kim şəhid olmağa hazırdırsa, mənimlə gəlsin, qalanlar isə geri qayıtsınlar. Onların hamısı onunla birgə hərəkət edir. Onlar Nəxləyə çatanda Qüreyşin karvanı ilə rastlaşırlar. Əmr ibn Həzrəmi də həmin karvanda olur. Həmin vaxt (haram aylardan olan) rəcəb ayının son günü olduğu üçün onlar karvana hücum edib- etməmək barədə bir-biri ilə məsləhətləşirlər. Onların bəzisi deyir ki, əgər bu gün onlara toxunmasaq, sabah hərəm ərazisinə daxil olacaqlar və daha onlara toxuna bilməyəcəyik. Nəhayət, onlar şücaətlə həmin karvana hücum edib Əmr İbn Həzrəmini öldürürlər və karvanı iki nəfərlə Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gətirirlər. Bu zaman Həzrət Peyğəmbər (s) onlara belə buyurur: "Axı mən sizə haram aylarda vuruşmaq göstərişi verməmişdim!" Buna görə də o Həzrət (s) gətirilən qənimət və əsirlərə toxunmur. Mücahidlər narahat olur və müsəlmanlar onları məzəmmət edirlər. Müşriklər da tona vurmağa başlayırlar ki, Muhəmməd haram aylarda müharibə etməyi, qan tökməyi, əsir götürməyi halal sayıb. Həmin vaxt sözügedən ayələrin birincisi nazil olur.

Bu ayə nazil olandan sonra Abdullah ibn Cəhş və yoldaşları həmin işi cihad savabı əldə etmək üçün gördüklərini deyǝrǝk Həzrət Peyğəmbərdən (s) soruşurlar: "Biz də mücahidlərin savabını qazanmışıq. ya yox?" Həmin vaxt ikinci ayə nazil olur.

Ayələrin təfsiri.

Haram aylarda müharibə.

Ayələrin nazilolma səbəbindən və bəyan tərzindən də məlum olduğu kimi, birinci ayə cihad və onun istisnaları barədəki bəzi suallara cavab vermək məqamındadır. Buyurur: "Səndən haram ayda döyüş haqqında soruşurlar”. Daha sonra buyurur: “De: “O ayda döyüşmək böyük günah)dır.”

Beləliklə, bu cümlə qədim zamanlardan və keçmiş peyğəmbərlərin dövründən ərəblərin arasında haram aylarda (rəcəb, zilqədə, zilhiccə və məhərrəm) müharibə etməyin haram olması barəsində mövcud olan ənənəni təsdiqləyir.

Daha sonra buyurur ki, bu qanun istisnasız deyil. Fəsad törədən dəstəyə bu qanundan sui-istifadə edib istədiyi zülm, fəsad və günahı törətmək icazəsi verilməməlidir. Bəli, haram aylarda cihad etmək günahdır: “Lakin Allah yolunun (insanların haqq dinə yönəlməsinin) qarşısını almaq, Ona qarşı kafir olmaq, Məscidül-hərama hörmətsizlik etmək və onun sakinlərini (oradan) çıxarmaq Allah yanında daha böyük günah)dır).

Daha sonra buyurur: "Fitnə salmaq (insanları Allahın yolundan azdırmaq) qətldən daha böyük günahdır”.

Çünki o, insanın cisminə, bu isə onun ruh, mənəviyyat və imanına qarşı cinayətdir. Onun ardınca buyurur ki, müsəlmanlar müşriklərin təbliğatının təsiri altına düşməməlidirlər. Çünki “(Müşriklər) əgər bacarsalar, sizi dininizdən döndərincəyə qədər sizinlə vuruşmaqda davam edəcəklər” və onlar bundan başqa heç nəyə qane olmurlar. Buna görə də onların qarşısında möhkəm dayanın, haram aylar və sairə məsələlər barəsində onların vəsvəsələrinə əhəmiyyət verməyin. Daha sonra müsəlmanlara Allahın dinindən dönmək barədə ciddi xəbərdarlıq edərək buyurur: "Sizdən hər kəs öz dinindən dönüb kafir olaraq ölsə, onun bütün (keçmiş yaxşı) əməlləri dünya və axirətdə puç olar. Onlar Cəhənnəm əhlidirlər və orada əbədi qalacaqlar”.

İnsanın bütün yaxşı əməllərinin puç olmasından, nə dünyada, nə də axirətdə ona bir fayda verməməsindən və onun əbədi ilahi əzaba düçar olmasından çətin və qorxulu bir cəza ola bilərmi?! Yaxşı əməllərin həm dünyada, həm də axirətdə bərəkət və təsiri var, dindən dönən şəxslər isə onların hamısından məhrum olur. Bundan əlavə, dindən çıxmaq onların imanın bütün nəticələrindən məhrum olmalarına, həyat yoldaşlarının onlardan ayrılmasına səbəb olur və malları miras kimi vərəsələrinə verilir.

Sonrakı ayədə bu dəstənin qarşısında dayanan şəxslərə işarə edərək buyurur: "Həqiqətən, iman gətirənlər, hicrət edənlər və Allah yolunda cihad edənlər (və öz imanlarında möhkəm və sabit qalanlar) Allahın mərhəmətinə ümidvardırlar. Allah bağışlayan və mehribandır".

Bəli, həmin dəstə bu üç böyük sifətə (iman, hicrət və cihad) malik olduğu üçün hətta (ayənin nazilolma səbəbi barədə Abdullah ibn Cəhşin hekayətində qeyd edildiyi kimi) səhvə yol vermiş olsa belə, Allahın lütf və bağışlaması onlara şamil ola bilər.

İncəliklər:

"İhbat" və "təkfir” məsələsi.

Rağibin "Müfrǝdat" kitabında yazdığına əsasən, ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (həbt) sözünün mənası “heyvanın qarnı şişib köpənə qədər yeməsi”dir. Bu vəziyyət yeməyin xarab olmasına və öz təsirini itirməsinə səbəb olduğu üçün həmin söz bir şeyin puç, batil və faydasız olması barədə işlədilir. Buna görə də "Möcəmu məqayisil-lüğət” kitabında onun mənasının "puç və batil olmaq" olduğu yazılmışdır. Bu səbəbdən "Hud” surəsinin 16-cı ayəsində o, "batil və puç" sözü ilə yanaşı işlədilmişdir. Buyurur:

"Axirətdə onların oddan başqa heç bir payı olmayacaq. Onların dünyada (Allahdan qeyrisi üçün) gördükləri işlər puç olar və bütün əməlləri boşa çıxar!"

Lakin kəlamçıların və ǝqaid alimlərinin dilində (ihbat) sözünün mənası “günah nəticəsində insanın keçmiş əməllərinin savabının itməsi”dir. Bunun əksi (təkfir) sözüdür və onun mənası “yaxşı əməllərə görə insanın keçmiş günahlarının pis nəticə və cəzasının yox olması"dır.

Əqaid alimləri arasında yaxşı əməllərin savabı və günahların cəzası barədə "ihbat" və "təkfir"in baş verməsinin düz olub-olmaması barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Mərhum Əllamə Məclisinin sözlərinə əsasən, şiə kəlamçılar arasında məşhur nəzər “ihbat” və "təkfir"in batil olmasıdır. Onların nəzərincə, “savab" insanın dünyadan imanla getməsindən, "cəza" isə onun öləndə dünyadan itaət və tövbə ilə getməməsindən asılıdır.

Lakin mötəzilə alimləri bəzi ayə və hədislərin zahirinə baxaraq “ihbat” və “təkfir”in səhih olmasına etiqad bəsləyirlər.

Xacə Nəsirəddin Tusi özünün “Təcridul-əqaid” kitabında “ihbat" batil sayıb və bunu həm ağıl, həm də dini mətnlərdə nəql edilmiş dəlillərlə əsaslandırıb. Onun əqli dəlili “ihbat”ın zülm ilə nəticələnməsidir. (Çünki savabı az və günahı çox olan şəxs "ihbat"dan sonra heç bir yaxşı iş görməmiş şəxs kimi olacaq və bu, həmin şəxsə qarşı bir növ zülmdür.) Onun dini mətndən istinad etdiyi dəlil Quranın bu ayələridir:

“Zərrə qədər yaxşılıq edən onu görəcəkdir. Zərrə qədər pislik edən onu görəcəkdir".

Mötəzilə alimlərindən Əbu Haşim “ihbat” ilə “təkfir”i bir-biri ilə sintez edərək onlardan “müvazinə" (tarazlıq) adlı bir termin yaradıb. Belə ki o, günah ilə savabı bir-biri ilə ölçüb bir-birindən çıxır.

Lakin, əslində, “ihbat” ilə “təkfir" baş verməsi mümkün olan bir məsələdir və ondan heç bir zülm yaranmır. Həm Quran ayələri, həm də hədislər aydın şəkildə ona dəlalət edir və bizim nəzərimizcə, onu inkar edənlərin ona qarşı çıxmasının kökündə bir növ “söz davası” durur.

Belə ki insan uzun illər zəhmət çəkir və böyük məşəqqətlə sərmayə toplayır, lakin bir səhlənkarlıqla və ya bir dəfə nəfsinə aldanmaqla onu əldən çıxarır. Yəni onun keçmiş "yaxşılıqlar"ı puç olur.

Yaxud da əksinə, insan çoxlu səhvlərə yol verir, çoxsaylı ziyanlara məruz qalır, lakin ağıllı və dəqiq hesablanmış bir addım atmaqla hər şeyi düzəldir. Bu da bir növ "təkfir"dir. ("Təkfir" bir növ "üstünü örtmək və kompensasiya"dır.) Bu, mənəvi məsələlərdə də belədir.