Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 26-cı ayə

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ .٢٦

Ayənin tərcüməsi

26\. Allah (zahirən kiçik olan) ağcaqanadı və ya ondan daha kiçiyini misal gətirməkdən çəkinməz. İman gətirənlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu bilirlər. Küfr yolunu tutanlar isə (bəhanə olaraq): "Allah bu məsəllə nə demək istəyir?" - deyirlər. (Bəli!) Allah bununla bir çoxlarını azdırır, bir çoxlarını isə doğru yola yönəldir. Amma onunla fasiqlərdən başqasını azdırmaz.

Ayənin nazilolma səbəbi.

Bəzi təfsirçilər bu ayənin naziloma səbəbi haqqında İbn Abbas- dan belə nəql etmişlər: "Allah-taala münafiqlərin barəsində "Onlar (münafiqlər qaranlıq çöldə yolu tapmaq üçün) od yandıran şəxsə bənzəyirlər. Od (yanıb) ətrafındakıları işıqlandırdığı zaman Allah (tufan qoparıb) onların işığını söndürər və göz işləməyən qorxunc zülmətlər içində qoyar" və yaxud "Qaranlıq gecədə ildırımlı və şimşəkli səmadan (yolçuların başına) yağan yağış altında ildırımın səsini eşitməsinlər deyə, ölüm qorxusundan barmaqlarını qulaqlarına tıxayanlara bənzəyirlər” məsəllərini çəkdikdən sonra münafiqlər dedilər ki, Allaha belə misallar çəkmək yaraşmaz. Bununla da Quranın vəhy olmasına şübhə etdilər. Bu ayə nazil olaraq onların cavabını verdi.

Başqa bir qrup təfsirçinin fikrincə, Quran ayələrində milçək və hörümçək kimi məsəllər çəkildikdə bəzi müşriklər bunu bəhanə edərək Quranı tənqidə tuturdular: “Bu, necə səmavi kitabdır ki, milçək və hörümçəkdən danışır?" Bu ayə nazil olaraq sərt ifadələrlə onların cavabını verir.

Ayənin təfsiri.

Allah da misal çəkir?

Haqqında danışacağımız ayənin əvvəlində Allah-taala belə buyurmuşdur: "Allah (zahirən kiçik olan) ağcaqanadı və ya ondan daha kiçiyini misal gətirməkdən çəkinməz”.

Çəkilən misal nəzərdə tutulan məqsədə uyğun olmalıdır. Başqa sözlə desək, misal həqiqəti təcəssüm etdirmək üçün bir vasitədir. Bəzi vaxtlar danışan şəxs tərəf müqabilinin zəif olduğunu çatdırmaq istədikdə bəlağət qaydaları tələb edir ki, onların zəifliyini bildirmək üçün daha zəif varlıqları misal çəksin. Məsələn, "Həcc" surəsinin 73-cü ayəsində deyilir:

"Şübhəsiz ki, Allahdan başqa ibadət etdikləriniz bir milçək belə yarada bilməzlər, hətta bunun üçün əl-ələ versələr belə. Əgər milçək onlardan bir şey götürüb aparsa, bunu ondan geri ala bilməzlər; həm istəyənlər aciz qalar, həm istənilənlər! (Həm ibadət edənlər, həm də ibadət olunanlar bunu bacarmazlar.)"

Diqqət yetirsəniz, görərsiniz ki, burada Allahdan başqa ibadət edilənlərin zəifliyini çatdırmaqdan ötrü milçək və ya ona bənzər bir şeydən gözəl misal ola bilməz. Başqa bir ayədə Allah-taala bütpərəstlərin özləri üçün seçdiyi sığınacağın zəifliyini çatdırmaqdan ötrü onları özü üçün yuva quran hörümçəyə bənzədərək dünyada ən zəif yuvanın məhz hörümçək yuvası olduğunu bildirmişdir:

"Allahdan başqasını özlərinə rəhbər tutanlar özünə yuva qurmuş hörümçəyə bənzəyirlər. Yuvaların ən zəifi isə, əlbəttə ki, hörümçək yuvasıdır. Kaş ki, biləydilər!"

Belə yerlərdə bu cür kiçik misalların əvəzinə yerin, göyün, ulduzların yaradılışından misal çəkilsəydi, şübhəsiz ki, uyğun olmaz, fəsahət və bəlağət qaydalarına, dilin üslubuna uyğun gəlməzdi.

Sözügedən ayəyə dönərək mövzunu davam etdiririk. Burada Allah-taala buyurur ki, Biz həqiqətləri misallar qəlibində bəyan etməkdən ötrü ağcaqanad və ya ondan daha da kiçiyini misal çəkməkdən çəkinmərik. Əsas olan məqsədi çatdırmaqdır. Çəkilən misallar da məhz buna xidmət etməlidir. Bunun üçün misal, mütləq, mövzuya uyğun olmalıdır. Yuxarıdakı ayədə (bunun hərfi mənası “ondan daha böyüyü” deməkdir) ifadəsinin nə məna verməsi barədə təfsirçilər iki ehtimal vermişlər. Bəzi təfsirçilərin fikrincə, “ondan daha böyüyü” dedikdə, əslində, "ondan daha kiçiyi" nəzərdə tutulmuşdur. Çünki burada məsələnin kiçildilmə məqamıdır. "Ondan daha böyüyü” və ya "ondan daha artığı" dedikdə də məhz “ondan daha kiçiyi” başa düşülür. Başqa bir qrup təfsirçi isə belə hesab edir ki, "ondan daha böyüyü” deyildikdə elə "böyüklük" mənasının özü nəzərdə tutulmuşdur. Yəni Allah-taala yeri gəldikdə həm kiçik, həm də böyük misallar gətirməkdən çəkinməz. Təbii ki, birinci ehtimal daha məqsədəuyğun görünür.

Ayənin davamında Allah-taala belə buyurmuşdur: "İman gətirənlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu bilirlər”.

İmanlı şəxslər iman və təqva sayəsində haqqa qarşı çıxmaqdan, inadkarlıq etməkdən uzaqdırlar. Haqqı tanıyır, onu qəbul edir və Allahın çəkdiyi məsəlləri də anlayırlar. Kafir olanlar isə Allah-taalanın bu misal ilə nəyi başa salmaq istədiyini anlamırlar: “Küfr yolunu tutanlar isə (bəhanə olaraq): "Allah bu məsəllə nə demək istəyir?” – deyirlər. (Bəli!) Allah bununla bir çoxlarını azdırır, bir çoxlarını isə doğru yola yönəldir”.

Kafirlər belə hesab edirdilər ki, bu misallar Allah tərəfindən çəkilməyib. Əgər Allah tərəfindən çəkilmiş olsaydı, hamı onu başa düşərdi. Lakin Allah-taala ayənin son cümləsində onların bu bəhanəsinə qəti cavab verir: "Amma onunla fasiqlərdən başqasını azdırmaz”.

Deməli, bu sözlərin hamısı Allahın sözləri olub, nur və hidayətdir. Sadəcə olaraq onu başa düşmək üçün görən göz lazımdır. Qəlb gözü kor olmuş inadkarlar bu ayələrə qarşı çıxırlarsa, bu, onların öz çatışmazlığının nəticəsidir, Allahın ayələrində heç bir çatışmazlıq yoxdur.

İncəliklər:

1\. Həqiqəti bəyan etməkdə misalın əhəmiyyəti.

Həqiqətləri bəyan edərkən çəkilən uyğun misallar böyük önəm kəsb edir. Ola bilər ki, bir misal çəkməklə həqiqət ortaya çıxsın və daha məntiqi, fəlsəfi dəlil-sübuta ehtiyac qalmasın. Nə qədər qəribə olsa da, bu, bir faktdır ki, ümumi və mürəkkəb elmi məsələləri aydınlaşdırmaqdan ötrü misaldan gözəl yol yoxdur. İnadkar insanları susdurmaqda da misal çox gözəl rol oynayır. Bir sözlə, hissi olmayan məsələni hissi olan misal yolu ilə izah etmək onu başa düşməkdə olduqca faydalıdır. (Lakin az öncə də qeyd etdiyimiz kimi, çəkilən misal izahı nəzərdə tutulan məsələyə uyğun olmalıdır. Əks təqdirdə vəziyyəti daha da qəlizləşdirib dinləyicini həqiqətdən uzaqlaşdıracaq.) Buna görə də Quranda bir-birindən gözəl misallarla qarşılaşırıq. Bu da ondan irəli gəlir ki, Quran cəmiyətin bütün təbəqələri üçün nazil olan, habelə fəsahət və bəlağətin ən yüksək zirvəsində duran bir kitabdır."

2\. Nə üçün ağcaqanad misal çəkilmişdir?

Bəhanə axtarışında olanlar ağcaqanad və ya milçəyin kiçikliyini bəhanə edərək Quran ayələrinə istehza ilə yanaşsalar da, bu xırda həşəratın quruluşu haqqında azacıq düşünsəydilər, görərdilər ki, onun yaradılışındakı incəliklər ağılları heyran qoyur. İmam Sadiq (ə) bu kiçik həşəratın quruluşu barədə belə buyurmuşdur: "Allah-taala ağcaqanadı misal çəkmişdir. Onun həddən artıq kiçik olmasına baxmayaraq, quruda yaşayan ən böyük heyvanda - fildə olan bütün orqanlar onda da vardır. Hələ üstəlik, onda fildə olmayan iki əlavə üzv də (xırda buynuzcuq və qanad) vardır. Allah-taala bu misal ilə möminlər üçün yaradılışdakı incəliyi açıqlayır”.

Görünüşünə görə xırda olan, lakin demək olar ki, fildəki bütün orqanlara malik bu kiçik həşərat barədə düşünmək insana Allahın əzəmətini xatırladır. Xüsusilə də onun fil xortumuna bənzər xortumu olduqca qəribədir. İçərisi boş olub qan sormaq qabiliyyətinə malik olan bu xortum dünyanın ən kiçik şprisidir.

Allah-taala ağcaqanada özünə uyğun həzm orqanı, cəzbetmə və dəfetmə qabiliyyəti, əl, ayaq, qulaq vermişdir. Öz qidasını tapmaq üçün uça bilsin deyə, iki qanad vermişdir. Qanadları o qədər sürətlə hərəkət edir ki, adi gözlə görmək mümkün deyil. O qədər həssasdır ki, ən kiçik hərəkətdən də təhlükə hiss edir və dərhal oranı tərk edir. Çox qəribədir ki, özü ən aciz həşəratlardan olsa da, ən böyük heyvanları da aciz qoya bilir. Əmirəlmöminin Əli (ə) bu həşəratın yaradılmasına işarə edərək belə buyurmuşdur: "Dünyanın bütün varlıqları toplaşıb əl-ələ versələr də, bircə ağcaqanad belə yarada bilməzlər. Onlar bu həşəratın yaradılışına heyran qalarlar. Bütün bacarıqlarını sərf edib axırda yorular, məğlubiyyətləri ilə barışıb ağcaqanad yaratmaqda, hətta onu özlərindən dəf etməkdə aciz olduqlarını etiraf edərlər".

3\. Allahın doğru yola yönəltməsi və azdırması.

Haqqında danışdığımız ayənin zahirindən ilk baxışda belə təsəvvür yarana bilər ki, hidayət və azğınlıq məcburi xarakter daşıyır və yalnız Allahın istəyinə bağlıdır. Lakin ayənin son cümləsi məsələyə aydınlıq gətirərək hidayət və azğınlığın insanın öz əməllərinin nəticəsi olduğunu bildirir.

İnsanın əməllərinin bir sıra nəticələri vardır ki, ondan qaçmaq qeyri-mümkündür. Məsələn, insan yaxşı iş görərsə, bu, insanı istər- istəməz doğru yola yönəldəcək, Allaha doğru daha da yaxınlaşdıracaq, haqla batili bir-birindən ayırd edə bilmək bacarığı verəcək. "Ənfal" surəsinin 29-cu ayəsi də bunu təsdiqləyir. Ayədə deyilir:

"Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan (Ona qarşı çıxmaqdan) çəkinsəniz, O, sizə haqla nahaqı ayırmaq üçün bir vasitə (sayəsində haqla batili bir-birindən ayıra biləcəyiniz bəsirət) verər".

Yox, əgər insan pis işlərin ardınca gedərsə, qəlbi daha da qaralıb günaha bir o qədər çox aludə olar. Axırda iş o həddə gəlib çatar ki, Allahı da inkar edər. Aşağıdakı ayə dediyimizə ən gözəl sübutdur:

"Sonra çirkin işlərə bulaşanlar elə bir həddə çatdılar ki, Allahın ayələrini yalan sayıb onları lağa qoydular".

Başqa bir ayədə isə belə deyilir:

"Onlar doğru yoldan sapdıqda Allah da onların qəlbini sapdırdı".?

Haqqında danışdığımız ayənin sonundakı "Amma onunla fasiqlərdən başqasını azdırmaz" cümləsi də dediklərimizi təsdiqləyir. Deməli, yaxşı və ya pis yolu seçmək əvvəlcədən insanın öz ixtiyarındadır. Bunu hər bir insanın vicdanı qəbul edir. Buna görə də hərə öz seçdiyi yolun nəticəsi ilə razılaşmalıdır. Beləliklə, bu nəticəyə gəlirik ki, Quranda "hidayət" və "azğınlıq" deyildikdə bunu məcburiyyət kimi qəbul etməməliyik. Quranın bir çox ayələrinə əsasən "hidayət” deyildikdə səadət yoluna aparan vasitələri əldə etmək, "azğınlıq" deyildikdə isə səadət yoluna aparan vasitələri korlamaq başa düşülür. Bunda hər hansı məcburiyyətdən söhbət gedə bilməz. Lazımi şəraitin hazırlanması (bunu müvəffəqiyyət adlandırırıq) və yaxud həmin şəraitin əldən çıxması (bunu müvəffəqiyyətsizlik adlandırırıq) insanın öz əməllərinin nəticəsidir. Əgər Allah bir insanı hidayət olmağa müvəffəq edirsə və eləcə də əksinə, başqasını hidayət olmağa müvəffəq etmirsə, bu, onların gördükləri işlərə bağlıdır. Bunu çox sadə bir misal ilə izah edək. İnsan sıldırım qayanın və ya sürətlə axan çayın kənarından keçərkən nə qədər ona yaxınlaşarsa, sıldırımdan yuvarlanma və ya çaya düşmə ehtimalı bir o qədər artar. Lakin nə qədər oradan uzaq dayanarsa, salamat qalma ehtimalı da bir o qədər çox olar. Bu misalda insanın sıldırıma və ya çaya yaxınlaşması, sanki azğınlıq, ondan uzaq durması isə hidayətdir. Şübhəsiz, bütün dediklərimizdən sonra Qurandakı hidayət və azğınlıqla bağlı ayələrə etiraz edənlərə cavab aydın olur.

4\. Fasiqlər kimlərdir?

"Fasiqlər" deyildikdə ibadət və bəndəlik yolundan kənara çıxan şəxslər nəzərdə tutulur. Çünki leksik baxımdan (fisq) sözü "xurma çəyirdəyinin xurmadan ayrılması" mənasını bildirir. Sonradan bu sözün mənasının əhatə dairəsi genişləndirilərək Allahın yolundan çıxan şəxslərin barəsində də işlədilmişdir.