Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 230-cu ayə

فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ .٢٣٠

Ayənin tərcüməsi

230\. Əgər onu (iki dəfə boşayıb "qayıdandan” sonra üçüncü dəfə yenə) boşasa, o zaman (qadın) başqa birinə ərə ge(dib onunla cinsi yaxınlıq etməmiş ona (əvvəlki ərinə) halal olmaz. (İkinci əri) onu boşadıqdan sonra Allahın hədlərinə hörmətlə yanaşacaqlarına ümidvar olduqları təqdirdə, (həmin qadının birinci əri ilə təkrar evlənməsində) heç bir günah yoxdur. Bunlar Allahın anlayanlar üçün açıqladığı hədlərdir.

Ayənin nazilolma.

Hədislərin birində belə nəql edilib: "Bir qadın Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gələrək deyir: "Mən, əmim oğlu Rifaənin arvadı idim. O, məni üç dəfə boşadı. Ondan sonra Əbdürrəhman ibn Zübeyr adlı bir kişi ilə evləndim. Sonra o da məni boşadı. Lakin onunla evli oldu- ğum müddət ərzində o, mənimlə yaxınlıq etməmişdi. Belə olan halda, mən əvvəlki ərimlə yenidən ailə qura bilərəmmi?"

Həzrət Peyğəmbər (s) buyurdu: “Xeyr, onunla yalnız ikinci ərinlə cinsi yaxınlıq etdiyin halda ailə qura bilərsən”. Həmin vaxt sözügedən ayə nazil oldu.

Ayənin təfsiri.

Şərti ayrılıq.

Bundan əvvəlki ayədə iki talaqdan danışıldı və deyildi ki, ikinci talaqdan sonra ərlə arvad ya məhəbbət və sülh yolunu tutmalı, ya da bir-birindən ayrılmalıdır.

Əslində, bu ayə həmin qanuna əlavə xarakteri daşıyır. Buyurur: “Əgər onu (iki dəfə boşayıb “qayıdandan" sonra üçüncü dəfə yenǝ) boşasa, o zaman (qadın) başqa birinə ərə getməmiş (gedib onunla cinsi yaxınlıq etməmiş) ona (əvvəlki ərinə) halal olmaz. (İkinci əri) onu boşadıqdan sonra Allahın hədlərinə hörmətlə yanaşacaqlarına ümidvar olduqları təqdirdə, (həmin qadının birinci əri ilə təkrar evlənməsində) heç bir günah yoxdur”.

Ayənin sonunda buyurur: “Bunlar Allahın anlayanlar üçün açıqladığı hədlərdir”.

İslamın böyük rəhbərlərindən nəql edilmiş hədislərdən belə məlum olur ki, birincisi, ikinci şəxslə evlənmək daimi evlilik şəklində olmalıdır. İkincisi, evlənəndən sonra onların arasında cinsi yaxınlıq baş verməlidir.

Bu iki şərti ümumi şəkildə ayədən də başa düşmək mümkündür. Belə ki həmin evliliyin daimi evlilik olması şərtini ona dəlalət edən “əgər onu boşasa" ifadəsindən başa düşmək olar. Çünki talaq verməklə boşanma yalnız daimi evlilikdə olur.

Cinsi yaxınlığın baş verməsinin gərəkliliyini isə ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş “hətta tənkihə zəvcən ğəyrəhu" ifadəsindən başa düşmək mümkündür. Çünki bəzi ərəb dilçilərinin yazdığına əsasən, ərəb dilində “nəkəhə fulanunfulanəh” deyəndə bir kişinin bir qadınla kəbin kəsdirməsi nəzərdə tutulur. Lakin "nəkəhə zəvcətəhu" ifadəsinin mənası "evli şəxsin öz həyat yoldaşı ilə cinsi yaxınlığa girməsi"dir. (Çünki burada həmin qadın artıq onun arvadıdır və onun öz arvadı ilə "nikah etməsi" deyiləndə cinsi yaxınlıqdan başqa şey nəzərdə tutula bilməz.)

Bundan əlavə, qeyd-şərtsiz ümumi deyilmiş hər hansı bir şey çoxunun başa düşdüyü mənaya yozulur və adətən evlilikdə cinsi yaxınlıq baş verdiyi üçün buradakı evlilik də həmin mənada işlənir.

Sonra da qeyd edəcəyimiz kimi, bu hökmün fəlsəfəsi var və o, yalnız kəbinin kəsilməsi ilə gerçəkləşmir.

İncəlik:

"Mühəllil" insanı talaqdan çəkindirən amildir.

Alimlər adətən qadının üç dəfə talağı verildikdən sonra ərə getdiyi şəxsə "mühəllil” deyirlər. “Mühəllil” sözünün mənası “halal edən”dir. O, həmin qadının (əlbəttə, talağı veriləndən və iddə saxlayandan sonra) birinci ərinə halal olmasına səbəb olduğu üçün belə adlandırılır. Bəlkə də, şəriət sahibinin bu hökmdəki məqsədi ardıcıl baş verən talaqların qarşısını almaqdır.

Belə ki evlənmək həyati və zəruri iş olduğu kimi, bir sıra xüsusi hallarda talağa da zərurət yaranır. Buna görə də İslam təhrif edilmiş xaçpərəstlikdən fərqli olaraq, talağa icazə verib. Lakin ailələrin dağılması həm fərd, həm də cəmiyyətə böyük ziyanlar gətirdiyi üçün İslam müxtəlif üsullardan istifadə edərək mümkün qədər talağın qarşısını almağa çalışıb və əməl ediləcəyi təqdirdə, talağın minimuma enməsinə səbəb olan qanunlar müəyyənləşdirib.

\-

Sözügedən ayədə üç talaqdan sonra başqası - “mühəllil” ilə evlənməyin gərəkliliyi də talağın qarşısını almaq məqsədi daşıyan həmin qabaqlayıcı tədbirlərdən hesab edilir. Çünki qadının üç talaqdan sonra başqa kişi ilə rəsmi şəkildə evlənməsi və onların arasında cinsi yaxınlığın baş verməsinin zəruriliyinin xüsusi şərt kimi qeyd edilməsi talaq yolundakı böyük maneələrdəndir.

Bu hökm üçüncü talağı vermək istəyən şəxsə "qayıdış" yolunun həmişəlik bağlanması barədə xəbərdarlıqdır. Çünki “qayıdış” yolu həmin qadının başqa kişi ilə daimi evlənməsindən keçir və ola bilər ki, qadının evləndiyi həmin ikinci şəxs onu boşamasın. Hətta o, qadını boşasa belə, həmin qadının onunla evlənməsi və cinsi yaxınlığa girməsi birinci ərin qeyrət və hisslərinə toxuna bilər. Buna görə də o, məcbur olmayınca bu işi görməyəcək.

Əslində, "mühəllil" məsələsi, başqa sözlə desək, qadının başqa biri ilə daimi evlənməsi şəhvətpərəst və hiyləgər kişilərin qadını öz nəfsi istəkləri üçün oyuncağa çevirmələri, talaq və “qayıdış” qanunundan sonsuz həddə sui-istifadə etmələri yolunda bir maneədir. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, "qayıdış" yolu yenə də tam bağlanmayıb.

Bu evlilikdə qeyd edilən şərtlərdən, məsələn, həmin evliliyin daimi olmasından belə başa düşülür ki, bu yeni evliliyin məqsədi qadının birinci ərinə qovuşmasına yol açmaq deyil. Çünki, ola bilər ki, ikinci ər onu boşamasın. O, təyin edilmiş müddətin sona çatması ilə boşanmanın da baş verdiyi müvəqqəti evlilik qismindən deyil. Buna görə də bu qanundan sui-istifadə etmək olmaz.

Bütün bu qeyd edilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olur ki, məqsəd kişi ilə qadının üç talaqdan sonra bir-birindən tam ayrılaraq başqası ilə evlənməsi və hər birinin öz həyatını ürəyi istəyən kimi davam etdirməsi, müqəddəs sayılan evliliyin birinci ərin şeytani nəfsi istəklərinin əlində oyuncağa çevrilməməsidir.

Lakin həmin qadın ikinci ərindən də boşansa, onunla birinci ərinin yenidən evlənmə yolu bağlı deyil və onlara yenidən evlənmək halaldır. Elə buna görə də ikinci ərə "mühəllil" deyirlər.

Burada söhbət həqiqi evlənməkdən gedir və əgər kimsə əvvəldən daimi evlənmək niyyətində olmasa və sadəcə, "mühəllil" rolunu oynamaq və birinci ərin evlənməsini halala çıxarmaq üçün formal evliliyə razı olsa, bu evlilik batildir və həmin qadının birinci ərinə halal olmasında heç bir rol oynamır. Təfsir kitablarının çoxunda Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş:

"Allah lənət etsin mühəllilə və mühəllilin xeyrinə addım atan kasa" hədisi də həmin yalançı və formal evliliklərə işarə ola bilər. Bəziləri qeyd edir ki, əgər şəxs ciddi şəkildə daimi evliliyə girsə, lakin niyyəti həmin qadının birinci əri ilə evlənməsinə şərait yaratmaq olsa, bu evlilik batildir və həmin qadın birinci ərinə halal olmur.

Lakin bəziləri deyir ki, əgər onun evlənmək niyyəti ciddi olsa, məqsədi birinci ərin həmin qadınla evlənməsinə şərait yaratmaq olsa belə, bu məsələ kəbində şərt kimi qeyd edilmədiyi təqdirdə, bu evlilik (məkruh olsa da,) səhihdir.

Bu məsələnin şərt və xüsusiyyətləri barədə məlumata malik olmayan bəzi qərəzli və xəbərsiz insanların ona hücum etməsinin və İslamın müqəddəslərinə qarşı şəxsi-qərəzlikdən və ya onun hökmlərindən xəbərsizlikdən dediyi sözlərin heç bir dəyəri yoxdur. Həmin sözlər onun nadanlığının və İslama qarşı olan kininin göstəricisidir. Bu ilahi hökm qeyd edilən şərtlər çərçivəsində təkrar talaqların və bəzi kişilərin özbaşınalıqlarının qarşısını almaq, nikah və evlilik məsələsini sahmana salmaq məqsədi daşıyır.