Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 233-cü ayə

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ .٢٣٣

Ayənin tərcüməsi

233\. Analar öz övladlarını tam iki il əmizdirməlidirlər. (Bu,) əmizdirmə müddətini tamamlamaq istəyən şəxslər üçündür. Körpənin onun üçün dünyaya gətirildiyi şəxs (yəni atası, əmizdirmə müddətində hətta talaq verilmiş olsa belə) ananın yeməyini və geyimini layiqincə təmin etməlidir. Heç kəs gücü çatdığından artıq vəzifə daşımır. Nə ana, nə də ata (aralarındakı ixtilafa görə) uşağına ziyan vura bilməz. Varis də bu şəkildə etməlidir. (Südvermə müddətində ananın xərcini təmin etməlidir.) Əgər ata və ana öz aralarında məsləhətləşib, uşağı süddən (tez) ayırmaq qərarına gəlsə, ikisinə də heç bir günah yoxdur. Əgər siz (ana əmizdirə bilmədikdə və ya razılaşmadıqda) uşağınız üçün süd anası tutmaq istəsəniz, (ananın keçmiş) haqqını layiqincə ödəsəniz, sizə heç bir günahı yoxdur. Allahdan (Onun əmrlərinə qarşı çıxmaqdan) çəkinin və bilin ki, Allah etdiklərinizi görür.

Ayənin təfsiri.

Körpələri əmizdirmək barədə yeddi göstəriş.

Evlənmə məsələlərinin davamı olan bu ayədə çox mühüm bir məsələyə - "əmizdirmə" məsələsinə toxunulub, qısa və dolğun ifadələrlə məsələnin bəzi incəlikləri bəyan edilib.

1\. Əvvəlcə belə buyurur: "Analar öz övladlarını tam iki il əmizdirməlidirlər”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (validat) sözü (validə) sözünün cəmidir və onun mənası "ana"dır. Ərəb dilində ana mənası ifadə edən (umm) sözü də var. Lakin “umm” sözünün mənası daha genişdir və o, bəzən ana, bəzən ananın anası, bəzən də hər hansı bir şeyin kök və əsası barəsində işlədilir.

Ayənin bu hissəsində körpənin iki illik əmizdirilmə haqqı anaya verilib. Həmin müddət ərzində o, öz övladını yanında saxlaya bilər və bu müddət ərzində uşağa himayəçilik haqqı ona məxsusdur. Azyaşlı uşaqların qəyyumluğu atanın öhdəsinə qoyulsa da, körpənin fiziki və ruhi təminatı ana südü və ana məhəbbəti ilə birbaşa bağlı olduğu üçün bu haqq anaya verilmişdir.

Bundan əlavə, ananın hisslərini də nəzərə almaq lazımdır. Çünki o, belə bir həssas zamanda öz qoynunu körpəsiz təsəvvür edə və körpəsinin vəziyyətinə laqeyd qala bilməz.

Buna görə də həmin dövrdə körpənin saxlanılması və əmizdirilməsi haqqının anaya verilməsi bir növ ikitərəfli haqdır və o, həm körpə, həm də ana üçün xeyirdir. Ayədə işlənmiş “öz övladlarını" ifadəsi incəliklə bu məqama işarə edir.

Həmin cümlənin zahirində heç bir qeyd-şərt olmamasına və onun həm boşanmış, həm də boşanmamış qadınlara şamil olmasına baxmayaraq, sonrakı cümlədən onun boşanmış qadınları nəzərdə tutduğu məlum olur. Əlbəttə, bu haqqa başqa analar da malikdir, sadəcə, ortada talaq və boşanma olmadıqda (uşağın kimin yanında qalmasından danışmaq) mənasız olur.

2\. Daha sonra buyurur: “(Bu,) əmizdirmə müddətini tamamlamaq istəyən şəxslər üçündür”.

Yəni uşağın əmizdirilmə müddətinin iki il olmasına ehtiyac yoxdur. Əmizdirmə müddətinin iki il davam etməsi bu dövrü kamil şəkildə həyata keçirmək istəyənlərə aiddir. Lakin analar körpənin vəziyyətini və onun sağlamlığını nəzərə alaraq bu müddəti azalda da bilərlər.

Əhli-beyt (ə) vasitəsi ilə nəql edilmiş hədislərdə kamil əmizdirmə müddətinin iki il, “ondan az”ın isə iyirmi bir ay olması qeyd edilmişdir.

Bu mənanı sözügedən ayənin "onun (bətndə) daşınma və süddən ayrılması otuz ay çəkir” ayəsinin yanında qoyulmasından da başa düşmək mümkündür. Çünki hamiləlik dövrü adətən doqquz ay davam edir və otuz aydan həmin müddəti çıxdıqda iyirmi bir ay qalır ki, bu da adi südvermə müddətidir. “Əhqaf" surəsində qeyd edilənlər də vacib olmadığı üçün ana uşağın xeyir və sağlamlığını nəzərə alaraq süd vermə müddətini iyirmi bir aydan az da edə bilər.

3\. Südvermə müddəti ərzində ananın yemək və geyim xərclərini körpənin atası təmin etməlidir ki, ana xatircəmliklə öz övladına süd verə bilsin. Buna görə də ayənin davamında buyurur: "Körpənin onun üçün dünyaya gətirildiyi şəxs (yəni atası, əmizdirmə müddətində hətta talaq verilmiş olsa belə) ananın yeməyini və geyimini layiqincə təmin etməlidir”.

Burada diqqəti çəkən məqamlardan biri ayədə hər ikisi “ata" mənasında olan (ǝb) və (valid) sözlərinin əvəzinə “əl məvludi ləhu” “körpənin onun üçün dünyaya gətirildiyi şəxs” ifadəsinin işlədilməsidir. Sanki Allah-taala bu ifadə ilə həmin vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün atanın hisslərini oyatmaq və səfərbər etmək istəyir. Burada ana və körpənin xərclərinin atanın öhdəsinə qoyulmasının səbəbi körpənin olmasıdır. yad deyil, ona məxsus olması, onun canının bir parçası olmasıdır.

Ayədə “layiqincə" ifadəsinin işlədilməsindən məlum olur ki, ata ananın geyim və yeməyi barədə layiqli, normal və onun vəziyyətinə münasib olan həddi nəzərə almalı, nə xəsislik, nə də israf etməlidir. Daha geniş izah verərək buyurur: “Heç kəs gücü çatdığından artıq vəzifa daşımır...”

Deməli, hər bir ata imkanı daxilində məsuliyyət daşıyır.

Bəziləri bu cümləni hökmün səbəbi, bəziləri isə öncə qeyd edilən hökmün izahı hesab edirlər. (Əlbəttə, nəticə baxımından onların hər ikisi eynidir.)

4\. Sonra başqa mühüm bir hökmə işarə edərək buyurur: “Nə ana, nə də ata (aralarındakı ixtilafa görə) uşağına ziyan vura bilməz".

Yəni onlar uşağın taleyi ilə oynamaq, onun müqəddəratını öz ixtilaflarının qurbanı etmək və ona fiziki və mənəvi zərbə vurmaq haqqına malik deyillər.

Kişilər uşağı südvermə dövründə anadan almaqla onların hüququnu pozmamalıdır. Çünki bunun zərbəsi körpəyə dəyir. Həmçinin ana bu işdən boyun qaçırmamalı, müxtəlif bəhanələrlə süd verməkdən imtina etməməli və atanın öz övladı ilə görüşməsinə mane olmamalıdır.

Ayənin təfsiri barəsində verilən ehtimallardan biri də budur ki, nə ata ananın hamilə qalmasından və nəticədə südəmər körpəyə ziyan dəyməsindən qorxduğu üçün onu cinsi yaxınlıq haqqından məhrum etməlidir, nə də ana həmin səbəbə görə atanın bu haqqını əlindən almalıdır.

Lakin birinci təfsir ayənin zahiri ilə daha çox uyğun gəlir."

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş və övladı həm qadına, həm də kişiyə nisbət verən (vələdiha) və (vələdihi) ifadələri ata və anaları südəmər uşaqlara diqqət yetirməyə həvəsləndirmək məqsədi daşıyır. Bundan əlavə, o, körpənin onların hər ikisinə aid olmasını bildirir. Cahiliyyət dövründə övlad yalnız ataya aid idi və onun barəsində anaya heç bir haqq tanınmırdı.

5\. Daha sonra atanın ölümündən sonraya aid başqa bir hökmə toxunaraq buyurur: “Varis də bu şəkildə etməlidir”.

Yəni varislər də körpəyə süd verilən müddət ərzində ananın ehtiyaclarını təmin etməlidirlər. Bu cümlə barədə başqa ehtimallar da verilib. Lakin onlar çox zəif olduğu üçün biz onlara toxunmuruq.

6\. Ayənin davamında körpəni süddən ayırmaq məsələsindən danışılıb və onun ixtiyarı ata ilə anaya həvalə edilib. Əvvəlki cümlələrdə körpəyə süd verilməsi üçün müddət təyin edilsə də, ata ilə ana uşağın fiziki və ruhi vəziyyətini nəzərə alaraq qarşılıqlı razılıqla onu münasib bildikləri zamanda süddən ayıra bilərlər. Buyurur: “Əgər ata və ana öz aralarında məsləhətləşib, uşağı süddən (tez) ayırmaq qərarına gəlsə, ikisinə də heç bir günah yoxdur”.

Ata ilə ana uşağın xeyir və mənafeyini nəzərə almalı, yekdil qərara gəlməklə, Quranın dili ilə desək, qarşılıqlı razılıq və məsləhətləşmə ilə uşağın süddən ayrılması üçün proqram hazırlamalıdırlar. Onlar bu işdə çəkişmə və mübahisədən, həmçinin öz xeyirlərini nəzərə alaraq uşağın hüquqlarını pozmaqdan çəkinməlidirlər.

7\. Bəzən ana uşağa süd vermək və onu öz yanında saxlamaq haqqından imtina edir və ya problem olduğuna görə bu işi yerinə yetirə bilmir. Belə olan halda, bir çıxış yolu tapmaq lazımdır. Buna görə də ayənin davamında buyurur: “Əgər siz (ana əmizdirə bilmədikdə və ya razılaşmadıqda) uşağınız üçün süd anası tutmaq istəsəniz, (ananın keçmiş) haqqını layiqincə ödəsəniz, sizə heç bir günahı yoxdur”.

Təfsirçilər "(ananın keçmiş) haqqını layiqincə ödəsəniz” ifadəsi barədə müxtəlif nəzərlər bildiriblər.

Bəziləri yuxarıda qeyd edilən təfsiri qəbul ediblər. Yəni tərəflərin qarşılıqlı razılığından sonra ananın əvəzinə dayə tutulmasında problem yoxdur, əlbəttə, o şərtlə ki, bu iş ananın keçmiş haqlarının unudulmasına səbəb olmamalı və süd verdiyi müddət üçün ona haqq ödənilməlidir. Lakin bəziləri onun dayənin haqqını nəzərdə tutduğunu və dayəyə adət üzrə haqq ödənilməsinin gərəkliliyini deyiblər.

Bəziləri isə həmin cümlədə məqsədin ata ilə ananın dayǝ seçmək barəsində qarşılıqlı razılığa gəlməsi olduğunu qeyd ediblər. Bu halda o, əvvəlki cümləyə təkid xarakteri daşıyır. Lakin bu təfsirin düz olma ehtimalı zəifdir və daha düzgün təfsir birinci və ikinci təfsirlərdir. Mərhum Təbərsi birinci təfsiri tərcih edib.

Ayənin sonunda hamıya belə xəbərdarlıq edilir: “Allahdan (Onun əmrlərinə qarşı çıxmaqdan) çəkinin və bilin ki, Allah etdiklərinizi görür”.

Mǝbada kişi ilə qadın arasındakı çəkişmə onlarda qisasçılıq hissi oyatsın və onlar bir-birinin və ya zavallı uşağın həyatını təhlükəyə atsınlar. Allah onların əməllərini bütün dəqiqliyi ilə görür.

Bu dəqiq və hesablanmış hökmlərdən və xəbərdarlıqlardan belə məlum olur ki, İslam qadın və uşaqların hüquqlarına olduqca böyük əhəmiyyət verib və bu barədə maksimum ədalətə riayət edilməsini tövsiyə edib.

Bəli, İslam zalımların zəiflərin hüquqlarını davamlı şəkildə pozduğu dünyadan fərqli olaraq, onların hüquqlarına ən yüksək həddə riayət edilməsi göstərişini verib.