Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 234-235-ci ayələr

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ .٢٣٤

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ .٢٣٥

Ayələrin tərcüməsi

234\. Sizdən ölənlərin qoyub getdiyi qadınlar dörd ay on gün gözləməlidirlər (iddə saxlamalıdırlar). Bu müddət başa çatdıqda onların özləri barədə layiqli şəkildə etdiklərində sizə heç bir günah yoxdur. (Könülləri istəyən kişi ilə ailə qura bilərlər.) Allah etdiklərinizdən xəbərdardır.

235\. (Əri ölən) qadınlara elçi düşmək istədiyinizi eyham vurmanızda və ya (bəlli etmədən) ürəyinizdə gizlətmənizdə sizə heç bir günah yoxdur. Allah sizin onları xatırlayacağınızı (unutmayacağınızı) bilir. (O, sizin təbii istəklərinizə qarşı deyil.) Lakin onlarla gizlincə - layiqli şəkildə söz deməyiniz (eyham vurmağınız) istisna olmaqla vədələşməyin. (Lakin) gözləmə müddəti başa çatmayıncaya qədər onlarla nikah bağlamaq fikrinə düşməyin. Bilin ki, Allah sizin qəlbinizdə olanı bilir. Ona qarşı çıxmaqdan qorxun və bilin ki, Allah bağışlayan və həlimdir (Cəzalandırmağa tələsmir).

Ayələrin təfsiri.

Qadınları bədbəxt edən xurafatlar.

Qadınların əsas problemlərindən biri də ərlərinin ölümündən sonra ailə qurmaları ilə bağlıdır. Qadının həyat yoldaşı vəfat etdikdən dərhal sonra başqası ilə ailə qurması onun əvvəlki ərinə olan sevgi, məhəbbət və hörməti ilə ziddiyyət təşkil edir və onun bətnində əvvəlki ərinin spermasının olmamasının aydınlaşmasına imkan vermir. Həmçinin onun bu hərəkəti vəfat etmiş şəxsin qohumlarının hisslərinə toxunur. Buna görə də sözügedən ayə əri ölən qadınların yenidən ailə qurmasını dörd ay on gün iddə saxlamaqla şərtləndirib.

Ailənin ehtiramının hətta ərin ölümündən sonra da qorunması fitri bir işdir. Buna görə də hər bir qəbilənin bu barədə öz qayda və adəti olub. Düzdür, bəzən bu işdə qadınları əsirlikdə saxlamağa bərabər ifratlara yol verilib. Həmçinin onların barəsində ən qəddar cinayətlər törədilib. Məsələn:

1\. Bəzi qəbilələr əri öldükdən sonra onun arvadını yandırar, bəziləri isə ər ilə birlikdə torpağa basdırardı.

2\. Bəziləri qadını həmişəlik evlənməkdən məhrum və guşənişin edərdi.

3\. Bəzi qəbilələrdə isə qadını məcbur edərdilər ki, zinət əşyaları taxmadan, bəzək-düzəksiz, hətta əl-üzünü yumadan köhnə və natəmiz paltar geyinib bir müddət ərinin qəbrinin yanında qurulmuş qara və çirkli çadırda qalsın və bütün gününü həmin vəziyyətdə keçirsin.

Sözügedən ayə bu xurafat və cinayətlərin hamısının üstündən xətt çəkir və dul qadınlara iddə saxladıqdan sonra keçmiş ailəsinin ehtiramını qorumaqla evlənmək icazəsi verir. Buyurur: "Sizdən ölənlərin qoyub getdiyi qadınlar dörd ay on gün gözləməlidirlər (iddə saxlamalıdırlar). Bu müddət başa çatdıqda onların özləri barədə layiqli şəkildə etdiklərində sizə heç bir günah yoxdur”. (Onlar könülləri istəyən kişi ilə ailə quran bilərlər”.

Bəzən qadının qəyyumu və ya qohumları onun işinə yersiz müdaxilələr edir, yaxud onun gələcək ailə həyatında öz mənafelərini güdürlər. Allah-taala ayənin sonunda hamıya xəbərdarlıq edərək buyurur: "Allah etdiklərinizdən xəbərdardır" və hər bir kəs öz əməlinin cəzasını alacaq.

“Onların özləri barədə layiqli şəkildə etdiklərində sizə heç bir günah yoxdur" cümləsi kişi qohumlara xitabdır və belə məlum olur ki, həmin şəxslər əri öldükdən sonra qadını sərbəst buraxmağı özləri üçün günah, ona təzyiq göstərməyi və onunla sərt davranmağı isə vacib vəzifə hesab ediblər. Bu ayə aydın şəkildə buyurur ki, onları sərbəst buraxın və bunun sizə heç bir günahı yoxdur. (Həmçinin bu ayədən ata və babanın da qəyyumluq hüququnun ləğv edildiyi məlum olur.)

Eyni zamanda ayə qadınlara da öz azadlıqlarından sui-istifadə etməmələri və yenidən ər seçərkən "layiqli şəkildə" hərəkət etmələri barədə xəbərdarlıq edir.

Məsum İmamlardan (ə) nəql edilmiş hədislərə əsasən, qadınlar həmin müddət ərzində matəm əlamətlərini qoruyub saxlamalıdırlar. Yəni onlar əsla bəzənməməli, sadə olmalıdırlar. Bunu həmin iddənin saxlanılmasının fəlsəfəsi də tələb edir.

İslam qadınları cahiliyyət dövrünün xurafat adət-ənənələrindən o qədər azad etmişdi ki, bəziləri hətta həmin qısa iddə müddəti ərzində evlənmək haqqına malik olduqlarını güman edirdilər.

Belə düşünən qadınlardan biri Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gəlib və yenidən evlənmək icazəsi istəyib. O, Həzrət Peyğəmbərdən (s) soruşub: “Sürmə çəkib özümü bəzəməyimə icazə verirsinizmi?” Bu zaman Peyğəmbər (s) belə buyurub: "Siz qadınlar təəccüblü varlıqlarsınız. İslamdan əvvəl bəzən ömrünüzün sonuna kimi ən çətin şəraitdə vəfat iddəsi gözləyir, hətta özünüzə yuyunmaq icazəsi vermirdiniz. Lakin indi İslam sizə ailənin ehtiramını qorumaq və həyat yoldaşınızın hüquqlarına riayət etmək üçün qısa müddət gözləmək (iddə saxlamaq) göstərişi verib, lakin dözə bilmirsiniz".

İslamın iddə barəsindəki hökmlərində əri vəfat edən qadının hamilə olması barədə heç bir ehtimal olmasa belə, onun yenə də iddə saxlaması qeyd olunur.

Elə bu səbəbdən də iddənin başlanğıcı ərin öldüyü vaxtdan deyil, ölüm xəbərinin qadına çatdığı vaxtdan hesablanır. Bu xəbər ona hətta neçə ay sonra çatsa belə, o, xəbər çatdıqdan sonra iddə saxlamalıdır. Buradan da bu qanunun müəyyənləşdirilməsində məqsədin hər şeydən əvvəl ərin ehtiramını qorumaq olduğu məlum olur. Şübhəsiz, bu qanunda qadının hamilə olması ehtimalı da nəzərə alınıb.

Sonrakı ayə iddə müddətində olan qadınlara aid (və vəfat iddəsi barəsində qeyd edilənlərin davamı olaraq) mühüm hökmlərdən birinə işarə edərək buyurur: “(Əri ölən) qadınlara elçi düşmək istədiyinizi eyham vurmanızda və ya (bəlli etmədən) ürəyinizdə gizlətmənizdə sizə heç bir günah yoxdur. Allah sizin onları xatırlayacağınızı (unutmayacağınızı) bilir. (O, sizin təbii istəklərinizə qarşı deyil.) Lakin onlarla gizlincə layiqli şəkildə söz deməyiniz (eyham vurmağınız) istisna olmaqla vədələşməyin”.

Bu göstəriş həm keçmiş evliliyin hörmətinin saxlanılması, həm də dul qadınların gələcək müqəddəratlarını müəyyənləşdirmək haqqından məhrum olmaması məqsədi daşıyır. O, həm ədalətli hökmdür, həm də tərəflərin hər ikisinin hörmətinin qorunmasına xidmət edir.

Qadının əri öldükdən sonra öz gələcəyi barədə fikirləşməsi təbii haldır. Həmçinin dul qadınların evlilik şərtləri daha asan olduğu üçün bəzi kişilərin onlarla evlənmək barədə düşünməsi mümkün işdir. Digər tərəfdən, əvvəlki evliliyin də hörməti qorunmalıdır. Yuxarıda qeyd edilən hökmdə bu cəhətlərin hamısı nəzərə alınıb.

"Lakin onlarla gizlincə ... vədələşməyin” cümləsindən belə məlum olur ki, həmin qadınlara aşkar elçilik etməkdən çəkinməkdən əlavə, iddə müddətində onlarla gizli görüşmək və aşkar elçilik etmək də olmaz. Əlbəttə, söhbətin ictimai qaydalar əsasında və qadının ərinin ölməsi ilə ziddiyyət təşkil etməyəcək şəkildə, yəni pərdəli və eyhamla olması istisnadır.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (ərrəztum) sözünün kökü (təriz) sözüdür. Rağibin "Müfrǝdat" kitabında yazdıqlarına əsasən, onun mənası həm doğru, həm də yalan ola bilən, həm zahiri, həm də batini məna daşıyan "ikibaşlı söz"dür.

Böyük təfsir alimi Təbərsinin “Məcməül-bəyan” kitabında yazdıqlarına əsasən, (təriz) sözü (təsrih) (bir şeyi açıq- aydın demək) sözünün antonimidir və onun kökü “bir şeyin kənar və qırağı” mənasını verən (ərz) sözüdür.

Hədislərdə üstüörtülü elçilik etmək və Quranın dili ilə desək, "layiqli şəkildə söz demək" barədə misallar çəkilib. Məsələn, hədislərin birində İmam Sadiqin (ə) belə buyurduğunu oxuyuruq: “Layiqli şəkildə söz demək”də məqsəd kişinin qadına məsələn, “sənə rəğbətim var, mən qadınlara hörmət edirəm, öz işin barədə məni qabaqlama" deməsidir. Bu və buna bənzər ifadələr alimlərin çoxunun dilindən nəql edilib.

Sözügedən ayə vəfat iddəsindən sonra gəlsə də, alimlər bu hökmün yalnız vəfat iddəsinə məxsus olmadığını, ondan başqa hallara da şamil olduğunu deyiblər.

Məşhur alim və mühəddis, “Hədaiq” kitabının müəllifi belə yazır: “Alimlərimizin nəzərinə əsasən, rici talaq iddəsində olan qadına elçilik məqsədi ilə eyhamla və üstüörtülü söz demək haramdır. Lakin rici talaqda olmayan boşanmış qadına belə sözlərin həm keçmiş əri, həm də başqaları tərəfindən deyilməsi caizdir. Lakin onların heç birinin onu açıq-aydın deməsi caiz deyil... Bain talaq iddəsində isə həm talaq vermiş ərin, həm də başqalarının eyham və üstüpərdəli söz deməsi caizdir. Lakin onun açıq-aydın deyilməsi ərə caizdir, başqalarına isa yox". Bu məsələ barədə geniş izahı fiqh kitablarından, xüsusilə "Hədaiq” kitabından oxuya bilərsiniz.'

Sonra ayənin davamında buyurur: “(Lakin) gözləmə müddəti başa çatmayıncaya qədər onlarla nikah bağlamaq fikrinə düşməyin”.

Şübhəsiz, kimsə iddə müddətində nikah bağlasa, həmin nikah batildir. Həmin şəxs bu işi bilərəkdən görmüş olsa, bu, həmin qadının ona əbədi haram olmasına səbəb olur.

Onun ardınca buyurur: "Bilin ki, Allah sizin qəlbinizdə olanı bilir. Ona qarşı çıxmaqdan qorxun və bilin ki, Allah bağışlayan və həlimdir. (Cəzalandırmağa tələsmir).

Allah-taala bəndələrinin bütün niyyət və əməllərindən xəbərdardır, lakin Ona qarşı çıxanları tez cəzalandırmır.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (la təzimu) sözünün kökü mənası “qəsd və niyyət” olan (əzm) sözüdür. "onlarla nikah bağlamaq fikrinə düşməyin" dedikdə təkidlə nikaha girməkdən çəkindirmək istəyir. Yəni iddə zamanı bu işin hətta fikrini belə zehninizdən keçirməyin.