Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 240-242-ci ayələr

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ .٢٤٠

وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ .٢٤١

كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ .٢٤٢

Ayələrin tərcüməsi

240\. Sizlərdən ölüm ayağında olan və (özündən sonra) zövcələr qoyub gedənlər zövcələrinə bir il müddətində (ər evindən) çıxmamaq (ərə getməmək) şərtilə baxılmasını (xərclərinin təmin olunmasını) vəsiyyət etməlidirlər. Əgər onlar (öz istəkləri ilə) çıxıb getsələr, (o zaman xərclərini tələb etmək hüquqları yoxdur. Lakin) onların özləri barədə layiqincə görəcəkləri işlərdə sizin üçün heç bir günah yoxdur. Allah qüdrətli və hikmətlidir.

241\. Boşanmış qadınlara (ər tərəfindən) uyğun bir hədiyyə (vermək) lazımdır. Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır. and combap 242. Allah Öz ayələrini sizə belə açıqlayır ki, bəlkə, düşünəsiniz.

Ayələrin təfsiri.

Talaq hökmlərinin digər bir hissəsi.

Bu ayələrdə yenidən evlənmək, talaq və onlarla əlaqəli məsələlərə toxunulub. Əvvəlcə ölüm ayağında olan və özlərindən sonra həyat yoldaşları qalan şəxslər barəsində danışaraq buyurur:

"Sizlərdən ölüm ayağında olan və (özündən sonra) zövcələr qoyub gedənlər zövcələrinə bir il müddətində (ər evindən) çıxmamaq (ǝrǝ getməmək) şərtilə baxılmasını (xərclərinin təmin olunmasını) vəsiyyət etməlidirlər”.

Yəni onlar ər evində qalmalı və bütün xərcləri təmin edilməlidir. Əlbəttə, bu, onların ər evindən çıxıb getmədikləri hala aiddir: "Əgər onlar (öz istəkləri ilə) çıxıb getsələr, (o zaman xərclərini tələb etmək hüquqları yoxdur. Lakin) onların özləri barədə layiqincə görəcəkləri işlərdə (iddə müddəti sona çatandan sonra ərə getmələrində) sizin üçün heç bir günah yoxdur.

Ayənin sonunda öz gələcəyindən narahat olan qadınlara sanki təskinlik verir və buyurur ki, Allah onların üzünə başqa bir qapı açmağa qadirdir və onların başına belə bir müsibət gəlibsə, şübhəsiz, bunun bir hikməti var. Çünki "Allah qüdrətli və hikmətlidir".

Əgər Allah hikmətlə bir qapını bağlayırsa, Öz lütfü ilə başqa bir qapını açır və buna görə də narahat olmağa dəyməz.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (yutəvəffaunə) sözünün mənası “ölmək” deyil və onun vəsiyyətlə birgə işlədilməsi onun “ölüm ayağında olmaq” mənasında olmasına dəlalət edir.

Yuxarıda qeyd edilən təfsirə əsasən, “əgər onlar (öz istəkləri ilə) çıxıb getsələr, (o zaman xərclərini tələb etmək hüquqları yoxdur. Lakin) onların özləri barədə layiqincə görəcəkləri işlərdə sizin üçün heç bir günah yoxdur" cümləsi ər evində qalacağı təqdirdə, həmin qadının bir illik dolanışığının təmin edilməsinin vərəsələrin boynuna düşməsinə dəlalət edir. Əgər o, öz istəyi ilə ər evində qalmaq və həmin xərclərdən istifadə etmək hüququndan imtina etsə, ona görə heç kəs məsuliyyət daşımır və o, yenidən ailə qurmaqda azaddır.

Lakin bəziləri bu cümləni başqa cür təfsir ediblər. Həmin təfsirə əsasən, qadının bir il səbir edib sonra ərinin evindən çıxaraq ailə qurmasında heç bir maneə yoxdur. nelys nebinoy ch ted İkinci təfsirə əsasən isə, həmin qadın bir il müddətində iddə saxlamalıdır. Lakin birinci təfsirə əsasən, buna lüzum yoxdur. Başqa sözlə desək, birinci təfsirə əsasən, iddənin bir ilə kimi davam etməsi haqq, ikinci təfsirə əsasən isə, hökmdür. Lakin ayənin zahiri birinci təfsirlə daha çox uyğundur. Çünki son cümlənin zahirindən belə məlum olur ki, o, əvvəlki hökmün istisnasıdır.

Sonrakı ayədə talağın başqa bir hökmünə işarə edərək buyurur: "Boşanmış qadınlara (ər tərəfindən) uyğun bir hədiyyə (vermək) lazımdır. Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır” və o, ər tərəfindən ödənilir.

Ayənin zahiri talağı verilmiş bütün qadınlara şamil olsa da, 236-cı ayəni nəzərə aldıqda belə məlum olur ki, bu hökm kəbin kəsilərkən mehriyyə təyin edilməmiş və cinsi yaxınlıqdan əvvəl talağı verilən qadınlara aiddir. Yəni həmin hökm bir daha vurğulanır ki, unudulmasın.

Həmin hökmün talağı verilmiş bütün qadınlara şamil olması yuxarıda qeyd edilən halda vacib, digər yerlərdə isə müstəhəb olması ehtimalı da var.

Hər bir halda, bu, İslamın humanist hökmlərindən biridir və onun talaqdan doğan intiqam hissi və kinin qarşısının alınmasında təsiri böyükdür.

Bəziləri də münasib hədiyyənin verilməsinin talağı verilmiş bütün qadınlar barəsində vacib və mehriyyədən əlavə olduğunu qeyd etmişlər. Lakin mərhum Təbərsinin "Məcməül-bəyan" kitabındakı sözlərindən şiə alimləri arasında heç kəsin bu nəzəri qəbul etmədiyi məlum olur. "Cəvahirul-kəlam" kitabının mərhum müəllifi də sözügedən hədiyyənin yalnız həmin məxsus yerdə vacib olduğunu və bu barədə də alimlər arasında yekdillik olduğunu qeyd etmişdir.

Burada məqsədin "dolanışıq haqqı" olması ehtimalını verənlər də var. Lakin bu, çox zəif ehtimaldır.

Məsum İmamlardan (ə) nəql edilmiş hədislərə əsasən, bu hədiyyə rici talaq iddəsi zamanı deyil, iddə sona çatandan və tam ayrılıq baş verəndən sonra verilməlidir. Başqa sözlə desək, o, vidalaşma hədiyyəsidir, qayıtmaq vasitəsi yox.

Sözügedən ayələrin sonuncusunda - o, həm də talaq barəsindəki son ayədir - buyurur: "Allah Öz ayələrini sizə belə açıqlayır ki, bəlkə, düşünəsiniz”.

Şübhəsiz, düşünməkdə məqsəd onun hərəkət mənbəyi olmasıdır, yoxsa hökmlər barəsində yalnız düşünməyin heç bir faydası yoxdur.

Quran ayələrinin və hədislərin araşdırılmasından belə məlum olur ki, “ağıl” sözü (və “ağıl işlətmək, düşünmək” ifadəsi) çox vaxt idrak ilə fəhmin hiss və duyğularla qarışdığı və onların da arxasınca əməlin gəldiyi yerlərdə işlədilir. Məsələn, əgər Quran Allahı tanımaq bəhslərinin çoxunda dünyanın heyrətamiz quruluşu barədə nümunələr təqdim etdikdən sonra “Biz bu ayə və nişanələri sizin düşünməyiniz (ağlınızı işlətməyiniz) üçün bəyan edirik” deyirsə, burada məqsəd beyinə təbiət aləmi barədə məlumat yığmaq deyil. Çünki təbiət elmləri qəlb və duyğulara təsir göstərib varlıq aləminin yaradanına qarşı sevgi və məhəbbətin yaranmasına səbəb olmazsa, onun tövhid və Allahı tanımaq məsələləri ilə heç bir əlaqəsi olmayacaq.

Elmi məlumatlar da belədir. Onlar da əmələ çevrildiyi təqdirdə, ağıl və düşüncə adlanır. “Əl-Mizan" təfsirində belə oxuyuruq: “Ağıl işlətmək və düşünmək” ifadəsi insan dərk edib anlayandan sonra əməl mərhələsinə keçdiyi hallarda işlədilir. Bunun dəlili "onlar deyəcəklər: "Əgər biz dinləsəydik və ya anlasaydıq, Cəhənnəm sakinlərinin arasında olmazdıq" və "məgər onlar dərk etmək üçün qəlbə, eşitmək üçün qulağa malik olsunlar deyə yer üzündə gəzib dolaşmırlar?" ayələridir.

Çünki günahkarların Qiyamət günü arzuladığı dünya düşüncəsi əməllə birgə olan düşüncədir. Həmçinin əgər Allah-taala insanlara yer üzündə gəzib dolanmağı və dünyaya nəzər salıb bəzi şeyləri dərk etməyi buyurursa, məqsəd onların öz yanlış yollarını dəyişmələrinə və düz yola gəlmələrinə səbəb olan idrak və fəhmdir.

Başqa sözlə desək, əgər düşüncə və təfəkkür köklü olsa, onun nişanələrinin əməldə zahir olmaması mümkünsüzdür. İnsanın yeməyin zəhərli olduğunu yəqin bilib onu yeməsi mümkündürmü?! Yaxud ola bilərmi ki, o, hansısa bir dərmanın təhlükəli xəstəliyi sağaltmasını yəqinliklə bilsin, lakin ondan istifadə etməsin?!

İncəlik:

Bu ayə nəsx olubmu?

Təfsirçilərin çoxunun nəzərinə görə, sözügedən ayələrin birincisi bu surənin vəfat iddəsini dörd ay on gün təyin edən 234-cü ayəsi ilə nǝsx edilib. Həmin ayənin Quranın mövcud sıralığı baxımından bu ayədən əvvəldə olması onun əvvəl nazil olmasına dəlalət etmir. Bildiyimiz kimi, surələrdə ayələrin ardıcıllığı onların nazilolma sıralığı ilə deyil və bəzən sonradan nazil olan ayələr surənin əvvəlinə, daha əvvəl nazil olan ayələr isə surənin sonuna yerləşdirilib. Bu, Həzrət Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə ayələr arasındakı əlaqə nəzərə alınaraq edilib.

Həmçinin bəziləri də qeyd edib ki, bir illik dolanışıq xərcinin verilməsi hökmü irs ayələrinin nazil olmasından əvvəl olub. Lakin sonradan qadına irs payı müəyyənləşdirilib və bu haqq ləğv olunub. Buna görə də sözügedən ayə iki cəhətdən (iddənin müddəti və dolanışıq haqqı baxımından) nəsx olub.

Mərhum Təbərsi "Məcməül-bəyan” kitabında belə yazır: “Bu ayənin nəsx olması barədə bütün alimlər yekdildirlər". O daha sonra İmam Sadiqdən (ə) hədis nəql edir ki, (cahiliyyət dövründə) kişi dünyasını dəyişərkən qadına ərinin malından bir illik dolanışıq haqqı verirdilər, həmin müddətdən sonra o, irs payı almadan ər evindən Çıxırdı. Sonradan (qadının irs payı barəsindəki) dörddə bir və səkkizdə bir ayəsi bu ayəni nəsx etdi. Buna görə də iddə müddətində qadının dolanışıq haqqı onun irs payından təmin edilməlidir.

Həmçinin o Həzrətin (ə) belə buyurduğunu nəql edib: "Bu aya dörd ay on gün iddə saxlamaq barəsindədir. İrs ayəsi bu ayəni nəsx edib.”

İslamın böyük şəxsiyyətlərinin sözlərindən belə məlum olur ki, cahiliyyət dövründə vəfat iddəsi bir il olub və onlar həmin müddət ərzində qadın barəsində ağır xurafat və adətlərə inanıblar. İslam əvvəlcə həmin xurafatları aradan qaldırıb, lakin iddənin bir il olmasını öz qüvvəsində saxlayıb. Sonra onu dörd ay on günə endirib və həmin müddətdə qadına yalnız bəzənməyi və zinətdən istifadə etməyi qadağan edib.

Fəxr Razinin sözlərinə görə, əhli-sünnə arasında da məşhur nəzər bu nəzərdir, yəni sözügedən ayənin irs və iddənin dörd ay on gün olması ayəsi ilə nəsx edilməsi nəzəri.

Lakin hədislər və alimlərin yekdil nəzəri olmasaydı belə, yenə də bu ayələr arasında ziddiyyətin olmamasını demək mümkün idi. Yəni dörd ay on gün iddə saxlamaq ilahi hökm, bir il iddə saxlayıb ər evində qalmaq və dolanışıq xərclərinin təmin edilməsi isə haqdır. Yəni qadına belə bir haqq verilir ki, əgər istəsə, bir il vəfat etmiş ərinin evində qala bilər və onun həmin müddətdəki bütün xərcləri ərinin vəsiyyətinə əsasən ödənilir. Əgər istəməsə də, dörd ay on gün iddə saxladıqdan sonra ərinin evindən gedə və ya yenidən ailə qura bilər. Bu halda onun dolanışıq xərcləri keçmiş ərinin malından təmin edilməyəcək.

Lakin Əhli-beytdən (ə) nəql edilmiş çoxsaylı hədisləri, nəsx nəzərinin məşhurluğunu və alimlər arasında bu barədə yekdillik olmasını nəzərə aldıqdan sonra hətta ayələrin zahiri ilə uyğun gəlsə belə, həmin təfsiri qəbul etmək mümkün deyil.