Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 126
Bəqərə surəsi, 244-245-ci ayələr
Bəqərə surəsi, 244-245-ci ayələr
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ .٢٤٤
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ .٢٤٥
Ayələrin tərcüməsi
244\. Allah yolunda vuruşun və bilin ki, Allah eşidən və biləndir.
245\. Kim Allaha gözəl bir borc verər (Allahın ona bəxş etdiyi maldan Onun yolunda verər) ki, O da onun üçün bunu qat-qat artırsın? (Bəndələrin ruzisini) azaldan da, artıran da Allahdır. (Allah yolunda xərcləmək əsla ruzinin azalmasına səbəb olmaz.) Siz Ona doğru qaytarılacaqsınız (və mükafatınızı alacaqsınız).
Ayələrin nazilolma səbəbi.
İkinci ayənin nazilolma səbəbi barədə belə nəql edilib: "Bir gün Həzrət Peyğəmbər (s) belə buyurur: “Kim sədəqə versə, Cənnətdə onun iki qatına malik olacaq". Bu zaman Əbüddühdah Ənsari deyir: "Ya Peyğəmbər, mənim iki bağım var, əgər onun birini sədəqə versəm, Cənnətdə onun iki qatına malik olacağam?” Həzrət Peyğəmbər (s) buyurur: “Bəli”. O deyir: “Ümmu Dühdah da mənimlə olacaq?” Həzrət Peyğəmbər (s) buyurur: “Bəli”. O deyir: “Övladlarım da mənimlə birgə olacaqlar?" Həzrət Peyğəmbər (s) buyurur: "Bəli". Sonra o, bağlarından daha yaxşısını Həzrət Peyğəmbərə (s) sədəqə verir. Həmin vaxt qeyd edilən ayə nazil olur və onun sədəqəsini onun üçün iki milyon qat artırır. Ayədə qeyd edilən qat-qat artırmağın mənası budur.
Əbüddühdah (sədəqəni verdikdən sonra ailəsinin yanına) qayıdır və görür ki, Ümmu Dühdah övladları ilə birlikdə sədəqə verdiyi bağdadır.
O, bağa daxil olmaq istəmir. Buna görə də bağın qapısının yanında dayanır və həyat yoldaşını çağıraraq belə deyir: "Mən bu bağı sədəqə vermişəm, Cənnətdə onun iki bərabərini almışam, sən də, uşaqlar da mənimlə olacaqsınız”. Həyat yoldaşı deyir: “Mübarək olsun satdığın da, aldığın da!"
Sonra onlar bağdan çıxıb onu Həzrət Peyğəmbərə (s) təhvil verirlər. Həzrət Peyğəmbər (s) belə buyurur: “Cənnətdə budaqları Əbüddühdah üçün sallanan çoxlu xurma ağacları var”.
Ayələrin təfsiri.
Can və mal ilə cihad.
Buradan cihada aid ayələr başlayır, onun ardınca bu barədə keçmiş qövmlərdən bir hekayət nəql edilir. Əvvəlki ayədə nəql edilən hekayəti - İsrail oğullarından bir dəstənin taun xəstəliyi bəhanəsi ilə cihaddan boyun qaçırmasını, lakin sonda elə həmin taun ilə ölənlərin hekayətini nəzərə aldıqda bu ayələrlə əvvəlki ayələr arasında bağlılığın olması məlum olur.
Əvvəlcə buyurur: “Allah yolunda vuruşun və bilin ki, Allah eşidən və biləndir”.
O, sizin sözlərinizi eşidir, cihad barəsində qəlbinizdə olan niyyət və məqsədlərinizdən xəbərdardır.
Daha sonra buyurur: "Kim Allaha gözəl bir borc verǝr (Allahın ona bəxş etdiyi maldan Ona xatir cihad və kasıblara kömək yolunda verər) ki, O da onun üçün bunu qat-qat artırsın?"
Deməli, "Allaha borc" vermək dedikdə "malın Allah yolunda xərclənməsi”, bəzi təfsirçilərin nəzərincə isə, “cihad yolunda xərclənən mallar" nəzərdə tutulur. Çünki həmin dövrdə cihadın müxtəlif xərclərinin təmin edilməsi müsəlman mübarizlərin öhdəsinə düşürdü.
Lakin bəzi təfsirçilərin nəzərincə, o, cihad ayəsindən sonra gəlsə də, Allah yolundakı bütün ianələrə şamil olunur.
Lakin ikinci təfsir ayənin zahiri ilə daha çox uyğun gəlir. Çünki birinci mənanı da ehtiva edir. Ümumiyyətlə, Allah yolunda edilən ianədə, ehtiyacı olanlara yardım göstərməkdə, məhrum təbəqənin himayə edilməsində də cihada bərabər savab var. Çünki onların hər ikisi İslam cəmiyyətinin ucalmasına səbəb olur.
Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (əzaf) sözü (zif) sözünün cəmidir və onun mənası “bir şeyi ikiqat və ya daha çox artırmaq”dır. Onun cəm şəklində gətirilməsindən, (kəsirətən) (çox) sözü ilə də vurğulanmasından, bundan əlavə, dilçi alimlərin qeyd etdiyinə əsasən, (yuzaifu) sözünün (yuzəifi) sözündən daha çox təkid mənası ifadə etməsindən məlum olur ki, Allah-taala Onun yolunda mal xərcləyənlər üçün olduqca böyük mükafat müəyyənləşdirib. Allah yolunda edilən ianə münbit torpağa səpilən, davamlı yağış suyu ilə suvarılan və on qat, bəzən də yüzlərlə qat artan məhsuldar toxum kimidir. (Bu məsələ bu surənin 261-ci ayəsində də qeyd ediləcək.)
Ayənin sonunda buyurur: “(Bəndələrin ruzisini) azaldan da, artıran da Allahdır. Siz Ona doğru qaytarılacaqsınız".
Yəni malınızı Allah yolunda xərcləməyin və bağışlamağın malın azalmasına səbəb olduğunu güman etməyin. Çünki sizin ruzinizi artıran da, azaldan da Allahdır və Allah Onun yolunda xərclənmiş malın əvəzində sizə qat-qat artıq ruzi verməyə qadirdir. Cəmiyyətdə fərdlərin bir-birinə bağlılığını nəzərə aldıqda xərclənən mallar, əslində, elə sizin özünüzə qayıdır.
da bilin ki, hamınız Ona tərəf qayıdacaqsınız və sizin böyük mükafatınız Bunlar məsələnin dünya baxımından izahıdır. Axirət baxımından orada veriləcək.
İncəlik:
Nə üçün “borc” ifadəsi işlədilib?
Quranın bir neçə ayəsində (o cümlədən sözügedən ayədə) Allah yolunda mal xərcləmək barədə “Allaha borc vermək” ifadəsi işlədilmişdir. Bu həm Allahın bəndələrə lütfünün böyüklüyünün, həm də Allah yolunda mal xərcləməyin əhəmiyyətinin göstəricisidir.
Bütün varlıq aləminin həqiqi sahibi Allahdır və insanlar yalnız Allahın nümayəndəsi olaraq onun kiçik bir hissəsinə yiyələnə bilərlər. "Hədid" surəsinin 7-ci ayəsində belə oxuyuruq: "Allaha və Onun elçisinə iman gətirin! Sizi Özünün canişini və nümayəndəsi etdiyi maldan (xeyirxah işlərə) sərf edin". Lakin bununla yanaşı, O, Öz bəndəsindən borc, özü də böyük qazancı olan borc istəyir. Bu, Allahın sonsuz lütf və kərəminin nişanəsidir.
İmam Əli (ə) "Nəhcül-bəlağə"də belə buyurur:
"Allah sizdən borc istəyib, halbuki göylərin və yerin xəzinələri Ona məxsusdur və O, ehtiyacsız və tərifəlayiqdir! (Bunun səbəbi Onun ehtiyacının olması deyil,) sadəcə, O, sizin hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olmasını sınamaq istəyir".
