Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 246-252-ci ayələr

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ .٢٤٦

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ .٢٤٧

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ .٢٤٨

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ .٢٤٩

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ .٢٥٠

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ .٢٥١

تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ .٢٥٢

Ayələrin tərcüməsi

246\. Musadan sonra İsrail oğullarından bir dəstəni (onların başına gələnləri) görmədinmi? Onlar öz peyğəmbərlərinə dedilər: "Bizə bir hökmdar təyin et ki, (onun əmri altında) Allah yolunda vuruşaq!" O dedi: "Sizə vuruşma əmri verilsə, bəlkə də, (boyun qaçırar və) vuruşmazsınız." Onlar dedilər: “Yurdumuzdan çıxarıldığımız, övladlarımızdan ayrı düşdüyümüz (şəhərlərimiz düşmən tərəfindən işğal olunduğu, övladlarımız əsir alındığı) halda Allah yolunda necə döyüşməyə bilərik?!” Lakin onlara vuruşmaq əmri gəldikdə az bir qismi istisna olmaqla, (hamısı döyüşdən) boyun qaçırdı. Allah zalımları tanıyır.

247\. Peyğəmbərləri onlara dedi: "Allah Talutu sizə hökmdar göndərdi (təyin etdi)". Onlar dedilər: "O, necə bizə hökmdar ola bilər ki, biz hökmdarlığa ondan daha layiqik və ona heç böyük var-dövlət də verilməmişdir?” (Peyğəmbər) dedi: “Onu sizə (hökmdarlıq üçün) Allah seçmiş, ona bilik və fiziki güc baxımından genişlik vermişdir. Allah Öz mülkünü (səltənətini) istədiyinə verər. Allah(ın bəxşişi) genişdir və (Allah kimin daha layiqli olduğunu) bilir”.

248\. Peyğəmbərləri onlara dedi: “Onun hökmdarlığının əlaməti sizə "əhd sandığı"nın gəlməsidir. Onun içində Rəbbinizdən bir təskinlik, Musa və Harunun ailəsindən qalan yadigarlar vardır. Onu mələklər gətirəcək. Əgər siz möminsinizsə, sizin üçün bunda aydın bir nişanə vardır”.

249\. Talut qoşunla birlikdə (şəhərdən) ayrıldığı zaman (onlara) dedi: “Allah sizi bir çay vasitəsilə sınağa çəkəcək. Kim (susayarkən) ondan içsə, o, məndən deyildir. Kim ondan dadmasa – bir ovuc götürənlər istisnadır – o, məndəndir”. Onların az bir qismi istisna olmaqla, (hamısı) həmin sudan içdi. O və onunla birlikdə iman gətirənlər (sınaqdan çıxanlar) çayı keçdikdən sonra (saylarının azlığından narahat oldular və bəziləri) dedilər: "Bu gün bizim Calut və onun qoşunu ilə vuruşacaq gücümüz yoxdur”. Amma Allahla görüşəcəklərini yəqin bilənlər (Qiyamət gününə inananlar) dedilər: "O qədər (sayca) az dəstə Allahın fərmanı ilə (sayca) çox dəstəyə qalib gəlib ki!” Allah səbir edənlərlədir (müqavimət göstərənlərlədir)".

250\. Calut və onun qoşunu ilə qarşılaşdıqda dedilər: "Ey Rəbbimiz, bizə çoxlu səbir və ayaqlarımıza qüvvət ver! Bizə kafir qövmə qarşı yardım et!"

251\. Sonra onlar Allahın fərmanı ilə düşmən qoşununu məğlubiyyətə uğratdılar. (Talutun qoşunundan qüvvətli və şücaətli bir gənc olan) Davud Calutu öldürdü. Allah ona (Davuda) hökmranlıq və bilik bəxş etdi, ona istədiyini öyrətdi. Əgər Allah insanların bəzilərini bəziləri ilə dəf etməsəydi, yer üzünü fəsad bürüyərdi. Lakin Allah aləmlərə qarşı lütfkardır.

252\. Bunlar Allahın ayələridir. Onları sənə haqq olaraq oxuyuruq. Şübhəsiz, sən göndərilən elçilərdənsən.

Təfsirdən əvvəl oxuyun!

Bu ayələrin təfsirinə başlamazdan əvvəl İsrail oğullarının bu ayələrdə işarə edilən tarixinin bəzi cəhətlərini qeyd etmək lazımdır.

Fironçuların hakimiyyəti altında zəif və gücsüz hala salınmış yəhudi qövmü Musanın (ə) müdrik rəhbərliyi sayəsində həmin acınacaqlı vəziyyətdən xilas oldu, güc və əzəmət əldə etdi. Allah-taala bu peyğəmbərin bərəkəti ilə onlara çoxlu nemət vermişdi. Onlardan biri də “əhd sandığı” idi. Biz onun tarixçəsi və içində olanlar barədə danışacağıq.

Yəhudilər bu sandığı qoşunun önündə aparmaqla bir növ xatircəmlik və mənəvi güc əldə edirdilər. Bu güc və əzəmət Həzrət Musadan (ə) sonra da bir müddət davam etdi. Lakin həmin qələbə və nemətlər yavaş- yavaş onların məğrurluğuna səbəb oldu və onlar əhdlərini pozmağa başladılar. Nəhayət, onlar fələstinlilər tərəfindən məğlub edildilər və "əhd sandığı” ilə birlikdə öz qüdrət və əzəmətlərini də itirdilər. Yəhudilər ondan sonra elə təfriqə və parçalanmaya düçar oldular ki, ən kiçik düşmənin qarşısında belə müdafiə olunmaq gücünə malik olmadılar. Hətta düşmənlər onların böyük hissəsini öz diyarlarından çıxardılar və uşaqlarını əsir götürdülər.

Bu vəziyyət illərlə davam etdi və nəhayət, Allah-taala onları xilas etmək və doğru yola istiqamətləndirmək üçün İşmuil adlı peyğəmbər göndərdi. Düşmənlərin zülm və sitəmindən bezmiş və sığınacaq axtaran yəhudilər onun ətrafına toplaşdılar və ondan əmrinə tabe olub yedilliklə düşmənə qarşı vuruşmaq və öz əvvəlki izzətlərini yenidən bərpa etmək üçün onlara bir rəhbər təyin etməsini istədilər. Yəhudilərin ruhiyyəsinə və iradəsizliyinə bələd olan İşmuil onlara dedi: "Mən sizin cihad əmri gələndə öz rəhbərinizin əmrindən boyun qaçıracağınızdan və düşmənlə vuruşmaqdan yayınacağınızdan qorxuram”. Onlar dedilər: “Düşmən bizi öz vətənimizdən qovub çıxardığı, torpaqlarımızı işğal etdiyi, övladlarımızı əsir götürdüyü halda biz başçımızın əmrindən necə çıxa və boynumuza düşən vəzifəni yerinə yetirməkdən necə yayına bilərik?!"

İşmuil onların "təbib yanına öz dərdlərinin nə olduğunu dərk edərək" gəldiklərini və geridə qalmalarının səbəbini başa düşdüklərini gördü. Buna görə də Allah dərgahına üz tutaraq öz qövmünün istəyini Ona çatdırdı və Allah Talutu onlara hökmdar təyin etdi.

İşmuil dedi: "İlahi, mən Talutu görməmişəm, tanımıram". Vǝhy gəldi ki, Biz onu sənin yanına göndərəcəyik. O, sənin yanına gələndə qoşuna başçılıq etməyi ona həvalə et və cihad bayrağını ona ver.

Talut kimdir?

Talut uca boylu, möhkəm cüssəli, gözəl bədən quruluşuna malik, çox təmkinli, zirək, elmli və tədbirli bir şəxs olub. Bəziləri onun adının Talut olmasını boyunun uca olması ilə əlaqələndiriblər. Lakin 0, bütün bu üstünlüklərinə baxmayaraq, məşhur olmayıb və atası ilə kəndlərin birində çay kənarında yaşayıb. O, atasının heyvanlarını otarmaqla və əkinçilik etməklə məşğul olub.

Bir gün səhrada Talutun otardığı heyvanların bir neçəsi yoxa çıxır və Talut dostlarından biri ilə çayın kənarında onları axtarmağa başlayır. Onların bu axtarışı bir neçə gün davam edir və nəhayət, onlar gəlib Suf şəhərinin yaxınlığına çatırlar.

Bu zaman dostu ona deyir: "Biz indi gəlib Suf diyarına, İşmuil peyğəmbərin şəhərinə çatmışıq. Gəl onun yanına gedək, bəlkə, vəhy və onun aydın zəkası itirdiyimizi tapmağa kömək edər”. Onlar şəhərə daxil olarkən İşmuil ilə rastlaşırlar. İşmuil ilə Talutun baxışları toqquşduqda onların qəlbləri arasında tanışlıq hissi yaranır. İşmuil həmin anda Talutu tanıyır və onun Allah tərəfindən cəmiyyətə göndərilən gənc olduğunu başa düşür.

Talut başına gələnləri İşmuilə danışır. Bu zaman o deyir: "Həmin heyvanlar indi kənd yolunda atanın bağına tərəf gedirlər, onlara görə narahat olma. Mən səni daha böyük bir işə dəvət etmək istəyirəm, Allah İsrail oğullarının xilasını sənə həvalə edib". Talut əvvəl bu təklifə təəccüb edir, lakin sonra onu məmnuniyyətlə qəbul edir.

İşmuil öz qövmünə deyir: "Allah Talutu sizə başçı təyin edib, gərək hamınız ona tabe ola və düşmənlə cihada hazırlaşasınız”.

Qoşun başçısı olmaq üçün nəsəb və sərvət baxımından bir sıra imtiyazların mövcud olmasını zəruri şərt hesab edən İsrail oğulları Talutda bu imtiyazların heç birini görmədikləri üçün bu təyinata çox təəccüb edirlər. Çünki o nə peyğəmbərlik tarixçəsinə malik Lavi nəslindən idi, nə də hökmdarlıq keçmişinə malik Yusif və Yəhuda nəslindən. O, ad-sansız Benyamin nəslindən və maddi imkan baxımından kasıb bir şəxs idi. Buna görə də onlar etiraz edərək deyirlər: “Biz ondan daha layiq olduğumuz halda, o, bizə necə rəhbərlik edə bilər?!”

Onların səhv düşündüklərini görən İşmuil deyir: "Allah onu sizə başçı təyin edib. Rəhbər və başçı olmaq ləyaqəti fiziki və ruhi güclədir, onların da hər ikisi Talutda mövcuddur və o, bu baxımdan sizdən üstündür".

Lakin onlar bu seçimin Allah tərəfindən olmasına dəlalət edəcək bir nişanə tələb edirlər.

İşmuil deyir: "Onun nişanəsi Bəni-İsrail peyğəmbərlərinin mühüm yadigarlarından və müharibələrdə sizin xatircəmlik amiliniz olan tabutun (ǝhd sandığının) mələklərin çiynində sizə qaytarılmasıdır". Və çox keçmədən "əhd sandığı" onların qarşısında peyda olur.

Onlar bu nişanəni gördükdən sonra Talutun başçılığını qəbul edirlər.

Talut ölkənin işlərini ələ alır.

Talut qoşuna rəhbərlik etməyi öz öhdəsinə götürür və qısa müddət ərzində ölkənin işlərini idarə etmək və qoşuna baçılıq etmək ləyaqətinə malik olduğunu sübuta yetirir. Sonra o, yəhudiləri onlar üçün təhlükə yaradan düşmənlə mübarizəyə dəvət edir və təkid edir ki, mənimlə fikirləri yalnız cihadda olan şəxslər gəlsinlər, yarımçıq tikilisi, yarımçıq ticarəti və sairə olan şəxslər bu döyüşdə iştirak etməsinlər.

Çox keçmədən zahirdə sayca çox və güclü bir cəmiyyət toplanır və onlar düşmənə doğru hərəkət edirlər. Onlar istidə yol getdikləri üçün susayırlar. Talut Allahın əmri ilə onları sınamaq və “saf-çürük” etmək üçün belə deyir: "Tezliklə yolüstü bir çaya rast gələcəksiniz. Allah-taala onun vasitəsi ilə sizi sınağa çəkəcək. Ondan içib doyanlar məndən deyillər. Lakin ondan içməyənlər – az miqdar istisna olmaqla məndəndirlər".

Onların gözü suya rast gələn kimi sevinir, tələsik ona tərəf qaçır və ondan doyunca içməyə başlayırlar. Yalnız az sayda adam öz əhdinə sadiq qalır.

Talut öz qoşununun çoxunun iradəsiz, əhdinə vəfasız şəxslərdən ibarət olduğunu və imanlı şəxsərin azlıq təşkil etdiyini başa düşür. Buna görə də intizamsız və əmrə tabe olmayan çoxluğu tərk edib imanlı az dəstə ilə şəhərdən çıxır və cihad meydanına doğru hərəkət edir.

Talutun sayca az olan qoşunu saylarının az olmasından qorxuya düşərək ona belə deyirlər: “Biz bu güclü qoşunla qarşılaşmaq gücündə deyilik". Lakin Qiyamətə imanı olan və qəlbi Allah eşqi ilə dolu olanlar düşmən qoşununun sayının və gücünün çox, özlərinin isə sayca az olmalarından qorxmurlar və şücaətlə Taluta belə deyirlər: "Nə məsləhət bilirsənsə, onu da əmr et. Biz hər yerdə səninlə birlikdə olacağıq. Allahın istəyi ilə elə bu az sayla onlara qarşı vuruşacağıq. Allahın istəyi ilə o qədər sayca az olan dəstə sayca çox olan dəstəyə qalib gəlib ki! Allah müqavimət göstərənlərlədir!”

Talut sayca az, lakin mömin və mücahid olan həmin dəstə ilə döyüşə hazırlaşır. Onlar Allahdan səbir və qələbə diləyirlər. Döyüş alovu Şölələnən kimi Calut öz qoşununun içindən önə çıxıb iki qoşunun arasında dayanır və mübarizəyə adam tələb edir. Onun qorxulu səsi qəlbləri lərzəyə salır. Heç kəs onun qarşısına çıxmağa cürət etmir. Orada Davud adlı bir yeniyetmə olur. Onun yaşı o qədər az olur ki, bəlkə də, heç ora vuruşmaq üçün gəlməyibmiş, sadəcə, atası onu döyüşçülərin sırasında olan böyük qardaşlarına kömək etmək üçün göndəribmiş. Davud yaşının az olmasına baxmayaraq, çox cəld və bacarıqlı olub. O, əlində olan sapand ilə bir-iki dənə daş atır. O, daşları elə sərrast atır ki, onlar Calutun alnına və başına dəyir və Calut öz qoşununun heyrət və təəccüblü baxışları qarısında yerə sərilib ölür. Calut ölən kimi onun qoşununu qorxu və vahimə bürüyür və onlar Talutun qoşununun qarşı- sından qaçmağa başlayırlar. Beləliklə də, İsrail oğulları qalib gəlirlər.

Ayələrin təfsiri.

Başçı istəyi.

Allah-taala ilk ayədə Həzrət Peyğəmbərə (s) xitab edərək buyurur: “Musadan sonra İsrail oğullarından bir dəstəni (onların başına gələnləri) görmədinmi? Onlar öz peyğəmbərinə dedilər: "Bizə bir hökmdar təyin et ki, (onun əmri altında) Allah yolunda vuruşaq!”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (mələ) sözünün mənası “baxanda çoxluğu ilə diqqəti cəlb edən və görənlərin təəccübünə səbəb olan şeylər və ya şəxslər”dir. Buna görə də eyni nəzər və əqidəyə malik topluya (mələ) deyirlər. Həmçinin hər hansı bir qövm və xalqın böyüklərinə (mələ) deyirlər. Çünki həmin iki dəstənin hər ikisi özünəməxsus kəmiyyət və ya keyfiyyət baxımından baxanların diqqətini cəlb edir.

Öncə də qeyd etdiyimiz kimi, bu ayə İsrail oğullarından böyük bir dəstəyə işarə edir. Onlar öz peyğəmbərlərindən onlara rəhbər və başçı təyin etməsini istəyirlər. Bu istəkdə məqsəd həmin rəhbərin başçılığı altında onların bütün dini, ictimai və iqtisadi heysiyyətlərini təhlükə altına alan Calut ilə vuruşmaq olur.

Maraqlıdır ki, İsrail oğulları onları diyarlarından didərgin salmış düşmənin təcavüzünü dəf etmək üçün mübarizə aparmaq istəməsinə baxmayaraq, onun adını “Allah yolunda vuruşmaq” qoyur. Buradan da belə məlum olur ki, insanların əsarətdən azad olması, qurtuluşu və zülmün aradan qaldırılması istiqamətində görülən iş Allah yolunda görülən iş hesab olunur.

Bundan əlavə, həmin döyüşün dini çalarları da var idi. Həmin peyğəmbərin adını bəziləri Şəmun, bəziləri İşmuil, bəziləri isə Yuşə kimi qeyd ediblər. Lakin təfsirçilər arasında ərəbcəsi İsmail olan İşmuil adı daha məşhurdur. Bu, İmam Baqirdən (ə) nəql edilmiş hədisdə də qeyd edilib.

Onlardan xatircəm olmayan və onların əhdə vəfalı olmadıqlarından xəbərdar olan peyğəmbərləri belə deyib: "Sizə vuruşma əmri verilsə, bəlkə də, (boyun qaçırar və) vuruşmazsınız".

Onlar peyğəmbərlərinin cavabında belə deyiblər: "Yurdumuzdan çıxarıldığımız, övladlarımızdan ayrı düşdüyümüz (şəhərlərimiz düşmən tərəfindən işğal olunduğu, övladlarımız əsir alındığı) halda Allah yolunda necə döyüşməyə bilərik!?”

Beləcə, onlar əhdə vəfalı olacaqlarını bildirirlər. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, nə Allahın adı və əmri, nə öz müstəqilliklərini və mövcudluqlarını qorumaq hissi, nə də övladlarının azad edilməsi marağı onların öz əhdlərini pozmalarının qarşısnı ala bilmir. Buna görə də ayənin davamında belə buyurur: "Lakin onlara vuruşmaq əmri gəldikdə az bir qismi istisna olmaqla, (hamısı döyüşdən) boyun qaçırdı. Allah zalımları tanıyır (və onları cəzalandıracaq)".

Bəzi təfsirçilər əhdlərinə vəfalı qalanların sayının İslamın Bədr müharibəsindəki vəfalı əsgərlərinin sayı qədər – 313 nəfər olduğunu yazıblar.

Peyğəmbərləri boynuna düşən vəzifəni yerinə yetirərək onların istəyinə müsbət cavab verir və Allahın əmri ilə Talutu onlara baçşı təyin edir. Buyurur: “Peyğəmbərləri onlara dedi: “Allah Talutu sizə hökmdar göndərdi (təyin etdi).

Bu ayəyə əsasən, Talutun Bəni-İsrail qoşununa rəhbər və başçı təyin edilməsi Allah tərəfindən olub və bəlkə də, “göndərdi” cümləsi bu hadisənin izahında qeyd edilən şeyə - Talutu həmin peyğəmbərin (ə) olduğu şəhərə gəlib çıxaran və bu ilahi təyinatın gerçəkləşməsinə səbəb olan gözlənilməz hadisəyə işarədir.

Həmçinin ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (məlikən) (hökmdar) sözündən belə məlum olur ki, Talut yalnız qoşun başçısı deyil, həm də ölkə başçısı olub.

Bundan sonra onların etirazı başlayır: “Onlar dedilər: “O neca bizə hökmdar ola bilər ki, biz hökmdarlığa ondan daha layiqik və ona heç böyük var-dövlət də verilməmişdir”.

Bu, İsrail oğullarının həmin peyğəmbərə (ə) ilk etirazı və vəfasızlığı idi. Peyğəmbərin bu təyinatın Allah tərəfindən olmasını vurğulamasına baxmayaraq, onlar yenə də etiraz edirlər və əslində, onlar Allahın seçiminə etiraz edir və özlərinin daha layiqli olduqlarını deyirlər. Onlar başçılıq üçün lazım olan iki şərtə - əsil-nəsəbə və çoxlu sərvətə sahib olduqlarını qeyd edirlər. Öncə də qeyd etdiyimiz kimi, Talut Bəni-İsrailin elə də tanınmayan qəbiləsindən olub və maddi imkan baxımından da sadə əkinçi olub.

Quran həmin peyğəmbərin İsrail oğullarına verdiyi cavabı belə nəql edir: “(Peyğəmbər) dedi: "Onu sizə (hökmdarlıq üçün) Allah seçmiş, ona bilik və fiziki güc baxımından genişlik vermişdir”.

Yəni Allahın onu seçməsinin və sizə başçı təyin etməsinin səbəbi onun ağıl, dərrakə və elm baxımından zəngin, fiziki baxımdan güclü və qüvvətli olmasıdır. Yəni:

Birincisi, bu, hikmət sahibi olan Allahın seçimidir.

İkincisi, siz böyük səhvə yol verir, rəhbərliyin əsas şərtini unudursunuz. Yaxşı nəsəb və sərvət rəhbərlik üçün əsla imtiyaz deyil. Çünki onların hər ikisi formal və qeyri-zati şərtdir. Lakin elm və fiziki güc həqiqi və zati imtiyazdır və rəhbərlikdə onların təsiri böyükdür.

Rəhbər öz elm və biliyi ilə cəmiyyətin xeyrini müəyyənləşdirməli, gücü ilə onu öz vaxtında icra etməlidir. O, öz elm və tədbiri ilə düşmənlə vuruşmaq üçün düzgün plan hazırlamalı, fiziki gücü ilə həmin planı həyata keçirməlidir.

Ayənin ərəbcə orijinalında (bəstətən) (genişlik) sözünün işlənməsindən belə məlum olur ki, insanın vücudunun genişliyi elm və güc sayəsində olur və onlar artdıqca insanın vücudunun genişliyi də artır. Burada elmin genişliyi fiziki gücün genişliyindən əvvəl qeyd edilib. Çünki birinci şərt elm və agahlıqdır.

Həmçinin həmin ifadədən belə məlum olur ki, imamət və rəhbərlik ilahi seçimdir və kimin nəyə layiq olduğunu O müəyyənləşdirir, əgər həmin ləyaqəti peyğəmbərin övladlarında görsə, imaməti onlara, başqasında görsə, başqalarına verir. Elə şiə alimlərinin etiqad bəslədiyi və müdafiə etdiyi də budur.

Daha sonra buyurur: “Allah Öz mülkünü (səltənətini) istədiyinə verər. Allah(ın bəxşişi) genişdir və (Allah kimin daha layiqli olduğunu) bilir”.

Bu cümlə rəhbərlik üçün lazım olan üçüncü şərtə də işarə ola bilər. O, Allah tərəfindən müxtəlif imkan və vasitələrin tədarük görülməsidir. Çünki ola bilər rəhbər elm və güc baxımından tam zəngin olsun, lakin onun öz hədəflərini gerçəkləşdirməsinə imkan və şərait olmasın. Şübhəsiz, belə şəraitdə olan rəhbər parlaq qələbə qazana bilməz. Quran Allahın ilahi səltənəti istədiyinə verdiyini, yəni ona lazımi şərait və vasitələri bəxş etdiyini buyurur. (Bu söz həmin peyğəmbərin sözü də ola bilər, Allahın Qurandakı kəlamı da.)

Sonrakı ayədən İsrail oğullarının Talutun Allah tərəfindən təyin edilməsinə, hətta peyğəmbərləri İşmuilin təkidlə bəyan etməsinə baxmayaraq, inanmadıqları və buna görə də ondan nişanə və dəlil tələb etdikləri məlum olur: “Peyğəmbərləri onlara dedi: “Onun hökmdarlığının əlaməti sizə “əhd sandığı”nın gəlməsidir. Onun içində Rəbbinizdən bir təskinlik, Musa və Harunun ailəsindən qalan yadigarlar vardır. Onu mələklər gətirəcək. Əgər siz möminsinizsə, sizin üçün bunda aydın bir nişanə vardır”.

Nəhayət, onlar Talutun rəhbər olması ilə razılaşırlar və o, böyük bir qoşun səfərbər edərək yola düşür. Həmin vaxt İsrail oğulları sınaq qarşısında qalır. Quran bu hadisə barədə belə buyurur: "Talut qoşunla birlikdə (şəhərdən) ayrıldığı zaman (onlara) dedi: “Allah sizi bir çay vasitəsilə sınağa çəkəcək. Kim (susayarkən) ondan içsə, o, məndən deyildir. Kim ondan dadmasa bir ovuc götürənlər istisnadır — o, məndəndir”.

Talutun qoşunu burada susuzluq qarışısında müqavimət göstərmək kimi böyük bir sınaq qarşısında qalır. Qoşunun belə bir sınaqdan keçməsi vacib idi. Çünki İsrail oğullarının keçmiş müharibələrdəki tarixçəsi heç də yaxşı deyildi. Bildiyimiz kimi, hər bir cəmiyyətin qələbəsi onun intizamlı olmasından, imanının gücündən, düşmən qarşısındakı müqavimətindən, rəhbər və başçılarının əmrinə tabe olmasından asılıdır.

Talut qoşunun onun əmrinə necə tabe olmasını bilmək istəyirdi. Xüsusilə ona görə ki, onlar onun rəhbərliyini tərəddüd, şübhə, hətta etirazla qəbul etmişdilər. Onlar zahirdə ona tabe olsalar da, batinlərində hələ də şəkk-şübhə və tərəddüd qalırdı. Buna görə də ona əmr edilir ki, qoşunu sınasın və düşmənin qığılcım saçan qılıncları qarşısında dayanmaq istəyən bu əsgərlərin susuzluğa olan dözümlərini görsün.

Hekayətdə də oxuduğumuz və ayədə də qısa şəkildə işarə edildiyi kimi, onların çoxu bu imtahandan başıuca çıxa bilmədi. Quran buyurur: "Onların az bir qismi istisna olmaqla, (hamısı) həmin sudan içdi.

Beləliklə, Talutun qoşununda ikinci "ələnmə” də baş verdi. Birinci “ələnmə” o, ümumi səfərbərlik elan edən zaman “yarımçıq tikilisi, yarımçıq ticarəti və sairə olan şəxslər mənimlə gəlməsinlər” deyərkən baş vermişdi.

Sonra buyurur: “O və onunla birlikdə iman gətirənlər (sınaqdan çıxanlar) çayı keçdikdən sonra dedilər: “Bu gün bizim (bu az sayla) Calut və onun qoşunu ilə vuruşacaq gücümüz yoxdur".

Susuzluq sınağından başıuca çıxan və onunla birlikdə yolunu davam etdirən həmin azsaylı dəstə də tezliklə Calutun böyük və güclü qoşunu ilə qarşılaşacaqlarını fikirləşdiklərində saylarının azlığını dilə gətirir. Bu da üçüncü sınaq idi. Çünki bu kiçik dəstədən də lap kiçik bir dəstə tam mütilik və vəfadarlıq göstərir. Quran ayənin davamında belə buyurur: "Amma Allahla görüşəcəklərini yəqin bilənlər (Qiyamət gününə və Allahın vədinə imanı olanlar) dedilər: "O qədər (sayca) az dəstə Allahın fərmanı ilə (sayca) çox dəstəyə qalib gəlib ki!” Allah səbir edənlərlədir (müqavimət göstərənlərlədir)”.

Çünki o qədər azsaylı, lakin iman, iradə və əzmkarlıq baxımından yüksək olan və Allahın lütfünə arxalanan dəstə Allahın izni ilə böyük dəstələrə qalib gəlib ki!

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (yəzunnunə) (zənn edənlər) sözü burada (yələminə) (bilənlər) mənasındadır. Yəni Qiyamətə yəqini olanlar və Allahın mücahidlər barəsindəki vədlərini doğru hesab edənlər. (Çünki çox vaxt "zənn" sözü “yəqin” mənasında işlənir. Əgər biz onu "zənn" mənasında götürsək, yenə də ayənin mənası düz gələcək. Çünki bu zaman ayənin mənası belə olacaq: Qiyamətə nəinki elm və yəqini olmaq, hətta gümanı olmaq insanı ilahi hədəflər istiqamətində qətiyyətli edir. Elə mühüm işlərdə də, məsələn əkinçilikdə, ticarətdə, sənaye işlərində xeyir əldə edilməsi gümanı o işlə məşğul olan şəxsin qətiyyətini artırır.)

Qiyamət günü barəsində “Allahla görüşmək” ifadəsinin işlədilməsinə gəldikdə bu barədə elə bu surənin 46-cı ayəsinin təfsirində izah verdik.

Sonrakı ayədə iki qoşunun qarşı-qarşıya gəlməsinə toxunaraq buyurur: “Calut və onun qoşunu ilə qarşılaşdıqda dedilər: "Ey Rəbbimiz, bizə çoxlu səbir və ayaqlarımıza qüvvət ver! Bizə kafir qövmə qarşı yardım et!”

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (bərəzu) sözünün kökü (buruz) sözüdür və onun mənası “zahir olmaq"dır. İnsan döyüş meydanında hazır və zahir olduğu və meydana hazırlıqlı çıxdığı üçün həmin işə (mübarizə) və ya (bǝraz) deyirlər.

Talut və onun qoşunu Calutun qoşununun göründüyü, zahir olduğu yerə çatdıqda sıraya düzülüb dua etdi. Onlar Allahdan üç şey istədilər. Birinci istəkləri ən yüksək həddə səbir, dözüm və müqavimət olur. Çünki onlar" ifadəsi işlədiblər. Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (əfriğ) sözünün kökü (ifrağ) sözüdür. Onun mǝansı "qabdan suyun və ya hər hansı bir axıcı maddənin qabın tam boşalacağı şəkildə tökülməsidir”. (səbir) sözünün qeyri- müəyyən şəkildə işlədilməsi də bu məsələyə təkid xarakteri daşıyır.

Allaha (Rəbbəna) deyib Onun rübubiyyətinə arxalanmaqda, “qabın tam boşaldılması" mənasında olan (ifrağ) sözünün işlədilməsində, bir şeyin yuxarıdan enməsinə dəlalət edən (əla) şəkilçisindən istifadə edilməsində, əzəmətə dəlalət edən (səbrən) sözündə və bu kimi yerlərdə – bunların hər birində bu duanın mənasını daha da dərinləşdirən və zənginləşdirən məqamlar var.

Onların ikinci istəyi “ayaqlarımıza qüvvət ver” ifadəsidir. Yəni onlar yerdən ayrılmasın və meydandan qaçmayaq. Əslində, birinci dua batini, ikinci dua isə zahiri xarakter daşıyır. Şübhəsiz, insanın qədəm- lərinin sabit olması onun ruhunun möhkəmliyindən və səbrindən qaynaqlanır.

Onların üçüncü istəyi “bizə kafir qövmə qarşı yardım və onlara qalib et” olub. Əslində, əsas məqsəd də bundan ibarətdir və o, səbir, müqavimət və sabitqədəmliyin nəticəsidir.

Şübhəsiz, Allah-taala bəndələri hətta onların sayı az, düşmənin sayı çox olsa belə, tək qoymaz. Buna görə də sonrakı ayədə buyurur: "Sonra onlar Allahın fərmanı ilə düşmən qoşununu məğlubiyyətə uğratdılar. Davud Calutu öldürdü.”

Ayədə zalım hökmdarın yeniyetmə və döyüş təcrübəsi olmayan Davudun əli ilə necə öldürülməsinə toxunulmayıb. Lakin bu hekayətin izahında qeyd etdiyimiz kimi, o, sapandla bir-iki daş atır. O, daşları elə sərrast atır ki, onlar Calutun alnına və başına dəyir. Daşlar Calutun başını yarır və o, qışqıraraq yerə yıxılır. Calutun qoşununu qorxu və vahimə bürüyür və onlar sürətlə qaçmağa başlayırlar. Allah-taala burada sanki Öz qüdrətini o böyüklükdə güc və qoşunu olan hökmdarı yeniyetmə və döyüş təcrübəsi olmayan bir şəxsin əli ilə, özü də çox sadə və dəyərsiz bir silahla necə məhv etdiyini göstərmək istəyir.

Daha sonra buyurur: “Allah ona hökmranlıq və bilik bəxş etdi, ona istədiyini öyrətdi”.

Bu cümlələrdəki əvəzlik bu döyüşün qəhrəmanı olan Davuda işarədir. Bu ayədə həmin Davudun Süleymanın atası və Bəni-İsrailin böyük peyğəmbərlərindən olan Davud olmasına işarə edilməsə də, "Allah ona hökmranlıq və bilik bəxş etdi, ona istədiyini öyrətdi” cümləsindən onun peyğəmbərlik məqamına çatması məlum olur. Çünki bu cür ifadələr ilahi peyğəmbərlər barəsində işlədilir. "Sad" surəsinin 20-ci ayəsində Davud (ə) barəsində buna bənzər ifadə işlədilib: "Biz onun hakimiyyətini möhkəmləndirdik, ona elm və ədalətli hökm çıxarmaq qabiliyyəti verdik”.

Bu ayənin təfsirində nəql edilmiş hədislərdən də onun Bəni-İsrail peyğəmbərlərindən olan Davud (ə) olması məlum olur.

Bu ifadə Davudun (ə) öz hökumətində möhtac olduğu idarəçilik elmina, zireh, döyüş ləvazimatı və sairə düzəltməsinə də işarə ola bilər. Çünki Allah-taala birinə məqam verərkən ona lazım olan hazırlıqları da bəxş edir.

Ayənin sonunda ümumi bir qanuna işarə edərək buyurur: "Əgər Allah insanların bəzilərini bəziləri ilə dəf etməsəydi, yer üzünü fəsad bürüyərdi. Lakin Allah aləmlərə qarşı lütfkardır”.

Allah-taala aləmdəkilərə lütf və mərhəmət göstərir və fəsadın yayılıb hər tərəfi bürüməsinin qarşısını alır.

Allahın ənənəvi qanunlarına əsasən, bu dünyanın əsas prinsipi insanların iradə azadlığına, ixtiyara malik olması, xeyir və şər yolu azad seçməsidir. Lakin zalımların azğınlığı dünyanı fəsad və məhvə doğru apardıqda Allah-taala bəndələrindən bir dəstəni göndərir və onlara kömək edir ki, həmin azğınların qarşısını alıb onların şeytani əməllərinə mane olsunlar. Bu, Allahın Öz bəndələrinə göstərdiyi lütflərdən biridir.

Buna bənzər məna "Həcc” surəsinin 40-cı ayəsində də qeyd edilib. Buyurur:

"Əgər Allah insanların bəzilərini digərləri ilə dəf etməsəydi, monastırlar, kilsələr, sinaqoqlar və içərisində Allahın adı çox zikr olunan məscidlər dağılıb gedərdi”.

Bu ayələr həm də möminlərə bir müjdədir. Onlar batil və zalım qüvvələr tərəfindən böyük təzyiqlərə məruz qaldıqda ilahi yardım və qələbə intizarında olmalıdırlar.

Son ayədə buyurur: “Bunlar Allahın ayələridir. Onları sənə haqq olaraq oxuyuruq. Şübhəsiz, sən göndərilən elçilərdənsən”.

Bu ayə əvvəlki ayələrdə Bəni-İsrail barəsində nəql edilmiş bir neçə hekayətə işarə edir və buyurur ki, onların hər biri Allahın qüdrət və əzəmətinin bir nişanəsidir (həm də xurafat va uydurmalardan uzaqdır) və Allah tərəfindən Peyğəmbərə (s) nazil olub. Bu, onun sözlərinin doğruluğunun və peyğəmbərliyinin nişanələrindəndir.

İncəliklər:

1\. "Tabut” və ya “əhd sandığı”.

Ərəb dilində (tabut) sözünün mənası “taxtadan hazırlanmış sandıq"dır. Cənazənin aparıldığı sandığa tabut deyilməsi də bu səbəbdəndir. Lakin "tabut"un əsl mənası ancaq ölüyə aid deyil və o, bütün taxta sandıqlara şamil olunur.

Bəni-İsrailin tabutu və ya başqa sözlə desək, "əhd sandığı"nın nə olması, kim tərəfindən düzəldilməsi və onun içində nələrin olması barədə bizim hədis və təfsirlərimizdə, həmçinin Əhdi-Ətiqdə (Tövratda) çoxlu sözlər deyilib. Lakin onların ən aydını Əhli-beyt (ə) hədislərində və İbn Abbas kimi bəzi təfsirçilərin sözlərində qeyd edilib. Onlarda "tabut"un Musanın anasının Musanı içinə qoyub Nilə atdığı sandıq olduğu deyilir. Fironun adamları Musanı onun içindən götürdükdən sonra o, Fironun sarayında saxlanılırdı. O, sonradan Bəni-İsrailin əlinə keçdi. Onlar xatirələri oyadan o sandığa hörmətlə yanaşar, ondan bərəkət umardılar.

Musa (ə) ömrünün son günlərində Allahın hökmləri yazılmış müqəddəs lövhələri, həmçinin öz zirehini və başqa yadigar əşyaları onun içinə qoyub və onu öz canişini Yuşə ibn Nuna tapşırıb.

Beləliklə, İsrail oğullarının gözündə bu sandığın əhəmiyyəti daha da artıb. Buna görə də onlar düşmənlə müharibəyə gedərkən onu özləri ilə aparar və ondan mənəvi güc alardılar.

Buna görə də nə qədər ki, o unudulmaz sandıq və onun içindəki müqəddəs əşyalar İsrail oğullarının yanında olub, onlar izzət və başucalığı ilə yaşayıblar.

Lakin yavaş-yavaş onların dini inancları zəifləyib və düşmənlər onlara qalib gələrək həmin sandığı onların əlindən alıblar. Sözügedən ayəyə əsasən, Işmuil öz sözünün doğruluğunun nişanəsi olaraq həmin sandığın yenidən onlara qayıdacağına söz verib.

"Onun içində Rəbbinizdən bir təskinlik, Musa və Harunun ailəsindən qalan yadigarlar vardır” cümləsindən belə məlum olur ki, birincisi, “əhd sandığı”nın içində bəzi şeylər olub və o, İsrail oğullarına rahatlıq və müxtəlif hadisələrdə onlara mənəvi güc verib. "Rəbbinizdən bir təskinlik” ifadəsi buna işarədir. İkincisi, sonradan onun içindəkilərə Musa (ə) və Harun (ə) ailəsinin yadigarları da əlavə edilib.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (səkinətun) sözünün kökü (sukun) sözüdür və onun mənası "rahatlıq, sakitlik”dir. Burada həmin sözdə məqsəd qəlb və ruhun rahatlığı, xatircəmlikdir.

İşmuil İsrail oğullarına deyir ki, “əhd sandığı” yenidən sizə qayıdacaq və itirdiyiniz təskinlik və rahatlığınızı bərpa edəcəksniz.

Həmin sandıq mənəvi və tarixi dəyər daşımaqdan əlavə, İsrail oğulları üçün həm də bayraq və şüar hesab edilirdi. Onlar onu öz müstəqillik və mövcudluqlarının nişanəsi hesab edir, onu görəndə keçmiş əzəmətli günlərini xatırlayırdılar. İndi belə bir sandıq onlara geri qayıdırdı və təbii ki, bu, İsrail oğulları üçün böyük müjdə sayılırdı.

2\. Onun mələklər tərəfindən gətirilməsi dedikdə nə nəzərdə tutulur?

Mələklər "əhd sandığı"nı necə gətirdilər?

Təfsirçilər bu sualın cavabında müxtəlif nəzərlər irəli sürüblər. Ən aydın cavab isə budur ki, "ǝhd sandığı" Fələstin bütpərəstlərinin əlinə keçdikdən sonra onlar bu sandığı öz bütxanalarına aparırlar və bunun ardınca böyük narahatlıqlar yaşayırlar. Onlar bu narahatlıqların səbəbinin “əhd sandığı" olduğunu hesab edir və buna görə də həmin sandığı öz şəhər və diyarlarından çıxarmaq qərarına gəlirlər. Lakin heç kəs onu şəhərin kənarına aparmağa razı olmur. Nəhayət, çarəsiz qalıb onu iki inəyə bağlayır və onları səhrada boşlayırlar. Həmin hadisə Talutun Bəni-İsrail qoşununa rəhbər təyin edildiyi vaxta təsadüf edirdi. Buna görə də mələklərə əmr edildi ki, həmin iki inəyi İşmuilin olduğu şəhərə tərəf istiqamətləndirsinlər. İsrail oğulları "ohd sandığı"nı öz aralarında gördükdən sonra bunu Talutun Allah tərəfindən təyin edilməsinin nişanəsi hesab etdilər.

Həmin sandığı şəhərə inəklər gətirsə də, əslində, bu iş Allahın mələkləri vasitəsi ilə gerçəkləşib. Buna görə də sandığın gətirilməsi mələklərə isnad edilib.

Ümumiyyətlə, Quran və hədislərdə “mələk” sözü geniş məna ifadə edir və o, ağlı olan qeyri-maddi varlıqlardan əlavə, bu dünyada olan bəzi sirli varlıqlara da şamil olunur.

Deyilənlərdən belə məlum olur ki, bu möcüzəvi nişanələrlə Talutun rəhbərliyinin ilahi təyinatla baş verməsi sübuta yetib. Lakin "Əgər siz möminsinizsə" cümləsindən imanı zəif olanların yenə də təslim olmadıqları məlum olur. Bunu hekayətin davamı da göstərir.

3\. "Həyat mübarizəsi” məsələsi.

Burada qarşıya belə bir sual çıxır ki, bu ayə Darvinin təkamül nəzəriyyəsinin dörd əsasından biri olan "həyat mübarizəsi” məsələsinə işarə ola bilərmi?

Həmin nəzəriyyəyə əsasən, insanlar arasında daim müharibə və mübarizə olmalıdır və əgər bu qarşıdurma olmazsa, hamı durğunluq, süstlük və fəsada düçar olar, bəşəriyyətin nəsli geri addımlayar. Lakin davamlı mübarizə və müharibə bu sistemdə güclülərin qalmasına, zəiflərin məhv olub yoxa çıxmasına və ən yaxşıların seçilməsinə səbəb olur.

Cavab:

Qeyd edilən təfsir ayənin özündən əvvəlki ayələrlə əlaqəsini kəsdiyimiz təqdirdə və onun "Həcc" surəsindəki bənzərini də nəzərə almadığımız zaman mümkündür. Lakin onları nəzərə aldıqda sözügedən ayənin azğın və həddini aşan insanlarla mübarizəni nəzərdə tutduğu məlum olur. Yəni Allah-taala onların qarşısını almazsa, bütün yer üzünü fəsad bürüyər. Buna görə də o, müharibəni insan həyatında ümumi bir prinsip olaraq müqəddəs hesab etmir.

Bundan əlavə, Darvinin təkamül nəzəriyyəsinin dörd əsasından biri olan və "həyat mübarizəsi qanunu" kimi təqdim edilən qanun nəinki inkaredilməz elmi qanun deyil, ümumiyyətlə, puç fərziyyədir və hətta təkamül nəzəriyyəsi tərəfdarları belə bu gün "həyat mübarizəsi” prinsipinə istinad etmir, canlıların təkamülünü “sıçrayış” məsələsi ilə əlaqələndirirlər. Həmçinin bütün bunları qəbul etsək və "həyat mübarizəsi” fərziyyəsini elmi bir qanun hesab etsək belə, ondan yalnız heyvanlar barəsində istifadə etməliyik. İnsanın həyatı əsla onun üzərində qurula bilməz. Çünki insanın təkamülü “həyat mübarizəsi” deyil, "hǝyat əməkdaşlığı" sayəsində mümkündür.

Bizim nəzərimizcə, "həyat mübarizəsi” fərziyyəsinin insanlıq aləminə aid edilməsi bir növ müstəmləkəçilik təfəkkür tərzidir. Bəzi kapitalist sosioloqlar öz ölkələrinin başqalarına qarşı apardığı nifrət doğuran qanlı müharibələrə haqq qazandırmaq üçün bu nəzəriyyǝyǝ üz tutublar. Onlar bu yolla müharibə və mübarizəni təbii qanun və insan cəmiyyətinin təkamül və inkişafı vasitəsi kimi təqdim etmək istəyiblər. Beləcə, onlar öz cinayətlərini elmi yolla ört-basdır etməyə çalışıblar. Onların insanlığa zidd fikirlərinin təsiri altına düşüb sözügedən ayəni həmin mənaya yozanlar, şübhəsiz, Quran təlimlərindən uzaq düşüblər. Çünki Quran aydın şəkildə buyurur:

"Ey iman gətirənlər! Hamınız bir yerdə sülhə gəlin".

Təəccüb doğuran məqam budur ki, "Əl-Mənar" təfsirinin müəllifi, həmçinin Məraği kimi bəzi müsəlman təfsirçilər öz təfsirində bu fərziyyənin təsiri altında düşərək onu ilahi qanunlardan biri sayıb ayəni həmin mənaya yozublar. Onlar bu nəzəriyyənin Darvinin deyil, Quranın ixtiralarından olduğunu güman ediblər.

Lakin öncə də qeyd etdiyimiz kimi, nə sözügedən ayənin məqsədi həmin məsələdir, nə də həmin fərziyyənin elmi əsası var. İnsanların bir-biri ilə əlaqələrinə həyat uğrunda mübarizə deyil, həyat uğrunda əməkdaşlıq hakimdir.