Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 28-29-cu ayələr

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ .٢٨

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ .٢٩

Ayələrin tərcüməsi

28\. Allahı necə inkar edirsiniz ki, siz ölü (ruhsuz bədən) idiniz, O, sizi diriltdi. Sonra sizi yenə öldürəcək, yenə də dirildəcək və daha sonra siz Ona tərəf qaytarılacaqsınız. (Deməli, nə həyatınız, nə də ölümünüz özünüzdəndir. Hər şeyiniz Allahdandır.)

29\. Yer üzündə nə (nemət) varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya üz tutaraq onu yeddi göy şəklində düzəldib nizama salan Odur. O, hər şeyi biləndir.

Ayələrin təfsiri.

Əsrarəngiz həyat neməti.

Quran bu iki ayədə Allahın bir sıra nemətlərini və yaradılış alǝminin heyrətamiz varlıqlarını sadalamaqla insanları Allahın əzəmətini xatırlamağa səsləyir, allahıtanıma sahəsindəki əvvəlki (21 və 22-ci) ayələrdəki dəlilləri təkmilləşdirir. İlk olaraq heç kəsin inkar edə bilməyəcəyi bir məsələni mürəkkəb həyat məsələsini önə çəkərək buyurur: "Allahı necə inkar edirsiniz ki, siz ölü (ruhsuz bədən) idiniz, sizi diriltdi”.

Quran hamıya xatırladır ki, bundan əvvəl siz də daşlar, taxtalar və digər cansız əşyalar kimi ölü idiniz. Hələ üzərinizə həyat küləyi əsməmişdi. İndi isə həyat nemətinə sahibsiniz, müxtəlif bədən üzvləriniz, hiss orqanlarınız, qavrama bacarığınız var. Bütün bunları sizə kim vermişdir? Bunlar özü-özünəmi yaranıb? Təbii ki, insafı olan insan bu nemətlərin onun özü tərəfindən olmadığını, hər şeydən xəbərdar və hər şeyə qadir bir varlıq tərəfindən verildiyini etiraf edəcək. O, elə bir varlıqdır ki, həyatın bütün sirlərindən xəbərdar olub onu idarə etməyə qadirdir. Belə olduqda qarşıya bir sual çıxır ki, bəs onda insan nəyə görə ona bu həyatı bəxş etmiş varlığa küfr edir? Bu gün elm aləmində sübut edilmişdir ki, bu dünyada həyatdan mürəkkəb məsələ yoxdur. Çünki elmi nailiyyətlərin bu qədər artmasına baxmayaraq, hələ də həyatın sirri açılmamışdır. Bu, o qədər sirli bir məsələdir ki, milyonlarla alim onu dərk etməkdə acizdir. Bəlkə də, zaman keçdikcə insanlar bu sirri tədricən öyrənə biləcəklər. Ancaq məsələ burasındadır ki, hansı ağıllı insan elm və qüdrətə ehtiyacı olan bu qədər dəqiq, ölçülüb- biçilmiş, sirli bir işi şüursuz və həyatı olmayan təbiətə aid edər? Buna görə də deyirik ki, bu dünyada Allahın varlığına dəlalət edən ən böyük sübut elə həyatın özüdür. Bu barədə saysız-hesabsız kitablar yazılmışdır. Quran da sözügedən ayədə məhz bu məsələnin üzərində dayanmışdır.

Həyat neməti xatırlandıqdan sonra ayədə Allahın varlığına dəlalət edən başqa bir sübut qeyd edilir. Bu, ölüm məsələsidir. Ayədə deyilir: "Sonra sizi yenə öldürəcək”.

İnsan həyatda özündən əvvəlki nəsillərin, qohum-əqrəbanın, dost- tanışın bir-birinin ardınca ölüb getdiyini görür. Təbii ki, bu da onu düşündürməyə vadar edir. Axı onların həyatına kim son qoyur? Əgər həyatı onlara bəxş edən özləri idisə, onda gərək əbədi qalaydılar. Əbədi qalmırlarsa, deməli, həyatı onlara verən başqası imiş, indi də geri alır. Bəli, həyatı onlara verən həm də həyatı onlardan geri alandır. Necə ki "Mülk" surəsinin 2-ci ayəsində deyilir:

"Əməl baxımından hansınızın daha yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur".

Quran Allahın varlığına dəlalət edən bu iki aydın dəlili xatırlayıb insanı digər məsələlər üçün hazırladıqdan sonra məad və ölümdən sonra yenidən dirilmək məsələsini ön plana çəkərək buyurur: “Yenə də dirildəcək”.

Ölümdən sonrakı həyat qətiyyən təəccüblü deyil. Çünki insan daha əvvəl də bu vəziyyətdə (cansız) olmuşdur. İlk dəfə cansız varlığa həyat bəxş edən varlıq üçün ikinci dəfə ona yenidən həyat vermək nəinki çətin deyil, əksinə, birincidən daha rahatdır. (Baxmayaraq ki, sonsuz qüdrətə malik Allahın barəsində “asan" və "çətin" anlayışları təsəvvür edilməz.) Təəccüblüsü budur ki, bəzi adamlar insanın ilk dəfə yoxdan yaradıldığını gördüyü halda, onun yenidən yaradılacağına şübhə ilə yanaşırlar.

Haqqında danışdığımız ayədə Allah-taala insanın həyat hekayəsini əvvəldən sonadək çox qısa şəkildə gözlər önündə canlandıraraq məad məsələni qabardır. Ayənin sonunda isə yenidən Onun hüzuruna qayta- rılacağını bildirir: “Daha sonra siz Ona tərəf qaytarılacaqsınız”.

Allaha tərəf qayıtmaq dedikdə yenidən Onun nemətlərinə doğru qayıtmaq nəzərdə tutulur. Yəni, ey insanlar, Qiyamətdə Allahın nemətlərinə tərəf qayıdacaqsınız. Bəlkə də, burada daha dəqiq və daha incǝ bir məna nəzərdə tutulmuşdur. O da bu ola bilər ki, hər bir varlıq təkamül yolunda başlanğıc nöqtəsi olan sıfırdan başlayıb Allah-taalanın müqəddəs zatı olan sonsuzluğadək irəliləyir. Bu baxımdan ölüm təkamülün başa çatması anlamına gəlmir. İnsan Qiyamətdə təkamül prosesini daha yüksək səviyyədə davam etdirir.

Həyat nemətinə və məad məsələsinə işarə edildikdən sonra növbəti ayədə Allah-taalanın digər böyük bir nemətinə toxunulur: "Yer üzündə nə (nemət) varsa, hamısını sizin üçün yaradan...Odur".

Bu cümlə, əslində, insana dəyər verib onun yer üzündəki digər məxluqlar qarşısındakı üstünlüyünü çatdırır. Buradan da məlum olur ki, deməli, Allah-taala insanı olduqca əhəmiyyətli bir işdən ötrü yarat- mışdır. Hər şeyi insan üçün yaradıbsa, bəs görəsən, insanın özünü nə üçün yaradıb? Həqiqətən də, insan bu geniş dünyanın ən dəyərli məx- luqudur. İnsanın dəyərini çatdıran təkcə bu ayə deyil. Bir çox ayələr var ki, insanı digər məxluqların yaradılmasındakı əsas məqsəd kimi təqdim edir. Həmin ayələrdən bir neçəsinə diqqət yetirǝk:

"Göylərdə və yerdə olanların hamısını Özü sizin üçün ram etmişdir"'.

“Əmri ilə dənizdə üzməsi üçün gəmiləri sizə tabe etdi".

"Əmri ilə çayları sizə tabe etdi".

“Gecəni və gündüzü sizin ixtiyarınıza verdi".

"Dənizi sizin üçün ram etdi"

"(Nizam-intizamlı bir proqram üzrə) davamlı hərəkətdə olan Günəşi və Ayı ixtiyarınıza verdi".

Sözügedən ayənin davamında Allah-taala yenidən tövhid məsələsinə qayıdaraq belə buyurur: "Sonra səmaya üz tutaraq onu yeddi göy şəklində düzəldib nizama salan Odur. O, hər şeyi biləndir".

Ayənin ərəbcə orijinalındakı "istəva" feili "istiva" məsdərindən olub, leksik mənası “əhatə etmək, hakim kəsilmək” deməkdir."

(sonra səmaya üz tutaraq) ifadəsindəki "summə" zaman baxımından olan ardıcıllıq deyil, ifadəni bəyan etməkdəki ardıcıllığa işarədir.

İncəliklər:

1\. Ruhların yenidən dünyaya qayıdışı.

Yuxarıdakı ayə ruhların yenidən bu dünyaya qayıdışını inkar edən çoxsaylı ayələrdən biridir. Bəzi tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, insan öldükdən sonra onun ruhu başqa bir insanın bədənində bu dünyaya qayıdıb yeni həyata başlayır. Onların fikrincə, bu proses dəfələrlə təkrarlana bilər. Bu nəzəriyyəni "ruhların yenidən dünyaya qayıdışı" adlandırırlar. Sözügedən ayə isə bu nəzəriyyəni inkar edərək açıq şəkildə bildirir ki, ölümdən sonra onu qarşıda yalnız bir həyat gözləyir və o da axirət həyatıdır. Başqa sözlə desək, ayə onu çatdırır ki, siz insanların cəmi iki həyatı və iki ölümü var. Əvvəlcə ölü (cansız) idiniz, Allah sizi dirildərək (yoxdan yaradaraq) bu dünyaya gətirdi. Sonra isə sizi yenidən öldürəcək və Qiyamətdə bir daha dirildəcək. Əgər ruhların yenidən dünyaya qayıdışı nəzəriyyəsi doğru olsaydı, onda insanın ikidən artıq həyatı və ölümü olardı. Bu məsələ Quranın bir çox ayəsində öz əksini tapmışdır. Yeri gəldikdə bu barədə daha ətraflı məlumat verəcəyik. Deməli, Qurana görə ruhların yenidən dünyaya qayıtması nəzəriyyəsi əsassızdır. Üstəlik, əqli dəlillər də bu nəzəriyyənin yanlış və onun təkamül nəzəriyyəsinin ziddinə olduğunu təsdiqləyir.

Sonda onu da qeyd etməyi lazım bilirik ki, bəziləri bu ayənin Bərzəx aləminə aid olduğunu düşünə bilər. Lakin ayədə buna dəlalət edəcək hər hansı bir işarə yoxdur. Ayə sadəcə olaraq deyir ki, siz əvvəlcə cansız bir varlıq idiniz, Allah sizi diriltdi (xəlq etdi), sonra sizi (ömrünüz başa çatdıqda) öldürəcək, daha sonra (axirətdə) yenidən dirildəcək və Allaha doğru təkamül prosesini davam etdirəcəksiniz.

2\. Yeddi göy.

"Səma" sözü lüğətdə "yuxarı" mənasını bildirir. Bu, çox geniş bir məfhumdur və onun ayrı-ayrı nümunələri ola bilər. Buna görə də bu sözün Quranda müxtəlif mənalarda işlədildiyini görürük. O cümlədən:

1\. Bəzi ayələrdə bu söz yerin əks mənasını bildirərək "yuxarı" mənasında işlədilmişdir. Aşağıdakı ayəyə nəzər salaq:

"Allahın xoş bir sözü kökü yerdə möhkəm olub, budaqları göyə ucalan gözəl bir ağaca necə bənzətdiyini görmədinmi?”

2\. Bəzi ayələrdə yer səthindən çox uzaq məsafə (buludlar) məna- sında işlədilmişdir. Məsələn:

"Biz göydən bərəkətli su endirdik."

3\. Bəzi ayələrdə yer kürəsinin ətrafındakı hava qatları mənasında işlədilmişdir. Aşağıdakı ayədə də həmin mənanı verir:

"Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik."

Daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, göy, sanki başımızın üzərindən asılmış bir tavandır. Özü də elə möhkəmdir ki, yeri səmadakı astroidlərdən qoruyur. Astroidlər gecə-gündüz yerin cazibə qatının ətrafında dolaşır. Əgər yerin ətrafındakı hava qatları olmasaydı, biz astroidlərin düşmə təhlükəsi ilə üz-üzə qalardıq. Lakin hava qatları həmin astroidləri yandırıb külə döndərməklə bu təhlükəni sovuşdurur.

4\. Bəzi ayələrdə yuxarıda olan kürələr mənasında işlədilmişdir. Aşağıdakı ayəyə nəzər salaq:

"Sonra O, tüstü halında olan göyü yaratdı.”

Sözügedən ayədəki mövzuya qayıdaraq qeyd edək ki, "yeddi göy” barəsində təfsirçilər müxtəlif mülahizələr söyləmişlər. Aşağıda onları diqqətinizə çatdırırıq:

1) Bəzi təfsirçilərin fikrincə, "yeddi göy" dedikdə yeddi planet nəzərdə tutulur. Həmin planetlər bunlardır: Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Ay və Günəş.

2) Bəzi təfsirçilər belə hesab edirlər ki, "yeddi göy" dedikdə yerin ətrafında üst-üstə olan hava qatları nəzərdə tutulur.

3) Bəzi təfsirçilərə görə, "yeddi göy" ifadəsindəki yeddi rəqəmi konkret bir ədəd deyil, sadəcə çoxluq mənasında nəzərdə tutulmuşdur. Ərəb dilində, hətta Quranın özündə də belə hallara təsadüf edilir. Məsələn, "Loğman" surəsinin 27-ci ayəsində deyilir:

"Əgər yer üzündəki bütün ağaclar qələm olsa, dəniz də onun mürəkkəbi olsa və ona yeddi dəniz də artırılsa, yenə də Allahın sözləri qurtarmaz".

Məlum məsələdir ki, bu ayədəki yeddi rəqəmi konkret ədəd olaraq nəzərdə tutulmayıb. Çünki minlərlə dəniz olsa və hamısının suyu mürəkkəbə çevrilsə, yenə də Allahın sonsuz elmini yazıb qurtarmaq olmaz. Bunu nəzərə alaraq "yeddi göy" deyildikdə saysız göylər və onlardakı planetlər başa düşülür.

4) Ən doğru görünən ehtimal odur ki, "yeddi göy" ifadəsi sözün həqiqi mənasında işlədilmişdir, yəni yeddi qat göyə işarə edir. Bu ifadənin Quranın bir çox ayəsində təkrar edilməsi onu göstərir ki, yeddi rəqəmi çoxluq mənasında deyil, konkret ədəd olaraq nəzərdə tutulmuşdur. Lakin Quran ayələrindən belə başa düşülür ki, bizim gördüyümüz bütün ulduz və planetlər birinci göyə aiddir. Digər altı aləm isə bizə məlum deyil və hələ ki bugünkü texnologiya üçün məchul olaraq qalır. Ümumilikdə isə bu yeddi aləm yeddi göyü təşkil edir. Aşağıdakı ayələr də dediyimizi təsdiqləyir:

"Aşağı səmanı çıraqlarla (ulduzlarla) bəzədik"!

"Biz yaxın (aşağı) səmanı ulduzlarla bəzədik".

Bu ayələrdən belə məlum olur ki, bizim gördüyümüz ulduzlar birinci səmaya aiddir. Ondan başqa hələ altı səma da vardır, lakin bizim onların barəsində heç bir məlumatımız yoxdur. Gələcəkdə elm və texnologiyanın daha da inkişaf etməsi nəticəsində həmin altı səma haqqında da yeni məlumatlar əldə olunacağı istisna edilmir. Hazırda astronomiya sahəsində böyük nailiyyətlər əldə edilmişdir. Böyük rəsədxanalarda kəşf edilmiş ulduzların yerlə məsafəsi bir milyard işıq ili qədərdir. Bununla belə, alimlərin özləri də etiraf edirlər ki, bu, hələ işin başlanğıcıdır. Deməli, gələcəkdə daha yeni kəşflərin olunacağı da mümkündür. Yaxşı olar ki, bunu böyük rəsədxanalardan birindən eşidək.

3\. Kainatın əzəməti.

Palomar rəsədxanası göy aləminin əzəmətini belə vəsf etmişdir: "...Palomar rəsədxanasının teleskopu hazırlanmazdan qabaq biz göyün genişliyinin beş yüz işıq ilindən artıq olmadığını düşünürdük. Teleskop hazır olduqdan sonra isə dünyamızı bir milyard işıq ilinə çatdırdı. Bunun nəticəsində milyonlarla yeni ulduzlar kəşf edildi. Onlardan bəzisinin bizimlə məsafəsi bir milyon işıq ili qədərdir. Lakin bir milyon işıq ili məsafəsindən sonra həddən artıq geniş bir zülmət fəza müşahidə edilir. Orada heç nə gözə dəymir. Hətta orada hər hansı bir işıq nəzərə çarpmır ki, teleskopun kamerasına düşsün. Bununla belə, heç şübhə yoxdur ki, həmin geniş və zülmət fəzada yüz milyonlarla yeni ulduzlar, qalaktikalar vardır və bizim dünyamız məhz onların cazibəsi ilə qorunur. Yüz milyonlarla ulduzun müşahidə edildiyi bu əzəmətli dünya daha böyük bir dünyanın yalnız çox kiçik bir tərkib hissəsidir. Hələ daha böyük dünyanın o tərəfində ondan da böyük dünyanın olmadığından ǝmin deyilik".

Bu sözlərdən belə nəticəyə gəlirik ki, elm və texnika bu qədər astronomik inkişafına rəğmən, göydəki tədqiqatlarını dünyanın başlanğıcı hesab edir. Bu nailiyyət və kəşflərin hamısı həddən artıq əzəmətli dünyanın bir zərrəsidir.