Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 255-ci ayə

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ .٢٥٥

Ayənin tərcüməsi

255\. Allah, Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur, Həyy (Öz zatı ilə var olan) və Qəyyumdur (digər varlıqlar da Onun zatı ilə ayaqdadırlar). Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar. (Bir an da dünyanı idarə etməkdən qafil olmaz.) Göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Ona məxsusdur. Onun fərmanı olmadan yanında kim şəfaət edə bilər?! Onların (bəndələrinin) keçmişini və gələcəyini bilir. Onlar Onun elmindən Onun istədiyindən başqa heç nəyi əhatə edə bilməzlər. Onun taxtı (səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Onları (göylə yeri) qoruyub saxlamaq Onu yormur. Uca və əzəmətli Odur.

“Ayətül-kürsi”nin əhəmiyyət və fəziləti.

Bu ayənin əhəmiyyət və fəzilətini başa düşmək üçün Həzrət Peygambardan (s) naql edilmiş bu hadiso diqqat etmak kifayatdir. O, Übeyy ibn Kəbdən soruşur: "Allahın kitabının ən fəzilətli ayəsi hansıdır?" Übeyy cavab verir: "Allahu la ilahə illa huvəl-həyyul- qəyyum ayəsi". Həzrət Peyğəmbər (s) əlini onun sinəsinə vuraraq buyurur: "Elm sənə halaldır! And olsun Muhəmmədin canı əlində olan Allaha, bu ayənin dili və iki dodağı var və o, Allahın ərşinin sütununda Allahı pak sifətlərlə vəsf edir".

İmam Əlinin (ə) Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql etdiyi digər bir hədisdə o Həzrətin (s) belə buyurduğunu oxuyuruq:

“Quranın seçməsi “Bəqərə”, “Bəqərə”nin seçməsi isə ayətül- kürsidir. Ey Əli! Onda əlli söz və hər sözdə əlli bərəkət var".

Başqa bir hədisdə İmam Baqirdən (ə) belə nəql edilib: "Kim ayətül-kürsini bir dəfə oxusa, Allah-taala həm dünyanın, həm də axirətin min xoşagəlməz işini ondan dəf edər. Dünyanın (ondan dəf edilən) xoşagəlməz işlərinin ən asanı yoxsulluq, axirətin (ondan dəf edilən) xoşagəlməz işlərinin ən asanı isə qəbir əzabı olar”.

Bu mübarək ayənin fəziləti barəsində nəql edilmiş hədislərin sayı çoxdur və onlar həm şiə, həm də əhli-sünnə mənbələrində nəql edilib. Biz bu mövzunu Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş iki hədislə sona çatdırırıq. O Həzrət (s) buyurub:

"Ayətül-kürsi mənə Allahın ərşinin altındakı xəzinədən verilib və o, məndən əvvəl heç bir peyğəmbərə verilməyib”.

Digər hədis belədir: “İki qardaş Həzrət Peyğəmbərin (s) hüzuruna gələrək deyir: “Biz ticarət məqəsdi ilə Şama gedirik. Biz (pis adamların şərindən amanda qalmaq üçün) nə oxuyaq?" Bu zaman O Həzrət (s) belə buyurur: "Hər hansı bir mənzilə çatıb işa namazını qıldıqdan sonra kim yatağına uzansa, Fatimeyi-Zəhranın (ə) zikrini desin, sonra ayətül-kürsini oxusun. Şübhəsiz, həmin şəxs səhərə kimi hər şeydən amanda qalacaq".

Həmin hədisin davamında qeyd edilir ki, qardaşların mənzil saldığı duraqların birində oğrular onlara hücum etmək istəyir, lakin heç nəyə nail ola bilmirlər".!

Şübhəsiz, ayətül-kürsiyə bu qədər əhəmiyyət verilməsinin səbəbi onun təfsirdə qeyd edəcəyimiz mühüm və zəngin məzmunudur.

Ayənin təfsiri.

Allahın camal və calal sifətlərinin toplusu.

Bu ayə Allahın müqəddəs zatı, Onun özəl ad və sifətləri ilə başlayır. Buyurur: “Allah, (bütün gözəl sifətlərə malik zatdır və) Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur”.

“Allah” adı yalnız Allah-taalaya məxsus addır və onun mənası “bütün kamal, calal və camal sifətləri Özündə cəm etmiş zat"dır. O, varlıq aləminin yaradanıdır. Buna görə də Ondan başqa heç bir məbud ibadət və pərəstişə layiq deyil. "Allah" sözündə təklik mənası mövcud olduğu üçün “Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur” cümləsi ona təkid xarakteri daşıyır.

Daha sonra buyurur: "Həyy (Öz zatı ilə var olan) və Qəyyumdur (digər varlıqlar da Onun zatı ilə ayaqdadırlar)".

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (həyy) sözünün kökü (həyat) sözüdür və onun mənası "həyat"dır. Ərəb dilində “sifəti-müşəbbihə” modelində olan bütün sözlər kimi bu söz də sifətin davamlı və sabit olmasına dəlalət edir. Şübhəsiz, Allahın həyatı həqiqi həyatdır. Çünki Onun həyatı dünyada olan canlı varlıqların həyatı kimi qeyri-zati deyil, Onun zatının özüdür. Buna görə də başqa canılılar bir müddət yaşayır, sonra ölürlər, lakin Allah belə deyil. "Furqan” surəsinin 58-ci ayəsində oxuyuruq:

"Ölməz, (əbədi) yaşayana təvəkkül et”.

Bu, məsələnin bir tərəfidir.

Digər tərəfdən, kamil həyat ölüm olmayan həyatdır. Buna görə də həqiqi həyat Onun əzəldən əbədi davam edən həyatıdır. Lakin insanın həyatı, xüsusilə onun ölümlə qarışan bu dünya həyatı həqiqi həyat ola bilməz. “Ənkəbut” surəsinin 64-cü ayəsində oxuyuruq:

“Bu dünya həyatı əyləncə və oyundan başqa bir şey deyil. Həqiqi həyat axirət evidir".

Buna görə də qeyd edilən hər iki cəhətdən həqiqi həyat Allaha məxsusdur.

Ayənin davamında buyurur: "Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar".

O, bir an da olsun dünyanın idarəçiliyindən qafil olmur. nüüd Təfsirçilərin çoxunun nəzərinə görə, ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (sinət) sözünün kökü (vəsənə) sözüdür və onun mənası “yuxunun əvvəlində yaranan süstlük” və ya başqa sözlə desək, “mürgü”dür. Həmçinin (naum) sözünün mənası “yuxu”, yəni “insanın hissiyyatının böyük hissəsinin işdən düşdüyü hal”dır. Əslində, (sinət) (mürgü) gözün yatmasıdır və o, dərinləşib qəlbə çatanda (naum) (yuxu) adlanır.

“Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar" cümləsi Allahın "Həyy” və “Qəyyum” olmasına təkiddir. Çünki varlıq aləminin idarəçiliyi ilə tam məşğul olmaq hətta bir anlıq qəflətin yaranmadığı zaman mümkündür. Buna görə də Allahın "Qəyyum" olması ilə ziddiyyət təşkil edən hər bir şey, hətta Onun işində süstlük yaranmasına səbəb olan ən zəif səbəb, məsələn, Onun zatından uzaq olan mürgü öz-özlüyündə Onun müqəddəs zatından kənardır.

Adətən daha güclü şey əvvəldə, zəif isə ondan sonra qeyd edilir. Lakin burada mürgü yuxudan əvvəl qeyd edilib. Bunun səbəbi təbii ardıcıllıq baxımından əvvəl mürgünün baş verməsi, sonra isə dərinləşərək yuxuya çevrilməsidir.

Bu cümlə Allahın idarəçilik feyz və lütfünün daimi olmasına, bir an da olsa kəsilməməsinə, bəndələr kimi yüngül və ağır yuxu nəticəsində və ya başqa amillər səbəbindən qafil olmamasına işarədir.

Ayədə yuxu barəsində “tutmaq” sözünün işlədilməsi maraqlı ifadədir və o, yuxunun insana necə hakim olmasını təsvir edir. Yuxu sanki güclü pəncəsi olan bir varlıqdır və insanı tutub öz əsarəti altına alır. Yorğunluq zamanı ən güclü insanlar belə onun qarşısında aciz qalırlar.

Sonra Allahın mütləq və qeyd-şərtsiz şəkildə hər şeyin sahibi olmasına işarə edərək buyurur: “Göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Ona məxsusdur”.

Bu, Allahın ayədə qeyd edilən beşinci sifətidir. Çünki ondan əvvəl Allahın təkliyinə, həyy və qəyyum olmasına və yuxunun Onun pak zatına hakim olmamasına işarə olunmuşdu.

Allahın hər şeyin sahibi olması Onun qəyyum olmasının nəticəsidir. Çünki dünyanın işləri və onların idarə edilməsi, həmçinin yaratmaq Onun pak zatına məxsus olduqdan sonra hər şeyin sahibliyi də Ona məxsus olmalıdır. Buna görə də insanın əlində olan və istifadə etdiyi şey onun həqiqi malı deyil, sadəcə, o, həqiqi sahibi tərəfindən müəyyənləşdirilmiş şərtlər çərçivəsində bir neçə günlük əmanət kimi insana tapşırılıb və insana həmin şeylərdən istifadə etmək hüququ verilib. Buna görə də həmin sahiblər həqiqi sahibin müəyyənləşdirdiyi şərtlərə tam riayət etməlidirlər. Əks-təqdirdə, onların həmin mala sahiblənməsi səhv və qeyri-qanuni hesab olunacaq. Həmin şərtlər Allah- taalanın maliyyə və iqtisadi məsələlər barəsində müəyyənləşdirdiyi hökmlərdən ibarətdir.

Allahın hər şeyin sahibi olması sifətinə diqqət etmək insana mühüm tərbiyəvi təsir göstərir Əgər insanlar əllərində olanın özlərinin olmamasını ve onlara bir neçə günlük istifadə üçün və ya əmanət məqsədi ilə tapşırıldığını dərk etsələr, şübhəsiz, başqalarının hüquqlarını pozmaz, istismarçılıq, müstəmləkəçilik, möhtəkirlik, hərislik, xəsislik və tamahkarlıq etməzlər.

Ayə Allah barəsindəki altıncı təsvirdə belə buyurur: "Onun fərmanı olmadan yanında kim şəfaət edə bilər!?”

Bu cümlə bütpərəstlərin puç iddialarına cavabdır. Bütpərəstlər deyirdilər ki, biz bunlara (bütlərə) Allah dərgahında bizə şəfaət etmələri üçün ibadət edirik. "Zümər" surəsinin 3-cü ayəsində onların sözü belə nəql edilib:

"Biz onlara ancaq bizi Allaha yaxınlaşdırsınlar deyə ibadət edirik”. Sözügedən cümlədə Allah-taala ritorik sual cümləsi ilə buyurur ki, Allahın əmri olmadan heç kəs Onun dərgahında şəfaət edə bilməz. Bu cümlə də Allahın qəyyumluğuna və Onun qeyd-şərtsiz bütün varlıq aləminin sahibi olmasına təkiddir.

Yəni siz kimlərinsə (məsələn, peyğəmbərlərin və ya övliyaların) Allah dərgahında şəfaət etdiyini görürsünüzsə, bu, onların nəyəsə sahib olmalarına və müstəqil təsir qüvvəsinə malik olmalarına görə deyil. Bu şəfaət məqamını da onlara Allah verib. Buna görə də onların şəfaətinin Allahın əmri ilə olması da Onun qəyyum və hər şeyin sahibi olmasının digər bir dəlili hesab edilir.

Yeddinci sifətdə buyurur: "Onların (bəndələrinin) keçmişini və gələcəyini bilir”.

Bu cümlə əvvəlki cümlədə şəfaət barəsində deyilənlərin dəlilidir. Yəni Allah-taala şəfaət edənlərin həm keçmişini, həm də gələcəyini, hətta onların özlərinin bilmədiyi şeyləri də bilir. Buna görə də onlar Allahın diqqətini şəfaət etmək istədikləri şəxslərə yönəldə bilmək üçün həmin şəxslər barəsində Allah dərgahına yeni bir şey təqdim edə bilməzlər.

Belə ki adi vasitəçiliklərdə vasitəçilik edən şəxs iki yoldan birini istifadə edir. O, ya barəsində vasitəçilik edən şəxsin ləyaqət və yaxşılığı barədə vasitəçilik edilən böyük şəxsə hansısa yeni məlumatlar təqdim edir və ondan çıxardığı hökmə yenidən baxmasını istəyir, ya da vasitəçilik edənlə vasitəçilik edilən şəxs arasındakı əlaqə və münasibəti açıqlayır ki, həmin böyük şəxs vasitəçilik edən şəxslə olan münasibətlərinə görə çıxardığı hökmü dəyişsin.

Təbii ki, bu iki halın hər ikisi vasitəçilik edən şəxsin, yanında vasitəçilik edilən şəxsin malik olmadığı məlumatlara malik olduğu hala aiddir. Lakin yanında vasitəçilik edilən şəxs hər şey və hər kəs barəsində hər şeyi bilirsə, təbii ki, bu halda heç kəs onun yanında heç kəs üçün şəfaət edə bilməz. Çünki o, həm hər bir şəxsin nəyə layiq olduğunu, həm də onların bir-biri ilə əlaqəsini bilir. Buna görə də şəfaət yalnız Onun icazəsi ilə düzgündür.

Qeyd edilənlərin hamısı o hala aiddir ki, ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş “onların keçmişini və gələcəyini” ifadəsindəki (hum) (onların) bitişik üçüncü şəxs cəm əvəzliklərinin şəfaət edənlərə və ya barəsində şəfaət edilənlərə işarə olduğunu qəbul edak. Lakin həmin bitişik əvəzliklərin “göylərdə və yerdə nə varsa” cümləsində işarə edilənlərə – göylərdə və yerdə olan bütün şüurlu varlıqlara işarə olması və Allahın hər şey üzərində mütləq qüdrət sahibi olmasına, başqalarının isə belə bir qüdrətə malik olmamasına təkid xarakteri daşıması ehtimalı da var. Çünki özünün keçmiş və gələcəyindən xəbərsiz, göylərin və yerin gizlinlikləri barədə məlumatsız olan şəxsin qüdrəti olduqca məhduddur. Lakin onlardan fərqli olaraq, bütün əsr və zamanlardan həm keçmişdən, həm də gələcəkdən və hər şeydən xəbəri olan kəsin qüdrəti sonsuzdur və buna görə də bütün işlər, hətta şəfaət Onun əmri ilə olmalıdır.

Qeyd edilən mənaların hər ikisini uzlaşdırmaq da mümkündür.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş “مَابَيْن َأَيْدِيهِمْ وَمَاخَلْفَهُمْ” -ifadəsində məqsədin nə olması barədə təfsirçilər müxtəlif ehtimallar irəli sürüblər.

Bəziləri “ma bəynə əydihim" ifadəsində məqsədin insanın qarşısında olan dünya işləri, “ma xəlfəhum” ifadəsində isə insanın arxasında olan axirət işləri, bəziləri isə onların mənasının bu deyilənin tam əksi olduğunu deyiblər.

Bəziləri də onu insanın əcəlinə, xeyir və şər işlərinə və ya bildiyi və bilmədiyi işlərə işarə hesab ediblər.

Lakin Quran ayələrinə müraciət etdikdə bu iki ifadənin bəzən də yer mənasında işləndiyi məlum olur. Buna “Əraf" surəsinin 17-ci ayəsini misal göstərmək olar. Həmin ayədə şeytanın dilindən belə nəql edilir:

"Sonra onların yanına qarşılarından və arxalarından, sağlarından və sollarından gedəcəyəm".

Şübhəsiz, burada həmin iki ifadədə məqsəd yerdir və elə bu səbəbdən onlara (qarşı və arxa ifadələrinə) "sağ" və "sol" da əlavə edilib.

Bəzən də o, zaman baxımından "əvvəl” və "sonra" mənasında işlədilir. Buna “Ali-İmran" surəsinin 170-ci ayəsini misal göstərmək olar. Həmin ayədə buyurur:

“(Allah yolunda şəhid olmuş kəslər) arxada olan və hələ gəlib onlara çatmamış kəslərə müjdə verirlər".

Şübhəsiz, burada (xəlfihim) dedikdə zaman baxımından arxada olmaq nəzərdə tutulur.

Lakin, ola bilər ki, sözügedən ayədə onun mənası daha geniş olsun və qeyd edilən mənaların hər ikisini ehtiva etsin. Yəni Allah-taala keçmişdə olmuş və gələcəkdə olacaq, həmçinin insanların qarşısında və arxasında olan şeylərdən xəbərdardır və onların özlərinin xəbərsiz olduğu şeyləri də bilir, onların hamısından agahdır.

Onun elmi zaman və məkan sərhədlərini aşır və Ona hər şey gün kimi aydındır. Buna görə də hər şey, hətta şəfaət Onun icazəsi ilə olmalıdır.

Səkkizinci sifətdə buyurur: "Onlar Onun elmindən Onun istədiyindən başqa heç nəyi əhatə edə bilməzlər”.

O, elmlərin yalnız məsləhət bildiyi cüzi bir hissəsini başqalarının ixtiyarında verib.

Buna görə də başqalarının məhdud elmi Onun sonsuz elminin şüasıdır.

Əslində, bu cümlə də şəfaət edənlərin elminin Allahın elmi müqabilində məhdud olması barədə əvvəl deyilənlərə təkiddir. Çünki onlar Allahın elmindən xəbərdar deyillər və ondan yalnız Onun istədiyi qədər bilirlər.

Bu cümlədən başqa iki məsələ də məlum olur. Birinci məsələ budur ki, heç kəs özündən elmə malik deyil və bəşəriyyətin bütün elmləri Allah tərəfindəndir. O, yaradılış aləminin heyrətamiz sirləri üzərindən pərdələri tədricən kənara çəkir və insanlara yeni həqiqətlər təqdim edir, onların məlumat dairəsini genişləndirir.

İkinci məsələ isə budur ki, Allah-taala gizli elm və qeybi sirlərin bir hissəsini istədiyi şəxsin ixtiyarına verə bilər. Bu, insanın qeyb elmini bilməsini qeyri-mümkün hesab edənlərə cavabdır.

Həmçinin o, insanın qeyb elmini bilməsini inkar edən #### Ayələrin təfsiridir. Yəni insan qeyb elmindən heç nə bilmir, lakin Allahın ona öyrətmək istədiyi miqdar bu qaydadan istisnadır.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş "la yuhitunə" ifadəsi də elmin həqiqətinə - onun bir növ “əhatə etmək” olmasına incə işarədir.

Doqquz və onuncu sifətlərdə belə buyurur: “Onun taxtı (səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Onları (göylə yeri) qoruyub saxlamaq Onu yormur”.

Bu, göylərdə və yerdə olan hər şeyin sahibi, elmi bütün aləmi bürüyən, onların hamısının dayağı olan kəsin hökmranlığının göyləri və yeri əhatə etməsinə və onları qoruyub saxlamağın Ona çətin olmamasına işarədir. Hökmranlığın əsasını elm təşkil edir, qüdrət isə ondan doğur.

On bir və on ikinci sifətlərdə buyurur: "Uca və əzəmətli Odur".

(وَهُوَالْعَلِيُّ الْعَظِيمُ)

Həqiqi uca məqam göylərin və yerin sahibinə, onların hamısını əhatə edənə məxsusdur. Həqiqi əzəmət və böyüklük Ona məxsusdur, başqalarında nə varsa, Ondandır.

İncəliklər:

1\. Allahın diri olmasının mənası.

Adi danışıqda hər hansı bir varlıq barəsində "diri” sözündən istifadə edərkən inkişaf edən, qidalanan, nəsil artıran, bəzi şeyləri cəzb edib bəzi şeyləri dəf edən, bəzən də hissiyyat və hərəkətə malik varlıq nəzərdə tutulur. Ola bilər dardüşüncəli insanlar Allahın həyata malik olmasını da bu qəbildən hesab etsinlər. Halbuki O, bu sifətlərin heç birinə malik deyil. İnsanı Allahı tanımaq barəsində səhvə salan da bu müqayisədir. Çünki onlar Allahın sifətlərini öz sifətləri ilə müqayisə edirlər.

Geniş mənada götürsək, "həyat" sözünün mənası "elm" va “qüdrət”dir. Buna görə də sonsuz elm və qüdrətə malik vücud kamil həyata da malikdir. Allahın həyatı Onun elm və qüdrətinin toplusudur və əslində, canlı varlıqla cansız varlıq bir-birindən elm və qüdrət vasitəsi ilə ayrılır.

İnkişaf, hərəkət, qidalanma və nəsil artırma naqis və məhdud varlıqların xüsusiyyətidir. Həmin varlıqlardakı çatışmazlıq qidalanma, nəsil atrırma və hərkət ilə aradan qaldırılır. Lakin heç bir çatışmazlığı olmayan kəs barəsində bu məsələlər əhəmiyyətsizdir.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (qəyyum) sözünün kökü (qiyam) sözüdür. “Qəyyum” ərəb dilində mübaliğə modelidir və buna görə də o, öz “qiyam”ı zati, bütün varlıqların “qiyam”ı isə ondan asılı olan və yaradılmışların işlərini idarə edən varlığa deyilir.

Bildiyimiz kimi, “qiyam” sözünün mənası “ayaq üstə durmaq"dır. Adi danışıqda “qiyam” məxsus duruş formasına, yəni insanın yerin üzərində vertikal vəziyyətdə durmasına deyilir. Cisim və cismani xüsusiyyətlərdən uzaq olan Allah barəsində bu məna nəzərdə tutula bilməz. Onun Allah barəsindəki mənası yaradılmışların işlərinin idarə edilməsi və onların qorunmasıdır. Çünki insan bir iş görmək istədikdə ayağa qalxır.

Dünyanın bütün varlıqlarını O yaradıb, onların işlərinin idarə edilməsi, qorunması, yetişdirilməsi və tərbiyə edilməsini Öz öhdəsinə götürüb, daimi və fasiləsiz bu işlərlə məşğul olur.

Bu izahdan belə məlum olur ki, əslində, Allahın bütün feli sifatlərinin kökü "qəyyum" sifətidir. (Feli sifət dedikdə Allahın dünyanın varlıqları ilə əlaqəsini bəyan edən sifətlər nəzərdə tutulur.) Həmin sifətlərə “yaradan", "ruzi verən”, “dirildən”, “doğru yola istiqamətləndirən” sifətlərini misal göstərmək olar. "Ruzi verǝn", "dirildən”, "doğru yola istiqamətləndirən” Odur. Buna görə də "Xaliq" (yaradan), "Raziq" (ruzi verǝn), "Hadi" (hidayət edən), "Mühyi” (dirildən) və "Mumit" (öldürən) kimi sifətlərin hamısı "qəyyum" sifətində cəm olub.

Bəziləri "Qəyyum" sifətini yalnız yaratmaq, ruzi vermək və sairə sifətlərdə məhdudlaşdırmaqla həmin sifətin nümunələrindən birinə işarə ediblər, halbuki onun mənası çox genişdir və onların hamısına şamil olunur. Çünki onun mənası "qiyam"ı Öz zatı ilə olan və başqalarının da "qiyam"ının Ondan asılı və Ona möhtac olduğu varlıqdır.

Əslində, (həyy) sifəti Allahın elm, qüdrət, eşitmək, görmək və sairǝ sifətlərinin hamısına şamil olunur, “qəyyum” isə bütün varlıqların Ona möhtac olmasını bəyan edir. Buna görə də bu ikisi birlikdə "ismi- əzəm" (Allahın əzəmətli adları) adlanır.

2\. Şəfaət nədir?

Şəfaət barəsində bu təfsirin birinci cildində, “Bəqərə” surəsinin 48-ci ayəsinin təfsirində geniş izah verdik. Buna görə də burada ona müxtəsər işarə edəcəyik.

"Şəfaət" öz inkişaf mərhələsini asan və uğurla keçməsi üçün güclü varlığın zəif varlığa kömək etməsindən ibarətdir. Bu söz (şəfaət) adətən günahlar (onların bağışlanması) barəsində vasitəçilik etmək haqqında işlədilir. Lakin “şəfaət” geniş mənada varlıq aləminin bütün amil və səbəblərinə şamil olur. Məsələn, torpaq, su, hava və günəş şüası hər hansı bir toxumun kamil ağac və ya bitki olmaq mərhələsinə çatması üçün şəfaət edən amillərdir.

Əgər biz sözügedən ayədə şəfaəti bu geniş mənada götürsək, onun mənası belə olacaq ki, varlıq aləmində müxtəlif amil və səbəblərin mövcudluğu Allahın hökmranlığını əsla məhdudlaşdırmır, ondan heç nə azaltmır. Çünki bu səbəblərin hamısının təsiri Onun əmri ilə gerçəkləşir və əslində, Onun qəyyumluq və hökmranlığının nişanəsidir.

Lakin bəziləri dini terminologiyada mövcud olan "şəfaət"in bir növ cəmiyyət arasında mövcud olan "tapşırma"ya, necə deyərlər, “qohumbazlıq və himayədarlığ"a bənzədiyini bilir. Yəni insanlar bacardıqları qədər günah edirlər və bütünlüklə günaha batdıqdan sonra bir şəfaətçinin ətəyindən yapışıb belə deyirlər:

Yǝni: Camaat bir şəfaətçinin ətəyindən yapışanda, bizim əlimiz Fatimə (ə) balalarının ətəyində olacaq.

Lakin nə irad tutanlar, nə də heç nədən çəkinib həya etməyən o günahkarlar dinin şəfaət məsələsindəki məntiqini dərk ediblər. Çünki Allahın seçilmiş və xas bəndələri tərəfindən ediləcək şəfaət təbii amillər vasitəsi ilə həyata keçən "genetik şəfaət" kimidir.

Yəni içində heç bir həyat amili və sağlam hüceyrəsi olmayan toxuma min il günəş şüasının düşməsinin, küləyin əsməsinin, həyat bəxş edən yağışın yağmasının bir təsiri olmadığı kimi, Allah övliyalarının ləyaqəti olmayan şəxslər barəsində şəfaət etməsinin də heç bir təsiri olmayacaq. Onlar həmin şəxslər barəsində heç şəfaət də etməyəcəklər.

Şəfaətdə şəfaət edənlə şəfaət edilən arasında bir növ mənəvi əlaqə və bağlılıq olmalıdır. Buna görə də şəfaətə ümid bəsləyən şəxs bu dünyada şəfaət etməsini umduğu şəxslə mənəvi əlaqə yaratmalıdır. Bu əlaqə şəfaət ediləcək şəxs üçün bir növ tərbiyə amili olmalı, onu şəfaət edənin fikirlərinə, əməllərinə, ideoloji məktəbinə yaxınlaşdırmalı və nəticədə, o, şəfaət edilmək ləyaqəti əldə etməlidir.

Şəfaət qohumbazlıq və məsuliyyət yükünün altından qaçmaq vasitəsi deyil, tərbiyə amilidir. Buradan da belə məlum olur ki, şəfaət Allahın günahkar şəxs barəsindəki istək və iradəsində dəyişiklik yaratmır, günahkar şəfaət edənlə mənəvi əlaqə yaratmaqla bir növ təkamül və tərbiyə əldə edir və Allahın əfvinə layiq olmaq məqamına çatır. (Diqqət edin!)

3\. "Ərş" və "kürsi" (taxt) dedikdə nə nəzərdə tutulur?

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (kürsi) sözünün kökü (kirs) sözüdür. Onun mənası "kök, əsas"dır. Bəzən də o, bir- birinə birləşmiş və bir-biri ilə tərkib halına girmiş şeylər barəsində işlədilir. Buna görə də kiçik taxtlara (kürsi) deyirlər. Onun əksi (ərş) sözüdür və onun mənası "tavanı olan şey", "tavan" və ya "uzun ayağı olan taxt"dır.

Ustad və müəllim tədris zamanı kürsüdə oturduğu üçün bəzən “kürsi” sözü məcazi olaraq "elm” barəsində də işlədilir.baula

"Kürsi" insanın ixtiyarında, onun hökmü altında və nüfuz dairəsində olduğu üçün o, bəzən məcazi olaraq hər hansı bir yerə hökmranlıq etmək və qüdrət barəsində də işlədilir.

Biz sözügedən ayədə Allahın kürsüsünün (taxtının) göyləri və yeri əhatə etdiyini oxuyuruq. Burada “kürsi” bir neçə mənada işlənə bilər:

a) Hökmranlığın əhatə dairəsi. Yəni Allah bütün göylərə və yerə hökmranlıq edir və Onun nüfuz dairəsi hər yeri əhatə etmişdir. Buna görə də Allahın kürsüsü yer, ulduzlar, kəhkəşanlar və dumanlıqdan ibarət maddi aləmdir.

Bu mənaya əsasən, “ərş” maddi aləmdən daha üstün və ali bir mərhələ olmalıdır. (Çünki qeyd etdik ki, ərşin mənası tavan, talvar və “kürsi”nin əksinə olaraq, uzun ayağı olan taxtdır.) Belə olan təqdirdə, “ərş” sözünün mənası ruhlar və mələklər aləmi, fövqəltəbii aləm olacaq. Əlbəttə, bu, “ərş” ilə “kürsi” sözlərinin bir-birinin müqabilində işləndiyi hala aiddir. Həmin vaxt onlardan biri maddi aləm, təbiət aləmi, digəri isə fövqəltəbii aləm mənasında olacaq.

Lakin “Əraf” surəsinin 54-cü ayəsinin təfsirində də qeyd edəcəyimiz kimi, "ərş" sözünün başqa mənaları da var və o, "kürsi" sözünün müqabilində işlənmədikdə “bütün varlıq aləmi” mənasında da işlənə bilər.

b) Elmin nüfuz dairəsi. Yəni Allahın elmi bütün göyləri və yeri əhatə edir və heç nə Onun nüfuz dairəsindən kənarda qalmır. Çünki “kürsi” sözü bəzən məcazi olaraq elm barəsində də işlədilir.

Bu mənaya müxtəlif hədislərdə də toxunulmuşdur. Məsələn, Həfs ibn Qiyas belə nəql edir: “İmam Sadiqdən (ə) soruşdum:

"(Onun kürsüsü göyləri və yeri əhatə etmişdir) cümləsində məqsəd nədir?” O Həzrət (ə) belə buyurdu: "Məqsəd Onun elmidir".

c) Bütün göylərdən və yerdən geniş olan və onları hər tərəfdən əhatə etmiş varlıq. Bu zaman ayənin mənası belə olacaq: “Allahın kürsüsü bütün göyləri və yeri tutub və onları əhatə edib”.

Bu təfsir hədislərin birində Əmirəl-möminin Əlidən (ə) nəql edilib. O Həzrət (ə) belə buyurub: “Kürsi yeri, göyləri, onların arasında və yerin altında olanları əhatə edib".

Hətta bəzi hədislərdən onun göylərdən və yerdən qat-qat geniş olduğu məlum olur. Belə ki onların hamısı birlikdə kürsi müqabilində səhranın ortasında olan üzük kimidir. İmam Sadiqdən (ə) belə nəql edilib: "Göylər və yer kürsi müqabilində bir səhranının ortasındakı üzük kimidir. Həmçinin kürsi ərş müqablində səhranın ortasındakı üzük kimidir”.

Birinci və ikinci mənalar tam aydın və anlaşılandır. Lakin üçüncü məna elə mənadır ki, insan elmi onun həqiqətini hələ üzə çıxara bilməyib. Çünki göyləri və yeri əhatə edən və bizim dünyamızdan qat- qat geniş olan bir aləmin mövcudluğu hələ ki mövcud ənənəvi elmi yolla sübuta yetməyib. Bununla yanaşı, onu inkar etmək üçün də əldə heç bir dəlil yoxdur.

Bütün alimlər etiraf edirlər ki, astronomik cihazların və araşdırma vasitələrinin inkişafı ilə göy və yerin genişliyi bizim gözümüzdə gündən-günə artır və heç kəs varlıq aləminin genişliyinin bugünkü elmin kəşf edə bildiyi qədər olmasını iddia edə bilməz. Hətta çox ehtimal ki, müasir cihazlarımızın müşahidə imkanlarından kənar çoxsaylı aləmlər mövcuddur.

Qeyd edilən üç təfsir bir-biri ilə əsla ziddiyyət təşkil etmir. "Onun taxtı göyləri və yeri əhatə etmişdir" cümləsi həm Allahın mütləq hökmranlıq və qüdrətinin göyləri və yeri əhatə etməsinə, həm Onun elminin nüfuzuna, həm də göyü və yeri əhatə edən və bu dünyadan daha geniş olan bir aləmin mövcudluğuna işarə ola bilər.

Bu cümlə ayənin Allahın elminin genişliyi barəsindəki əvvəlki cümlələrini təkmilləşdirir.

Bütün bunlardan çıxan nəticə budur ki, Allahın hökmranlıq və qüdrəti göyləri və yeri bürüyüb, Onun elm taxtı bu aləmlərin hamısını əhatə edib və heç nə Onun hökmranlıq və elmi nüfuz dairəsindən kənarda deyil.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (onları (göylə yeri) qoruyub saxlamaq Onu yormur) ifadəsindəki (yǝuduhu) sözünün kökü (aud) sözüdür və onun mənası “ağır və çətin”dir. Çünki O, yaratdıqları və bəndələri kimi deyil ki, qüdrəti məhdud olsun, bəzən bir şeyi saxlamaqdan yorulsun. Onun qüdrəti sonsuzdur. Sonsuz qüdrət sahibi üçün ağırlıq və yüngüllüyün, çətinlik və asanlığın heç bir mənası yoxdur. Bu ifadələr məhdud qüdrət sahiblərinə aiddir.

Yuxarıda qeyd edilənlərdən (yǝuduhu) sözündəki bitişik əvəzliyin Allaha aid olması məlum olur. Bunu ayənin əvvəlki və sonrakı cümlələri də təsdiqləyir. Çünki onların da hamısında olan bitişik əvəzliklər Allaha işarədir. Buna görə də burada həmin əvəzliyin “kürsü” sözünə aid olması, yəni cümlənin "onları (göylə yeri) qoruyub saxlamaq kürsüyə çətin və ağır deyil” mənasında olması çox zəif nəzərdir.

"Uca və əzəmətli Odur" cümləsi, əslində, əvvəlki cümlələrin dəlilidir. Yəni hər hansı bir bənzər, şərik, çatışmazlıq, eyib və nöqsandan uca və üstün olan, sonsuz dərəcədə əzəmətli və böyük olan Allaha heç nə çətin deyil və O, heç vaxt varlıq aləmini idarə etməkdən yorulmur, aciz qalmır, qafil və xəbərsiz olmur, Onun elmi hər şeyi əhatə edib.

4\. Ayətül-kürsi ancaq bu bir ayədən ibarətdirmi?

Görəsən, ayətül-kürsi yuxarıda qeyd edilən və “Allah, Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur" cümləsi ilə başlayıb “uca və əzəmətli Odur" cümləsi ilə sona çatan bir ayədən ibarətdir, yoxsa sonrakı iki ayə də ondan sayılır və ayətül-kürsinin oxunması göstərişi verilmiş yerlərdə, məsələn, "vəhşət namazı"nda onların üçü də oxunmalıdırmı? Mövcud əlamətlərdən onun bir ayədən ibarət olması məlum olur. Həmin əlamətlər bunlardır:

a) Ayətül-kürsinin fəziləti barədə nəql edilmiş hədislərin hamısında o, “ayətül-kürsi” (kürsi ayəsi) adlandırılıb. Bu da onun yalnız bir ayə olduğunu göstərir.

b) “Kürsi” sözü yalnız birinci ayədə işlədilib və ona “ayətül- kürsi” adının verilməsi də bununla əlaqədardır.

c) Bəzi hədislərdə bu məsələ aydın şəkildə qeyd edilmişdir. Buna Şeyx Tusinin "Əmali" kitabında Əmirəl-möminindən (ə) nəql edilmiş hədisi misal göstərmk olar. Həmin hədisdə ayətül-kürsinin fəziləti bəyan edilir və o, "Allah, Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur" cümləsi ilə başlayıb "uca və əzəmətli Odur" cümləsində sona çatır.

d) "Müstədrəku səfinətil-bihar" kitabında "Məcmə" kitabına istinadən belə nəql edilib: "Ayətül-kürsi məşhurdur və o, “uca və əzəmətli Odur" cümləsinə kimidir.

e) İmam Əli ibn Hüseyn (ə) Həzrət Peyğəmbərin (s) belə buyurduğunu nəql edib: "Kim "Bəqərə" surəsinin əvvəlindən dörd ayəni, ayətül-kürsini, ondan sonrakı iki ayəni və "Bəqərə” surəsinin son üç ayəsini oxusa, heç vaxt nə özü, nə da malı xoşagəlməz halla qarşılaşmaz, şeytan ona yaxınlaşmaz və o, Quranı unutmaz".

Bu ifadədən də ayətül-kürsinin bir ayə olması məlum olur.

f) Bəzi hədislərdə ayətül-kürsinin əlli sözdən ibarət olması və hər sözdə əlli bərəkətin olması qeyd edilmişdir. Ayənin ərəbcə orijinalının sözlərini saydıqda “uca və əzəmətli Odur" cümləsinə kimi əlli sözün olduğunu görürük.

Bəzi hədislərdə onun “ayətül-kürsi” adı qeyd edilmədən "və daim orada olacaqlar" ayəsinə kimi oxunması göstərişi verilib. Hər halda, qeyd edilən nişanələrdən "ayətül-kürsi"nin bir ayə olması məlum olur.

5\. Ayətül-kürsinin mühüm olmasının səbəbi.

Ayətül-kürsinin olduqca böyük əhəmiyyət daşımasının səbəbi onun İslam maarifini, həmçinin Allahın zati və feli sifətlərini, xüsusilə tövhid məsələsini müxtəlif cəhətlərdən ehtiva edən toplu olmasıdır. Sayı on ikiyə çatan və hər biri insanın tərbiyəsi barədə bir cəhəti nəzərdə tutan həmin sifətlər diqqəti özünə cəlb edir və Əbülfutuh Razinin sözləri ilə desək, onların hər biri batil məzhəblərin birini inkar edir. (Beləliklə də, onun vasitəsi ilə on iki batil və səhv düşüncə islah olunur.)