Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 256-cı ayə

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ .٢٥٦

Ayənin tərcüməsi

256\. Dinin qəbul olunmasında məcburiyyət yoxdur. (Çünki) artıq doğru yol azğınlıqdan ayırd edilmişdir. Kim Tağutu (şeytanı, bütləri və eləcə də, digər azğın varlıqları) inkar edib Allaha iman gətirsə, o, əsla qırılmayan ən möhkəm bir tutacaqdan yapışmışdır. Allah eşidən və biləndir.

Ayənin nazilolma səbəbi.

İslamın böyük təfsirçilərindən olan Təbərsi “Məcməül-bəyan” kitabında bu ayənin nazilolma səbəbi barədə belə yazır: "Əbu Hüsǝyn adlı mədinəli bir kişinin iki oğlu olur. Mədinəyə mal gətirən bəzi tacirlər onun oğlanlarını xaçpərəstliyə dəvət edir, onlar da həmin tacirlərin təsiri altına düşüb xaçpərəstliyi qəbul edirlər və onlarla birlikdə Şama gedirlər.

Əbu Hüsǝyn bu hadisədən çox narahat olur və məsələni Həzrət Peyğəmbərə (s) xəbər verir. O, Həzrət Peyğəmbərdən (s) onları öz dininə qaytarmasını istəyir. Peyğəmbərdən soruşur ki, onları məcburi şəkildə öz dininə qaytara bilərmi? Həmin vaxt sözügedən ayə nazil olur və buyurur ki, dinin qəbul olunmasında məcburiyyət yoxdur.

"Əl-Mənar" təfsirində belə nəql edilib: “Əbu Hüsəyn iki oğlunu məcburi şəkildə İslam dininə qaytarmaq istəyirdi. Onlar şikayət etmək üçün Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gəldilər. Əbu Hüsǝyn Həzrət Peyğəmbərə (s) belə dedi: “Mən gözüm görə-görə övladlarımın Cəhənnəm oduna daxil olmasına necə razı ola bilərəm?!" Həmin vaxt sözügedən ayə nazil oldu".

Ayənin təfsiri.

Din məcburi deyil.

Ayətül-kürsi Allahın dinin əsasını təşkil edən tövhid və camal-calal sifətlərinin toplusudur. Çünki din bütün mərhələlərdə əqli dəlillərlə əsaslandırıla bilər və onda məcburiyyətə ehtiyac yoxdur. Buna görə də ayə buyurur: "Dinin qəbul olunmasında məcburiyyət yoxdur. (Çünki) artıq doğru yol azğınlıqdan ayırd edilmişdir”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (ruşd) sözünün leksik mənası “yolu tapmaq və həqiqətə qovuşmaq"dır. Onun antonimi mənası “həqiqətdən sapma və gerçəklikdən uzaqlaşmaq" olan (ğəyy) sözüdür.

Din insanların ruh və düşüncəsi ilə birgə olduğu üçün və o, iman və yəqin təməli üzərində qurulduğu üçün onun məntiq və dəlildən başqa yolu yoxdur. “Dinin qəbul olunmasında məcburiyyət yoxdur" cümləsi də buna işarədir.

Bundan əlavə, ayənin nazilolma səbəbindən də məlum olduğu kimi, bəzi nadanlar Həzrət Peyğəmbərdən (s) zalım hökmdarlar kimi zor və təzyiqlə insanların əqidəsini (hətta zahirdə olsa belǝ) dəyişdirməsini istəyirdilər. Sözügedən ayə onlara cavab verir və buyurur ki, din məcburiyyətlə təbliğ ediləcək məsələ deyil. Xüsusilə ona görə ki, aydın dəlillər və aşkar möcüzələrlə haqq yol batil yoldan ayrılıb və buna görə də həmin işlərə ehtiyac yoxdur.

Bu ayə İslamın bəzən icbar xarakteri daşıdığını, qılınc və hərbi güclə irəlilədiyini güman edən şəxslərə də tutarlı cavabdır.

Əgər İslam atanın öz övladlarına dinini dəyişdiklərinə görə təzyiq göstərməsinə icazə vermirsə, bir-birinə yad olan insanların belə bir iş görməsi barədə heç danışmağa dəyməz. Əgər belə bir iş görməyə icazə verilsəydi, bu icazə hamıdan əvvəl ataya verilərdi ki, zorla övladlarının dinini dəyişdirsin. Halbuki ona belə bir haqq verilmir.

Bu ayə bəzi təfsirçilərin güman etdiyi kimi, yalnız kitab əhlinə aid deyil. Həmçinin bir başqa dəstənin dediyi kimi, ayənin hökmü nəsx də edilməyib. O, əbədi, məntiq və ağıla uyğun bir hökmdür.

Sonra əvvəl deyilənlərdən nəticə çıxararaq buyurur: “Kim Tağutu (şeytanı, bütləri və eləcə də, digər azğın varlıqları) inkar edib Allaha iman gətirsə, o, əsla qırılmayan ən möhkəm bir tutacaqdan yapışmışdır”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (tağut) sözü ərəb dilində mübaliğə modelidir və onun kökü (tüğyan) sözüdür. Onun mənası "həddi aşmaq, çərçivədən çıxmaq"dır. Həddi aşmağa səbəb olan istənilən şey barəsində bu sözdən istifadə edilir. Buna görə də şeytanlar, zalım və təkəbbürlü hökmdarlar, Allahdan başqa bütün məbudlar, sonu haqdan ayrılan istənilən yol - bunların hamısı “tağut”dur. (Bu söz həm tək, həm də cəm şəklində işlənir.)

Quran sözügedən cümlədə buyurur ki, kim “tağut"'u inkar edib Allaha iman gətirsə, o, əsla qırılmayan ən möhkəm bir tutacaqdan yapışmışdır.

Bu ayədə "tağut" dedikdə nəyin nəzərdə tutulması barədə təfsirçilərin çoxlu nəzərləri mövcuddur. Bəziləri onun mənasının şeytan, bəziləri kahin, bəziləri isə sehrbazlar olduğunu deyiblər.

Lakin bizim nəzərimizcə, məqsəd onların hamısı, hətta onlardan da geniş mənadır. Yəni məqsəd “tağut” sözündən başa düşülən ümumi mənadır və o, həm həddini aşan bütün varlıqları, həm də bütün yanlış və səhv din və yolları ehtiva edir.

Ayənin bu hissəsi əvvəlki cümlələrdə dində məcburiyyətə ehtiyacın olmaması barədə deyilənlərin dəlilidir. Çünki din insanı bütün xeyir, bərəkət və xoşbəxtliklərin mənbəyi olan Allaha tərəf dəvət edir. Lakin başqaları insanı azğınlıq və fəsada dəvət edirlər. Allaha imanın “ətəyindən yapışmaq" möhkəm və heç vaxt qırılmayan qurtuluş tutacağından yapışmaq kimidir.

Ayənin sonunda buyurur: "Allah eşidən və biləndir".

Bu ifadə küfr və imanın zahiri, büruzə verməklə gerçəkləşən məsələ olmamasına işarə edir. Çünki Allah hamının dediklərini – istər aşkarda deyilənlər olsun, istərsə də gizli məclislərdə danışılanlar – eşidir. Həmçinin O, batin və qəlbdə olanlardan da xəbərdardır. Buna görə də hər bir şəxsin küfr və imanı Ona məlumdur.

Bu, həqiqi möminlər üçün bir təşviq, İslamın zahiri libasından sui-istifadə edən münafiqlər üçün isə təhdiddir.

İncəlik:

Din icbari ola bilməz.

Ümumiyyətlə, İslam və ya hər hansısa bir haqq din icbari ola bilməz.

a) O qədər aydın dəlil, məntiqi əsaslandırma və aşkar möcüzələrdən sonra buna ehtiyac yoxdur. Zor və icbara aydın məntiq və güclü sehrbazdır əsaslandırması olan İslam deyil, məntiqi olmayanlar əl atır.

b) Bir sıra batini və qəlbdən qaynaqlanan etiqadlardan ibarət olan din icbari ola bilməz. Zor, qılınc və hərbi güc bizim fikri davranış və hərəkətlərimizə təsir göstərə bilər, düşüncə və etiqadımıza isə əsla!

Bu deyilənlərdən İslam düşmənlərinin, o cümlədən kilsələrin zəhərli təbliğatının cavabı məlum olur. Çünki bu məsələ barəsində Quranda qeyd edilən “dinin qəbul olunmasında məcburiyyət yoxdur" cümləsindən aydın cümlə tapmaq mümkün deyil.

Onlar həqiqətləri təhrif etmək üçün qərəzlə İslam müharibələrinə işarə edirlər. Halbuki İslam müharibələrini araşdırdıqda həmin müharibələrin bir hissəsinin müdafiə məqsədi daşıdığı məlum olur. Hücum xarakteri daşıyanlar isə ölkələri fəth etmək və insanlara məcburi şəkildə İslamı qəbul etdirmək üçün deyil, zülmkar və müstǝbid quruluşları məhv etmək və insanların din və ictimai həyat tərzi barədə azad araşdırma aparmasına şərait yaratmaq üçün olub.

İslam tarixində bunun nümunələri - müsəlmanların hər hansı bir şəhəri ələ keçirdikdə digər din nümayəndələrinə də müsəlmanlar kimi azadlıq verməsi təkrar-təkrar qeyd edilmişdir.

Onlardan "cizyə" adı ilə cüzi verginin alınması da təhlükəsizliyin təhlükəsizlik qüvvələrinin xərclərinin təmin edilməsi məqsədi daşıyıb. Çünki onların can, mal və namusunu İslam qoruyub və onlar hətta ibadət mərasimlərini də azad şəkildə yerinə yetiriblər.

İslam tarixi ilə tanışlığı olan hər bir kəs bu həqiqətləri bilir. Hətta İslam barəsində kitab yazmış xaçpərəstlərin özləri də bu məsələni etiraf ediblər. Məsələn, “Təməddüne İslam və ğərb” kitabında belə yazılıb: "Müsəlmanlar digər toplularla o qədər yumşaq davranıblar ki, onların dini rəhbərləri dini məclislər təşkil etmək icazəsinə malik olub”.

Bəzi tarix kitablarında tanışlıq və araşdırma aparmaq üçün Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gələn xaçpərəstlərin Mədinədə Peyğəmbər məscidində azad şəkildə öz dini mərasimlərini yerinə yetirdikləri qeyd olunub.

İslam üç halda hərbi gücə əl atır:

1-Şirk və bütpərəstlik nişanələrinin məhv edilməsi üçün. Çünki İslam baxımından bütpərəstlik din deyil, əksinə, azğınlıq, xəstəlik və xurafatdır. Buna görə də bir dəstə adama bütünlüklə səhv və xurafat olan yolda hərəkət etmək və uçuruma yuvarlanmaq icazəsi vermək olmaz. İslam təbliğat aparmaqla bütpərəstləri tövhidə dəvət edib, onlar müqavimət göstərdikdə isə gücə əl atıb, onların bütxanalarını dağıdıb, bütpərəstliyi təcəssüm etdirən hər şeyin qarşısını alıb ki, bu ruhi və ideoloji xəstəliyin kökü kəsilsin. “Bəqərə” surəsinin müşriklərlə vuruşmaq göstərişi verən 193-cü ayəsi - "fitnə (bütpərəstlik və əsarət) aradan qalxana qədər onlarla vuruşun" - bu məsələni nəzərdə tutur. Buna görə də sözügedən ayə ilə həmin ayələr arasında heç bir ziddiyyət yoxdur ki, hansınınsa nəsx olmasından danışmaq lazım gəlsin.

2-İslama hücum və onu məhv etmək planı hazırlayan şəxslər qarşısında müdafiə cihadına və hərbi gücdən istifadəyə icazə verilib. Bəlkə də, Həzrət Peyğəmbərin (s) zamanında baş vermiş müharibə- lərin çoxu bu qəbildən olub. Buna Ühüd, Hüneyn, Mutə və Təbuk müharibələrini misal göstərmək olar.

3-Təbliğat azadlığı əldə etmək üçün. Çünki hər bir dinin azad va məntiqi şəkildə özünü tanıtdırmaq haqqı var. Əgər kimlərsə bu haqqa mane olsalar, gücdən istifadə edib həmin haqqı əldə etmək olar.