Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 258-ci ayə

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ .٢٥٨

Ayənin tərcüməsi

258\. Allahın verdiyi hökmranlıq üzündən (yetərsizlikdən qürura qapılaraq) İbrahimlə Rəbbi barəsində höcətləşən kimsəni (Nəmrudu) görmədinmi? İbrahim: “Mənim Rəbbim dirildən və öldürəndir” – dedikdə o: "Mən də dirildir və öldürürəm!” – demişdi. (Bunu sübuta yetirmək və xalqı aldatmaq üçün iki dustaq gətizdirmiş, birini qətlə yetirmiş, digərini isə sərbəst buraxmışdı.) İbrahim: "Allah Günəşi şərqdən çıxarır. Sən də onu qərbdən gətir” – dedikdə o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz.

Ayənin təfsiri.

Həzrət İbrahimin (ə) dövrün tağutu ilə mübahisəsi.

Möminlərin Allahın bələdçiliyi ilə doğru yola istiqamətlənməsi, kafirlərin isə tağuta tabe olmaları nəticəsində yolunu azmasından danışan əvvəlki ayələrin davamında həmin məsələ barəsində bir neçə nümunə göstərilib. Həmin nümunələrin ən barizlərindən biri sözügedən ayədə qeyd edilən hadisə - bütləri sındıran qəhrəman İbrahimin (ə) öz dövrünün zalım hökmdarı Nəmrud ilə mübahisəsidir. Ayə buyurur: "Allahın verdiyi hökmranlıq üzündən (yetərsizlikdən qürura qapılaraq) İbrahimlə Rəbbi barəsində höcətləşən kimsəni (Nəmrudu) görmədinmi?”

“Allahın verdiyi hökmranlıq üzündən” ifadəsi həmin mübahisənin əsas səbəbinə işarə edir. Yəni o, "tutumu” az olduğu üçün təkəbbürlük və lovğalıq badəsindən məst olmuşdu.

Bir çox insan adi halda normal, başıaşağı, mömin və bəsirətli olur. Lakin bir mal əldə etdikdən və ya hansısa vəzifəyə təyin edildikdən sonra hər şeyi unudur, ən müqəddəs dəyərləri belə ayaq altına atırlar.

Həmin vaxt o, İbrahimdən (ə) Rəbbinin kim olduğunu və insanları kimə tərəf dəvət etdiyini soruşur və İbrahim (ə) cavab verir ki, “Mənim Rəbbim dirildən və öldürəndir”.

İbrahim (ə) yaradılışın şah əsəri, yəni həyat və ölüm qanununu Rəbbinin elm və qüdrətinin aydın nişanəsi kimi təqdim edir.

Lakin zalım Nəmrud hiyləgərlik və sofizmə əl atır və ətrafındakıları aldatmaq üçün belə deyir: “Mən də dirildir və öldürürəm”, həyat və ölüm qanunu mənim əlimdədir.

Məşhur hədisə əsasən, o, öz iddiasını sübut etmək üçün hiyləgərlik edir və zindandan iki nəfərin gətirilməsi göstərişini verir, sonra onlardan birinin azad edilməsini, digərinin isə öldürülməsini əmr edir. Sonra üzünü Həzrət İbrahimə (ə) və orada olanlara tutub deyir: “İndi gördünüzmü ki, həyat və ölüm mənim əlimdədir?"

Lakin İbrahim (ə) bu məkrli planı zərərsizləşdirmək üçün elə bir dəlil gətirir ki, düşmən sadəlövh insanların qarşısında səfsətəçilik edib onları aldada bilməsin. “İbrahim: “Allah Günəşi şərqdən çıxarır. Sən də onu qərbdən gətir!” – dedikdə o kafir donub qalmışdı”. Bəli, “Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz”.

Beləcə, hökmranlıq və vəzifənin məst və məğrur etdiyi həmin şəxs susur, mat-məəttəl və aciz qalır və İbrahimin (ə) bu güclü məntiqi qarşısında bir söz deyə bilmir. Bu, inadkar insanları susdurmağın ən yaxşı yoludur.

Şübhəsiz, həyat və ölüm məsələsi bir çox cəhətdən Günəşin doğması və batmasından daha mühümdür və Allahın elm və qüdrətinə daha yaxşı dəlalət edir. İbrahim (ə) də bu səbəbdən dəlil kimi əvvəl onu gətirir. Əgər həmin məclisdə düşüncə və zəka sahibi insanlar olubsa, onlar bu dəlillə qane olublar. Çünki hamı bilir ki, bir məhbusu azad edib digərini öldürməyin təbii və həqiqi həyat və ölüm məsələsinə asla aidiyyatı yoxdur. İbrahim (ə) lazımi intellektə malik olmayan, hiyləgər və zalım şəxsin səfsətəsinin təsiri altına düşmək ehtimalı olan şəxsləri də nəzərə alaraq bir başqa dəlil də gətirir və Günəşin doğması və batması məsələsini irəli sürür ki, həqiqət hər iki dəstəyə aydın olsun.

Həzrət İbrahim (ə) əvvəl həyat və ölüm məsələsini irəli sürərək o zalımın dünyanın idarə edilməsində Allahla şəriklik iddiasında olduğunu göstərməklə, sonra isə Günəşin doğub batmasını irəli sürərək onu mat-məəttəl qoymaqla necə də gözəl iş görüb!

"Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz" cümləsindən belə məlum olur ki, doğru yola istiqamətləndirmə də, sapdırma da Allahın ixtiyarında olmasına baxmayaraq, ona bəndələrin özü tərəfindən zəmin yaradılır. Zülm, sitəm və günah tutqun və qara buludlar kimi qəlb güzgüsünə kölgə salır və ona həqiqətləri dərk etmək imkanı vermir.

İncəliklər:

1\. Həmin məclisdə Həzrət İbrahim (ə) ilə mübahisə edən kim olub? Quranda həmin şəxsin adı açıq şəkildə qeyd edilməyib, sadəcə, məlumat verilib ki, "Allahın verdiyi hökmranlıq üzündən..." Yəni o, öz hökmranlığından qürrələnərək İbrahimlə (ə) mübahisə edib.

Lakin "Əd-Durrul-mənsur" kitabında İmam Əlidən (ə) nəql edilmiş hədisdə, həmçinin tarixdə onun adının Nəmrud ibn Kənan olması qeyd edilib.

2\. Sözügedən ayədə bu söhbət və mübahisənin nə vaxt baş verməsi bütləri sındırdıqdan və tonqaldan xilas olduqdan sonra baş verdiyi də qeyd edilməyib. Lakin əlamətlərdən bu hadisənin Həzrət İbrahim (ə) məlum olur. Çünki Həzrət İbrahimin (ə) tonqala atılmamışdan əvvəl belə bir söhbət etmək fürsəti olmayıb, bütpərəstlər ona mübahisə etmək haqqı vermirdilər. Onlar Həzrət İbrahimə (ə) cinayətkar ya günahkar kimi baxır, mümkün olan ən tez zamanda əməllərinə və müqəddəs tanrılara qarşı çıxdığına görə onun cəzalandırılmalı olduğunu düşünürdülər. Onlar həmin vaxt ondan yalnız bütləri sındırmasının səbəbini soruşurdular. Sonra da son dərəcə qəzəbli və kobud halda onun yandırılması hökmünü çıxardılar.

Lakin o, oddan xilas olduqdan sonra Nəmrudla üz-üzə gəlmək və onunla danışıb mübahisə etmək imkanı əldə edib.

3\. Nəmrud bu söhbət və mübahisə zamanı əsla həqiqət axtarışında olmayıb və yeganə istəyi öz puç sözlərini sübuta yetirmək olub. Bəlkə də, ayənin orijinalında (haccə) (höcətləşmək) sözündən istifadə edilməsinin də səbəbi budur. Çünki bu söz adətən belə yerlərdə işlədilir.

4\. Dövrün həmin zalım hökmdarı allahlıq iddiasında da olub və onun bu iddiada məqsədi yalnız ibadət edilmək olmayıb. O, ibadət edilməkdən əlavə, özünü varlıq aləminin yaradanı kimi də təqdim edirdi. Yəni o, özünü həm məbud, həm də yaradan hesab edirdi.

İnsanların daş və taxta parçaları qarşısında səcdə etdiyi, ibadət etməkdən əlavə, onları dünyanın işlərinin idarə edilməsinə şərik hesab etdiyi bir zamanda belə hiyləgər və zalım şəxsin camaatın sadəlövhlüyündən istifadə edib onları özünə tərəf dəvət etməsi, özünü ibadət edilən büt yerinə qoyması və camaatın onun "yaradanlığ”ına boyun əyməsi elə də təəccüblü deyil.

5\. Bütpərəstliyin tarixçəsi.

Bütpərəstliyin tarixçəsini tapmaq və onun dəqiq nə vaxtdan yarandığını demək çətindir. Çünki bütpərəstlik bizə məlum olan ən qədim və ən aşağı düşüncəyə malik insanların arasında mövcud olub.

Bütpərəstlik Allaha ibadət etiqadının bir növ təhrifə məruz qalmış formasıdır. Allaha ibadət insanın fitrət və təbiətində var və bu fitri etiqad insanlarda həmişə mövcud olub və həmişə də düşüncəsi aşağı olan insanlar arasında təhrifə məruz qalıb.

Buna görə də bütpərəstliyin tarixinin bəşəriyyətin tarixi ilə təxminən eyni olduğunu demək olar.

Belə ki insan öz fitrət və təbiətinin tələbi ilə təbiətin fövqündə bir qüvvənin olduğunu dərk edib. Bu fitri etiqadı varlıq aləminin aydın dəlilləri də təsdiqləyirdi. Buna görə də insan həmişə bu iki yol (fitrət və ağıl) vasitəsi ilə yaradılışın mənbəyi ilə az-çox tanış olub.

Lakin uşağın aclıq hissi vaxtında idarə edilmədikdə və ona sağlam yemək verilmədikdə o, torpağa əl uzatdığı, yavaş-yavaş torpaq yeməyə adət etdiyi və sağlamlığını itirdiyi kimi, insan da Allahı axtaran zaman fitrət və ağıl yolunda düzgün istiqamətləndirilməsə, uydurma tanrı və bütlərə üz tutar, onların qarşısında baş əyər və onlara Allahın sifətlərini aid edər.

Bəzi dardüşüncəli və səfeh insanlar hər şeyi hiss orqanları çərçivəsinə salmaq istəyirlər və onların düşüncəsi hiss orqanları çərçivəsindən kənara çıxa bilmir. Buna görə də gözlə görünməyən Allaha ibadət etmək onlar üçün çətin və ağır olur. Onlar öz tanrılarını hiss orqanları ilə dərk ediləcək bir qəlibə salmaq istəyirlər. Nadanlıq və məlumatsızlıq Allaha ibadət fitrəti ilə qarışdıqda özünü bütpərəstlik və hiss orqanları ilə duyulan tanrı şəklində göstərir.

Digər tərəfdən, deyilənlərə görə, keçmiş qövmlər peyğəmbərlərə və dini rəhbərlərinə böyük ehtiram göstərdikləri üçün onların vəfatından sonra yadigar olaraq onların heykəllərini düzəldiblər. Zəif və dar düşüncəli insanların qəhrəman düzəltmək ruhu onların əvvəl həmin şəxsiyyətlərin özünə, sonra da onların heykəllərinə qeyri-adi məqam və güc aid etməsinə və onları allahlıq həddinə çatdırmalarına səbəb olub. Bütpərəstliyin yaranmasının bir səbəbi də budur.

Bütpərəstliyin yaranmasının başqa bir səbəbi də insanın həyatına müsbət təsir və xeyri olan Günəş, Ay, od, su kimi bəzi varlıqların insanın diqqətini özünə cəlb etməsi olub. İnsanlar həmin varlıqlara minnətdarlıq ifadə etmək üçün başqa şey fikirləşmədən, onları varlığın Imənbəyi və dünyanın yaradıcısı hesab etmədən onların qarşısında təzim ediblər. Beləliklə də, bu böyük ehtiramlar zaman keçdikcə bütpərəstlik şəklinə düşüb.

Əlbəttə, bütpərəstliyin yaranma səbəblərinin hamısının kökü eynidir və o, insanın intellektual geriliyi, nadanlıq və cəhaləti, onun Allahı axtarmaq və Allaha ibadət hissinin düzgün istiqamətləndirilməməsi olub. Təbii ki, peyğəmbərlərin təlim, tərbiyə və bələdçiliyi ilə bunların hamısının qarşısını almaq mümkündür.