Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 260-cı ayǝ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ .٢٦٠

Ayənin tərcüməsi

260\. (Xatırla ki,) İbrahim: “Ey Rəbbim, ölüləri necə diriltdiyini mənə göstər!" - dedikdə (Allah) buyurmuşdu: "Məgər inanmırsan?" (İbrahim:) "Əlbəttə, inanıram, lakin xatircəm olmaq istəyirəm”, - deyə cavab vermişdi. (Bu zaman Allah) buyurmuşdu: "Dörd quş növü seçib onları (kəsdikdən sonra) parça-parça et və (bir-birinə qatıb) hər dağın başına bir parça qoy. Sonra onları çağır, tez yanına gələcəklər. Bil ki, Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir!" (Həm ölülərin bədənlərinin zərrələrindən xəbərdardır, həm də onları toplamağa qadirdir.)

Ayənin təfsiri.

Daha bir məad səhnəsi.

Üzeyirin mǝad barəsində nəql edilən hekayətinin ardınca bəhsin daha da təkmilləşdirilməsi üçün burada da Həzrət İbrahimdən (ə) bir hekayət nəql edilib.

Təfsirçi və tarixçilərin çoxu bu ayənin izahında qeyd edəcəyimiz bu hekayəti nəql ediblər:

Bir gün Həzrət İbrahim (ə) bir dənizin kənarından keçir və o, dənizin kənarında bir leş görür. Leşin bir hissəsi suyun içində, bir hissəsi isə quruda olur. Həzrət İbrahim (ə) bir tərəfdən dəniz, bir tərəfdən də quru heyvanlarının onu yediyini, hətta bəzən onun üstündə bir-biri ilə didişdiklərini görür. Bu zaman onun yadına necə baş verəcəyini hamının müfəssəl şəkildə bilmək istədiyi məsələ, yǝni ölülərin necə diriləcəyi məsələsi düşür. O fikirləşir ki, əgər buna bənzər hadisə insan cəsədinin başına gəlsə və onun bədəni başqa canlıların bədəninə keçsə, fiziki bədənlə baş verməli olan dirilmə necə baş verəcək?

İbrahim (ə) deyir: "Ey Rəbbim, ölüləri necə diriltdiyini mənə göstər!" Allah-taala buyurur: “Məgər buna inanmırsan?" Həzrət İbrahim (ə) cavab verir: "Əlbəttə, inanıram, lakin xatircəm olmaq istəyirəm".

Allah-taala ona göstəriş verir ki, dörd quş götürüb onların başını kəssin, onları doğrayıb ətlərini bir-birinə qatsın, sonra həmin ətləri bir neçə hissəyə bölsün və həmin hissələrin hər birini bir dağın başına qoysun. Sonra da uzaqda durub onları səsləsin və Qiyamət səhnəsinin şahidi olsun. Həzrət İbrahim (ə) deyilən kimi edir və son dərəcə təəccüblə quşların bədəninin müxtəlif yerlərdən bir yerə toplanıb onun yanına gəldiyini və onların yenidən həyata qayıtdığını görür.

Əbu Müslim adlı təfsirçi bu məşhur hekayətin müqabilində başqa bir nəzər irəli sürüb və onun nəzərini məşhur təfsirçi Fəxr Razi öz kitabında nəql edib. Əbu Müslimin nəzəri digər təfsirçilərin nəzəri ilə ziddiyyət təşkil etməsinə baxmayaraq, müasir təfsirçilərdən biri (“Əl-Mənar” təfsirinin müəllifi) tərəfindən təsdiqləndiyi üçün biz indi həmin nəzəri də nəql edəcəyik.

O deyir: "Ayə əsla Həzrət İbrahimin (ə) quşları öldürməsinə, sonra onların Allahın əmri ilə dirilməsinə dəlalət etmir. Əslində, ayə Qiyamət və yenidən dirilmə məsələsinin aydınlaşması üçün misal çəkib. Ayə demək istəyir ki, ey İbrahim, dörd quş götür və onları özünə elə öyrəşdir ki, çağıranda hətta hərəsi bir dağın başında olsa belə, sənin yanına gəlsinlər. Bu iş sənin üçün nə qədər asandırsa, ölüləri diriltmək və onların dağılmış bədən üzvlərini dünyanın müxtəlif yerlərindən bir yerə toplamaq da Allah üçün həmin qədər asandır".

Deməli, Allahın dörd quş barəsində İbrahimə verdiyi göstəriş, əslində, həqiqətən onların başını kəsmək və sairə olmayıb, sadəcə, bir misal və bənzətmə olub. Məsələn, bir şəxs başqasına hansısa bir işi çox asan və tez yerinə yetirdiyini bildirmək istədikdə "bir qurtum su iç, bu işi görüm” ifadəsi işlədir. Yəni mən həmin işi bu qədər asanlıqla yerinə yetirirəm. Yoxsa ki burada məqsəd həmin şəxsin mütləq bir qurtum su içməsi deyil.

İkinci nəzərin tərəfdarları (fǝsurhunnə iləykə) ifadəsinə istinad edərək bu feilin (ila) şəkilçisi ilə təsirlik hala salındıqda “meyilləndirmək, isinişdirmək” mənasında olduğunu qeyd ediblər.

Buna görə də onların nəzərincə, həmin cümlənin mənası “həmin quşları özünə isinişdir”dir.

Bundan əlavə, (surhunnə), (minhunnə) və (uduhunnə) sözlərindəki bitişik əvəzliklərin hamısı quşlara işarədir. Bu, biz ikinci təfsiri qəbul etdiymiz zaman düz olur. Çünki birinci təfsirə əsasən, həmin bitişik əvəzliklərin bəzisi quşlara, bəzisi isə onların bədən üzvlərinə aid olur və bu, elə də münasib görünmür.

Biz bu iddiaya #### Ayənin təfsirində cavab verəcəyik. Ayə aydın şəkildə Həzrət İbrahimin (ə) qəlbinin xatircəm olması üçün dirilmə və Qiyamət səhnəsini əyani görmək istəməsinə dəlalət edir. Lakin bir misalın çəkilməsi nə bir səhnə canlandırır, nə də xatircəmliyə səbəb olur. Əslində, Həzrət İbrahimin (ə) ağıl və məntiq baxımından Qiyamətə imanı var idi, sadəcə, onu hiss və əyani müşahidə ilə də dərk etmək istəyirdi.

İndi həqiqətin daha yaxşı aydın olması üçün #### Ayənin təfsirinə başlayaq.

Əvvəlcə belə buyurur: “(Xatırla ki,) İbrahim: "Ey Rəbbim, ölüləri necə diriltdiyini mənə göstər!" - dedi.

"Mənə göstər” ifadəsindən belə məlum olur ki, o, əyani müşahidə ilə Qiyamət dirilməsinə deyil, onun necə baş verəcəyinə olan imanını gücləndirmək istəyib. Onun Qiyamət dirilməsinə imanı olub və əvvəlki ayələrdə də oxuduğumuz kimi, aydın şəkildə Nəmruda "mənim Rəbbim dirildən və öldürəndir" deyib.

Buna görə də Allah-taala ona "məgər inanmırsan?" dedikdə o, cavab verir ki, “Əlbəttə, inanıram, lakin xatircəm olmaq istəyirəm".

Sanki Allah-taala İbrahimin (ə) bu istəyinin imanın süstlüyü hesab edilməməsini istəyir və buna görə də ondan "məgər inanmırsan?” deyə soruşur ki, bu barədə onun özü izah versin və kimsə onu yanlış başa düşməsin.

Həmçinin bu cümlədən elmin və məntiqi dəlil-sübutun insanda yəqin yaratsa da, xatircəmlik yaratmadığı məlum olur. Çünki dəlil insanın ağlını qane edir, lakin, ola bilər ki, onun qəlb və hissinin dərinliklərinə nüfuz etməsin. (Bu eyni ilə dəlilin insana "meyit adama heç nə edə bilməz” deməsinə, lakin bəzi şəxslərin meyitdən qorxmasına, xüsusilə gecə və tək olanda meyitin yanında qala bilməməsinə bənzəyir. Çünki həmin dəlil və əsaslandırma onların vücudunun dərinliyinə nüfuz etmir. Lakin ölü yumaq və meyitin qüsl-kəfən işi ilə məşğul olan şəxslərdə belə bir qorxu olmur.)

Ağıl və qəlbi rahat edən şey əyani müşahidədir. Bu mühüm məsələdir və münasib yerdə onun barəsində daha çox izah vermək lazımdır. İnsanın fikir və düşüncəsi əyani müşahidə mərhələsinə çatmamışdan əvvəl daim hərəkətdə olur, cövlan edir, gah yuxarı qalxır, gah aşağı enir, lakin əyani müşahidə mərhələsinə çatdıqdan sonra sakitləşir və bir yerdə möhkəmlənir.

Burada Həzrət İbrahimə (ə) istəyinə nail olmaq üçün qeyri-adi bir iş görməsi əmr edilir. Quranda nəql edilənlərə əsasən, Allah-taala buyurur: "Dörd quş növü seçib onları (kəsdikdən sonra) parça-parça et və (bir-birinə qatıb) hər dağın başına bir parça qoy. Sonra onları çağır, tez yanına gələcəklər. Bil ki, Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir! (Həm ölülərin bədənlərinin zərrələrindən xəbərdardır, həm də onları toplamağa qadirdir”.

Bunları et və "bil ki, Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir!" Həm ölülərin bədənlərinin zərrələrindən xəbərdardır, həm də onları toplamağa qadirdir.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (surhunnə) sözünün kökü (saur) sözüdür və onun mənası "kasmak", "meyilləndirmək" va "fəryad qoparmaq, uca səslə çağırmaq"dır. Burada həmin üç mənadan birincisi nəzərdə tutulub. Yəni dörd quş götür, onları kəsib doğrayaraq parça-parça et və bir-birinə qarışdır.

Çünki məqsəd onun ölülərin bədənləri dağılıb hər zərrəsi bir tərəfə düşdükdən sonra həmin zərrəciklərin yenidən bir-birinə birləşdirilməsini öz gözü ilə əyani şəkildə müşahidə etməsidir.

Sanki (surhunnə) sözünü quşları özünə isinişdirmək və meyilləndirmək mənasında təfsir edənlər ayədəki (cuzən) sözünün mənasını, həmçinin bu işin nə məqsəd daşıdığını unudublar.

Həzrət İbrahim (ə) bu işi görür və onları çağırır. Həmin vaxt hər bir quşun hissə-hissə olmuş bədən üzvləri başqalarının içindən ayrılıb bir-birinə birləşir və yenidən həyata qayıdır. Bu hadisə həmin səhnənin Qiyamətdə daha geniş şəkildə baş verəcəyini Həzrət İbrahimə (ə) başa salır.

Bəziləri ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (səyən) sözündən belə məna çıxarıblar ki, quşlar dirildikdən sonra Həzrət İbrahimin yanına uçaraq deyil, ayaqları ilə qaça-qaça gəliblər. Çünki ərəb dilində “səy” sözü “sürətlə yol getmək” mənası verir. Məşhur ərəb ədibi Xəlil ibn Əhməddən də belə nəql edilib: "İbrahim (ə) yol gedirdi və quşlar onun yanına həmin vaxt gəldilər (yəni "səyən” sözü quşlar üçün deyil, Həzrət İbrahim (ə) üçün tərzi-hərəkət zərfliyidir).

Lakin əlamətlərdən belə məlum olur ki, (sǝyǝn) sözü burada quşların sürətlə uçması barədə məcazdır.

İncəliklər:

1\. Qeyri-adi bir iş

Şübhəsiz, Qiyamət və insanların dirildilməsi qeyri-adi bir iş olduğu kimi, quşlar barəsində baş vermiş bu hadisə də qeyri-adi bir işdir. Allah-taala təbiət qanunlarına tabe deyil, onlara hakimdir. Buna görə də Onun belə qeyri-adi işlər görməsi elə də çətin deyil. Bundan öncə də qeyd etdiyimiz kimi, bəzi “ziyalı” təfsirçilərin burada məşhur təfsiri kənara qoyub israrla “əsla nə quşların başı kəsilib, nə də onlar parça-parça doğranıb, sadəcə, məqsəd quşları özünə öyrəşdirmək, sonra onların çağırılması və gəlmələridir" deməsi olduqca zəif nəzər və əsassız iddiadır. O nə mǝad məsələsi ilə, nə də Həzrət İbrahimin (ə) hekayəti onun dəniz kənarında leş görməsi və sonra Qiyamət səhnəsini əyani müşahidə etmək istəyi ilə uyğun gəlir.

Fəxr Razinin sözlərinə əsasən, bu ayənin qeyd edilən məşhur təfsiri barədə bütün təfsirçilər arasında yekdillik var və onu ancaq Əbu Müslim inkar edib.

2\. Dörd fərqli quş.

Şübhəsiz, sözügedən dörd quş bir-birindən fərqli quşlar olub. Əgər belə olmasaydı, Həzrət İbrahimin (ə) məqsədi, yəni onların bədəninin hissələrinin öz yerinə qayıtması təmin edilməyəcəkdi. Bəzi məşhur hədislərə əsasən, həmin quşlar müxtəlif cəhətlərdən bir-birindən çox fərqlənən quşlar tovuzquşu, xoruz, göyərçin və qarğa olub. Bəziləri həmin quşları insanların müxtəlif ruhiyyə və sifətlərinin təcəssümü hesab ediblər.

Tovuzquşu lovğalıq, gözəllik və təkəbbür, xoruz güclü cinsi istək, göyərçin bihudə, boş və mənasız işlər, qarğa isə uzun-uzadı arzular simvoludur.

3\. Dağların sayı.

Həzrət İbrahimin (ə) quşların bədən üzvlərinin hissələrini neçə dağın başına qoyması Quranda aydın şəkildə qeyd edilməyib. Lakin Əhli-beytdən (ə) nəql edilmiş hədislərdə onların sayının on olması qeyd edilir. Buna görə də hədislərdə deyilir ki, əgər kimsə malının bir hissəsinin hansısa bir işə sərf edilməsini vəsiyyət etsə, lakin onun miqdarını müəyyənləşdirməsə, malın onda birinin sərf edilməsi yetərlidir.

4\. Hadisənin baş vermə vaxtı.

Görəsən, bu hadisə nə vaxt baş verib? Həzrət İbrahim (ə) Babildǝ olanda, yoxsa Şama gəldikdən sonra?

Çox ehtimal ki, bu hadisə o, Şama gəldikdən sonra baş verib. Çünki Babildə dağ yoxdur.

5\. Məadın cismani olması.

Qurani-Kərimdə Qiyamət barəsindəki ayələrin çoxu mǝadın cismani olmasının izah və şərhidir. Ümumiyyətlə, məad ayələri ilə tanışlığı olan şəxslər onun Quranda yalnız cismani şəkildə təqdim edildiyini bilirlər. Yəni Qiyamətdə həm bədən, həm də ruh qaytarılacaq. Buna görə də Quranda onun barəsində “ölülərin dirildilməsi” ifadəsi işlədilib. Əgər Qiyamət yalnız ruha aid olsaydı, onda "diriltmək" ifadəsinin işlədilməsi mənasız olardı.

Sözügedən ayədə də aydın şəkildə bədənin hissələrinin geri qaytarı- lmasından danışılır və Həzrət İbrahim (ə) onun bariz nümunəsini görür.

6\. "Yeyən və yeyilən” müəmması.

Həzrət İbrahimin (ə) ölülərin dirilməsini əyani müşahidə etmək istəyini irəli sürməsinə səbəb olan hadisə (heyvan leşinin dəniz kənarına düşməsi və həm dəniz, həm də quru heyvanlarının onu yeməsi) barədə verilən izahdan belə məlum olur ki, onun belə bir istək irəli sürməsinə zehnində yaranan "bədəni başqa heyvanların bədəninə çevrilən heyvan əvvəlki halına necə qayıdacaq?" sualı olub. Bu məsələ ǝqaid elmində "yeyən və yeyilən müəmması" adlanır.

Yəni Allah-taala Qiyamətdə insanı həmin bu maddi bədən il dirildəcək və onun həm cismi, həm də ruhu əvvəlki halına qayıdacaq.

Belə olan halda, qarşıya bu sual çıxır ki, əgər insanın bədəni torpağa, sonra ağacların kökü vasitəsi ilə sovrulub ağacın bir hissəsinə və ya meyvəyə çevrilsə, bir başqa insan həmin meyvəni yesə və o, həmin insanın bədəninin bir parçasına çevrilsə, yaxud aclıq dövründə bir insan başqa bir insanın ətini yesǝ, Qiyamət günü yeyilmiş həmin hissə onların hansının bədəninin bir parçası olaraq qayıdacaq?

Əgər o, birincinin bədəninin bir hissəsi olsa, ikincinin bədəni naqis qalacaq və əgər ikincinin bədəninin bir hissəsi olaraq qalsa, birincinin bədəni naqis qalacaq və ya məhv olacaq.

Filosof və ǝqaid alimləri tərəfindən bu irada müxtəlif cavablar verilib və burada onların hamısı barədə danışmağa lüzum yoxdur.

Bu irada qaneedici cavab tapa bilməyən bəzi alimlər məadın cismani olması barəsindəki ayələri başqa cür yozublar və insanın şəxsiyyətinin yalnız ruh və mənəvi sifətlərdən ibarət olduğunu deyiblər. Halbuki nə insanın şəxsiyyəti onun ruhundan asılıdır, nə də məadın cismani olması barəsindəki ayələri başqa cür yozmaq mümkündür. Öncə də qeyd etdiyimiz kimi, ayələr açıq-aydın məadın cismani olmasına dəlalət edirlər.

Bəziləri də zahirdə cismani, lakin məadın ruhi olmasından elə də fərqlənməyən bir məad forması fikirləşiblər. Halbuki Quran ayələrini nəzərə aldıqda ortaya müasir elm ilə də tam uyğun gələn aydın bir yol çıxır. Onu izah etmək üçün bir neçə müqəddiməyə ehtiyac var:

1-İnsanın bədən üzvləri doğulandan ölənə kimi dəfələrlə dəyişir və hətta beyin hüceyrələri say baxımından dəyişməsə də, hissələri baxımından dəyişir. Çünki onlar bir tərəfdən qidalanır, digər tərəfdən də enerji sərf edir və bu, onların zaman keçdikcə tədricən tam dəyişməsinə səbəb olur. Bir sözlə, on ildən az bir müddət ərzində insan bədəninin əvvəlki zərrəciklərindən, demək olar ki, heç biri qalmır.

Lakin əvvəlki zərrəciklər məhv olmaq astanasında olarkən özlərinin bütün xüsusiyyətlərini yeni hüceyrələrə ötürürlər. Buna görə də insanın rǝng, görkəm, qiyafə və digər fiziki xüsusiyyətləri zamanın keçməsinə baxmayaraq, sabit qalır. Bunun səbəbi həmin xüsusiyyətlərin yeni hüceyrələrə ötürülməsidir. (Diqqət edin!)

Buna görə də öldükdən sonra torpağa çevrilən hər bir insanın son bədən üzvləri onun ömür boyu qazandığı xüsusiyyətlərin hamısına malik olur və o, insan cisminin canlı tarixidir.

2-İnsanın əsas şəxsiyyəti ruhdan ibarət olsa da, ruh cisimlə birlikdə inkişaf edərək kamilləşir və onların hər ikisi bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir. İki cisim bir-birinin tam oxşarı olmadığı kimi, iki ruh da bir-birinin tam oxşarı deyil.

Bu səbəbdən heç bir ruh birlikdə olub inkişaf etdiyi və kamilləşdiyi cisimsiz tam və geniş fəaliyyət göstərə bilməz. Buna görə də Qiyamət günü insanın əvvəlki cismi qayıtmalıdır ki, ruh ona birləşərək yenidən daha yüksək mərhələdə öz faliyyətini davam etdirsin və gördüyü işlərin nəticəsindən bəhrələnsin.

3-İnsan bədəninin hər bir zərrəciyi onun bütün fiziki xüsusiyyətlərinə malik olur. Yəni biz bədəndə olan hüceyrələrdən hər hansı birini kamil insan şəklinə düşəcək şəkildə yetişdirə bilsək, həmin insan bu hüceyrənin götürüldüyü şəxsin bütün xüsusiyyətlərinə malik olacaq. (Diqqət edin!)

Məgər insan yaradıldığı ilk gün onun hüceyrəsinin sayı birdən artıq olub?! Əvvəldə sperma hüceyrəsi onun bütün xüsusiyyətlərini ehtiva edib və o, tədricən bölünərək iki hüceyrəyə, iki hüceyrə dörd hüceyrəyə çevrilib və beləcə, insan bədəninin bütün hüceyrələri yaranıb. Buna görə də insan bədənində olan hüceyrələrin hər biri həmin ilk hüceyrənin bir qoludur. Əgər onun bənzərini yetişdirmək mümkün olsa, bütün cəhətlərdən ona bənzər və onun bütün sifətlərinə malik bir insan yaranacaq.

İndi qeyd edilən üç müqəddiməni nəzərə alıb həmin irada cavab verǝk:

Quran ayələri Qiyamət günü insanın öləndə bədənində olan son zərrəciklərlə gələcəyini aydın şəkildə bəyan edir. Buna görə də başqa insan onunla qidalanmış olsa belə, həmin hissələr qidalanmış şəxsin bədənindən çıxardılıb əsl sahibinə qaytarılacaq. Sadəcə, burada bir məsələ var və o, ikinci bədəndə naqisliyin yaranmasıdır. Daha dəqiq desək, onda naqislik deyil, kiçilmə yaranacaq. Çünki birincinin bədəninin hissələri ikincinin bədənində yayılmışdı və həmin hissələr ondan alındıqda ikinci bədən həmin qədər kiçiləcək. Məsələn, altmış kiloqramlıq bir şəxs çəkisinin başqasına məxsus qırx kiloqramını itirəcək və onun bir uşaq bədəni qədər bədəni qalacaq.

Görəsən, burada hər hansı bir problem yarana bilərmi? Şübhəsiz, xeyr! Çünki bu kiçik bədən ikinci şəxsin istisnasız bütün xüsusiyyətlərinə malik olacaq, Qiyamət günü əvvəl kiçik olub sonra böyüyən uşaq kimi böyüyəcək və Məhşərə kamil insan kimi gələcək. Qiyamətdə belə bir inkişafın baş verməsinin mümkünlüyünü nə dini mətnlər, nə də ağıl inkar edir.

Görəsən, Qiyamətdə bu inkişaf tədrici baş verəcək, yoxsa qəfildən? Əslində, bu bizə məlum olmayan məsələdir. Lakin onların hansının olmasından asılı olmayaraq, heç bir problem yaranmır və məsələ öz həllini tapır.

Burada yalnız bir sual qalır: Əgər bir insanın bədəni bütünlüklə başqa insanın bədənindən ibarət olsa, onda necə olacaq?

Bu sualın da cavabı aydındır. Çünki belə bir şeyin baş verməsi qeyri-mümkündür. Çünki "yeyən və yeyilən müəmması”nda fərziyyə əvvəl bir bədənin mövcud olub sonra başqasından qidalanması və inkişaf etməsi üzərində qurulub. Belə olan halda, ikinci bədənin bütünlüklə birinci bədəndən ibarət olması necə baş verə bilər?! Gərək, əvvəl bir bədən fərz edilsin, sonra onun başqasının bədənindən qidalanması deyilsin. Buna görə də başqasının bədəni onun bədəninin hamısı deyil, yalnız bir hissəsi ola bilər. (Diqqət edin!)

Deyilənlərdən bu nəticəyə gəlirik ki, məadın cismani baş verməsinin heç bir eybi yoxdur və aşkar şəkildə buna dəlalət edən ayələrin başqa cür yozulmasına ehtiyac qalmır.