Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 141
Bəqərə surəsi, 267-ci ayə
Bəqərə surəsi, 267-ci ayə
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ .٢٦٧
Ayənin tərcüməsi
267\. Ey iman gətirənlər! Qazandığınız və sizin üçün torpaqdan çıxardığımız şeylərin (mədənlər, ağac və bitkilərin) yaxşılarından (Allah yolunda) sərf edin! Allah yolunda vermək üçün özünüzün ancaq göz yumaraq və ikrahla qəbul etdiyiniz pis, yaramaz şeylərə üz tutmayın! Bilin ki, Allahın heç bir şeyə ehtiyacı yoxdur və O, şükür (tərif) ediləndir!
Ayənin nazilolma səbəbi.
İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş hədisə əsasən, bu ayə cahiliyyət dövründə sələmçiliklə sərvət toplamış və onu Allah yolunda xərcləyən bir dəstə barəsində nazil olub. Allah-taala onları bu işdən çəkindirərək Onun yolunda pak və halal maldan xərcləmələrini buyurub.
"Məcməül-bəyan" kitabında bu hədisdən sonra İmam Əlidən (ə) belə nəql edilib: "Bu ayə Allah yolunda bir şey verərkən yaxşı xurmalara quru, əti az və keyfiyyətsiz xurmaları qarışdırıb verən kəslər barəsində nazil olub və onları həmin işdən çəkindirib".
Bu iki nazilolma səbəbi arasında heç bir ziddiyyət yoxdur. Ola bilər ki, o, həmin dəstələrin hər ikisi barəsində nazil olub və onların birində mənəvi paklıq, digərində isə maddi və zahiri keyfiyyət nəzərdə tutulur.
"Bəqərə" surəsinin 275-ci ayəsinə əsasən, cahiliyyət dövründə sələmçiliklə mal qazanmış və ayə nazil olduqdan sonra sələm yeməkdən çəkinən şəxslərə əvvəl qazandıqları mallar haram olmayıb. Yani həmin hökm keçmişə şamil edilməyib. Lakin bu mal halal olsa da, başqa mallardan fərqlidir və bəyənilməyən yollarla əldə edilən mallara bənzəyir.
Ayənin təfsiri.
Allah yolunda hansı maldan verilməlidir?
Əvvəlki ayələrdə Allah yolunda mal xərcləməyin faydaları, mal xərcləyən şəxslərin xüsusiyyətləri, bu insani əməlin “çirklənməsinə” və onun mükafatının puç olmasına səbəb olan əməllər barədə məlumat verildi. Həmin silsilənin yeddinci ayəsi olan bu ayədə Allah yolunda verilməli olan malın necə olmasından danışılır.
Əvvəlcə buyurur: "Ey iman gətirənlər! Qazandığınız və sizin üçün torpaqdan çıxardığımız şeylərin (mədənlər, ağac və bitkilərin) yaxşılarından (Allah yolunda) sərf edin!"
"Qazandığınız” sözü ticarət yolu ilə əldə edilən gəlirlərə, “sizin üçün torpaqdan çıxardığımız şeylər” ifadəsi isə kənd təsərrüfatı və əkinçilik, həmçinin yeraltı sərvətlərdən əldə edilən qazanclara işarədir. Buna görə də o, müxtəlif gəlir növlərinə şamil olur. Çünki insanın malik olduğu malın qaynağı torpaq və onda olan digər mənbələrdir, hətta sənaye, heyvandarlıq və sairə də torpaqdan qaynaqlanır.
Onların mənbələrini sizin ixtiyarınıza Allah qoyub və buna görə də onların yaxşı və seçmələrindən Allah yolunda xərcləyərkən xəsislik etməməlisiniz.
Sonra daha çox təkid edərək buyurur: “Allah yolunda vermək üçün özünüzün ancaq göz yumaraq və ikrahla qəbul etdiyiniz pis, yaramaz şeylərə üz tutmayın!”
Bəzi şəxslər Allah yolunda dəyərsiz və öz istifadələrinə yaramayan şeylərdən ianə verirlər. Bu cür ianələrin yoxsullara elə də xeyri olmur. Bu həm də yoxsullara qarşı bir növ təhqir və hörmətsizlikdir və onu verən şəxsin mənəvi tərbiyə və ruhi yetkinliyinə də səbəb olmur. Bu cümlə aydın şəkildə insanları bu işdən çəkindirir və onu incə bir dəlil ilə əsaslandırır. Buyurur ki, siz özünüz o cür malları qəbul etməyə razı olmur, onları ikrahla və naçarlıqdan qəbul edirsiniz. Belə olan halda, nə üçün öz müsəlman qardaşınız, hətta yolunda ianə verdiyiniz və hər şeyinizin mənbəyi olan Allah barəsində belə işə razı olursunuz?!
Əslində, ayə Allah yolunda verilən ianənin tərəflərindən birinin ehtiyacı olan möminlər, digərinin isə Allah olduğuna işarə edir. Buna görə də vermək üçün dəyərsiz mal seçilərsə, bu, bir tərəfdən möhtac möminlərə qarşı təhqir – çünki ola bilər onlar kasıb olsalar da, iman və insanlıq baxımından yüksək məqam sahibi olsunlar və bundan incisinlər - digər tərəfdən Allahın uca məqamına qarşı ədəbsizlikdir.
"Fikrinə düşməyin" ifadəsi bu məqama işarə ola bilər ki, əgər Allah yolunda verdiyiniz malın içində özünüz də bilmədən keyfiyyətsiz şey olarsa, bunun eybi yoxdur və ayə ona aid deyil. Ayənin məqsədi həmin işin qəsdən görüldüyü hallardır.
Ayədəki "paklarından" sözü həm zahiri paklığa və istifadəyə yararlı olan şeylərə, həm də mənəvi cəhətdən pak – şübhəli və haram olmayan mallara şamil olur. Çünki imanlı şəxslər bunların hamısını qəbul etməkdən imtina edir. "Ancaq göz yumaraq və ikrahla" ifadəsi onların hamısına şamil olur. Bəzi təfsirçilərin onu bu iki şeyin ancaq birində məhdudlaşdırması elə də düz görünmür.
Buna bənzər məna "Ali-İmran" surəsinin 92-ci ayəsində də qeyd edilib. Orada belə buyurulur:
"Sevdiyiniz şeylərdən (Allah yolunda) sərf etməyincə xeyrǝ çatmazsınız".
Bu ayə daha çox Allah yolunda mal sərf etməyin mənəvi cəhətlǝrini nəzərdə tutur.
Ayənin sonunda buyurur: “Bilin ki, Allahın heç bir şeyə ehtiyacı yoxdur və O, şükür (tərif) ediləndir”.
Yəni Allahın sizin Onun yolunda mal xərcləməyinizə nəinki ehtiyacı yoxdur, əksinə O, hər cəhətdən ehtiyacsızdır, bütün nemətləri sizin ixtiyarınıza verən Odur. Buna görə də O, şükür və tərifə layiqdir. Bəziləri ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (həmid) sözünün qrammatik cəhətdən “məchul növ feili sifət” (şükür və tərif edilən) deyil, "məlum növ feli sifət" (şükür və tərif edən) mənasında olduğunu deyiblər. Yəni O, sizin Onun yolunda mal xərcləməyinizdən ehtiyacsız olsa da, xərclədiyiniz pak mallara görə sizi tərifləyir.
İncəlik:
Allaha yaxşı mallarla yaxınlaşmaq.
Moka Allah yolunda verilən ianə, şübhəsiz, Ona yaxınlaşmaq məqsədi daşıyır. İnsanlar hökmdar və böyük şəxsiyyətlərə yaxınlaşmaq istədikdə onlara hədiyyə olaraq ən yaxşı mallarını aparırlar. Halbuki onlar da həmin insanların özü kimi zəif şəxslərdir.
Belə olan halda, insan dəyərsiz və istifadəyə yararsız mallarla bütün varlıq aləminin sahibi olan əzəmətli Allaha necə yaxınlaşa bilər?! Vacib zəkat və qurbanlıqda keyfiyyətsiz və nöqsanı olan maldan istifadə etməyin qadağan edilməsi də bu cəhətdəndir. Gərək müsəlmanlar arasında Quranın bu təlimi geniş yayılsın və onlar Allah yolunda ianə verərkən ən yaxşı maldan istifadə etsinlər.
