Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 143
Bəqərə surəsi, 269-cu ayə
Bəqərə surəsi, 269-cu ayə
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ .٢٦٩
Ayənin tərcüməsi
269\. (Allah) istədiyi (layiq gördüyü) şəxsə hikmət (elm, mərifət, müdriklik) bəxş edir. Hikmət bəxş edilmiş şəxsə çoxlu xeyir bəxş edilmişdir. Bunu yalnız ağıl sahibləri anar!
Ayənin təfsiri.
Ən üstün ilahi nemətlər.
Əvvəlki ayələrdə Allah yolunda mal xərcləyərkən şeytanın yoxsulluq barəsindəki vəsvəsələrinin insanı bir tərəfə, Allahın bağışlanma və bərəkət vədinin isə başqa tərəfə çəkməsindən danışıldıqdan sonra sözügedən ayədə hikmət, idrak və elmdən söz açılır. Çünki bu ilahi və şeytani cazibələri bir-birindən ancaq hikmət fərqləndirə, insanı Allahın bağışlanma və bərəkət meydanına sövq edə, yoxsulluqdan qorxma vəsvəsələrindən xilas edə bilər.
Başqa ifadə ilə desək, Allah-taala bəzi insanlara paklıqlarına və nəfsləri ilə mübarizə apardıqlarına görə elm və bəsirət verir və o, həmin elm və bəsirət sayəsində ilahi itaətin xeyir və müsbət təsirlərini, o cümlədən Allah yolunda mal xərcləməyin cəmiyyətdəki həyati rolunu dərk edir, onunla şeytani vəsvəsələr arasında fərq qoyur.
Buyurur: “(Allah) istədiyi (layiq gördüyü) şəxsə hikmət (elm, mərifət, müdriklik) bəxş edir".
“Hikmət”in mənası barədə "varlıq aləminin sirlərinin dərk edilməsi”, "Quran həqiqətlərini bilmək", "həm söz, həm də əməldə həqiqətə qovuşmaq", "Allahı tanımaq və dərk etmək”, “şeytani vəsvəsələri ilahi ilhamlardan ayıran ilahi nur" və sairə kimi çoxlu nəzərlər irəli sürülüb. Lakin hikmətin mənası daha genişdir və o, qeyd edilən mənaların hamısını, hətta nübuvvəti də ehtiva edir. O, bir növ elm və agahlıqdır. Əslində (hikmət) sözünün kökü (həkm) sözüdür və onun mənası “mane olmaq, qadağan etməkdir. Elm, bilik və tədbirlilik insanın səhv işlər görməsinə mane olduğu üçün o, "hikmət" adlandırılıb.
"İstədiyi şəxsə" ifadəsində məqsəd Allahın heç bir səbəb olmadan elm və hikməti kiməsə verməsi deyil. Allahın istəyi də hər yerdə insanların ləyaqəti ilə müşayiət edilir. Yəni Allah kimi layiq görsə, onu insana həyat bəxş edən bu saf çeşmədən sirab edir. Daha sonra buyurur: “Hikmət bəxş edilmiş şəxsə çoxlu xeyir bəxş edilmişdir".
Müdrik şəxslərdən birinin dediyi kimi: “Ağıl verdiyin kəsə nə verməmisən?! Ağıl vermədiyin kəsə nə vermisən?!"
Hikməti verən Allah olsa da, ayənin orijinalında Onun adı çəkilməyib, sadəcə, belə buyurub: "Hikmət bəxş edilmiş şəxsə çoxlu xeyir bəxş edilmişdir". Sanki bu ifadə elm və hikmətin zatən yaxşı olmasına, haradan və kim tərəfindən olmasının onun yaxşılığına təsir etməməsinə işarədir.
Ayədə hikmət verilmiş şəxsə "mütləq xeyir" deyil, “çoxlu xeyir” verilməsi qeyd edilib. Çünki mütləq xoşbəxtlik və xeyir yalnız elmdə deyil, elm onun mühüm amillərindən yalnız biridir.
Ayənin sonunda buyurur: "Bunu yalnız ağıl sahibləri anar!”.
Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (təzəkkür) sözünün mənası “anmaq”, elm və məlumatları ruhda qoruyub saxlamaqdır. (ǝlbab) sözü (lubb) sözünün cəmidir və onun mənası “beyin”dir. Hər bir şeyin beyni onun ən yaxşı və əsas hissəsi olduğu üçün “ağıl”a "lubb" deyirlər.
Bu cümlənin mənası belə olur: Bu həqiqətləri yalnız ağıl sahibləri qoruyar, yada salar və ondan bəhrələnər. Dəlilərdən başqa insanların hamısının ağlının olmasına baxmayaraq, onların hamısına "ağıl sahibləri" deyilmir. Onda məqsəd ağlını işlədən və bu nurlu çırağın işığında həyat və xoşbəxtlik yolunu tapanlardır.
Bu bəhsi müsəlman alimlərdən birinin sözü ilə yekunlaşdırırıq (ehtimala görə, o da bunu Həzrət Peyğəmbərdən (s) eşidib): "Bəzən Allah-taala yer üzü əhalisinə əzab vermək və onları cəzalandırmaq istəyir, lakin bir müəllimin uşaqlara hikmət öyrətdiyini eşitdikdə bu əmələ görə əzabı onlardan uzaqlaşdırır"."
