Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 270-271-ci ayələr

وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ .٢٧٠

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ .٢٧١

Ayələrin tərcüməsi

270\. Allah (Onun yolunda) xərclədiyiniz və ya (Onun yolunda xərclənilməsini) nəzir etdiyiniz hər şeyi bilir və zülm edənlərin heç bir köməkçisi yoxdur!

271\. Əgər sədəqələri aşkarda versəniz, yaxşıdır. Amma onu yoxsullara gizlində verməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır və günahlarınızın bir qismini örtər. (Allah yolunda bağışladığınıza görə bağışlanacaqsınız.) Allah tutduğunuz hər bir işdən xəbərdardır!

Ayələrin təfsiri.

Allah yolunda mal xərcləməyin formaları.

Allah yolunda mal xərcləmək və bağışlamaqdan, bu iş üçün ən yaxşı malın seçilməsindən və həmin vaxt ədəb və ixlas qaydalarına riayət edilməsindən bəhs edən əvvəlki ayələrin davamı olaraq bu iki ayədə həmin ianələrin necəliyi və Allahın ondan xəbərdar olmasından danışılır.

Birinci ayədə buyurur: "Allah (Onun yolunda) xərclədiyiniz və ya (Onun yolunda xərclənilməsini) nəzir etdiyiniz hər şeyi bilir”.

İstər az olsun, istər çox, istər yaxşı olsun, istər pis, istər halal yolla əldə edilmiş olsun, istər haram, istər ixlasla yerinə yetirilmiş olsun, istər riyakarlıqla, istər minnət və incitməklə müşayiət olunsun, istər minnətsiz və narahatlıq olmadan, istər Allahın Onun yolunda xərclənməsi göstərişi verdiyi mallardan olsun, istər şəxsin nəzir vasitəsi ilə özünə vacib etdiklərindən, xülasə, necə olmasından asılı olmayaraq, Allah- taala onun bütün xırdalıqlarından xəbərdardır və hər birinin özünə uyğun əvəzini verəcək.

Ayənin sonunda buyurur: “Və zülm edənlərin heç bir köməkçisi yoxdur”.

Buradakı “zülm edənlər” ifadəsi xəsis sərvət sahiblərinə, riyakar ianə verənlərə, minnət qoyanlara və camaatı incidənlərə işarədir. Allah onlara kömək etməyəcək, ianələri nə dünyada, nə də axirətdə onların dadına çatacaq. Və ya onda məqsəd imkansız və yoxsullara kömək etməyi tərk etməklə həm yoxsullara, həm cəmiyyətə, həm də özlərinə zülm edənlərdir. Yaxud da məqsəd ianələri lazımi və düzgün yerə sərf etməyənlərdir. Çünki zülm geniş mənada hər hansı bir işin öz yerində yerinə yetirilməməsindən ibarətdir. Bu üç məna arasında ziddiyyət olmadığı üçün ayənin mənası onların üçünü də ehtiva edə bilər.

Onların nə dünyada köməkçi və yardımçıları, nə də Qiyamətdə şəfaətçiləri vardır. Bu, zülmün bütün formalarının xüsusiyyətidir.

Həmçinin bu ayədən nəzirin dini baxımdan qanuni olması və ona əməl etməyin zəruriliyi məlum olur. O, İslamdan əvvəl də mövcud olmuş əməllərdəndir və İslam onu təsdiqləyib.

İkinci ayədə Allah yolunda mal xərcləmək və sədəqənin aşkar və gizlilik baxımından necə olması barədə danışılıb. Buyurur: “Əgər sədəqələri aşkarda versəniz, yaxşıdır. Amma onu yoxsullara gizlində verməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır və günahlarınızın bir qismini örtər (onun sayəsində bağışlanacaqsınız). Allah tutduğunuz hər bir işdən xəbərdardır”.

İncəliklər:

1\. Aşkar və gizli sədəqə.

Allah yolunda verilən aşkar və gizli sədəqənin hər birinin öz xeyri və müsbət cəhəti var. Çünki insanın sədəqəni aşkar şəkildə verməsi insanları bu cür xeyir işlərə təşviq etməkdən əlavə, onun vacib vəzifəni yerinə yetirməməsi barəsindəki ittihamları da aradan qaldırır.

Əgər həmin sədəqə müstəhəb olarsa, bir növ əməli təbliğat sayılır və insanları xeyir işlərə, imkansızlara dəstək olmağa, ictimai xeyriyyəçilik işlərinə həvəsləndirir.

Əgər Allah yolunda verilən mal gizli olarsa, şübhəsiz, onun riyakarlıq və özünü göstərmək təhlükəsi az, ixlası daha çox olar. Xüsusən də, əgər o, imkansızlara yardımdırsa, onların abır-həyasının qorunmasına səbəb olur. Buna görə də sözügedən ayədə onların hər ikisinin öz yerində gözəl olması buyurulur.

Bəzi təfsirçilər bu göstərişin yalnız müstəhəb sədəqələrə aid olduğunu, zəkat və sair vacib sədəqələrin isə aşkar verilməsinin daha yaxşı olduğunu qeyd ediblər.

Lakin bu iki göstərişin (sədəqənin gizli və ya aşkar verilməsi göstərişlərinin) heç biri ümumi xarakter daşımır və yerindən asılı olaraq dəyişir. Belə ki onun təşviqat təsirinin çox olduğu və ixlasa ziyan vurmadığı hallarda aşkar yerinə yetirilməsi daha yaxşıdır. Lakin qarşı tərəfin hörmətli şəxs olduğu və onun abırının qorunması vacib olduğu hallarda həmin kömək gizli yerinə yetirilməlidir. Həmçinin riyakarlıq və ixlasın itirilməsi təhlükəsi olduğu halda onun gizli verilməsi daha yaxşıdır.

Hədislərin bəzisində vacib sədəqələrin aşkar, müstəhəb sədəqələrin isə gizli verilməsinin daha yaxşı olması qeyd edilib.

İmam Sadiqdən (ə) belə nəql edilib: “Vacib zəkatı maldan aşkar şəkildə ayırın və aşkar şəkildə verin. Amma müstəhəb ianələrin gizli olması daha yaxşıdır”.

Bu hədislər yuxarıda qeyd etdiklərimizlə ziddiyyət təşkil etmir. Çünki vacib əməllərin riyakarlıqla yerinə yetirilməsi az təsadüf olunan haldır. Çünki vacib hər kəsin yerinə yetirmək məcburiyyətində olduğu vəzifədir. O, bir növ hamının ödəmək məsuliyyəti daşıdığı vergi kimidir. Buna görə də onun aşkar yerinə yetirilməsi daha yaxşıdır. Amma müstəhəb sədəqələr vacib olmadığı üçün onun aşkar yerinə yetirilməsi ixlasa ziyan vura bilər və onun gizli yerinə yetirilməsi daha münasibdir.

2\. Sədəqə və günahların bağışlanması.

“Və günahlarınızın bir qismini örtər” cümləsindən Allah yolunda sədəqə verməyin günahların bağışlanmasına böyük təsiri olduğu məlum olur. Çünki ayədə sədəqə vermək göstərişindən sonra buyurur: "Və günahlarınızın bir qismini örtər".

Əlbəttə, bu cümlənin mənası kiçik bir sədəqəyə görə bütün günahların bağışlanması deyil. Ayənin ərəbcə orijinalında hər hansı bir şeyin bir hissəsi mənası ifadə edən (min) önqoşmasının işlədilməsindən belə məlum olur ki, sədəqə günahların bir hissəsinin üstünü örtür. Və həmin bir hissənin nə qədər olması sədəqənin miqdarından və şəxsin ixlasından asılıdır.

Sədəqənin günahın bağışlanmasına səbəb olması barədə həm Əhli-beytdən (ə), həm də əhli-sünnədən çoxlu hədislər nəql edilib. O cümlədən hədislərin birində belə deyilir: “Gizli sədəqə su odu söndürdüyü kimi, insanın günahını yox edər və Allahın qəzəbini yatırar”.

"Allah-taala Onun kölgəsindən başqa bir kölgənin olmayacağı gün yeddi nəfəri Öz kölgəsinə daxil edər:

Ədalətli başçını;

Rəbbinə bəndəliklə böyüyüb boya-başa çatan gənci;

Qəlbi məscidə bağlı olan – yenidən ora qayıtmaq istəyən şəxsi;

Bir-birini Allaha xatir sevən məhəbbətlə bir yerə toplaşan və bir-birindən məhəbbətlə ayrılan kəsləri;

Gözəl və yüksək məqam sahibi olan qadının günaha dəvət etdiyi, lakin həmin dəvətə “mən Allahdan qorxuram” deyən şəxsi;

Gizli sədəqə verən - sağ əlinin verdiyindən sol əli xəbərdar olmayan şaxsi;

Təklikdə Allahı yada salan və gözündən bir damcı yaş axıdan şəxsi;

3\. Sədəqə və niyyətin paklığı.

Ayənin sonundakı “Allah tutduğunuz hər bir işdən xəbərdardır!" cümləsinin mənası budur ki, Allah sədəqələrinizdən – istər gizli olsun, istər aşkar xəbərdardır. Həmçinin O, sizin niyyətlərinizi – sədəqəni hansı məqsədlə aşkar və hansı məqsədlə gizli verdiyinizi də bilir.

Hər bir halda, Allah yolunda mal xərcləmək və sədəqə verməkdə mühüm olan şey niyyətin pak və əməlin ixlaslı olmasıdır. İnsanların onu bilib-bilməməsinin əhəmiyyəti yoxdur. Əsas məsələ Allahın bilməsidir. Çünki insanın əməlinin qarşılığını O verəcək və O həm gizlini, həm də aşkarı bilir.