Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 272-ci ayə

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ .٢٧٢

Ayənin tərcüməsi

272\. Onları doğru yola (məcburi şəkildə) yönəltmək sənin borcun deyil. (Buna görə də çıxılmaz vəziyyətdə qalıb İslamı qəbul etmələri üçün qeyri-müsəlmanlara edilən yaxşılığı tərk etmək düzgün deyil.) Allah kimi istərsə (layiq görərsə), onu doğru yola yönəldər. Allah yolunda sərf etdyiniz malın mənfəəti və etdiyiniz yaxşılıqlar özünüz üçündür. Malınızı yalnız Allahın razılığını qazanmaq üçün sərf edin. Allah yolunda etdiyiniz hər bir yaxşılığın mükafatı sizə tam şəkildə veriləcək və sizə əsla zülm edilməyəcək!

Ayənin nazilolma səbəbi.

"Məcməül-bəyan" təfsirində İbn Abbasdan belə nəql edilib: "Müsəlmanlar qeyri-müsəlmanlara ianə vermək istəmirdilər. Sözügedən ayə nazil oldu və onlara lazım olan zaman bu işi görmək icazəsi verdi".

Bu ayə barəsində birinci nazilolma səbəbinə bənzəyən başqa bir nazilolma səbəbi də nəql edilib. Onda belə deyilir: “Qəza ümrəsində Həzrət Peyğəmbərin (s) yanında Əsma adlı müsəlman bir qadın var idi. Həmin qadının ana və nənəsi onun yanına gəlib ondan kömək istədi. Onlar müşrik və bütpərəst olduqları üçün Əsma onlara kömək etməkdən imtina edərək belə dedi: “Gərək Həzrət Peyğəmbərdən (s) icazə alım. Çünki siz mənim dinimdə deyilsiniz”. Sonra o, Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gəlib icazə istədi və sözügedən ayə nazil oldu"!

Ayənin təfsiri.

Qeyri-müsəlmanlara ianə və insani yardım.

Əvvəlki ayələrdə Allah yolunda ianə vermək və mal xərcləmək barədə geniş danışıldı. Bu ayədə isə qeyri-müsəlmanlara ianə verməyin caiz olmasından danışılır. Yəni sıxıntı keçirib məcburiyyət qarşısında İslamı qəbul etmələri və doğru yola gəlmələri üçün qeyri-müsəlman yoxsullara ianə verilməsini tərk etmək olmaz.

Buyurur: "Onları doğru yola (məcburi şəkildə) yönəltmək sənin borcun deyil”.

Buna görə də İslamı qəbul etməyə məcbur etmək üçün qeyri- müsəlmanlara ianə verilməsini tərk etmək düzgün deyil. Bu söz Həzrət Peyğəmbərə (s) ünvanlansa da, bütün müsəlmanlara aiddir.

Sonra buyurur: "Allah kimi istərsə (layiq görərsə), onu doğru yola yönəldər”.

Bu xatırlamadan sonra Allah yolunda verilən ianələrin faydası barəsindəki mövzunu davam etdirərək buyurur: "Allah yolunda sərf etdyiniz malın mənfəəti və etdiyiniz yaxşılıqlar özünüz üçündür”.

"Malınızı yalnız Allahın razılığını qazanmaq üçün sərf edin".

Bu, zahirdə xəbər cümləsi olan “və ma tunfiqunə” cümləsini inkar mənasında götürdükdə olur. Yəni sizin Allah yolunda mal xərcləməyiniz yalnız Allaha xatir yerinə yetirildikdə faydalıdır.

Bu cümlənin xəbər mənasında olması ehtimalı da var. Yəni siz müsəlmanlar malınızı yalnız Allaha xatir və Onun razılığını qazanmaq üçün sərf edirsiniz.

Son cümlədə yenə də təkid edərək buyurur: "Allah yolunda etdiyiniz hər bir yaxşılığın mükafatı sizə tam şəkildə veriləcək və sizə əsla zülm edilməyəcək”.

Yəni ianələrinizdən az xeyir görəcəyinizi güman etməyin. Verdiyiniz ianələrin hamısı ona böyük ehtiyacınızın olduğu gün kamil şəkildə özünüzə qaytarılacaq. Buna görə də Allah yolunda mal xərcləyərkən səxavətli olun.

Həmçinin ayənin zahirində verilən ianənin savabının deyil, onun özünün qaytarılacağı deyilir. Bu da əməllərin təcəssümü üçün dəlil ola bilər. Biz öz yerində bu barədə geniş danışacağıq."

İncəliklər:

1\. İanə insani yardımdır.

Sözügedən ayə buyurur ki, Allahın bu dünyadakı bəxşiş və nemətləri (əqidə və dinindən asılı olmayaraq) bütün insanlara şamil olduğu kimi, möminlər də müstəhəb sədəqə və ianələr verərkən və yoxsulların ehtiyacını aradan qaldırarkən qeyri-müsəlmanların da vəziyyətini nəzərə almalıdırlar.

Əlbəttə, bu, qeyri-müsəlmanlara edilən kömək və yardımın sırf insani xarakter daşıdığı, küfrün güclənməsinə səbəb olmadığı, düşmənlərin planlarının həyata keçməsinə daha münasib şərait yaratmadığı, əksinə, onları İslamın humanist ruhu ilə tanış etdiyi hala aiddir.

2\. Hidayətin növləri.

İnsanların hidayət edilməsinin peyğəmbərə vacib olmamasının mənası onun insanları doğru yola dəvət etməməsi və təbliğat aparmaq məsuliyyəti daşımaması deyil. Çünki insanlara doğru yol göstərmək və təbliğat aparmaq peyğəmbərlərin ən əsas vəzifələrindəndir. Həmin cümlədə məqsəd onun insanlara təzyiq göstərmək və onları məcbur şəkildə doğru yola yönəltmək məsuliyyəti daşımamasıdır.

Görəsən, burada hidayət dedikdə "təkvini hidayət", yoxsa "təşri hidayət nəzərdə tutulur?" Çünki hidayətin müxtəlif növləri var:

a) Tǝkvini hidayət: "Təkvini hidayət" dedikdə Allahın dünyanın müxtəlif varlıqlarında – həm insanlarda və digər canlılarda, həm də cansız varlıqlarda onları təkamülə aparan bir sıra inkişaf və təkamül amilləri yaratması nəzərdə tutulur.

Rüşeymin ana bətnində inkişaf etməsi, bitki toxumlarının torpağın altında cücərməsi, Günəş sisteminə daxil olan müxtəlif planetlərin öz orbitində dövr etməsi və sairə "təkvini hidayət"in nümunələrindəndir. Bu hidayət Allaha məxsusdur və onun vasitəsi təbii və metafizik amillərdir.

Qurani-Kərim buyurur:

“Rəbbimiz hər bir varlığa mövcud olması üçün lazım olan hər bir şeyi verən, sonra da doğru yolu göstərəndir".

b) Təşrii hidayət: “Təşrii hidayət” deyildikdə insanların təlim- tərbiyə, faydalı qanunlar, ədalətli hökumət, öyüd-nəsihət və moizə ilə hidayət edilməsi nəzərdə tutulur.

Hidayətin bu növü peyğəmbərlər, imamlar, əməlisaleh bəndələr və ürəyiyanan tərbiyəçilər vasitəsi ilə həyata keçirilir və Quranda buna dəfələrlə işarə edilmişdir.

Qurani-Kərim buyurur:

“Bu, heç bir şəkk-şübhə olmayan, təqvalılara doğru yol göstərən əzəmətli bir kitabdır".

c) Vasitələrin tədarük görülməsi mənasında olan hidayət: Bəzən “Allahın müvəffəqiyyət əta etməsi" adlanan bu hidayət növü lazımı vasitələrin insanların ixtiyarında qoyulmasından ibarətdir ki, öz istəkləri ilə onlardan inkişaf etmək istiqamətində istifadə etsinlər. Məsələn, məktəb, məscid və təlim-tərbiyə mərkəzi tikmək, lazımi kitabların hazırlanması, ləyaqətli təbliğatçı və müəllimlərin yetişdirilməsi hidayətin bu növünə aiddir. Əslində, hidayətin bu növü təkvini hidayət ilə təşrii hidayət arasında yerləşir.

Quran buyurur:

"Yolumuzda (ixlasla) cihad edənləri mütləq Öz yolumuza yönəldəcəyik".

d) Nemət və mükafatlara doğru hidayət: Hidayətin bu növündə məqsəd ləyaqətli şəxsləri axirətdə yaxşı əməllərinin nəticələrindən bəhrələndirməkdir. Bu növ hidayət imanlı və dürüst insanlara aiddir. Qurani-Kərim Allah yolunda şəhid olmuş şəxslərin fədakarlıqlarını qeyd etdikdən sonra buyurur:

"Tezliklə onları doğru yola yönəldib vəziyyətlərini yaxşılaşdıracaq”.

Şübhəsiz, hidayətin bu növü onların axirətdə əməllərinin yaxşı nəticələrindən bəhrələnməsinə aiddir.

Əslində, hidayətin bu dörd növü bir həqiqətin bir-birinin ardınca gələn müxtəlif mərhələləridir. Çünki əvvəlcə insana “təkvini hidayət” üz tutur və Allah ağıl, düşüncə və digər qüvvələri onun ixtiyarında qoyur. (Tǝkvini hidayət).

Ondan sonra peyğəmbərlərin hidayət və yol göstərməsi gəlir və onlar insanları doğru yola dəvət edirlər. (Yol göstərmək və təbliğat mənasında olan hidayət.)

Daha sonra əməl mərhələsinə daxil olduqda Allahın əta etdiyi müvəffəqiyyət onun halına şamil olur və yollar onun üçün “hamarlaşdırılır". O, hidayətin üçüncü mərhələsini də belə qət edir. (Müvəffəqiyyət ǝta etmək mənasında olan hidayət.)

Sonda onlar axirətdə öz əməllərinin nəticəsindən bəhrələnirlər.

(Mükafatlara doğru hidayət və istiqamətləndirmə.)

Bu dörd növ hidayətin bir növü (yol göstərmək və təbliğat) peyğəmbər və imamların vacib vazifasidir. Onun "yolun haramlaş dırılması"ndan ibarət digər bir növü peyğəmbərlərin və imamların ilahi hökumət proqramlarının tərkib hissəsidir. Yerdə qalan digər növlər isə Allahın zatına məxsudur.

Buna görə də Quranda sözügedən ayədə olduğu kimi, harada peyğəmbərlərin hidayət etməsi inkar edilibsə, məqsəd hidayətin bu iki növü (yol göstərmək və təbliğat hidayəti ilə “yolun hamarlaşdırılması" və zəmin yaradılması hidayəti) deyil.

“Allah kimi istərsə (layiq görərsə), onu doğru yola yönəldər” cümləsində bu məsələ Allahın istəyi ilə şərtləndirilsə də, əslində, Allahın hidayəti əsassız və hikmətsiz deyil. Yəni Allah əbəs yerə birini hidayət edib digərini hidayətdən məhrum etmir. İnsanlar ondan bəhrələnə bilmək üçün əvvəlcə özləri hidayət olunmaq ləyaqəti əldə etməlidirlər. Sözügedən ayədən başqa bir həqiqət də aydın olur: Əgər riyadan, minnət qoymaqdan və qarşı tərəfi icitməkdən çəkinmək barəsindəki bu qədər təkiddən sonra yenə kimlərsə öz ianələrini bu çirkin şeylərlə kirlətsə, narahat olma, çünki sənin vəzifən yalnız hökmləri bəyan etmək və sağlam ictimai mühit yaratmaqdır; sən əsla onları bu işə məcbur etmək məsuliyyəti daşımırsan.

Bu təfsir öncə qeyd edilən təfsirlə də heç bir ziddiyyət təşkil etmir və ayədən bu mənaların hər ikisini çıxarmaq mümkündür.

3\. Allah yolunda ianə verməyin ianə verənlərin həyatına təsiri “Allah yolunda sərf etdyiniz malın mənfəəti və etdiyiniz yaxşılıqlar özünüz üçündür” cümləsinin mənası Allah yolunda xərclədiyiniz malın xeyrinin sizin özünüzə qayıtmasıdır. Bu cümlə ianə verənləri bu insani əmələ təşviq edir. İnsan gördüyü işin xeyrinin onun özünə qayıtdığını biləndə həmin işə daha çox maraq göstərir.

Verilən ianənin xeyrinin ianə verənə qayıtması dedikdə ilk baxışda ağıla onun axirət mükafatı və xeyri gəlir. Bu məna düz olsa da, verilən ianənin xeyrinin ancaq axirətə aid olmasını fikirləşmək düz deyil. Onun dünya xeyri də həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən onlara qayıdır.

Mənəvi cəhətdən o, ianə verən şəxsdə bağışlama, bəxşiş, fədakarlıq və insanpərvərlik ruhu formalaşdırır, onun mənəvi təkamülünə və şəxsiyyətinin formalaşmasına səbəb olur.

Maddi xeyrə gəldikdə isə cəmiyyətdə yoxsul və imkansız insan- ların mövcudluğu təhlükəli ictimai partlayışların – bəzən mülkiyyət hüququnu kökündən alt-üst edən və bütün sərvətləri “udub” məhv edən partlayışların baş verməsinə səbəb ola bilər.

İanə təbəqələr arasındakı fərqi azaldır və cəmiyyəti gözləyən təhlükələri dəf edir. İanə məhrum təbəqələrin qəzəb alovunu söndürür, onların intiqam və kinlərini yox edir. Buna görə də ianə vermək ictimai asayiş, iqtisadiyyatın sağlamlığı və digər maddi və mənəvi cəhətlərdən də onu verənlərin xeyrinədir.

4\. Ayədəki (vəchullah) ifadəsinin mənası nədir? Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (vəch) sözünün mənası “üz”dür və o, bəzən "zat" mənasında da işlədilir. Buna görə də (vəchullah) ifadəsinin mənası “Allahın zatı"dır. Gərək ianə verənlərin nəzəri Allahın pak zatında olsun. Deməli, bu və buna bənzər ayələrdə

(vəch) sözü bir növ təkid xarakteri daşıyır. Çünki “Allahın zatı üçün" deyildikdə o, daha çox "Allah üçün" mənasına təkid edir. Yəni niyyətiniz başqası üçün deyil, məhz Allah üçün olsun.

Bundan əlavə, insanın üzü onun zahirinin ən şərəfli yeridir. Çünki görmə və danışma orqanları onda yerləşir. Buna görə də (vəch) sözünün işlədilməsi məsələnin şərafət və əhəmiyyətini ifadə edir və burada da Allah barəsində məcazi olaraq işlədilib. Əslində, ondan bir növ ehtiram və əhəmiyyətlilik mənası başa düşülür. Yoxsa ki Allah nə cisimdir, nə də Onun üzü var.