Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 149
Bəqərə surəsi, 278-281-ci ayələr
Bəqərə surəsi, 278-281-ci ayələr
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ .٢٧٨
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ .٢٧٩
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ .٢٨٠
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ .٢٨١
Ayələrin tərcüməsi
278\. Ey iman gətirənlər! Əgər möminsinizsə, Allahdan qorxun və sələmdən qalan məbləğdən imtina edin!
279\. Əgər belə etməsəniz, bilin ki, Allah və Rəsulu sizinlə müharibə aparacaq. Yox, əgər tövbə etsəniz, sərmayəniz (mayanız) sizindir. Beləliklə, nə siz zülm edərsiniz, nə də sizə zülm olunar!
280\. Əgər sizə borcu olan şəxsin borcunu ödəməyə imkanı çatmazsa, ona vəziyyəti yaxşılaşıncaya qədər möhlət verin! (Əgər həqiqətən ödəməyə imkanı çatmırsa,) əgər (bu işin xeyrini) bilsəniz, Allaha görə bağışlamağınız daha yaxşıdır!”
281\. Allaha tərəf qaytarılacağınız gündən qorxun! (O gün) hər kəsə gördüyü əməlin əvəzi kamil şəkildə veriləcək və heç kəsə qarşı haqsızlıq edilməyəcək. (Çünki qarşılarına çıxanlar əməllərinin nəticələri olacaq.)
Ayələrin nazilolma səbəbi.
Əli İbn İbrahimin təfsirində belə nəql edilib: Sələm ayələri nazil olduqdan sonra Xalid ibn Valid adlı bir şəxs Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gələrək dedi: "Atamın Səqif tayfası ilə sələmli alveri olub və onlardan alacaqlarını almayıb. Vəsiyyət edib ki, onun malının hələ alınmamış xeyrinin bir hissəsini mən təhvil alım. Mən bu işi görə bilərəmmi?"
Həmin vaxt sözügedən ayələr nazil oldu və insanları qətiyyətlə bu işdən çəkindirdi.
Digər bir hədisdə Həzrət Peyğəmbərin (s) bu ayə nazil olduqdan sonra belə buyurması nəql edilib:
"Bilin! Cahiliyyət dövrünə aid bütün sələm alacaqlar unudulmalıdır. Mən ilk olaraq Abbas ibn Əbdülmüttəlibin sələm alacaqlarını yaddan çıxarıram".
Bu cümlədən Həzrət Peyğəmbərin (s) cahiliyyət dövrünə aid sələm alacaqlarını ləğv edərkən ilk olaraq öz qohumlarından başladığı aydın olur. O Həzrət (s) hamıdan əvvəl sələm çirkabına bulaşmış zəngin qohumlarından Abbas və onun kimi cahiliyyət dövrünün digər zənginlərinin sələm alacağını ləğv edib.
Həmçinin hədislərdə qeyd edilir ki, Həzrət Peyğəmbər (s) bu ayələr nazil olduqdan sonra Məkkə valisinə məşhur sələmçilərdən olan Ali-Müğeyrə tayfasının bu işdən əl çəkməyəcəyi təqdirdə, onlarla müharibə etməsi göstərişi verib.
Ayələrin təfsiri.
Sələm olduqca böyük günahdır!
Birinci ayədə Allah-taala imanlı şəxslərə xitab edərək sələmin haram olması məsələsinə daha çox təkid etmək üçün buyurur: “Ey iman gətirənlər! Əgər möminsinizsə, Allahdan qorxun və sələmdən qalan məbləğdən imtina edin!”
Maraqlıdır ki, bu ayə də Allaha iman məsələsi ilə başlayır və iman məsələsi ilə sona çatır. Əslində, bu, sələm yeməyin iman ruhu ilə ziddiyyət təşkil etməsinə təkiddir. Yəni onlar təqvalı olduqları və sələmdən olan alacaqlarından imtina etdikləri zaman iman əldə edirlər.
Burada məqsəd xəvaricin böyük günahlar barəsindəki nəzərində qeyd edildiyi kimi, sələm yeyənlərin kafir olması deyil. Sadəcə olaraq, sələm möhkəm və faydalı imanla bir araya sığmır.
Sonrakı ayədə bəyan tərzi dəyişir və əvvəlki ayələrdə olan nəsihətlərin ardınca sələm yeyənlərə qarşı sərt xəbərdarlıq edilir ki, əgər öz işinizi davam etdirsəniz və haqq-ədalət qarşısında təslim olmasanız, Peyğəmbər (s) müharibəyə əl atmaqla sizin qarşınızı almaq məcburiyyətində qalacaq. Buyurur: “Əgər belə etməsəniz, bilin ki, Allah və Rəsulu sizinlə müharibə aparacaq”.
Bu, “təcavüzkar dəstə ilə o, Allahın əmrinə qayıdanadək vuruşun” ayəsində qeyd edilən hökmə əsaslanan müharibədir.
Hədislərin birində belə nəql edilib: “İmam Sadiq (ə) bir şəxsin həyasızlıqla sələm yediyini və onu adını “liba” (bulama) qoymasını eşitdikdə belə buyurur: “Əgər əlim çatsa, onu öldürərəm”.
Əlbəttə, bu hədisdən qətl hökmünün sələmin haram olmasını inkar edənlərə aid edilməsi məlum olur.
Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (fəzənu) sözünün kökü (izn) sözüdür. Əgər o, (lam) hərfi ilə təsirli feil edilsə, onun mənası "icazə vermək", (ba) hərfi ilə təsirli feil olsa, mənası “bilmək” olur. Buna görə də “fə’zənu bihərbin minəllahi və rəsulihi" ifadəsinin mənası “bilin ki, Allah və Rəsulu sizinlə müharibə aparacaq"dır. Yəni bu cümlə Allah və Peyğəmbər tərəfindən sələm yeyən bu özbaşına dəstəyə qarşı müharibə xəbərdarlığıdır. Buna görə də bəzilərinin onu "Allaha qarşı müharibə elan edin" kimi tərcümə etmələri düz deyil.
Qeyd edilən ayədən belə məlum olur ki, İslam hökuməti zor tətbiq edərək sələmçiliyin qarşısını ala bilər. (Həmçinin ayənin ərəbcə orijinalında (hərb) sözünün qeyri-müəyyənlik halda gətirilməsi müharibənin əhəmiyyətinə dəlalət edir.)
Sonra buyurur: "Yox, əgər tövbə etsəniz, sərmayəniz (mayanız) sizindir. Beləliklə, nə siz zülm edərsiniz, nə də sizə zülm olunar!"
Yəni tövbə edib sələm yeməkdən əl çəksəniz, camaatın əlində olan sərmayələrinizi (qazancınızı yox) geri ala bilərsiniz. Bu, tam ədalətli bir qanundur. Çünki bu qanun həm sizin başqalarına zülm etməyinizin, həm də başqalarının sizə qarşı zülm etməsinin qarşısını alır. Belə olan halda, siz nə zalım, nə də məzlum olacaqsınız!
"Nə siz zülm edərsiniz, nə də sizə zülm olunar" cümləsi sələm yeyənlər barədə olsa da, əslində, o, İslamın geniş mənalı şüarlarındandır. İslam bununla demək istəyir ki, müsəlmanlar zülm etməkdən çəkindikləri kimi, zülmə boyun əyməkdən də çəkinməlidirlər. Zülmə boyun əyən olmasa, zalıma çox az rast gəlmək olar. Əgər müsəlmanlar öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün lazımi hazırlığa malik olsalar, heç kəs onlara zülm edə bilməz. Biz zalıma "zülm etmə!" deməmişdən əvvəl məzluma “zülmə boyun əymə” deməliyik.
Sonrakı ayədə buyurur: “Əgər sizə borcu olan şəxsin borcunu ödəməyə imkanı çatmazsa, ona vəziyyəti yaxşılaşıncaya qədər möhlət verin!"
Bu ayə borclu şəxslərin hüquqlarından birini bəyan edir. Əgər onlar öz borclarının (artığını deyil) əslini qaytara bilməsələr, cahiliyyət dövründə olduğu kimi, daha artıq borc yükləmək və təzyiq göstərmək əvəzinə onlara möhlət vermək lazımdır. Bu, bütün borclular barəsində ümumi bir qanundur.
Hətta İslam hüququnda qeyd edilib ki, insanların borclarına görə evlərini və zəruri məişət əşyalarını müsadirə etmək və əllərindən almaq olmaz. Alacağı olan şəxslər borcludan yalnız qeyd edilənlərdən əlavə şeyləri almaq haqqına malikdirlər. Bu, cəmiyyətin imkansız təbəqələrinin aşkar himayə edilməsidir.
Ayənin sonunda buyurur: “(Əgər həqiqətən ödəməyə imkanı çatmırsa,) əgər (bu işin xeyrini) bilsəniz, Allaha görə bağışlamağınız daha yaxşıdır”.
Bu, hüquq çərçivəsindən xaric, öncə qeyd edilən hüquqi bəhsi təkmilləşdirən əxlaqi və insani bir məsələdir. Quran buyurur ki, əgər borclu şəxslərin sıxıntı içində olduğu bu kimi hallarda borclarını bağışlasanız, bu, sizin üçün hər cəhətdən xeyirdir. O, kin və intiqam hissini səmimiyyətə çevirir və cəmiyyətin zəif üzvlərini yeni fəaliyyətə sövq edir. Bundan əlavə, o, Allah yolunda verilmiş sədəqə, ianə və axirət azuqəsi hesab olunur.
Sözügedən ayələrin sonuncusunda sərt bir xəbərdarlıqla sələm mövzusunu sona çatdıraraq buyurur: "Allaha tərəf qaytarılacağınız gündən qorxun!”
"(O gün) hər kəsə gördüyü əməlin əvəzi kamil şəkildə veriləcək".
“Və heç kəsə qarşı haqsızlıq edilməyəcək”.
Çünki onların qarşılarına çıxanlar öz əməllərinin nəticəsidir. Quran adətən İslamın hökmlərini və hökmlərin xırdalıqlarını bəyan etdikdən sonra deyilənlərə təkid üçün ümumi xəbərdarlıq edir ki, əvvəl qeyd edilən hökm və təlimlər onların beyninə və ruhuna nüfuz etsin.
Sözügedən ayə də insanların diqqətini Qiyamətə və pis əməl sahiblərinin cəzasına yönəldərək belə xəbərdarlıq edir: Qarşıda insanın bütün əməllərinin tam dəqiqliklə ona təqdim ediləcəyi bir gün var. Varlıq aləminin “arxiv”ində saxlanılan əməllərinin hamısı həmin gün ona təqdim ediləcək. Bu zaman o, həmin əməllərinin acı nəticəsindən vahiməyə düşəcək. O, onların özlərinin əkdiyi məhsuldur və onlara əsla zülm olunmayıb, özləri özlərinə zülm ediblər: “Heç kəsə qarşı haqsızlıq edilməyəcək”.
Həmçinin bu ayə insanın əməllərinin axirətdə təcəssüm etməsinin dəlillərindən biridir.
İncəliklər:
1\. Son nazil olan ayə.
“Əd-Durrul-mənsur" təfsirində bu ayənin İslam Peyğəmbərinə (s) nazil olmuş son ayə olması bir neçə yolla nəql edilib. Onun mənasını nəzərə aldıqda bu, mümkün ola bilər. "Bəqərə” surəsinin Həzrət Peyğəmbərə (s) nazil olan son surə olmaması bununla ziddiyyət təşkil etmir. Çünki bəzən sonradan nazil olan ayələr Həzrət Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə əvvəl nazil olmuş surələrdə yerləşdiriliblər.
2\. Sələmçiliyin ziyanları.
a) Sələmçilik cəmiyyətdə iqtisadi tarazlığı pozur və sərvətin cəmiyyətin bir hissəsində toplanmasına səbəb olur. Çünki onun sayəsində bir dəstə yalnız qazanc əldə edir, bütün iqtisadi ziyanlar isə başqa bir dəstənin üzərinə düşür. Əgər biz zəngin ölkələrlə yoxsul ölkələr arasındakı fasilənin gündən-günə artdığını eşidiriksə, bunun səbəblərindən biri budur və o, sonda qanlı müharibələrlə nəticələnir.
b) Sələmçilik qeyri-sağlam iqtisadi mübadilədir. O, insanlar arasındakı qarşılıqlı sevgi və əlaqələri süstləşdirir, qəlblərə kin və düşmənçilik toxumu səpir. Əslində, sələmçilik bu prinsip üzərində qurulub və sələm verən şəxs yalnız öz qazancını düşünür, borclunun zərər-ziyana uğramasını əsla nəzərə almır.
Həmin vaxt borclu şəxs sələm verən şəxsin pulu onu və başqalarını bədbəxt etmək üçün vasitəyə çevirdiyini başa düşür.
c) Sələm götürən şəxs ehtiyac üzündən sələmə razı olsa da, bu ədalətsizliyi heç vaxt unutmur, sələm verən şəxs tərəfindən daha çox təzyiqə məruz qaldıqda isə sələmçiyə lənət və nifrin edir, onun qanına susayır. O, canı bahasına əldə etdiyi qazancın sələmçinin cibinə "axmasının” şahidi olur və bu vaxt çoxsaylı cinayətlər baş verir. Borclu şəxs ya intihar edir, ya da sıxıntısı artdığı üçün sələm verəni faciəli şəkildə qətlə yetirir. Bəzən də bu, özünü ictimai böhran və inqilab şəklində büruzə verir.
Qarşılıqlı əməkdaşlıq və yardım bağlarının qırılması sələm verən və sələm alan xalq və ölkələr arasında da aydın müşahidə olunur. Öz sərvətlərinin sələm şəklində başqa xalqların cibinə “axdığını” görən xalqlar onlara kin, qəzəb və nifrətlə baxır, borc almağa məcbur olsalar da, münasib reaksiya verə biləcəkləri günü gözləyirlər.
Sələmçilik əxlaqi baxımdan borc alan şəxsin ruhuna olduqca mənfi təsir göstərir. O, qarşı tərəfə kin bəsləyir. Sələm fərd və xalqlar arasında ictimai əməkdaşlıq və yardım bağlarını süstləşdirir.
d) Hədislərdə qısa və dolğun bir cümlə ilə sələmin mənfi əxlaqi təsirinə işarə edilib. “Vəsailüş-şiə” kitabında Hişam ibn Salim sələmin haram olması barədə İmam Sadiqin belə buyurduğunu nəql edib:
"Allah insanlar yaxşı işdən imtina etməsinlər deyə sələmi haram edib”.
