Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 34-36-cı ayələr

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ .٣٤

وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ .٣٥

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ .٣٦

Ayələrin tərcüməsi

34\. (Xatırla ki,) mələklərə: "Adəmə səcdə edin! - dedikdə, İblisdən başqa (hamısı) səcdə etdi. (Yalnız) o, qürrələnərək imtina etdi və (əmrə tabe olmadığı, təkəbbür etdiyi üçün) kafirlərdən oldu.

35\. Və (Adəmə) dedik: "Ey Adəm, sən zövcənlə Cənnətdə məskunlaş və hər ikiniz oradakı (nemətlərdən) istədiyiniz kimi, bol-bol yeyin, yalnız bu ağaca yaxın düşməyin! Yoxsa zülm edənlərdən olarsınız".

36\. (Lakin) Şeytan onların Cənnətdən yayınmasına səbəb oldu və olduqları yerdən çıxartdı. (Bu zaman onlara): "Bir-birinizə düşmən kəsilərək (yer üzünə) enin! Yerdə sizin üçün müəyyən vaxta qədər sığınacaq və dolanacaq vasitələri var" - dedik.

Ayələrin təfsiri.

Adəm (ə) Cənnətdə.

Bu ayələrdə insanın məqam və dəyərinin üstünlüyü mövzusu davam etdirilir. İlk olaraq mələklərin Adəmə (ə) səcdə etməsi məsələsi önə çəkilir: “(Xatırla ki,) mələklərə: “Adəmə səcdə edin! İblisdən başqa (hamısı) səcdə etdi. (Yalnız) o, qürrələnərək imtina etdi dedikdə və (əmrə tabe olmadığı, təkəbbür etdiyi üçün) kafirlərdən oldu”.

İlk baxışda belə təsəvvür yarana bilər ki, Adəmə (ə) səcdə etmək mələklərin sınağa çəkilməsindən və adların ona öyrədilməsindən xeyli sonra baş vermişdir. Lakin Quranın digər ayələrinə diqqət yetirdikdə məlum olur ki, səcdə Adəm (ə) xəlq edildikdən dərhal sonra, mələklərin sınağından qabaq olmuşdur. “Hicr” surəsinin 29-cu ayəsində deyilir:

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَحْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ

“Mən onu tamamlayıb Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman siz ona səcdə edin!”

Digər ayələrdə, o cümlədən “Sad” surəsinin 72-ci ayəsində də bu məzmuna rast gəlirik. Üstəlik, Adəmə (ə) səcdə onun məqamı aydın olduqdan sonra baş versəydi, bu, onun mələklərdən üstün olduğuna dəlalət etməzdi. Çünki onun üstünlüyü o vaxt artıq məlum olmuşdu.

İnsan xəlq edildikdən sonra bütün mələklərin ona səcdə etməsi onun açıq-aşkar məqamının üstünlüyündən xəbər verir. Allahın yer üzündə canişini olub peyğəmbərlər, xüsusilə də İslam Peyğəmbəri (s) kimi övladların yetişdirilməsi potensialına malik bir insan, həqiqətən də, ən böyük ehtirama layiqdir. Özümüz bir neçə elmi kəşf edən şəxsə necə hörmət edirik? Görün, onda yaradılışın sirlərindən xəbərdar olan ilk insanın vəziyyəti necə olmalıdır!

Mələklər sınağa çəkildikdən sonra növbəti ayədə Adəmə (ə) və zövcəsinə Cənnətdə məskunlaşmaq göstərişi verilir: “Və (Adəmə) dedik: “Ey Adəm, sən zövcənlə Cənnətdə məskunlaş və hər ikiniz oradakı (nemətlərdən) istədiyiniz kimi, bol-bol yeyin, yalnız bu ağaca yaxın düşməyin! Yoxsa zülm edənlərdən olarsınız".

Quranın bir sıra ayələrindən belə məlum olur ki, Adəm (ə) bizə məlum olan yer üzündə yaşamaq üçün yaradılıbmış. Lakin əvvəlcə Allah-taala onu Cənnətdə - bu dünyanın ən gözəl və Adəm (ə) üçün orada heç bir çətinliyin olmadığı gözəl bağlarından birində məskunlaşdırmışdır. Bunun da səbəbi o idi ki, Adəmin (ə) yer üzündə yaşamaq haqqında heç bir tanışlığı yox idi. Təbii ki, belə olan halda o, bəzi çətinliklərlə qarşılaşa bilərdi. Bunun üçün onun yer üzündə yaşamaq haqqında müəyyən qədər tanışlığı olmalı idi. Bu baxımdan o, qeyd etdiyimiz Cənnətdə bir müddət hazırlıq dövrü keçərək lazımı məlumatları öyrənməli idi. Bilməli idi ki, yer üzündə yaşamağın bir sıra məsuliyyət, qayda-qanun və çətinlikləri vardır. Həmin qaydalara riayət etmək insanın səadətini, ixtiyarındakı nemətlərin davamlılığını təmin edəcək, qanunları pozmaq isə onu çətinliklərə salacaq. Eyni zamanda onu da bilməlidir ki, o, azad xəlq edilsə də, bu, mütləq azadlıq deyil. Hər istədiyini edə bilməz. Bəzi şeylərdən uzaq durmalıdır. Həm də onu bilməlidir ki, nə vaxtsa yanlış hərəkət etməklə səadət qapıları birdəfəlik üzünə bağlanmır. Səhvini düzəltmək üçün Allah-taala ilə yenidən ǝhd-peyman bağlayıb bir daha bu səhvi təkrarlamayacağına söz verməlidir ki, təzədən ilahi nemətlərə qovuşsun. Bütün bunları öyrənmək, dost ilə düşməni tanımaq üçün Adəm (ə) bir müddət qeyd etdiyimiz Cənnətdə məskunlaşmalı idi. Məhz bu hazırlıq dövrünü keçdikdən sonra yer üzündə yaşamağa başlamalı idi. Həm Adəmin (ə), həm də övladlarının gələcəkdə buna ehtiyacı var idi. Buna görə də, çox güman ki, Adəmin (ə) Allahın yer üzündəki canişini olaraq xəlq edilməsinə rəğmən, bir qədər Cənnətdə məskunlaşması və ona bir sıra göstərişlər verilməsi hazırlıq məqsədi güdmüşdür.

Növbəti ayədə Allah-taala Adəmə (ə) müəyyən bir ağacdan istifadə etməyi qadağan edir. Lakin onu və övladlarını yoldan çıxaracağına and içmiş şeytan öz vəsvəsələrini işə salır. Quranın digər ayələrindən belə başa düşülür ki, şeytan onları qadağan olunmuş ağacdan istifadə edəcəkləri təqdirdə zövcəsi ilə birlikdə mələyə çevrilib Cənnətdə əbədi qalacaqlarına inandırmışdı. Hətta and içib onların xeyrini istədiyini bildirmişdi. Beləliklə, şeytan onları aldadıb yoldan çıxarır: “(Lakin) Şeytan onların Cənnətdən yayınmasına səbəb oldu və olduqları yerdən çıxartdı. (Bu zaman onlara): “Bir-birinizə düşmən kəsilərək (yer üzünə) enin! Yerdə sizin üçün müəyyən vaxta qədər sığınacaq və dolanacaq vasitələri var" - dedik”.

Məhz bundan sonra Adəm (ə) özü özünə zülm etdiyini anladı. Başa düşdü ki, şeytanın vəsvəsələrinə uyduğu üçün nemətlə dolu Cənnətdən çıxarılmış, bundan sonra çətinliklərlə dolu yer üzündə məskunlaşmalıdır. Adəmin (ə) peyğəmbər və məsum olmasına baxmayaraq, daha yaxşı olan işi tərk etdikdə Allah peyğəmbərə qarşı sərt rəftar edir. Bu, sanki adi insanın günahı kimi bir şeydir. (Bir qədər sonra bu barədə daha ətraflı məlumat verəcəyik.) Bu səbəbdən də onun Cənnətdən çıxarılması Allahın əmrindən çıxmasının ağır cəriməsi idi.

İncəliklər:

1\. Nə üçün İblis Adəmə (ə) səcdə etməkdən boyun qaçırdı?

Məlum olduğu kimi, "şeytan" sözü, əslində, ümumi isim olub, birinci şeytandan (İblisdən) tutmuş bütün şeytanlara şamil olur. İblis isə xüsusi isim olub, vəsvəsə edərək Adəmin (ə) Cənnətdən çıxmasına səbəb olmuş şeytanın adıdır. Quran ayələrindən açıq şəkildə məlum olur ki, o, mələklərin sırasında olsa da, onlardan deyil, maddi varlıq sayılan cinlərdən olmuşdur. "Kəhf” surəsinin 50-ci ayəsində belə deyilir:

"Cinlərdən olan İblisdən başqa hamısı (bütün mələklər) səcdə etdi”.

Bu Şeytan təkəbbürlük üzündən Adəmə (ə) səcdə etməkdən boyun qaçırdı. O, özünün Adəmdən (ə) üstün olduğunu düşünürdü. Elə fikirləşirdi ki, ona Adəmə (ə) səcdə etmək əmri verilməməli, əksinə, Adəm (ə) ona səcdə etməli idi. Bu barədə "Əraf' surəsinin 12-ci ayəsinin təfsirində daha ətraflı məlumat verəcəyik.

Şeytanın küfr etməsinin səbəbi Allahın hikmətli əmrinin yanlış olduğunu düşünməsi oldu. O, təkcə əməldə deyil, eyni zamanda etiqadında da Allaha asi çıxdı. Beləliklə də, onun özündənrazılığı bir ömürlük iman və ibadətini puç, özünü isə əbədi cəhənnəmlik etdi. Təkəbbürün bu kimi nəticələri həddən artıq çoxdur.

"(Əmrə tabe olmadığı, təkəbbür etdiyi üçün) kafirlərdən oldu" cümləsindən belə başa düşülür ki, o, daha öncə də öz hesabını mələklərdən ayıraraq Allahın itaətindən boyun qaçırmağı və təkəbbürlük edəcəyini planlaşdırmışdır. Öz-özlüyündə belə qərara gəlmişdir ki, əgər ona Adəmə (ə) səcdə etmək əmri verilsə, tabe olmayacaq. Bəlkə də, əvvəlki ayədəki "Sizin gizlində etdiklərinizi bilirəm" cümləsi bu mənaya işarə edir. "Təfsiri-Qummi" kitabında İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə də məhz bu mənaya işarə edilmişdir.

2\. Səcdə Allah üçün idi, yoxsa Adəm (ə) üçün?

Heç bir şübhə yoxdur ki, pərəstiş və ibadət anlamındakı səcdə yalnız Allaha məxsusdur. Çünki dünyada Ondan başqa tanrı yoxdur. İbadətdə tövhidin mənası da məhz o deməkdir ki, Allahdan başqasına ibadət edilməsin. Deməli, sözügedən ayədə mələklərin Adəmə (ə) səcdə etməsi məsələsindən məlum olur ki, onlar, əslində, belə bir dəyərli varlıq yaratdığı üçün Allaha səcdə etmişlər. Ya da Adəmin (ə) özünə səcdə etmişlər, lakin bu səcdə ibadət xarakteri deyil, təzim xarakteri daşımışdır. “Üyuni-əxbarir-Rza" kitabında İmam Rzadan (ə) nəql edilmiş bir hədisdə belə deyilir: "Mələklərin Adəmə səcdəsi bir tərəfdən Allaha səcdə, digər tərəfdən isə onun özünə ehtiram olmuşdur. Çünki biz onun belində idik".

3\. Adəmin (ə) məskunlaşdığı Cənnət hansı Cənnət olmuşdur? Bu suala cavab olaraq qeyd etməliyik ki, bəzi təfsirçilər haqqında danışılan Cənnətin əməlisaleh insanlara vəd edilmiş Cənnət olduğunu bildirsələr də, ancaq ayənin zahirindən bu məkanın dünyanın gözəl bağlarından biri olduğu başa düşülür. Çünki, əvvəla, əməlisaleh insanlara vəd edilmiş Cənnət əbədi bir nemətdir. Onun əbədi olmasına Quranın bir çox ayələrində toxunulmuşdur. Oradan çıxmaq (və ya çıxarılmaq) mümkün deyil. İkincisi, imansız və günahkar İblisǝ o Cənnətdə yer yoxdur. Orada nə şeytani vəsvəsələr var, nə də Allaha itaətsizlik. Üçüncüsü, məsum imamlardan nəql edilmiş hədislərdə də bu məsələ açıq şəkildə qeyd olunmuşdur. Hədis ravilərindən biri deyir: "İmam Sadiqdən (ə) Adəmin (ə) məskunlaşdığı Cənnət haqqında soruşdum. O Həzrət (ə) buyurdu: “O, dünya bağlarından biri olmuşdur. Oraya bu dünyanın günəşi, ayı saçmışdır. Əgər axirət cənnəti olsaydı, Adəm heç vaxt oradan çıxarılmazdı". Buradan belə məlum olur ki, deməli, "Adəmin (ə) yerə enməsi" dedikdə məkan baxımından deyil, məqam baxımından enməsi nəzərdə tutulmuşdur. Belə bir ehtimal da verilmişdir ki, sözügedən Cənnət göydəki planetlərdən birində olmuş- dur. Lakin o da əbədi deyildi. Bəzi hədislərdə də həmin Cənnətin göydə olduğuna rast gəlirik. Lakin həmin hədislərdəki “səmə” sözünün yuxarı məkan yox, yuxarı məqam mənasında nəzərdə tutulması da istisna edilmir. İstənilən halda bir çox sübutlar göstərir ki, haqqında danışdığımız Cənnət axirət cənnəti olmamışdır. Çünki axirət cənnəti insanın təkamül yolunun son həddidir, halbuki Adəmin (ə) məskunlaşdığı Cənnət hələ yolun başlanğıcı olmuşdur. Axirət cənnəti insanın əməllərinin nəticəsi, Adəmin (ə) məskunlaşdığı Cənnət isə insanın əməllərinin müqəddiməsi olmuşdur.

4\. Adəm (ə) hansı günahı etmişdi?

Allah-taalanın əvvəlki ayələrdə Adəm (ə) haqqında buyurduqları onun mənəvi cəhətdən olduqca yüksək məqamda olmasından xəbər verir. O, Allahın yer üzündə canişini, böyük mələklərin müəllimi və səcdə etdikləri şəxs olmuşdur. Bu cür yüksək məqam sahibi olmuş Adəm (ə), təbii ki, günah etməz. Üstəlik, o da bütün peyğəmbərlər kimi məsum olmuşdur. Bu halda qarşıya belə bir sual çıxır ki, bəs onda Adəmin (ə) itaətsizliyi nədən ibarət idi? Təfsirçilər bu suala üç fərqli cavab vermişlər ki, hər biri digərinin tamamlayıcısıdır:

1-Adəmin (ə) etdiyi iş mütləq günah deyil, yaxşını tərk etmək və ya nisbi günah olmuşdur. Mütləq günah odur ki, kimliyindən asılı olmayaraq onu kim həyata keçirtsə, günah sayılar. Nisbi günah isə odur ki, bir sıra mübah, hətta müstəhəb işlər bəzi şəxslərin mənəvi məqamına uyğun gəlmədiyi üçün onu həyata keçirtmək onlar üçün günah sayılır. Onlar həmin işlərdən uzaq durmalı, daha mühüm işlərlə məşğul olmalıdırlar. Əks təqdirdə yaxşı olanı tərk etmiş olurlar. Məsələn, biz namaz qılarkən bir hissəsində diqqətimizi tam Allaha yönəldiriksə, bir hissəsində isə diqqətimiz yayınır. Bu namaz bizə uyğun olsa da, Həzrət Peyğəmbər (s) və İmam Əli (ə) kimi şəxslərin yüksək məqamına uyğun gəlməz. Onlar namazın əvvəlindən sonuna qədər bütün diqqətlərini Allaha yönəldirlər. Əks halda, haram iş görmüş olmazlar, lakin yaxşı olanı tərk edərlər. Adəm (ə) də yaxşı olardı ki, həmin ağacın meyvəsindən yeməsin, hərçənd ondan yemək ona haram edilməmişdi, sadəcə məkruh idi.

2-Allah-taalanın Adəm (ə) üçün qoyduğu qadağa “nəhyi-irşadi" xarakteri daşımışdır. Necə ki həkim insana məsləhət görərək deyir ki, filan yeməkdən istifadə etmə, yoxsa xəstələnərsən. Allah-taala da Adəmə (ə) buyurmuşdu ki, filan ağacın meyvəsindən yesǝn, Cənnətdən çıxıb çətinliklərlə qarşılaşacaqsan. Bu baxımdan Adəm (ə) Allahın əmrinə qarşı çıxmamışdır, sadəcə olaraq “nəhyi-irşadi"yə qarşı çıxmışdır.

3-Ümumiyyətlə, Cənnətdə hər hansı bir mükəlləfiyyətlikdən söhbət gedə bilməz. Ora Adəmin (ə) yer üzünə gəlməsi üçün bir sınaq meydanı olmuşdur. Bu qadağa da sırf sınaq qadağası olmuşdur.

5\. Quran maarifi ilə Tövrat maarifinin müqayisəsi.

Yuxarıdakı ayələrə əsasən Adəmi (ə) məxluqatın ən ali varlığı edən (və mələklərin də məhz bu üzdən səcdə etməsinə səbəb olan) ǝn böyük üstünlüyü yaradılışın sirlərindən xəbərdar olması idi. Məlum məsələdir ki, Adəm (ə) bunları öyrənmək üçün yaradılmışdı. Adəmin (ə) övladları da təkamülə çatmaq istəsələr, mütləq bu elmi bacardıqları qədər çox öyrənməlidirlər. Onların hər birinin daha çox kamilləşməsi yaradılışın sirlərini öyrənməklə bilavasitə əlaqədardır.

Bəli, Quran bu ayələrdə Adəmin (ə) əzəmətini yaradılışın sirlərini öyrənməkdə görür. Tövratda isə Adəmin (ə) Cənnətdən çıxarılmasının səbəbi elmə yiyələnməsi, yaxşı ilə pisi bir-birindən ayırd edə bilməsi göstərilmişdir. Tövratın "Yaradılış" bölməsinin ikinci fəslində deyilir: "Allah Adəmin surətini yerin torpağından yaratdı. Onun burnuna həyat üfürdü, o da cana gəldi. Allah bütün xoşətirli ağacları, həyat və yaxşı ilə pisi seçmək ağacını da yerdən cücərtdi. Adəmə bütün ağaclardan istifadə etməyə icazə verdi. Təkcə yaxşı ilə pisi ayırd edə bilmək ağacına qadağa qoydu. Adəmə bildirdi ki, əgər o ağacdan istifadə etsə, dərhal ölümə məhkum olacaq..."

Üçüncü fəsildə deyilir: "Onlar (Adəm ilə Həvva) səhər çağı bağda gəzişən Allahın səsini eşitdilər. Özlərini tez ağacların arxasında gizlətdilər. Allah Adəmi səsləyib dedi: "Haradasan?" Adəm cavab verir: "Sənin səsini eşidib qorxdum, əynimdə paltar olmadığına görə gizləndim". Allah soruşur: "Sənə kim dedi ki, əynində paltar yoxdu? Məgər sənə qadağan etdiyim ağacdan istifadə etmisən?" Adəm belə cavab verir: "Mənimlə birlikdə olmaq üçün yaratdığın qadın o ağacın meyvəsindən mənə verdi ki, yeyim".

Allah deyir: "İndi artıq Adəm də yaxşı ilə pisi bir-birindən ayırd etməklə bizlərdən biri kimi olmuşdur. Məbada, əlini atıb həyat (əbədilik) ağacından da istifadə etsin, yoxsa əbədi olaraq sağ qalar".

Buna görə də Allah onu Ədn bağından qovub torpağından hazırladığı yerə göndərdi..."

Gördüyünüz kimi, hazırkı Tövratda yer almış bu uydurma əfsanə tarixi bir həqiqət kimi əks etdirilmişdir. Burada Adəmin (ə) Cənnətdən çıxarılmasının əsas səbəbi kimi onun elm əldə etməsi, yaxşı ilə pisi fərqləndirə bilməsi göstərilmişdir. Guya Adəm (ə) yaxşını pisdən seçə bilmək ağacından istifadə etməsəydi, həmişəlik cəhalət içərisində qalacaq, hətta paltarsız qalmağın yaxşı, yoxsa pis iş olduğunu da bilməyəcək, əbədi olaraq Cənnətdə qalacaqdı.

Bu uydurma əfsanədən belə çıxır ki, Adəm (ə) gördüyü işdən peşman olmamalı idi. Çünki Cənnəti əldən verərək yaxşı ilə pisi ayırd edə bilmək bacarığını əldə etmişdi. Bu isə olduqca yaxşı və faydalı bir ticarət sayılmalıdır. Nə üçün o, bu ticarətə görə narahat olmalıdır? Deməli, Tövratın bu "maarifi" insanın dəyərini yaradılışın sirlərindən bilən Quran maarifinin tam əks nöqtəsidir. Üstəlik, bu uydurma əfsanədə Allah-taalaya bir-birindən qəribə işlər aid edilmişdir. Bunlar aşağıdakılardır:

1-Allahın yalan danışdığı göstərilmişdir. (İkinci fəslin on yed- dinci cümləsində Allah Adəm (ə) ilə zövcəsinə deyir ki, bu ağacdan yeməsinlər, yoxsa öləcəklər. Halbuki həmin ağacdan yeyəcəkləri təq- dirdə ölməyəcək, əksinə, bilmədiklərini öyrənəcəkdilər.)

2-Allahın xəsis olduğu göstərilmişdir. (Üçüncü fəslin iyirmi ikinci cümləsində deyilir ki, Allah Adəm (ə) ilə Həvvanın bilik ağacından yeyib savadlanmasını və əbədi yaşamasını istəmirdi.)

3-Allah üçün şərik ola biləcəyinin mümkünlüyü göstərilmişdir. (Yuxarıdakı cümlədə deyilir ki, Adəm (ə) qadağan olunmuş ağacdan yedikdən sonra Allah: "İndi artıq Adəm də yaxşı ilə pisi bir-birindən ayırd etməklə bizlərdən biri kimi olmuşdur" - deyə buyurmuşdur.)

4-Allahın paxıl olduğu göstərilmişdir. (Həmin cümlədən belə başa düşülür ki, Allah Adəmin yaxşı ilə pisi seçə bilmək bacarığına paxıllıq edir.)

5-Allah cisim kimi qələmə verilmişdir. (Üçüncü fəsildə deyilir ki, Allah səhər çağı bağda gəzişirmiş.)

6-Allahın ətrafda baş verənlərdən xəbərsiz olduğu göstərilmişdir. (Doqquzuncu cümlədə deyilir ki, Allah Adəmi (ə) səsləyib onun harada olduğunu soruşur. Onlar isə özlərini ağacların arxasında gizlədirlər ki, Allah onları görməsin.)

(Qeyd etmək lazımdır ki, bu cür uydurma əfsanələr Tövrata sonradan əlavə edilmişdir.)

6\. Quranda "şeytan" deyildikdə nə başa düşülür?

"Şeytan" sözü "ştn" kökündən götürülmüşdür. "şatin" "alçaq və şərəfsiz" mənasını bildirir. Şeytan itaətdən çıxan, üsyankar varlığa deyilir. İstər insan olsun, istər cin, istərsə də digər canlılardan. Haqdan uzaq olan ruh mənasını da bildirir. Bunların hamısında, əslində, bir ortaq məxrəc vardır.

Qeyd etməliyik ki, "şeytan" sözü ümumi isim olub, istər insanlardan, istərsə də qeyri-insanlardan olan istənilən üsyankar, əziyyət verən məxluqa deyilir. İblis isə xüsusi isim olub, Adəmi aldadaraq yoldan çıxaran şeytanın adıdır. O, indi də öz qoşunu ilə insanları yoldan çıxarmaqla məşğuldur.

"Şeytan" sözünün Quranda işlədildiyi ayələrdən də məlum olur ki, bu söz əziyyət verən istənilən varlığa şamil olur. Özü doğru yoldan uzaq düşüb başqalarını da həmin yoldan azdırmağa cəhd edən, başqalarına əziyyət verməyə, ikitirəlik, fitnə-fəsad yaratmağa çalışan varlığa şeytan deyilir. Necə ki ayələrdən birində deyilmişdir:

"Şübhəsiz ki, şeytan ... aranıza ədavət və kin salmaq istər".

Bu ayənin ərəbcə orijinalındakı (istər) feilinin indiki-gələcək zamanda olduğunu və indiki zaman feilinin davamlılığa dəlalət etdiyini nəzərə alsaq, belə nəticəyə gəlirik ki, deməli, şeytanın bu istəyi həmişəlikdir. Digər tərəfdən, Quranda şeytanın yalnız bir varlığa deyil, müxtəlif varlıqlara, hətta insanlar arasındakı pis adamlara da şamil edildiyini görürük. Məsələn, ayələrdən birində deyilir:

"Beləcə, Biz hər peyğəmbər üçün insan və cin şeytanlarından düşmənlər yaratdıq"."

İblisə də şeytan deyilməsi onun fəsad törətməsi, pis işlərə çalışması ilə əlaqədardır. Hətta bəzi hallarda mikrob və viruslara da şeytan deyilir. Məsələn, Əmirəlmöminin Əlidən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə "şeytan" sözü məhz bu mənadadır: "Qabın sınıq və dəstəyi tərəfindən su içməyin. Çünki şeytan qabın sınıq və dəstək tərəfində oturur”.? İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: "Su kuzəsinin dəstək və sınıq tərəfindən su içməyin. Çünki ora şeytanın su içdiyi yerdir". Həzrət Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Bığlarınızın ucunu çox uzatmayın, yoxsa orada şeytan özünə məskən salar". Beləliklə də, məlum olur ki, "şeytan" sözünün mənalarından biri də zərərli mikroblardır. Lakin bu, o demək deyil ki, harada "şeytan" sözü varsa, məhz mikrob mənasındadır. Sadəcə onu bildirmək istəyirik ki, "şeytan" sözünün bir çox mənası vardır və İblis və qoşunu onun nümunələrindən biridir. Onun digər nümunəsi pis insanlardır. Bəzi hallarda isə zərərli mikroblar mənasında da nəzərdə tutula bilər. (Diqqət edin!)

7\. Allah şeytanı nə üçün yaratmışdır?

Bəzi insanlar belə bir sual verirlər ki, şeytan insanı yoldan çıxaran bir varlıqdırsa, bəs onda Allah-taala nə üçün onu yaratmışdır? Ümumiyyətlə, onun varlığının fəlsəfəsi nədir? Bu suala cavab olaraq qeyd etməliyik ki, əvvəla, Allah-taala şeytanı şeytan olaraq yaratmayıb. O, uzun illər mələklərlə birlikdə olmuş, lakin sonradan öz azadlığından sui-istifadə edərək fitnə-fəsadın təməlini qoymuşdur. Deməli, o, əvvəlcə pak olaraq yaradılıbmış, ancaq öz istəyi ilə yoldan çıxmışdır. İkincisi, şeytanın varlığı imanlı insanlar və haqq yolunun yolçuları üçün heç də zərərli deyil, əksinə, onların inkişafına daha da yaxşı təsir edir. Çünki təkamül və inkişaf məhz ziddiyyətlər olan yerdə mümkündür. Bir qədər də aydın desək, insan güclü düşmənlə üz-üzə gəlməyincə öz qüvvəsini səfərbər etməz. Güclü düşmənlə qarşılaşmaq insanın öz gücünü səfərbər etməsinə zəmin yaradır, onu böyük uğurlar əldə etməyə səsləyir. Müasir dövrün böyük filosoflarından biri demişdir: "Dünyada elə bir parlaq sivilizasiya olmamışdır ki, hansısa xarici bir qüvvənin hücumu nəticə- sində yaranmasın".