Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 16
Bəqərə surəsi, 37-39-cu ayələr
Bəqərə surəsi, 37-39-cu ayələr
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ .٣٧
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ .٣٨
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ .٣٩
Ayələrin tərcüməsi
37\. Sonra Adəm Rəbbindən bəzi sözlər öyrənərək (onlarla) tövbə etdi və Allah da onun tövbəsini qəbul etdi. Çünki O (Allah), tövbələri qəbul edən və mərhəmətlidir.
38\. Dedik: "Hamınız oradan enin! Mənim tərəfimdən sizə bir hidayət gəldiyi zaman Mənim hidayətimə tabe olanların nə bir qorxusu var, nə də onlar qəmgin olarlar".
39\. Kafir olanlar və ayələrimizi təkzib edənlər isə Cəhənnəm əhlidirlər, onlar orada əbədi qalacaqlar.
Ayələrin təfsiri.
Adəmin (ə) tövbə etməsi.
İblisin vəsvəsələri nəticəsində Adəm (ə) qadağan olunmuş meyvədən yeyib Cənnətdən çıxarıldıqdan sonra başa düşdü ki, doğrudan da, naz-nemətlə dolu yerdən çıxıb çətinliklərlə dolu yer üzünə gəlməklə özünə qarşı böyük haqsızlıq etmişdir. Belə olduqda o, öz səhvini aradan qaldırmaq qərarına gəlib səmimi-qəlbdən Allah dərgahına üz tutur. O, həddən artıq peşman olur. Allah da Öz mərhəmətini ondan əsirgəmir. İndi haqqında danışacağımız ayələrdən də göründüyü kimi, Allah-taala ona bəzi sözlər öyrədir və Adəm (ə) həmin sözlərlə tövbə edir, Allah da onun günahını bağışlayır: "Sonra Adəm Rəbbindən bəzi sözlər öyrənərək (onlarla) tövbə etdi və Allah da onun tövbəsini qəbul etdi. Çünki O (Allah), tövbələri qəbul edən və mərhəmətlidir".
"Tövbə" sözünün leksik mənası "dönüş" deməkdir. Quran termiologiyasında isə tövbə günahdan əl çəkməyə deyilir. Bu söz günahkar şəxsin barəsində işlədildikdə bu mənanı verir. Bəzi hallarda bu söz Allah-taalaya da aid edilir. Belə olduqda onun mənası “Allahın Öz mərhəmətinə dönüşü” kimi başa düşülür. Yəni bəndə günah etməklə Allah mərhəmətini ondan əsirgəyir, tövbə etdikdə isə Allah yenidən mərhəmətini ona şamil edir. Buna görə də Allahın adlarından biri məhz (mərhəmətinə çox dönüş edən), yəni həddən artıq tövbələri qəbul edəndir. Başqa sözlə desək, "tövbə" sözü həm Allahın, həm də bəndələrin barəsində işlədilən sinonim sözlərdəndir. Bəndənin barəsində işlədildikdə mənası odur ki, bəndə Allaha tərəf dönüş edir. Belə ki bəndə günah etməklə, əslində, Allahından uzaqlaşır, tövbə etməklə yenidən Ona tərəf dönür. Həmin söz Allahın barəsində işlədildikdə isə mənası budur ki, Allah-taala Öz mərhəmətini yenidən bəndəsinə şamil edir. Belə ki bəndənin günahı nəticəsində Allah da Öz növbəsində ondan üz çevirir. Bəndə tövbə etdikdə isə yenidən mərhəmətini ona şamil edir.
Adəm (ə) günah etməsə də, onun yaxşı olanı tərk etməsi Allaha qarşı, sanki bir üsyan idi. Buna görə də öz səhvini başa düşüb dərhal tövbə etmişdir.
Ayədəki "bəzi sözlər” ifadəsinə gəlincə isə, bunun hansı sözlər olduğuna mövzunun sonunda toxunacağıq.
Hər halda baş verənlər artıq olub keçmişdi. Adəmin (ə) tövbəsinin qəbul olmasına baxmayaraq, gördüyü işin nəticəsi dəyişmədi. Ayədən də göründüyü kimi, onlar yer üzünə endilər: "Dedik: "Hamınız oradan enin! Mənim tərəfimdən sizə bir hidayət gəldiyi zaman Mənim hidayətimə tabe olanların nə bir qorxusu var, nə də onlar qəmgin olarlar.
Kafir olanlar və ayələrimizi təkzib edənlər isə Cəhənnəm əhlidirlər, onlar orada əbədi qalacaqlar”.
İncəliklər:
1\. Allahın Adəmə (ə) öyrətdiyi “bəzi sözlər” hansı sözlər olmuşdur?
Allah-taalanın Adəmə (ə) tövbə etmək üçün öyrətdiyi sözlərin hansı sözlər olduğu barədə təfsirçilər arasında fikirayrılığı vardır. Ən güclü ehtimal bu sözlərin "Əraf" surəsinin 23-cü ayəsində deyilən sözlər olmasıdır. Həmin ayədə belə deyilmişdir:
"Ey Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizi bağışlamasan, rəhm etməsən, biz, şübhəsiz ki, ziyana uğrayanlardan olacağıq!" dedilər".
Bəzi təfsirçilərin fikrincə, bu sözlər aşağıdakı dua olmuşdur:
sin "Allahım, Səndən başqa tanrı yoxdur. Sən paksan, Sənə həmd olsun! İlahi, mən özümə zülm etdim, məni bağışla! Sən bağışlayanların Ən yaxşısısan.
Allahım, Səndən başqa tanrı yoxdur. Sən paksan, Sənə həmd olsun! İlahi, mən özümə zülm etdim, mənə rəhm et! Sən rəhm edənlərin ən yaxşısısan!
Allahım, Səndən başqa tanrı yoxdur. Sən paksan, Sənə həmd olsun! İlahi, mən özümə zülm etdim, mənim tövbəmi qəbul et! Sən tövbələri qəbul edən və mərhəmətlisən!"
Bu dua İmam Muhəmməd Baqirin (ə) hədislərindən birində nəql edilmişdir.
Quranın digər ayələrində buna bənzər ifadələr Həzrət Yunus (ǝ) və Həzrət Musanın (ə) da barəsində vardır. Həzrət Yunus (ǝ) Allahdan onu bağışlamasını istədikdə belə buyurmuşdur:
"(Allahım!) Sən paksan, müqəddəssən! Mən zülm edənlərdən olmuşam!"
Həzrət Musa (ə) barəsində isə belə deyilmişdir:
"(Musa) dedi: "Ey Rəbbim! Mən özüm özümə zülm etdim. Məni bağışla!" O da onu bağışladı".
Məsum imamlardan nəql edilmiş bir çox hədisdə qeyd edilmişdir ki, Allah-taala ən gözəl bəndələrinin - Muhəmməd (s), Əli (ə), Fatimə (s.ə), Həsən (ə) və Hüseynin (ə) adlarını Adəmə (ə) öyrətmiş, o da Allahı həmin adlara and verǝrǝk bağışlanmasını diləmiş, Allah da onu bağışlamışdır.
Bu üç ehtimal bir-biri ilə qətiyyən ziddiyyət təşkil etmir. Çünki hər üç ehtimalda deyilmiş sözlərin hamısının Adəmə (ə) öyrədilməsi də istisna edilmir. O da öz növbəsində Allahdan bağışlanma diləməsi üçün bu sözlərin hamısını öyrənib mənəvi cəhətdən tam hazır olduqdan sonra bağışlanma diləmiş, Allah da onu bağışlamışdır.
2\. "Enin!" əmr feili nə üçün iki dəfə təkrar edilmişdir? Haqqında danışdığımız və daha əvvəlki ayələrdə Adəmin (ə) həm tövbəsindən qabaq, həm də sonra ona və zövcəsinə: "Yer üzünə enin!" - deyə əmr edilmişdir. Bu feilin iki dəfə təkrar edilməsinin təkid məqsədi güdməsi, yoxsa iki fərqli məsələyə işarə etməsi təfsirçilər arasında mübahisəli məqamlardandır. Ayənin zahirindən belə başa düşülür ki, Adəm (ə) tövbəsinin qəbul edilməsindən sonra yenidən Cənnətdə qala biləcəklərini düşünməsin deyə, bu feil ikinci dəfə təkrar edilmişdir. Yəni tövbələri qəbul edilsə də, onlar yerə enməlidirlər. Bunun da səbəbi o idi ki, ya onlar məhz bu məqsəd üçün yaradılmışdılar, ya da yerə enmək onların gördüyü işin qaçılmaz nəticəsi idi. Tövbənin qəbul edilməsi həmin nəticəni dəyişdirməz.
3\. "Enin!" əmr feili kimə xitab edilmişdir?
Adəm (ə) ilə Həvvanın iki nəfər olduğunu nəzərə alsaq, onda onlara xitab olaraq ərəb dilindəki ikilik kateqoriyasından istifadə edilməli və feil ikinci şəxsin təsniyəsində (ikilik kateqoriyasında) verilməli idi. Lakin onların yerə enməsi gələcəkdə övladlarının da dünyaya gəlməsi ilə nəticələnəcəkdi və bu səbəbdən də "Enin!" feili ikinci şəxsin cəmində verilmişdir.
