Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 41-43-cü ayələr

وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ .٤١

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ .٤٢

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ .٤٣

Ayələrin tərcüməsi

41\. Göndərdiyimə (Qurana) iman gətirin ki, onun nişanələri sizin kitablarınızda olanlara uyğundur. Onu ilk inkar edən siz olmayın! Mənim ayələrimi ucuz qiymətə satmayın (dəyərsiz dünya malına görə kitablarınızda mövcud olan Quranın və İslam peyğəmbərinin nişanələrini gizlətməyin) və ancaq Məndən (və əmrlərimə qarşı çıxmaqdan) qorxun (insanlardan yox)!

42\. Haqqı batillə qarışdırmayın, haqqı bilə-bilə gizlətməyin!

43\. Namaz qılın, zəkat verin və rüku edənlərlə birlikdə rüku edin! (Namazı camaatla birgə qılın!)

Ayənin nazilolma səbəbi.

Bəzi təfsirçilər yuxarıdakı ayələrin nazilolma səbəbi barədə İmam Muhəmməd Baqirdən (ə) belə bir hədis nəql etmişlər: "Bu ayələr Hüyeyy ibn Əxtǝb, Kǝb ibn Əşrəf və bir neçə digər yəhudinin barəsində nazil olmuşdur. Onlar hər il təmtəraqlı ziyafət təşkil edirdilər. Onlar hətta bu kiçik mənfəətin də əldən çıxmaması üçün Həzrət Muhəmmədin (s) peyğəmbər olaraq gəlişinə razı deyildilər. Buna görə də (eləcə də başqa səbəblər üzündən) Tövratın İslam Peyğəmbərinin (s) nişanələri haqqında dediklərini təhrif edirdilər. Quranın sözügedən ayələrdə "ucuz qiymət" deyərək işarə etdiyi də məhz bu məsələdir".

Ayələrin təfsiri.

Yəhudilərin mənafe güdməsi.

Allah-taalanın yəhudilərdən aldığı əhd-peymanından, o cümlədən peyğəmbərlərə iman və Allahın göstərişlərinə tabe olmaqla bağlı əhd- peymanından sonra indi haqqında danışacağımız üç ayədə məhz yəhudilərə verilmiş doqquz göstərişdən söhbət açılır. İlk olaraq belə deyilir: "Göndərdiyimə (Qurana) iman gətirin ki, onun nişanələri sizin kitablarınızda olanlara uyğundur”.

Yəni Quran sizin kitabınızda verilən, habelə əvvəlki peyğəmbərlərin onlardan sonra bir peyğəmbər gələcəyi, müəyyən xüsusiyyətlərə malik kitab sahibi olacağına dair verdikləri müjdələrlə tam uyğundur. Bu halda bəs nə üçün ona iman gətirmirsiniz? Ayənin davamında deyilir: "Onu ilk inkar edən siz olmayın!")

Bunun mənası o deməkdir ki, bütpərəst ərəblərin peyğəmbəri və onun kitabını qəbul etməməsi çox da təəccüblü deyil. Sizin onu inkar etməyiniz isə olduqca təəccüblüdür. Çünki sizin onun barəsində məlumatınız olmuşdur. Özünüz də kitab əhlisiniz, səmavi kitabınızda onun gələcəyi haqqında müjdələr verilmişdir. O, hələ peyğəmbər seçilməzdən qabaq onun gəlişi barədə başqalarına siz müjdə verirdiniz. Bəs nəyə görə peyğəmbər seçildikdən sonra ona ilk iman gətirmək əvəzinə onu ilk inkar edən siz oldunuz? Yəhudilərin inadkarlığı olmasaydı, onlar başqalarından daha əvvəl iman gətirərdilər.

Ayənin üçüncü cümləsində belə deyilir: "Mənim ayələrimi ucuz qiymətə satmayın”.

Təbii ki, Allahın ayələrini heç nəyə dəyişmək olmaz, istər az olsun, istərsə də çox. Bu cümlə onu göstərir ki, yəhudilər çox ucuz qiymətin qarşılığında hər şeyi qurban verirdilər. O vaxta qədər peyğəmbərin gəlişi və onun səmavi kitabı barədə müjdə verən yəhudilər öz mənafelərini təhlükə altında gördükdə hər şeyi qulaqardına vurub Tövratın ayələrini təhrif edirlər. Çünki camaat həqiqətdən xəbər tutsaydı, onların mənafeyi təhlükəyə düşəcəkdi.

Ümumiyyətlə, Allahın bircə ayəsini inkar etməyin qarşılığında bütün dünyanı belə versələr, yenə azdır. Çünki bu dünya gec-tez aradan gedəcək, fanidir, əbədi olan isə axirət yurdudur. Əgər vəziyyət belədirsə, onda gör, Allahın ayələrini çox ucuz qiymətə satmaq necədir!

Və nəhayət, ayənin sonunda deyilir: "Ancaq Məndən (və əmrlərimə qarşı çıxmaqdan) qorxun (insanlardan yox)!" Yəni ruzinizin kəsiləcəyindən, bəzi təəssübkeş yəhudinin sizə qarşı çıxacağından əsla qorxmayın, yalnız Məndən, əmrimə qarşı çıxmaqdan qorxun!

Beşinci göstərişdə haqqı batillə qarışdırmamaq, altıncıda isə bilə- bilə haqqı gizlətməmək tapşırılır: "Haqqı batillə qarışdırmayın, haqqı bilə-bilə gizlətməyin!”

Həm haqqı batillə qarışdırmaq günahdır, həm də bilə-bilə haqqı gizlətmək. İnsanın öz ziyanına olsa da, haqqı deməli, mənafeyi təhlükəyə düşsə də, heç bir vəchlə haqqı gizlətməməlidir.

Yeddinci, səkkizinci və doqquzuncu göstərişlərdə isə belə deyilir: "Namaz qılın, zəkat verin və rüku edənlərlə birlikdə rüku edin! (Namazı camaatla birgə qılın). Sonuncu göstəriş camaat namazına aid olsa da, lakin namazın bütün əməlləri arasından yalnız rükunun seçilməsi, bəlkə də, onunla əlaqədardır ki, yəhudilərin namazında, ümumiyyətlə, rüku olmamışdır. Rüku müsəlmanların namazının əsas hissələrindən biridir. Bununla da Allah-taala demək istəmişdir ki, İslamı qəbul edərək camaatla birlikdə namaz qılın.

Bu ayədə diqqətçəkən önəmli məqamlardan biri də odur ki, ayədəki "əqimus səlah" ifadəsinin hərfi mənası “namaz qılın" deyil, "namazı bərpa edin" deməkdir. Yəni təkcə özünüz namaz qılmaqla kifayətlənməyin, elə edin ki, cəmiyyətdə namaz qılmaq ayini geniş yayılsın, hamı can-başla namaz qılsın. Bəzi təfsirçilərin qeyd etdiyinə görə, "əqimus səlah" ifadəsi ona işarədir ki, namazlarınız təkcə zikrlərdən ibarət olmamalı, onu tam şəkildə bərpa etməli, xüsusilə də özünüzü, sözün həqiqi mənasında, Allahın qarşısında hiss etməlisiniz. Namaz sizin ruhunuzda öz təsirini qoymalıdır.

Son üç göstərişdə əvvəlcə bəndənin Allah-taala ilə əlaqəsinə (namaza), sonra bəndənin bəndə ilə əlaqəsinə (zəkata) və nəhayət, kollektiv bağlılığa (camaat namazına) toxunulmuşdur.

İncəliklər:

Quran Tövrat və İncildə olanların hamısını qəbul edirmi?

Quranın bir çox ayəsində aşağıdakı məzmunda bir ifadə ilə qarşılaşırıq: "Onun nişanələri sizin kitablarınızda olanlara uyğundur". Bu ifadə sözügedən ayələrdə, həmçinin "Bəqərə” surəsinin 89 və 101-ci, eləcə də "Maidə” surəsinin 48-ci ayəsində işlədilmişdir. Bəzi yəhudi və xaçpərəst missionerləri Quranın belə ayələrini Tövratla İncilin təhrif edilmədiyinə dair sənəd olaraq göstərməyə çalışmışlar. Onlar deyirlər ki, İslam Peyğəmbərinin (s) dövründəki Tövratla İncil bugünkü Tövratla İncildən heç nə ilə fərqlənmir. Əgər bu kitablarda təhrifə yol verilibsə, bu, daha əvvəl baş vermişdir. Quran İslam Peyğəmbərinin (s) dövründəki Tövratla İncilin doğruluğunu təsdiqlədiyinə görə müsəlmanlar bu iki kitabı təhrif edilməmiş səmavi kitab kimi qəbul etməlidirlər.

Yəhudi və xaçpərəst missionerlərinin bu iddiasına cavab olaraq qeyd etmək lazımdır ki, doğrudur, Quranın bir çox ayəsi İslam Peyğəmbərinin (s) və onun dininin nişanələrinin Tövratla İncildə olduğunu qeyd etmişdir. Lakin həmin kitabların təhrif edilməsi o demək deyil ki, onların içindəkilər tamamilə təhrif edilmişdir. Bəzi hissələri təhrif edilsə də, içərisində həqiqət olan xeyli yazılar da vardır. O cümlədən onlarda İslam Peyğəmbərinin (s) nişanələri barədə məlumatlar olmuş və hazırda da vardır. Bu baxımdan sözügedən ayələrdə "Quranın Tövrat və İncildə olanları təsdiqləməsi” dedikdə İslam Peyğəmbəri (s) gəldikdən sonra onun nişanələrinin həmin kitablardakı nişanələrlə uyğunluq təşkil etməsi başa düşülür. "Təsdiqləmək" sözünün “uyğun gəlmək" mənasında işlədilməsinə Quranın başqa ayələrində də rast gəlinir. Məsələn, "Saffat" surəsinin 105-ci ayəsində Allah-taala İbrahim (ə) peyğəmbərə belə buyurmuşdur: “Artıq sən yuxunu gerçəkləşdirdin!" Yəni gördüyün iş yuxuna uyğun idi. "Oraf" surəsinin 157-ci ayəsində isə belə deyilir:

"Onlar Allahın elçisinə, ümmi (təhsil almamış) peyğəmbərə tabedirlər, onun hansı xüsusiyyətlərə malik olduğunu əllərindəki Tövrat və İncildən bilirlər..."

Bu ayədə açıq şəkildə bildirilir ki, yəhudi və xaçpərəstlər İslam Peyğəmbərinin (s) nişanələrinin əllərindəki Tövratla İncildə deyilmiş nişanələrlə uyğun gəldiyini görürlər. Deməli, haqqında danışdığımız ayələrdə İslam Peyğəmbərinin (s) nişanələrinin Tövratla İncildəki nişanələrlə uyğun gəlməsi o demək deyil ki, Quran özündən əvvəlki səmavi kitabları tamamilə təsdiqləyir. Sadəcə olaraq bu nişanələrin həmin kitablarda da olduğunu yəhudi və xaçpərəstlərə çatdırır. Xüsusilə də nəzərə almaq lazımdır ki, Quranın bir çox ayəsində Tövratla İncilin təhrif edildiyi açıq şəkildə bildirilmişdir.

Daha bir canlı sübut.

Əvvəllər məşhur keşişlərdən olmuş "Ənisül-əlam" kitabının müəllifi Fəxrülislam öz təhsilini xaçpərəst keşişlərindən almış, böyük dini rütbəyə yüksəlmişdir. O, özünün İslam dinini qəbul etməsi əhvalatını belə nəql edir: "...Nəhayət, çox axtarışdan və şəhərləri gəzib dolaşdıqdan sonra böyük zəhmətlər bahasına həddən artıq təqvalı bir keşişin hüzuruna getdim. Katolik dövlət başçıları bütün dini suallarını ona ünvanlayırdılar. Bir müddət onun yanında qalıb, xristianlığın müxtəlif təriqətləri haqqında məlumat topladım. Onun çoxlu tələbəsi olmasına baxmayaraq, mənə başqalarından daha artıq rəğbət göstərirdi. Evinin, digər yerlərin açarlarını mənə verirdi. Yalnız bircə otağın açarını özündə saxlayırdı...

Günlərin birində onun halı pisləşdi. Mənə dedi ki, bu gün dərs keçə bilməyəcəyini tələbələrə çatdırım. Tələbələrin yanına gəldikdə onların elmi müzakirə ilə məşğul olduğunu gördüm. Bu müzakirə siryani dilindəki "Farqlita", yunan dilindəki "Perikletus" sözlərinin hansı məna daşıdığına gəlib çıxdı. Hərə bir fikir bildirirdi...

Mən ustadın yanına qayıtdıqda bu gün hansı elmi müzakirənin getdiyini soruşdu. Mən "Farqlita" sözünün mənası barədə müzakirə aparıldığını, hərənin bir fikir bildirdiyini dedim. Məndən soruşdu ki, sən hansı fikirlə razılaşırsan? Cavab verdim ki, mən filan təfsirçinin fikrini qəbul edirəm. Ustad dedi: "Haqsız sayılmazsan, lakin bu fikirlərin heç biri həqiqətə uyğun deyil. Həqiqəti yalnız sabit bilgiyǝ malik olanlar bilirlər. Onlardan da yalnız bir qismi bu həqiqətdən xəbərdardır". Mən israr etdim ki, bu sözün mənasını mənə desin. O, möhkəm ağladıqdan sonra dedi: "Səndən heç nəyi gizlətməyəcəyəm... Bu sözün mənasını öyrənməyin böyük təsiri vardır. Lakin onu yaysaq, dərhal məni də, səni də öldürərlər. Deyəcəklərimi heç kimə danışma- yacağına dair mənə söz versən, bu sözün mənasını sənə deyərəm...” Mən müqəddəs sandığım hər şeyə and içdim ki, bu söhbəti heç kimə danışmayacağam. Yalnız bundan sonra ustad dedi: "Bu söz müsəlmanların peyğəmbərinin adlarından biri olub, Əhməd (s) və Muhəmməd (s) mənalarını verir". Bunu dedikdən sonra özündə saxladığı kiçik otağın açarını mənə verib dedi: "Get filan sandığı aç və filan-filan kitabları buraya gətir". Mən gedib onun dediyi kitabları gətirdim. Bu iki kitab siryani və yunan dillərində İslam Peyğəmbərindən (s) öncə dəri üzərinə yazılmışdı. Hər iki kitabda "Farqlita" sözü Əhməd (s) və Muhəmməd (s) kimi tərcümə edilmişdi.

Ustad daha sonra dedi: "O, peyğəmbər seçilənə qədər bütün xaçpərəst alimləri bu sözün mənasının Əhməd (s) və Muhəmməd (s) olduğunu deyirdilər. Lakin o, peyğəmbər seçildikdən sonra onlar öz maddi və mənəvi mənafelərini qorumaqdan ötrü onun mənasını dəyişib İncil sahibinin nəzərdə tutmadığı bir mənaya yozdular". Soruşdum ki, xristianlıq dini haqqında fikriniz nədir? Dedi: "İslamın gəlişi ilə bu din qüvvədən düşmüşdür". O, bunu üç dəfə təkrar etdi. Soruşdum ki, indiki zamanda qurtuluş və doğru yol hansıdır? Cavab verdi ki, yalnız Muhəmmədin (s) yolu ilə getmək lazımdır. Soruşdum ki, onun ardıcılları nicat tapacaqmı? Cavab verdi ki, and olsun Allaha, bəli. (Bunu üç dəfə təkrar etdi.) Daha sonra ustad ağladı, mən də çox ağladım. Sonra əlavə edib dedi: "Əgər axirətdə qurtuluş istəyirsənsə, gərək haqq dini qəbul edəsən... Mən həmişə sənin üçün dua edərəm, bu şərtlə ki, Qiyamət günündə mənim batində müsəlman və Muhəmmədin (s) ardıcıllarından olduğuma şahid olasan... Heç bir şübhə yoxdur ki, bu gün yer üzündə Allahın yeganə dini İslamdır..."

Gördüyünüz kimi, xaçpərəst və yəhudi alimləri İslam Peyğəmbərindən (s) sonra öz şəxsi mənafelərinə görə onun ad və nişanələrini başqa cür yozmağa başlamışlar.