Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 47-48-ci ayələr

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ .٤٧

وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ .٤٨

Ayələrin tərcüməsi

47\. Ey İsrail övladı! Sizə bəxş etdiyim nemətimi və (bir zaman) sizi bütün insanlardan üstün tutduğumu yadınıza salın!

48\. Qorxun o gündən ki, heç kəs digərinin cəzasını üzərinə almır, heç kəsdən şəfaət qəbul olunmur, heç kəsdən əvəz alınmır və onlara heç bir kömək göstərilmir.

Ayələrin təfsiri.

Yəhudilərin puç xəyalları.

Allah-taala bu ayələrdə də söhbəti Bəni-İsrailin üzərində davam etdirərək onlara verdiyi nemətləri sadalayır: "Ey İsrail övladı! Sizə bəxş etdiyim nemətimi yadınıza salın”.

Bu nemətlər həddən artıq çox olmuşdur və bu, - hidayət nemətindən tutmuş fironçuların əsarətindən azadlığa qədər nemətlərin hamısına şamil olur. Lakin bu nemətlərin arasından məhz Bəni-İsrailin öz zəmanələrinin digər xalqlarından üstün tutulmasına xüsusi olaraq işarə edilmişdir: "...və (bir zaman) sizi bütün insanlardan üstün tutduğumu yadınıza salın”.

Kimlərsə fikirləşə bilər ki, "...və (bir zaman) sizi bütün insanlardan üstün tutduğumu yadınıza salın!" cümləsi yəhudilərin dünyanın bütün xalqlarından və bütün dövrlərin insanlarından üstün tutulmasına işarə edir. Lakin Quranın digər ayələrindən məlum olur ki, yəhudilər sadəcə olaraq öz dövrünün insanlarından, yəni öz mühitlərində yaşamış insanlardan üstün tutulmuşdur. Çünki ayələrdən birində müsəlmanlara xitabən belə deyilmişdir:

"Siz (müsəlmanlar) insanlara xeyir vermək üçün yaradılmış ən yaxşı ümmətsiniz".

Başqa bir ayədə Bəni-İsrailin barəsində belə deyilmişdir:

"Zəiflədilmiş o tayfanı yer üzünün daim xeyir-bərəkət verdiyimiz şərq və qərb tərəflərinə varis etdik".

(Məlum məsələdir ki, Bəni-İsrail o vaxt bütün dünyanın varisi deyil, yalnız öz ərazilərinin şərq və qərb tərəflərinin varisi olmuşlar. Deməli, onların insanlar üzərindəki üstünlüyü də öz ərazilərində yaşayan və öz dövrlərinin insanları üzərindəki üstünlük olmuşdur.

Növbəti ayədə Quran yəhudilərin puç xəyallarının üzərindən xətt çəkmişdir. Çünki onlar belə təsəvvür edirdilər ki, ata-babalarından peyğəmbər çıxdığı üçün həmin peyğəmbərlər onlara şəfaət edəcəklər. Yaxud belə güman edirdilər ki, bu dünyada rüşvətdən istifadə etdikləri kimi, axirətdə də günahlarının qarşılığı olaraq fidyə verməklə canlarını qurtara biləcəklər. Ayədə deyilir: "Qorxun o gündən ki, heç kəs digǝri- nin cəzasını üzərinə almır, heç kəsdən şəfaət qəbul olunmur, heç kəsdən əvəz alınmır və onlara heç bir kömək göstərilmir”.

Bir sözlə, orada hakim insanın yalnız yaxşı əməlini qəbul edəcək. Necə ki "Şuǝra" surəsinin 88-89-cu ayələrində belə deyilir:

"O gün ki, nə var-dövlət, nə də oğul-uşaq bir fayda verməyəcək. Ancaq sağlam bir qəlblə Allahın hüzuruna gələnlərdən başqa!"

Əslində, haqqında danışdığımız ayə ona işarə edir ki, bu dünyada cinayətkarı müxtəlif yollarla cəzadan qurtarmaq olur. Bu yollardan biri odur ki, kimsə cinayəti öz üzərinə götürür. Əgər iş bu yolla da həll olunmazsa, kiminsə vasitəçiliyindən istifadə edilir. Əgər bu da baş tutmazsa, cərimə ödəməklə məsələ həll olunur. Bu da baş tutmadıqda dost-tanışın köməyindən istifadə olunur. Bunlar dünyada cinayətdən yaxa qurtarmağın müxtəlif yollarıdır. Sözügedən ayələrdə isə Allah- taala bildirir ki, Qiyamətdə vəziyyət tamam başqa cür olacaq. Sadaladığımız cəhətlərdən heç biri orada olmayacaq. Orada yeganə qurtuluş yolu iman və təqva, habelə Allahın mərhəmətinə sığınmaqdır.

Bütpərəstlərin və kitab əhlindən olan kafirlərin etiqadını araşdırdıqda bu kimi mövhumatın onların inanclarında kifayət qədər olduğunu görürük. Məsələn, "Əl-Mənar" təfsirinin müəllifi yazır: "Misirin bəzi bölgələrində meyitə qüsl verən şəxsə müəyyən məbləğ ödənilirmiş və bunu xurafat olaraq Cənnətə getməyin haqqı kimi qəbul edirlərmiş".

Yəhudilərin inanclarına görə, günahların kəffarəsi üçün qurbanlıq kəsilirmiş. Böyük heyvan kəsməyə imkan olmasaydı, ən azından bir cüt göyərçin kəsilərmiş.

Eramızdan əvvəl yaşamış insanlar ölünü dəfn edərkən onunla birlikdə zinət əşyaları, silah da qoyarlarmış ki, ölü gələcək həyatında onlardan istifadə etsin.

Quran və şəfaət.

Allah-taalanın insana verdiyi cəzalar nə bu dünyada, nə də axirət dünyasında intiqam xarakteri daşımır. Bunlar, əslində, Allahın qoyduğu qanunlara itaət etmək üçün, sanki bir növ zəmanətdir ki, bu da insanların təkamülünə xidmət edir. Bu baxımdan zəmanətə xələl yetirəcək hər bir şeydən uzaq olmaq lazımdır ki, insanlarda günah etməyə maraq oyanmasın. Digər tərəfdən günahkarların üzünə dönüş yolunu da bağlamaq olmaz. Onlara imkan vermək lazımdır ki, təqva yolunu seçməklə Allaha tərəf dönsünlər. Şəfaətin doğru mənası məhz bu tarazlığı qorumağa xidmət edir. O, günahkarların geri dönüşü üçün bir vasitədir. Şəfaətin yanlış mənası isə günahkarları günah etməyə cəsarətləndirməkdir.

Şəfaətin dəqiq mənasını və onun müxtəlif cəhətlərini anlamayan insanlar ya onu, ümumiyyətlə, inkar edərək bu işi zalım hökmdarların qarşısında vasitəçilik etməyə bənzədirlər, ya da sələfilər kimi "Heç kəsdən şəfaət qəbul olunmur" məzmunlu ayələri əldə rəhbər tutaraq digər ayələri nəzərə almadan şəfaəti inkar edirlər. Şəfaət məsələsini inkar edənlərin əsas iradlarını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1) Şəfaətə inanmaq insanda çalışqanlıq ruhiyyəsini zəiflədir.

2) Şəfaətə inanmaq feodalizm quruluşunu xatırladır.

3) Şəfaətə inanmaq insanı günaha təşviq edib məsuliyyətdən yayındırır.

4) Şəfaətə inanmaq bir növ şirk olub Qurana ziddir.

5) Şəfaətə inanmaq Allahın hökm və iradəsinin dəyişməsi anlamına gəlir.

Bir qədər sonra qeyd edəcəyimiz kimi, bu iradların hamısı ondan irəli gəlir ki, çoxları Quranda deyilən şəfaəti adi insanlar arasındakı şəfaətlə (vasitəçiliklə) qarışdırırlar. Bu məsələnin istər qəbul, istərsə də inkar edilməsinin sübuta ehtiyacı vardır və böyük əhəmiyyətə malik olduğu üçün "şəfaətin mahiyyəti", "şəfaətin fəlsəfəsi", "genetik aləmdə şəfaət", "Quran və hədis baxımından şəfaət", "şəfaət və tövhid" mövzularını nisbətən geniş şəkildə şərh etmək lazımdır. Yalnız bundan sonra sözügedən ayənin, həmçinin şəfaət haqqındakı digər ayələrin mənası tam olaraq aydınlaşar və hər hansı qaranlıq məqam qalmaz.

1\. Şəfaətin mahiyyəti.

(şəfaət) sözü (şəf i) kəlməsindən götürülmüşdür, mənası "cüt" deməkdir. Onun antonimi "tək" mənasını bildirən (vətr) sözüdür. Sonralar “şəfaət” sözü “kömək məqsədilə zəif adama güclü adamın birləşməsi” mənasında işlədilmişdir. Bu söz gündəlik danışıqla dini terminologiyada iki fərqli mənada işlədilir:

a) Ümumi götürdükdə şəfaət ona deyilir ki, şəfaət edən insan öz mövqe və nüfuzundan istifadə edərək səlahiyyətli şəxsin fikrini səlahiyyətində olduğu adamları cəzalandırmaq barəsində dəyişdirsin. Bunu bəzi hallarda öz nüfuzundan istifadə etməklə, bəzi hallarda qarşı tərəfin mərhəmət hissini qıcıqlandırmaqla, bəzi hallarda da onun günahkar şəxsin barəsindəki fikrini dəyişdirməklə və s. yollarla həyata keçirmək olar. Şəfaətin bu mənası heç bir vəchlə günahkar və ya müttəhimin ruhiyyəsində təsir edə bilməz. Bu təsir yalnız yanında vasitəçilik olunan şəxsə yönələ bilər. (Diqqət edin!)

Şəfaətin bu mənası dini aspektdə qətiyyən məqbul hesab edilmir. Çünki Allah-taala nə səhv edən deyil ki, şəfaət Onun fikrini dəyişdirsin, nə insanda olan hissləri yoxdur ki, bu hisslər qıcıqlandırılsın, nə kiminsə nüfuzundan çəkinmir, nə də Onun mükafat və ya cəzası ədalətdən başqa meyara əsaslanır.

b) Şəfaət digər bir anlamda isə şəfaət olunanın mövqeyinin dəyişməsi ilə əlaqədardır. Yəni şəfaət olunan şəxs elə şərait yaradır ki, cəzalandırılmaqdan canını qurtarır və şəfaət edən şəxslə bağlılığı nəticəsində bağışlanılmağa layiq görülür. Şəfaətin bu mənasını qəbul etmək, əslində, günahkarların islahı və oyadılmasına xidmət edən gözəl bir təlim-tərbiyə məktəbidir. İslam məntiqindəki şəfaət də məhz bu mənadadır. Bir qədər sonra görəcəyik ki, şəfaət məsələsinə yönəlmiş iradların hamısı şəfaətin birinci mənasına yönəlmişdir. İkinci məna isə məntiq və həqiqətə tam uyğundur.

Şəfaətin gündəlik danışıqla dini terminologiyada iki fərqli mənası haqqında deyəcəklərimiz məhz bundan ibarətdir.

2\. Genetik aləmdə şəfaət.

Şəfaət haqqında verdiyimiz düzgün açıqlamanı genetik aləmdə də müşahidə edirik. Belə ki dünyadakı güclü qüvvələr zəif qüvvələrə qoşularaq onları yaradıcı məqsədlər yolunda irəli aparır. Məsələn, günəşin işıq saçıb yağış yağması nəticəsində torpaqdakı toxumlar öz daxili potensiallarını üzə çıxarır, cücərib zülmət aləmdən enerji aldığı işıqlı dünyaya gəlir. Bu proseslərin hamısı, əslində, genetik aləmdəki şəfaətin təzahür formalarıdır. Genetik aləmdəki bu şəfaəti örnək götürməklə dini yönümdəki şəfaəti də doğru-dürüst anlaya bilərik. İnşallah, bir qədər sonra bu barədə də məlumat verəcəyik.

3\. Şəfaətin sənədlərlə sübutu.

İndi isə gəlin, şəfaət barəsində birinci dərəcəli sənədlərə diqqət yetirək.

Qurani-Kərimdə şəfaət barəsində təxminən otuz ayə vardır. Bu ayələri bir neçə qrupa bölmək olar:

a) Birinci dəstəyə şəfaəti mütləq şəkildə inkar edən ayələr daxildir. Məsələn, aşağıdakı ayələri buna misal göstərə bilərik:

"Ey iman gətirənlər! Alış-verişin, dostluğun və şəfaətin olmayacağı gün gəlməzdən qabaq sizə verdiyimiz ruzidən (Allah yolunda) xərcləyin!"

"Qorxun o gündən ki, heç kəs digərinin cəzasını üzərinə almır, heç kəsdən şəfaət qəbul olunmur..."

Bu ayələrdə günahkarlar üçün iman və saleh əməldən başqa təsəvvür edilə biləcək bütün vasitələr maddi əvəz (fidyə) ödəmək, dostluq əlaqələri və şəfaət inkar edilmişdir. Bəzi günahkarların barəsində belə deyilir:

“Buna görə də şəfaət edənlərin şəfaəti onlara fayda verməz”.

b) Şəfaətin yalnız Allaha məxsus olduğunu bildirən ayələr Məsələn, aşağıdakı ayələrə diqqət edək:

"Sizin Ondan (Allahdan) başqa nə bir haminiz, nə də bir şəfaətçiniz vardır".

"De: "Şəfaət bütünlüklə Allaha məxsusdur".

c) Şəfaətin Allahın izninə bağlı olduğunu bildirən ayələr Məsələn, aşağıdakı ayələrə nəzər salaq:

"Onun fərmanı olmadan yanında kim şəfaət edə bilər?"

"Onun dərgahında izn verdiyi kəslərdən başqa heç kimin şəfaətinin faydası yoxdur".

ç) Şəfaət olunacaq şəxs üçün müəyyən şərtlərin olduğunu göstərən ayələr.

Bəzi vaxtlar bu şərt Allahın razılığı kimi verilmişdir. Məsələn, aşağıdakı ayəyə diqqət edək:

"Onlar yalnız Onun (Allahın) razı qaldığı şəxslərdən ötrü şəfaət diləyirlər".

Bu ayəyə əsasən yalnız o şəxslərə şəfaət oluna bilər ki, Allah onlara şəfaət olunmasına razılıq versin. Bəzi vaxtlar bu şərt Allahdan alınmış əhd kimi göstərilmişdir:

"Rəhman Allahdan əhd almış kəslərdən başqaları şəfaət etməyə qadir olmazlar".

Burada "ǝhd-peyman" dedikdə Allaha və peyğəmbərlərə iman nəzərdə tutulur. Bəzi vaxtlar bu şərt bəzi günahkarların şəfaətdən məhrum edilməsi kimi göstərilmişdir:

"Zalımların heç bir dostu olmayacaq, (onların barəsində) heç bir şəfaətçinin şəfaəti qəbul olunmayacaq".

Gördüyünüz kimi, bu ayələrdə Allahdan ǝhd almaq, yəni Allaha və peyğəmbərlərinə iman, Onun razılığını qazanmaq, zülm və haqsızlıq kimi günahlardan qorunmaq şəfaətin zəruri şərtləri kimi göstərilmişdir.

4\. Şəfaətin müxtəlif şərtləri.

Şəfaət haqqındakı ayələrdən belə nəticəyə gəlirik ki, İslam məntiqində şəfaət qeyd-şərtsiz bir məsələ deyil. Onun mahiyyət və fəlsəfəsini ortaya qoyan bir sıra şərtləri vardır. Bunlar həm edilən günah nöqteyi-nəzərindən, həm şəfaət olunan şəxs tərəfindən, həm də şəfaət edən şəxs tərəfindən olan şərtlərdir. Məsələn, zülm kimi bir günah, ümumiyyətlə, şəfaət dairəsindən kənardır. Quran buyurmuşdur ki, zalımların heç bir dostu olmayacaq, (onların barəsində) heç bir şəfaətçinin şəfaəti qəbul olunmayacaq. Daha sonra qeyd edəcəyimiz hədisdə də görəcəyik ki, əgər zülmü geniş mənasında nəzərdə tutsaq, onda şəfaət yalnız əməlindən peşmançılıq hissi keçirən və islah olunmaq yolunda çalışan şəxslərə şamil olacaq. Belə olduqda şəfaət onlar üçün tövbə etməyə bir stimula çevriləcək. (Bəzilərinin tövbə edildiyi təqdirdə daha şəfaətə ehtiyac qalmadığı fikrinə gəlincə, bir qədər sonra bunun yanlış olduğunu qeyd edəcəyik.)

Digər tərəfdən "Ənbiya" surəsinin 28-ci ayəsinə görə yalnız Allah tərəfindən razılıq verilmiş şəxslərə şəfaət oluna bilər. "Məryəm" surəsinin 87-ci ayəsində isə şəfaət üçün Allahdan əhd almaq şərt edilmişdir. Bu iki sözün (“razılıq” və “əhd" sözlərinin) leksik mənasından və bu #### Ayələrin təfsiri ilə bağlı nəql edilmiş hədislərin də məzmunundan belə başa düşülür ki, burada Allaha, Qiyamət gününün sorğu-sualına, ədalət tərəzisinin qurulacağına, əməllərin mükafat və ya cəzasının yaxşı əməllərə görə savab, pis əməllərə görə cəza veriləcəyinə iman, Allah tərəfindən göndərilmiş bütün qayda-qanunların doğruluğuna etiraf nəzərdə tutulur. Bu iman öncə düşüncədə, daha sonra isə əməldə özünü göstərməlidir. Bunun nişanəsi odur ki, insan özünü heç bir müqəddəs dəyərə malik işi qəbul etməyən zalımların zümrəsindən kənar bilsin və öz işlərinə yenidən nəzər salsın.

"Nisa" surəsinin 64-cü ayəsində günahların şəfaət nəticəsində bağışlanılacağına dair deyilir:

"Əgər onlar özlərinə zülm etdikləri (Allahın əmrlərini pozduqları) zaman sənin yanına gəlib Allahdan bağışlanmaq diləsəydilər və Peyğəmbər də onlar üçün əfv diləsəydi, Allahın tövbələri qəbul edən və mərhəmətli olduğunu görərdilər".

Bu ayədə günahkarların tövbəsi Həzrət Peyğəmbərin (s) onlar üçün şəfaət etməsinə müqəddimə olaraq göstərilmişdir.

"Yusuf" surəsinin 97-98-ci ayələrində deyilir:

"Dedilər: "Ata! Allahdan bizim günahlarımızın bağışlanmasını dilə. Çünki biz xətaya yol verənlərdən olmuşuq". O dedi: "Tezliklə Rəbbimdən sizin üçün bağışlanma diləyəcəyəm. Çünki O, bağışlayandır, rəhimlidir".

Bu ayələrdən məlum olur ki, Həzrət Yusifin (ə) qardaşları atalarından onlar üçün bağışlanma diləməsini istəyərkən etdikləri günahdan peşmançılıq keçirmişlər. Mələklərin şəfaəti haqqında olan ayədə isə onların yalnız imanlı şəxslər, Allah yolunun və haqqın ardıcılları üçün şəfaət edəcəkləri bildirilir:

"Ona (Allaha) iman gətirən və möminlər üçün də bağışlanma diləyən mələklər (deyirlər): "Ey Rəbbimiz! Sənin mərhəmətin və elmin hər şeyi əhatə edib. Tövbə edib Sənin yolunla gedənləri bağışla, onları Cəhənnəm əzabından qoru!"

Burada belə bir sual yaranır: "Tövbə edib Allahın yoluna gəldikdən sonra daha şəfaətə nə ehtiyac var?" İnşallah, "şəfaətin mahiyyəti” mövzusundan danışarkən bu suala cavab verəcəyik. Şəfaət edənlər üçün də belə bir şərt qoyulmuşdur ki, onlar, mütləq, haqqa şahidlik etməlidirlər:

"Onu qoyub çağırdıqları şəfaət verə bilməzlər. Yalnız haqqa şahidlik edənlər... istisnadır".

Bu ayələrdən belə nəticə əldə edilir ki, şəfaət olunan şəxs ilə şəfaət edənin arasında müəyyən bir bağlılıq olmalıdır. Bu bağlılıq haqqa diqqət yönəltmək, sözdə və əməldə haqqı etiraf etmək vasitəsilə olmalıdır ki, bunun özü də qüvvələri haqq yolunda səfərbər etməyə bir stimuldur.

5\. İslami hədislərdə şəfaət.

Hədislərdə bir sıra ifadələr gözə dəyir ki, onlar da haqqında danışdığımız ayələrdə deyilən fikirləri tamamlayır. Bəzi hədislərdə hətta şəfaət məsələsinə daha açıq şəkildə toxunulmuşdur. O cümlədən aşağıdakı hədis bu qəbildəndir:

"Mənim şəfaətim ümmətimin böyük günahlar edən şəxslərinə şamil olacaq".

Bu hədisi nəql edən İbn Əbu Ümeyr deyir: "İmam Kazımdan (ə) soruşdum ki, Allah-taala "Onlar yalnız Onun (Allahın) razı qaldığı şəxslərdən ötrü şəfaət diləyirlər" buyurduğu halda, böyük günah edənlərə necə şəfaət etmək olar? Axı böyük günah edənlər Allahın razı qaldığı şəxslər ola bilməzlər. İmam (ə) buyurdu: “Günah edən hər bir insan, təbii ki, sonradan peşmançılıq hissi keçirir. Peyğəmbər (s) də buyurub ki, günaha görə peşmançılıq keçirməyin özü tövbədir. Peşman olmayan insan həqiqi mömin sayılmaz və ona şəfaət olunmaz. Onun əməli zülm sayılar. Allah-taala isə buyurmuşdur: "Zalımların heç bir dostu olmayacaq, (onların barəsində) heç bir şəfaətçinin şəfaəti qəbul olunmayacaq".

Bu hədisin əvvəlində şəfaətin yalnız böyük günah etmiş şəxslərə şamil olduğu bildirilsə də, hədisin davamında şəfaət üçün lazım olan əsas şərtin günahkar insanın etdiyi günaha görə peşmançılıq hissi keçirməsi və zülm həddinə gəlib çatmaması göstərilmişdir. (Diqqət edin!)

2-"Əl-Kafi" kitabında İmam Sadiqin (ə) səhabələrinə yazdığı bir məktubda belə qeyd edilmişdir:

"Kim şəfaətçilərin şəfaətinə nail olmaq istəyirsə, Allahın ondan razı qalmasını istəsin".

Bu hədisin ümumi məzmunundan belə məlum olur ki, İmam Sadiq (ə) bunu xüsusi olaraq bəzi səhabələrinin, ümumilikdə isə bir müsəlmanın şəfaət haqqındakı yanlış təsəvvürünü aradan qaldırmaq üçün buyurmuşdur. Bu hədisdə günaha təşviq edən şəfaət aydın şəkildə inkar edilmişdir.

3- İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş başqa bir hədisdə deyilir:

"Qiyamət günü Allah-taala həm abidi, həm də alimi Məhşərə gətirdikdə abidə buyuracaq ki, Cənnətə doğru get. Alimə isə buyuracaq ki, dayan, təlim etdiyin insanlara şəfaət et!"

Bu hədisdə alimin təlimi ilə dərs dediyi şəxslərə şəfaət etməsi arasında bir bağlılıq gözə dəyir. Bu bağlılıq mövzu haqqındakı bir çox qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirə bilər. Üstəlik, abiddən fərqli olaraq alimə şəfaət hüququnun verilməsi onu göstərir ki, İslam məntiqində şəfaət heç də adi bir məsələ deyil, insanların bu dünyada təlim- tərbiyəsi ilə bilavasitə əlaqədar olan tərbiyəvi bir məktəbdir.

6\. Şəfaətin mənəvi təsiri.

Şəfaət haqqında nəql etdiyimiz hədislər dəryadan bir damcı idi. Bu hədislərdəki bəzi məqamlar mövzu ilə uyğunluq təşkil etdiyi üçün onları seçib burada qeyd etdik. Ümumi götürdükdə isə şəfaət haqqında nəql edilmiş hədislər təvatür həddindədir.

Nəvəvi Şafei "Səhihi-Müslim" kitabına yazdığı şərhdə böyük sünni alimi Qazi Əyazın belə dediyini nəql etmişdir: "Şəfaət haqqında olan hədislər təvatür həddindədir". Hətta bu məsələdə olduqca sərt mövqe tutmuş İbn Teymiyyə (vəfatı 728 hicri) və Məhəmməd ibn Əbdülvǝhhabın (vəfatı 1206 hicri) ardıcılları da bu hədislərin təvatür həddində olduğunu etiraf etmişlər. Vəhhabilərin ən əsas kitablarından sayılan və hazırda Hicazın dini təhsil müəssisələrində tədris olunan "Fəthül-məcid" əsərinin müəllifi Şeyx Əbdürrəhman ibn Həsən, İbn Qəyyimdən belə nəql etmişdir: "Peyğəmbərin (s) günahkarlara şəfaət edəcəyi haqqında hədislər təvatür həddindədir. Səhabələr və əhli-sünnə bu barədə yekdil fikirdə olub, bunu inkar edəni bidətçi hesab edir və onu azğın sayırlar”.

"Şəfaətin ictimai və psixoloji təsirləri”, eləcə də “şəfaətin fəlsəfəsi” mövzularına dair dörd irada başlamazdan əvvəl müsəlmanların və şəfaət inancına etiqad bəsləyənlərin məntiqinə əsasən bu işin mənəvi təsiri mövzusuna nəzər salmaq istəyirik. Çünki bu, daha sonrakı mövzular üçün də bir növ açar rolunu oynayacaq.

İslam sxolastikləri şəfaətin mənəvi təsiri mövzusunda müxtəlif mülahizələr irəli sürmüşlər. "Vəidiyyə" (böyük günah sahiblərinin Cəhənnəmdə əbədi qalacağını iddia edənlər) ləqəbi ilə ad çıxarmış bir dəstənin fikrincə, şəfaətin günahın bağışlanılmasında heç bir təsiri yoxdur. O, yalnız mənəvi inkişaf, tərəqqi və təkamülün, habelə savabın artmasına xidmət edir. "Təfziliyyə” (böyük günah sahiblərinin Cəhənnəmdə əbədi qalmayacağını iddia edənlər) isə belə hesab edirlər ki, şəfaət sırf günahkarlara aiddir və nəticəsi də cəzanın aradan qaldırılmasıdır. Mərhum Xacə Nəsrəddin Tusi "Təcridül-etiqad" əsərində hər iki dəstəni haqlı hesab edərək şəfaətin hər iki təsirə malik olduğunu qeyd etmişdir.

Əllamə Hilli "Kəşfül-murad" əsərində bu iddianı inkar etməmiş, hətta ona dair sübutlar da gətirmişdir. Şəfaətin həm leksik mənası, həm də genetik şəfaətlə müqayisəsi haqqında dediklərimizdən sonra hər hansı şübhə yeri qaldığını güman etmirik. Belə olduqda mərhum Tusinin fikri həqiqətə daha uyğundur. Çünki bir tərəfdən İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə belə deyilir:

"Gəlmiş-getmiş bütün insanların Qiyamət günündə Muhəmmədin (s) şəfaətinə ehtiyacı var".

(Bu hədisə görə bütün insanlar şəfaətə möhtacdır.) Deməli, tövbə etməklə günahı bağışlanmış insanların da şəfaətə ehtiyacı var. Bu, o haldadır ki, şəfaət hər iki təsirə malik olub, insanın mənəvi məqamının yüksəlməsinə də şamil olsun. Bəzi hədislərdə yaxşı əməl sahiblərinin şəfaətə ehtiyacı olmaması fikrinə gəldikdə isə onu qeyd etmək lazımdır ki, burada günahkarlara aid şəfaət nəzərdə tutulmuşdur. Digər tərəfdən isə şəfaətin mahiyyətinin daha güclü varlığın nisbətən zəif varlığa kömək etmək məqsədilə ona qoşulması olduğunu da vurğuladıq. Bu qoşulma güclü cəhətlərin daha da güclənməsi, yaxud da zəif cəhətlərin aradan qaldırılması məqsədini güdə bilər. Bu iki cəhət genetik şəfaətdə və öz təkamül yolunda irəliləyən varlıqların da hərəkətində müşahidə olunur. Belə ki bəzi vaxtlar daha zəif varlıqların daha güclü varlığa olan ehtiyacı məhz öz zəif cəhətlərini aradan qaldırmaq (həlakedici vasitələrin qarşısını almaq) xarakteri daşıyır. (Məsələn, bitkinin günəş işığına olan ehtiyacı yeraltı bakteriyaları məhv etmək məqsədi daşıyır.) Bəzi vaxtlarda isə güclü cəhətlərini daha da qüvvətləndirmək məqsədi güdür. (Məsələn, bitki öz inkişafını davam etdirmək üçün günəş işığına ehtiyac duyur.) Yaxud əlaçı şagird həm öz səhvlərini aradan qaldırmaq, həm də bilik səviyyəsini artırmaq üçün müəllimə ehtiyac duyur. Bütün bunlara və müxtəlif dəlillərə əsasən deyə bilərik ki, şəfaət təkcə günahı bağışlatmaq məqsədi güdmür, eyni zamanda iki fərqli təsir gücünə malikdir.

7\. Tövbə edənlərin şəfaətə ehtiyacı.

Yuxarıda deyilənlərdən sonra tövbənin təklikdə günahların bağışlanılmasına səbəb olmasına baxmayaraq, tövbə edənlərin nə üçün şəfaətə ehtiyacı olduğu da məlum olur. Bunun iki səbəbi var:

1) Tövbə edənlər tövbə etməklə günahlarını bağışlatsalar da, daha yüksək mənəvi məqama yetişmək üçün şəfaətə ehtiyac duyurlar.

2) Tövbənin təsiri ilə bağlı bir çoxlarının yanlış təsəvvürü böyük bir xətaya gətirib çıxarmışdır. O da budur ki, bəzilərinin fikrincə, təkcə günahdan tövbə etmək insanı günahdan əvvəlki vəziyyətə gətirib çıxara bilər. Halbuki daha əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, keçmişə görə peşman, gələcək haqqında isə qərarlı olmaq tövbənin ilk mərhələsidir. Bu, sanki xəstəliyin qarşısını alan dərmana bənzəyir. Xəstəliyin dayanması ilə insan sağlam vəziyyətə gəlsə də, xəstəlikdən əvvəlki vəziyyətini bərpa etmək üçün xeyli vaxt keçməlidir. Başqa sözlə desək, tövbənin bir neçə mərhələsi vardır. Günaha görə peşmançılıq hissi keçirib bir daha həmin günahı təkrarlamamaq, əslində, bu işin ilk mərhələsidir. Onun sonuncu mərhələsi isə odur ki, tövbə etmiş insan hər bir cəhətdən günahdan əvvəlki vəziyyətə qayıtsın. Məhz bu mərhələdə şəfaətçilərin şəfaəti və insanın onlarla bağlılığı öz əhəmiyyətini göstərə bilər. Tövbə ilə bağlı ayələrdə də gördüyümüz kimi, günah etmiş şəxsin tövbə etməsindən əlavə, Peyğəmbərin (s) də onun üçün bağışlanma diləməsi göstərişi tövbənin qəbulolma şərti kimi bildirilmişdir ki, bu da dediklərimizi təsdiqləyir. Həmçinin Yusif (ə) peyğəmbərin qardaşlarının tövbə etməsinə rəğmən, atalarının da onlar üçün bağışlanma diləməsi, eləcə də mələklərin saleh əməl sahibləri üçün bağışlanma diləməsi dediklərimiz üçün ən gözəl sübutdur. (Diqqət edin!)

8\. Şəfaətin fəlsəfəsi.

Şəfaətin mahiyyəti və sənədləri haqqında məlumatla tanış olduqdan sonra şəfaətin ictimai və psixoloji fəlsəfəsini anlamaq elə də çətin olmaz. Ümumi götürdükdə şəfaətin mahiyyəti bu inancda olan insanlarda aşağıdakı təsiri yarada bilər:

Ümidsizlik ruhiyyəsinə qarşı mübarizə büy CYBöyük cinayətlər törədən (böyük günahlar edən) insanlar bir tərəfdən vicdan əzabı çəkir, digər tərəfdən isə Allahın mərhəmətindən ümidini kəsir. Dönüş yolunun bağlı olduğunu düşündükləri üçün daha yenidən bu barədə fikirləşmək istəmirlər. Gələcəklərinin bədbəxt olduğunu düşünərək, bəlkə də, daha böyük cinayətlərə (günahlara) əl atır, qayda-qanunlara riayət etməkdən də boyun qaçırırlar. Bu cür insanlar eynilə sağalacağından ümidini üzdüyü üçün bütün pəhrizləri kənara qoyan xəstəyə bənzəyirlər.

Törətdikləri cinayətlər nəticəsində bəzi vaxtlar üzləşdiyi vicdan əzabı onlarda psixoloji pozğunluq yaradır və yaxud cəmiyyətin onları bu vəziyyətə saldığını düşünərək intiqam almaq qərarına gəlirlər. Beləliklə də, cinayətkar (günahkar) insan cəmiyyətin ən təhlükəli ünsürlərindən birinə çevrilir. Şəfaətə etiqad isə, sanki insanın üzünə açılmış bir pəncərə olub, onda günahlarının bağışlanacağına ümid yaradır. Buna görə də insan əməllərinə nəzarət, hətta keçmişdəki xətalarını islah etməyə çalışır. Bu cür insan cəmiyyətdən intiqam almaq fikrinə düşmür. Psixoloji rahatlıq ona cəmiyyətin ən yararlı və faydalı ünsürlərindən birinə çevrilmək şansı verir. Bu baxımdan şəfaətin düzgün mənasında cinayətkar insanı saleh insana çevirən amil olduğunu desək, heç də yanılmarıq. Təsadüfi deyil ki, dünyanın bir çox ölkə- lərndə ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş insanlar üçün də əfv imkanı nəzərdə tutulmuşdur. Bu, ona görədir ki, zindanda olmalarına rəğmən, məbada, ümidsizlik onları daha təhlükəli caniyə çevirsin və ya psixoloji problemlərlə üzləşsinlər.

9\. Şəfaət olunmağa zəmin yaradan amillər.

Şəfaətin bir sıra şərtlərinin olduğunu nəzərə alsaq, bu etiqadda olan insanlar ona nail olmaq üçün münasib zəmin yaratmalı, şəfaət olunma ehtimalını sıfıra endirən zülm kimi günahlardan uzaq durmalıdırlar. Buna görə də həyatlarını elə tənzimləyirlər ki, düşdükləri günah girdabından çıxmaq üçün Allahın razılığını qazanmağa və Onunla əhd bağlamağa, bununla da tövbə etməyə, yaxud da ən azından tövbə astanasına gəlməyə müvəffəq olurlar. Allahın əmrlərindən çıxmaq kimi işlərdən əl çəkir, ya da heç olmasa, belə halları azaldırlar. Allaha və Qiyamət gününə iman düşüncəsini həmişə diqqət mərkəzində saxlayır, Allahın qoyduğu qanunlara hörmətlə yanaşırlar. Digər tərəfdən özləri ilə şəfaətçilər arasında müəyyən bağlılıq yaratmaqdan ötrü onlardakı xislətlərə yiyələnməyə çalışırlar ki, onlarla öz aralarında müəyyən uyğunluq olsun. Genetik şəfaətdə uyğunluq əsas şərt olduğu kimi, dini şəfaətdə də nəticəyə çatmaqdan ötrü belə bir uyğunluq olmalıdır. (Diqqət edin!)

Bu izahdan sonra tam qətiyyətlə söyləyə bilərik ki, şəfaət cinayətkarların (günahkarların) vəziyyətinin dəyişərək islah olunmasında müstəsna rol oynayır.

10\. İradlar və onların cavabı.

Daha öncə də vurğuladığımız kimi, şəfaət məfhumu gündəlik danışıqla dini terminologiyada fərqli mənalarda işlədilir. Biri şəfaət edən şəxsin fikrini dəyişməyə əsaslanırsa, digəri şəfaət olunan şəxsdə müəyyən dəyişikliklərə əsaslanır. Təbii ki, şəfaətin birinci mənası bütün iradlara tuş gəlir və irad edənlər öz iradlarında haqlıdırlar. Belə ki bu cür şəfaət həm insanda çalışqanlıq ruhiyyəsini zəiflədir, həm onu günaha sövq edir, həm feodal cəmiyyəti görüntüsü yaradır, həm də bir növ şirk sayılır. Çünki əgər Allahın elmini dəyişdirə biləcəyimizə, yaxud şəfaət olunan şəxsin barəsində hər hansı bir məchulu Onun üçün məluma çevirəcəyimizə, yaxud dünyada Ondan başqa bir varlığın Onun qəzəbini soyudacağına, yaxud Onun razılığını cəlb edəcəyinə, yaxud da Onun bəzi bəndələrin mövqeyinə ehtiyacı olduğuna və ya onların nüfuzundan qorxduğu üçün onların günahkarların barəsindəki şəfaətini qəbul edəcəyinə inansaq, bütün bunlar bizi tövhid yolundan çıxarıb şirk zülmətinə salacaq. Bunlar şəfaətin gündəlik həyatımızda başa düşdüyümüz yanlış mənasıdır. Lakin yuxarıda dediyimiz şərtlərə uyğun şəfaətə bu iradların heç biri aid deyil. Şəfaətin bu növü insanı qətiyyən günaha təşviq etmir, əksinə, günahdan əl çəkməyə zəmin yaradır. Şəfaətin bu növü insanı heç də tənbəlliyə təşviq etmir, əksinə, keçmiş xətalarını aradan qaldırmaqdan ötrü bütün qüvvələrini səfərbər etməyə şövqləndirir. Şəfaətin bu növü qətiyyən feodal cəmiyyəti xatırlatmır, əksinə, cinayətkar və günahkarların islah olunması üçün gözəl bir vasitədir. Şəfaətin bu növü nəinki şirk deyil, əksinə, əsl tövhiddir, Allaha diqqət, Onun sifətlərindən və əmrindən yardım diləməkdir. Mövzu daha da aydın olsun deyə, aşağıdakı araşdırmanı diqqətinizə çatdırırıq.

11\. Şəfaət və tövhid.

Şəfaət haqqında verilmiş yanlış açıqlamalar bir-birinə zidd olan iki dəstəni bu inanca qarşı çıxmağa sövq etmişdir:

1-Materialist yönümlü düşünən və şəfaəti insan səylərinin qarşısını alan bir amil kimi görənlər.

Əvvəlki açıqlamalarımızda onların cavabını vermişik.

2-Sələfilər və onlarla həmfikir olan radikal yönümlü dindarlar.

Onlar şəfaəti tövhid dinindən sapma hesab edərək şirkin bir növü kimi qəbul edirlər. Onların iradını və bu iradın cavabını qeyd etmək təfsir mövzusundan kənara çıxsa da, bəzi səbəblərə görə bu məsələnin üzərində dayanmağı lazım bilirik.

İlk olaraq onu qeyd etməliyik ki, son iki əsrdə Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın rəhbərliyi altında Hicaz ərazisini öz nüfuz dairəsinə çevirmiş sələfilər öz radikal düşüncələrində təkcə şiələrlə deyil, bir çox müsəlman məzhəbləri ilə müxalifdirlər.

İdeologiyasını özündən təxminən dörd əsr əvvəl yaşamış İbn Teymiyyədən (Əhməd ibn Əbdülhəlim Dəməşqi, vəfatı h.728) götürmüş Məhəmməd ibn Əbdülvəhhab, əslində, onun ideologiyasını yaymaqla məşğul olmuşdur. O, hicrətin 1160-cı ilindən vəfat etdiyi 1206-cı ilədək yerli əmirlərin dəstəyi ilə, habelə Hicazın bədəvi ərəbləri arasında güclü təəssübkeşlik alovu yaratmaqla "şirkə qarşı mübarizə və tövhidi müdafiə” adı ilə ona müxalif olan dəstələri geri otuzdurmağa nail olmuşdur. O, siyasi rəhbərliyə bilavasitə və vasitə ilə yol tapmağı bacarır və bu yolda xeyli sayda Hicaz müsəlmanının qanını tökür.

Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın ardıcıllarının cinayətləri Hicaz ərazisi ilə məhdudlaşmır. 1216-cı hicri ilində (Məhəmməd ibn Əbdül- vəhhabın ölümündən düz on il sonra) onun ardıcılları Hicaz çölləri ilə gizli şəkildə Kərbəla şəhərinə hücum edirlər. Qədir-Xum günü olduğu üçün şəhərdə hər yer bağlı idi. Şəhər əhalisinin əksəriyyəti İmam Əlinin (ə) müqəddəs məzarını ziyarət etmək üçün Nəcəf şəhərinə getmişdi. Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın tərəfdarları Kərbəla şəhərinin qala divarını uçurub şəhərə soxulurlar. İmam Hüseynin (ə) ziyarətgahını və şəhərdəki digər müqəddəs türbələri yerlə yeksan, bütün qiymətli əşyaları qarət edirlər. İmam Hüseynin (ə) qəbri kənarında təxminən əlli, hərəmin həyətində beş yüz, şəhərdə isə bir çox insanı qətlə yetirib şəhərdən çıxırlar. Bəzi mənbələrdə öldürülənlərin ümumi sayının beş min nəfərə çatdığı göstərilmişdir. Bu qırğında hətta körpə, qadın və yaşlılara da rəhm edilmir.

Hicrətin 1344-cü ilində hökumət dairəsinə nüfuz etmiş Mədinə fəqihləri Həzrət Peyğəmbərin (s) məzarı istisna olmaqla Hicaz ərazisindəki bütün türbələrin dağıdılması haqqında fətva verirlər. Elə həmin ilin şəvval ayının səkkizində Mədinədəki bütün türbələr dağıdılır. Ümumi müsəlmanların qəzəbindən qorxub yalnız Həzrət Peyğəmbərin (s) məzarına toxunmurlar.

Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın özü kimi ardıcılları da çox radikal, ekstremist, inadkar, məntiq əvəzinə sərtlik və kobudluğa əsaslanan şəxslərdir. İslamın bütün məsələlərini bildi-bilmədi, şəfaət, qəbir ziyarəti, təvəssül kimi məsələlərə aid edib cəmiyyəti mühüm ictimai mövzulardan, xüsusilə də sosial ədalət, imperializmin təsirlərinin məhvi, materialist ruhiyyəsinin qələbəsinə və ateist yönümlü cərəyanlara qarşı məntiqi mübarizə kimi mövzulardan uzaq tutmağa çalışırlar. Buna görə də onların ideoloji mühitində bu qəbildən olan məsələlər müzakirə olunmur, gündəlik hadisələr haqqında münasibət bildirilmir. Onlar şəfaət mövzusu barədə belə deyirlər: "Peyğəmbərdən şəfaət istəməyə heç kimin ixtiyarı çatmır. Heç kim məsələn: "Ey Muhəmməd, mənə Allah dərgahında şəfaətçi ol!" - deyə bilməz. Çünki Allah-taala: "Məscidlər Allahındır. Elə isə, heç kəsi Allahla yanaşı çağırmayın!” - deyə buyurmuşdur".

Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın "Kəşfüş-şübǝhat" traktatında deyilir: "Kimsə deyə bilər ki, biz Allahın Peyğəmbərə şəfaət məqamı (səlahiyyəti) verdiyini bilirik. Belə olduqda bizim o Həzrətdən Allahın verdiyi bir şeyi istəməyimizin nə maneəsi var? Buna cavab olaraq qeyd etməliyik ki, düzdür, bu məqamı Peyğəmbərə Allah verib, lakin ondan şəfaət istəməyimizi qadağan edərək buyurmuşdur: “Allahdan başqa heç kimi çağırmayın!" Üstəlik, şəfaət məqamı təkcə Peyğəmbərə aid deyil, mələklər və Allahın saleh bəndələrinə də belə bir məqam verilmiş- dir. Belə olduqda onlardan da şəfaət istəyə bilərikmi? Kimsə belə bir iddia etsə, Allahın saleh bəndələrinə ibadət etmiş olar".

İndi isə Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın "Qəvaidi-ərbəǝ" traktatında bildirdiyi bir fikrin xülasəsini sizlərə təqdim edirik:

"Şirkdən qurtulmaq yalnız dörd qaydanı bilməklə mümkündür:

1-Peyğəmbərə qarşı vuruşmuş ərəblər Allahın ruzi verən və dünyanı idarə edən olduğunu etiraf edirdilər. Quran bu barədə belə buyurmuşdur:

"De: "Sizə göydən və yerdən kim ruzi verir?... İşləri yoluna qoyan, nizam-intizama salan kimdir?" Dərhal "Allahdır!" - deyə cavab verərlər". Lakin bu etiraf onları müsəlmanların cərgəsinə daxil etmirdi.

2-Müşriklər deyirdilər ki, bizim bütlərə ibadət etməyimiz onlardan şəfaət diləməyimizə görədir:

"Onlar: "Bunlar bizim Allah yanındakı şəfaətçilərimizdir!" deyirlər".

3-Peyğəmbər Allahdan başqasına - istər mələk, yaxud peyğəmbər və ya saleh bəndələrə, istərsə də daşlara, Günəşə və Aya ibadət edən hər bir insanı bu işdən çəkindirmiş, onların arasında heç bir fərq qoymamışdır.

4-Bizim dövrümüzün müşrikləri şirk baxımından cahiliyyət dövrünün müşriklərindən daha pisdirlər. Çünki cahiliyyət dövrünün müşrikləri rahatlıq zamanı bütlərə ibadət etsələr də, çətinliyə düşdükdə Allahı çağırırdılar. Necə ki Quran buyurmuşdur:

"Gəmiyə mindikləri zaman Allahı ixlasla çağırır (Ondan qeyrisini yaddan çıxarırlar)".

Bizim dövrümüzdəki müşriklər isə həm rahatlıq, həm də çətinlik zamanı Allahdan başqasını çağırırlar".

12\. Bütün müsəlmanları müşriklikdə ittiham etmək.

Nə qədər qəribə olsa da, bu, bir faktdır ki, sələfilər şiə və ya sünni olmasından asılı olmayaraq fikri onların ideologiyası ilə uyğun gəlməyən bütün müsəlmanları müşrik hesab edir, onların qanını və malını halal bilirlər. Sələfilərin fikrincə, bu cür müsəlmanı öldürmək caizdir. Necǝ ki tarix dəfələrlə bunun şahidi olmuşdur. Şeyx Süleyman ibn Ləhman "Əl-Hədiyyətüs-səniyyə” kitabında yazır: “Quran və sünnə şahiddir ki, mələkləri, peyğəmbərləri və ya (məsələn,) İbn Abbas, Əbutalib və bu kimi şəxsləri (hökmdarların yaxın adamları kimi) Allah dərgahına yaxın insanlar olduqları üçün özü ilə Allahın arasında vasitə qərar verib şəfaət diləyən şəxslər kafir və müşrikdirlər. Onlar "Əşhədu ǝlla ilahə illəllah. Əşhədu ənnə Muhəmmədən Rəsulullah" deyib namaz qılsalar da, oruc tutsalar da, qanlarını töküb mallarını qənimət olaraq ələ keçirmək halaldır".

Bu sözlərdəki radikallıq və ekstremizm, həmçinin İslam və Quran maarifindən xəbərsizlik heç kimə gizli deyil.

13\. Sələfilərin şəfaət məsələsindəki məntiqinə bir baxış Sələfiliyin banisi Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın yuxarıda qeyd etdiyimiz fikirlərindən belə məlum olur ki, sələfilər şəfaəti qəbul edənləri şirkdə ittiham edərkən əsasən iki məsələnin üzərində dayanırlar:

1) Peyğəmbər və saleh bəndələrin şəfaətini qəbul edən müsəlmanların cahiliyyət dövrünün müşrikləri ilə müqayisəsi

2) Quranın Allahdan başqasına ibadətə, Onunla birlikdə qeyrisini çağırmağa açıq-aşkar qadağası və şəfaətin də bir növ ibadət sayılmasını bu ayəyə əsaslanaraq deyirlər:

"Elə isə, heç kəsi Allahla yanaşı çağırmayın!”

Birinci məsələ ilə bağlı qeyd etməliyik ki, buradakı müqayisə tamamilə yanlışdır. Çünki əvvəla, (daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi) Quran özü də peyğəmbərlər, mələklər və bir sıra saleh insanların şəfaət etmə səlahiyyətinə malik olduğunu bildirmişdir. Sadəcə olaraq bu şəfaət Allahın izninə bağlıdır. Allahın onlara belə bir səlahiyyət verdiyi halda, "Bizi onlardan şəfaət istəməkdən çəkindirmişdir" deməyimiz olduqca gülüncdür. Üstəlik, Quran Həzrət Yusifin (ə) qardaşlarının öz atalarına, habelə Həzrət Peyğəmbərin (s) səhabələrinin ona müraciət edərək bağışlanma diləməsini açıq şəkildə qeyd etmişdir. Bu, şəfaətin ən bariz nümunələrindən biri deyilmi? Həzrət Peyğəmbərə (s) xitabən "Bizə Allah yanında şəfaət et!" deməklə Yusif (ə) peyğəmbərin qardaşlarının atalarına "Ata! Allahdan bizim günahlarımızın bağışlanmasını dilə" deməsinin heç bir fərqi yoxdur. Quranın məqbul saydığı işi sələfilər necə qeyri-məqbul saya və bu inancda olanları müşrik adlandıraraq qanını və malını halal hesab edə bilərlər? Əgər bu iş şirk idisə, nə üçün Allahın peyğəmbəri olan Yǝqub (ə) oğlanlarını bu işdən çəkindirməmişdir?

İkincisi, bütpərəstlərlə şəfaətə etiqad bəsləyənlər arasında heç bir bənzərlikdən söhbət gedə bilməz. Çünki bütpərəstlər bütlərə ibadət edərək onların şəfaətçilər olduğunu düşünürdülər. Şəfaətə etiqad bəsləyənlərdə isə şəfaətçilərə ibadətdən söhbət gedə bilməz. Onlar sadəcə olaraq Allahın izni ilə şəfaətçilərdən şəfaət diləyirlər, onlara əsla ibadət etmirlər. Şəfaət istəmək isə ibadət etmək anlamına gəlməməlidir. Büt-pərəstlər tək olan Allaha ibadətdən təəccüblənərək deyirdilər:

"O, bütün bu tanrıları bir tanrımı ilə əvəz etdi? Bu, qəribə bir şeydir".

Onlar ibadət baxımından bütləri Allahla eyni səviyyədə qərar verib deyirdilər:

“Allaha and olsun ki, biz açıq-aydın azğınlıq içində idik – çünki sizi aləmlərin Rəbbinə tay tuturduq". Tarixi mənbələrin də qeyd etdiyi kimi, bütpərəstlər bütlərin onların taleyinə təsir edə biləcəyini düşünürdülər, şəfaətə etiqadı olan müsəlmanlar isə yalnız Allah-taalanın təsir qüvvəsinə malik olduğuna inanır, Allahdan başqa heç bir qüvvənin müstəqil təsir gücünə malik olduğunu qəbul etmirlər. Deməli, bu iki qrupu bir-biri ilə müqayisə etmək olduqca yanlış və məntiqdən uzaqdır. Quranın Allahdan başqasına ibadətə, Onunla birlikdə qeyrisini çağırmağa açıq-aşkar qadağası və şəfaətin də bir növ ibadət sayılması məsələsinə gəldikdə isə ilk öncə ibadətin nə olduğunu başa düşmək lazımdır. Əgər ibadəti istənilən ehtiram mənasına yozsaq, onda nəticə o olacaq ki, heç kim heç kimə hörmət etməməlidir. Təbii ki, bunu heç kəs qəbul etməz. Əgər ibadəti kimdənsə bir şey istəmək mənasına yozsaq, onda nəticə o olacaq ki, başqasından bir şey istəmək şirk sayılmalıdır. Bu isə həm dinin, həm də ağlın tam əksinədir. İbadəti bir nəfərin başqa birisinə tabe olması mənasına da yozmamalıyıq. Çünki ictimai təşkilatlarda sıravi işçilərin təşkilat rəhbərinə tabe olması insan həyatının tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Necə ki peyğəmbərlərə tabe olmaq da hər bir dindarın vəzifə borcudur. Deməli, ibadətin mənası bunlardan tamamən fərqli bir məfhumdur. İbadət təvazökarlığın və bəndəçiliyin ən son həddidir. Burada ibadət edən şəxs ibadət etdiyinə qeyd-şərtsiz tabe olur.

(ibadət) sözü (bəndə, qul) sözü ilə eyni kökdən götürülmüşdür. "Əbd" sözünün mənasına diqqət yetirdikdə məlum olur ki, ibadət edən şəxs öz ibadəti ilə, əslində, məbuduna qeyd-şərtsiz tabe olur, öz taleyini onun əlində bilir. Həm gündəlik danışığımızda, həm də dini terminologiyada "ibadət" sözündən başa düşülən məna da məhz budur. Şəfaətçilərdən şəfaət istəməkdə hər hansı bir ibadətin təsiri hiss olunurmu?

ised Bir çox ayələrdə Allahdan başqasını çağırmağın qadağan olunması məsələsinə gəlincə, bunun mənası o demək deyil ki, kimisə adı ilə çağırıb, məsələn, "ey Həsən", "ey Əhməd" və s. demək qadağan və şirkdir. Eyni zamanda kimdənsə imkanı çatacaq bir işi görməsini istəmək də günah və şirk deyil. Çünki həmkarlıq ictimai həyatın ayrılmaz bir hissəsidir. Bütün peyğəmbərlər, imamlar da öz həyatlarında digərləri ilə həmkarlıq etmişlər. (Sələfilərin özləri də bunu haram hesab etmirlər.) Sələfilərin irad tutduğu əsas məsələ İbn Teymiyyənin də "Ziyarətül- qübur" əsərində toxunduğu bir məqamdır. O yazır: "Bəndənin Allahdan istədiyi şey yalnız Allahın həyata keçirə biləcəyi bir iş olarsa, onu Allahdan başqasından istəmək şirkdir. Necə ki mələklərə, bütlərə, İsa (ə) peyğəmbərə və onun anasına ibadət edənlər belə edirlər. Məsələn, ölü və yaxud diri bir məxluqa deyəsən ki, mənim günahımı bağışla, yaxud düşmənim üzərində qələbə çalmaqda mənə kömək ol və ya xəstəliyimə şəfa ver... Lakin bəndənin istədiyi şey Allahdan başqasının da görə biləcəyi iş olarsa, onda onu bəndədən istəməyin heç bir maneçiliyi yoxdur. Lakin bunun da müəyyən şərtləri vardır. Çünki bəndənin bəndədən bir şey istəməsi bəzi hallarda caizdirsə, bəzi hallarda da günahdır... Peyğəmbər (s) İbn Abbasa belə buyurmuşdur: "Bir şey istədikdə Allahdan istə, yardım dilədikdə Allahdan dilə". O Həzrət (s) bir qrup səhabəsinə buyurmuşdur ki, heç vaxt insanlardan nə isə istəməyin. Səhabələr bu göstərişə o dərəcədə əməl edirdilər ki, hətta (minikdə ikən) birinin qırmancı yerə düşdükdə yanındakına "Onu mənə ver" deməzdi. Bu, bəyənilməz istəkdir. Caiz olan istək isə odur ki, insan mömin qardaşından ona dua etməsini istəsin".

Bizim də etiqadımıza görə yalnız Allahın görə biləcəyi hər hansı bir işi Allahdan başqasından istəmək şirkdir. Lakin Allahın Özünün şəfaət səlahiyyəti verdiyi kimdənsə şəfaət diləmək nəinki şirk deyil, əksinə, əsl tövhiddir. (Elə isə, heç kəsi Allahla yanaşı çağırmayın!) ayəsindəki (la, lə, ilə şəkilçisi) bu mənaya dəlalət edir ki, Allahla eyni sırada kimisə çağırmayın! Yəni heç kəsi Allah kimi müstəqil təsir gücünə malik hesab etməyin! (Diqqət edin!)

Bu mövzunun üzərində ona görə bu qədər dayandıq ki, bəziləri şəfaət məsələsini bu və ya digər məzhəbə irad tutmaqla yanaşı, bəzi müsəlmanlar onun yanlış açıqlamasına istinad edərək İslam ümməti arasında təfriqə salır, pərakəndəliyə şərait yaradırlar. Halbuki şəfaətin düzgün açıqlaması cəmiyyətin əxlaqi təkamülünə səbəb olmaqla yanaşı, eyni zamanda azğın fərdlərin islah olunmasına, bədxahların ağzının yumulmasına və müsəlman cəmiyyətində vəhdətin yaranmasına xidmət edir. Ümid edirik ki, bütün müsəlman alim və tədqiqatçıları bu məsələ ilə bağlı Qurana və məntiqə əsaslanan düzgün təhlil nəticəsində düşmənlərin bu mövzudan sui-istifadə etməsinin qarşısını alacaq, müsəlman cəmiyyətində vəhdətin, birliyin yaranmasına yardımçı olacaqlar.