Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 25
Bəqərə surəsi, 57-ci ayə
Bəqərə surəsi, 57-ci ayə
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ .٥٧
Ayənin tərcüməsi
57\. Üstünüzə buludla kölgə saldıq. Sizə "mənn" (ağac şirəsi) və "səlva" (göyərçinə bənzər quş) göndərdik. (Və dedik:) "Ruzi olaraq verdiyimiz pak nemətlərdən yeyin!" (Amma siz naşükürlük etdiniz). Onlar bizə yox, özlərinə zülm edirdilər.
Ayənin təfsiri.
Müxtəlif nemətlər
"Maidə" surəsinin 20-22-ci ayələrindən də məlum olduğu kimi, Bəni-İsrail Firon və tərəfdarlarının zülmündən azad olduqdan sonra Allah-taala onlara Fələstin torpaqlarına getməyi əmr edir. Lakin onlar bu əmrə tabe olmayıb deyirlər ki, Əmaliqə tayfası oradan çıxmayınca biz oraya gedən deyilik. Hətta bununla da kifayətlənməyib Həzrət Musaya (ə) deyirlər ki, sən öz Rəbbinlə get, onlarla vuruş. Biz burada oturmuşuq, sən qalib gəldikdən sonra biz də oraya gələrik. Musa (ə) bu sözdən bərk narahat olub, Allahın dərgahına şikayət edir. Buna görə də Allah-taala onları qırx il səhrada (Sina səhrasında) sərgərdan saxlayır.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz hadisədən sonra Bəni-İsraildən olan bəzi insanlar öz gördüyü işdən peşman olub tövbə edirlər. Allah-taala bir daha onları bağışlayıb Öz nemətlərini yenidən onlara nazil edir. Sözü- gedən ayədə bu nemətlərdən bəzisinə işarə edilmişdir. Ayədə ilk olaraq belə deyilir: "Üstünüzə buludla kölgə saldıq".
Qızmar günəşin altında səhərdən axşama qədər səhrada yol gedib əldən düşən yolçuya bulud kimi bir kölgəliyin nə qədər ləzzət etdiyini anlamaq elə də çətin deyil. Bu kölgəlik nə fəzanı daraldır, nə də gün işığının və mehin qarşısını kəsir. Buludun hər an yağış yağdırmaq ehtimalı olsa da, ayədən belə məlum olur ki, bu bulud Bəni-İsrail üçün adi xarakter daşımamış, Allahın bir neməti olmuşdur. Digər tərəfdən qırx il səhrada yol gedən yolçunun lazımi miqdarda yeməyə ehtiyacı var. Allah-taala bu çətinliyi də onlar üçün aradan qaldırmışdır. Ayənin davamında belə deyilir: "Sizə "mənn" (ağac şirəsi) və “səlva” (göyərçinə bənzər quş) göndərdik. (Və dedik:) "Ruzi olaraq verdiyimiz pak nemətlərdən yeyin!" (Amma siz naşükürlük etdiniz). Onlar bizə yox, özlərinə zülm edirdilər”.
"Mənn" və "səlva" sözlərinin mənası barədə bir qədər sonra ətraflı məlumat verəcəyik.
İncəliklər:
1\. Əsarətdən uzaq mühitdə yaşamaq.
Buludun qırx il Bəni-İsrailin üstünə necə kölgə salmasını, “mənn” və "səlva"nın nədən ibarət olduğunu nəzərə almadan bir məqama xüsusilə diqqət yetirmək lazımdır ki, uzun illər boyu qibtilərin saray və tarlalarında köləlik etmiş, zillət içərisində, boyunduruq vəziyyətində yaşamış bir millət birdən-birə öz köhnə adətlərindən əl çəkib dini meyarlara əsaslanan müstəqil hökumət qura bilməz. Keçmiş adət-ənənələrə son qoymaq üçün istər-istəməz bir müddət keçməlidir ki, gələcək həyata öyrəşə bilsinlər. Bu müddət qırx il, daha az və ya daha çox ola bilər. Quran bu dövrü bir cəza kimi təqdim etsə də, əslində, bu, islahedici bir cəza olmuşdur. Çünki Allahın heç bir cəzası intiqam xarakteri daşımır.
Bəni-İsrail uzun müddət sərgərdan qaldığı üçün Tih adlanan səhrada zülmkarların zülmündən uzaq qalmalı, tövhid xüsusiyyətlərinə uyğun yeni bir nəsil yetişməli idi ki, müqəddəs torpaqlarda hakimiyyət başına gəlsin.
2\. "Mənn" və "səlva" nədir?
Təfsirçilər bu iki sözün mənası barədə müxtəlif mülahizələr söyləmişlər. Onların hamısını burada qeyd etməyə lüzum görmürük. Daha yaxşı olar ki, əvvəlcə bu iki sözün leksik mənasına diqqət yetirək. Ondan sonra isə ən inandırıcı görünən mülahizələri nəzərinizə çatdıracağıq.
Bəzi leksikoqrafların yazdığına görə, (mənn) ağacların üzərində Şəbnəm dənələri kimi xırda, şirin dadı olan şirəyə deyilir.' Başqa sözlə desək, "mənn" ağacdan axan şirin şirədir. Bəziləri onun turşməzə olduğunu bildirmişlər.
(sǝlva) isə, əslində, "rahatlıq, aramlıq” mənasını bildirsə də, bir çox leksikoqraflar, eləcə də təfsirçilər onun bir quş növü olduğunu bildirmişlər.
Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir: "Göbələk "mənn"in bir növüdür". Bu hədisdən belə nəticəyə gəlirik ki, deməli, "mənn" Bəni-İsrailin qaldığı səhrada bitən yeyilməli göbələk olubmuş.
Bəzi təfsirçilərin fikrincə, "mənn" dedikdə Allah-taalanın Bəni- İsrailə bəxş etdiyi maddi nemətlər, "sǝlva” dedikdə isə onlara rahatlıq bəxş edən mənəvi nemətlər nəzərdə tutulur.
Tövratda deyilir: "Mənn" keşniş tumuna bənzər bir şey idi. Gecələr həmin əraziyə tökülürmüş. Səhər açıldıqda Bəni-İsrail onu yığıb döydükdən sonra ondan çörək bişirərmiş. Bu çörək yağlı çörəyin dadını verərmiş".
Başqa bir ehtimala görə, Allah-taalanın mərhəməti ilə Bəni- İsrailin sərgərdan qaldığı həmin səhraya yağan faydalı yağışların nəticəsində oradakı ağaclardan xüsusi bir şirə axarmış. Bəni-İsrail həmin şirəni toplayıb yeyərmiş.
Bəzi təfsirçilər belə ehtimal vermişlər ki, “mənn” təbii bal növü olmuşdur. Bəni-İsrail səhrada hərəkət etdikdə həmin balın toplanıldığı xəzinəyə rast gəlirmiş. Tih səhrasının ətrafı daşlıq sahələr və dağlarla əhatə olunduğundan orada belə təbii bal nümunələri çox olmuşdur. Bu ehtimal Tövratla və İncilə yazılmış təfsirlə də uyğun gəlir. Orada deyilir: "Müqəddəs torpaqlarda həddən artıq çoxlu gül-çiçək olmuşdur. Buna görə də daşların, gül-çiçəyin arasında, hətta evlərdə də həmişə arı dəstələri olurmuş. Ən yoxsul ailə də təbii baldan istifadə edirmiş".!
"Səlva" sözünə gəldikdə, bəzi təfsirçilər onun "bal" mənasını verdiyini bildirsələr də, digər təfsirçilərin hamısı onun bir növ quş olduğunu bildirmişlər. Bəni-İsrail ətrafdan həmin səhraya gələn bu quşların ətindən istifadə edirmiş. Bəzi xaçpərəst təfsirçilərin yuxarıdakı fikirlə uyğun gələn təfsirində - Tövratla İncilə yazdıqları təfsirdə belə deyilir: "Səlva quşları dəstə ilə Afrikadan şimala doğru hərəkət edir. Təkcə bir fəsildə Kapri adasında onlardan on altı min ton ovlanılmışdır... Bu quşlar Qırmızı dəniz vasitəsilə Əqəbə körfəzi və Süveyş kanalını keçib Sina yarımadasına gəlirmiş. Qət etdikləri uzun məsafə onları o qədər yorurmuş ki, onları çox asanlıqla əllə tutmaq olurmuş. Bu quş uçarkən yerdən çox alçaq hündürlükdə uçur. Bu barədə Tövratın "Çıxış" və "Hazırlıq" fəsillərində danışılmışdır”.
Yuxarıda deyilənlərdən belə nəticə əldə edilir ki, "sǝlva" göyərçinə bənzər kiçik quş (təxminən bildirçin) olmuşdur. Allah-taalanın Bəni-İsrailə olan mərhəməti nəticəsində bu quşlar kütləvi şəkildə Sina yarımadasına axışmış, yəhudilər yemək üçün onlardan istifadə etmişlər.
3\. Ayədə nə üçün "göndərdik" feili işlədilmişdir?
Nəzərə almaq lazımdır ki, sözügedən ayənin ərəbcə mətnində işlədilmiş “ənzəlna” feili heçdə həmişə "göydən endirmək” mənasında işlədilmir. Məsələn, “Zumǝr" surəsinin 6-cı ayəsində deyilir: (Sizin üçün səkkiz cüt heyvan xəlq etdi.) Malum məsələdir ki, heyvan göydən nazil edilmir. Deməli, bu kimi yerlərdə (ənzələ) feili ya məqam nöqteyi-nəzərindən nazil edilmək mənasında işlədilmişdir, yəni bu nemətlər daha yüksək məqamdan aşağı məqama verilmişdir, ya da “ziyafət vermək” mənasında nəzərdə tutulmuşdur. "Ənzəlna" feilinin məhz belə bir mənası da vardır. Necə ki “Vaqiǝ” surəsinin 93-cü ayəsində deyilir: (Cəhənnəmin qaynar suyu ilə qarşılanacaq.) Həmçinin "Ali-İmran" surəsinin 198-ci ayəsində deyilir;
(Onlar orada Allah qonağı kimi həmişəlik qalacaqlar.)
Bəni-İsrail Tih səhrasında Allah-taalanın qonağı olduğu üçün onlara "mənn" və "səlva" nemətlərinin verilməsi "ənzələ" feili ilə ifadə edilmişdir.
Belə bir ehtimal da mümkündür ki, "ənzələ" feili burada öz mənasında - "göydən yerə enmək" mənasında işlədilmişdir. Çünki adıçəkilən nemətlər, xüsusilə də quşlar yuxarıdan aşağıya enirmiş.
4\. “غَمَام” sözünün mənası.
Bəzi təfsirçilər həm (ğəmam), həm də (sǝhab) sözünün mənasının "bulud" olduğunu, aralarında heç bir fərqin olmadığını qeyd etmişlər. Lakin başqa bir qrup təfsirçi isə belə hesab edir ki, (ğəmam) ağ, daha soyuq və daha nazik buluda deyilir. (səhab) isə bunun tam əksidir.
(ğǝmam) sözü (ğəmmə) kökündən götürülüb, leksik mənası “nəyinsə üstünü örtmək”dir. Bulud da göyün üzünü örtdüyü üçün ona "ğəmam" deyilir. Qəm-qüssə də, sanki insanın qəlbini örtür deyə, bu cür "ğəm" adlanır.
Bəni-İsrailin başı üzərinə kölgə salmış buludun məhz "ğəmam" sözü ilə ifadə edilməsi, bəlkə də, onunla bağlı olmuşdur ki, onlar buludun kölgəsindən istifadə etmələrinə rəğmən, bulud ağ olduğu üçün gün işığından da kifayət qədər faydalana bilmişlər.
5\. Yanlış bir fikrə düzəliş.
Bu mövzunun sonunda onu da qeyd etməyi lazım bilirik ki, az öncə vurğuladığımız kimi, bəzi təfsirçilər "mənn" və "səlva" sözlərini əsas mənasından fərqli bir mənaya izah etmişlər. Belə ki onların fikrincə, "mənn" Allah-taalanın Bəni-İsrailə bəxş etdiyi maddi nemətlər, "sǝlva" isə onlara rahatlıq bəxş edən mənəvi nemətlər olmuşdur. Allah- taala Bǝni-İsraili Fironun zülmündən azad etdikdən sonra bu nemətləri onlara əta etmişdir.
Bu izah, demək olar ki, bütün təfsirçilərin fikrinin, hətta Tövratla İncilə yazılmış təfsirlərin də əksinə olmaqla yanaşı, sözügedən ayənin zahiri ilə də heç cür uyğun gəlmir. Çünki həmin ayədə "mənn” və "səlva" sözlərinin ardınca dərhal belə deyilir: "(Və dedik:) "Ruzi olaraq verdiyimiz pak nemətlərdən yeyin". Bu cümlədən başa düşülür ki, "mənn" və "səlva" yeyilməli nemətlər olmuşdur. Həmçinin bu cümlə təkcə bu ayədə deyil, "Əraf” surəsinin 160-cı ayəsində də eynilə bu cür verilmişdir.
