Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 62-ci ayə

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ .٦٢

Ayənin tərcüməsi

62\. (İslam Peyğəmbərinə) iman gətirənlərdən, musəvi (yəhudi), isəvi (xristian) və sabiilərdən (Yəhya peyğəmbərin ardıcıllarından) Allaha, axirət gününə inanıb yaxşı iş görənlərin mükafatları Rəbbinin yanındadır. Onların nə bir qorxusu var, nə də onlar bir qəm-qüssə görərlər. (İlahi dinlərin ardıcıllarının hər biri öz dövründə vəzifələrinə və dini əmrlərə uyğun əməl etmişsə, mükafatını alacaq və nicat tapacaqdır.)

Ayənin təfsiri.

Qurtuluşun ümumi qanunu.

Bəni-İsraillə bağlı ayələrin arasında Quran bir gerçəkliyə işarə edərək bildirir ki, əsas dəyəri olan şey zahiri görüntü deyil, həqiqətdir. Allah dərgahında yalnız həqiqi iman və yaxşı əməl qəbul olunacaq. Ayədə belə deyilir: "(İslam Peyğəmbərinə) iman gətirənlərdən, musəvi (yəhudi), isǝvi (xristian) və sabiilərdən (Yəhya peyğəmbərin ardıcıllarından) Allaha, axirət gününə inanıb yaxşı iş görənlərin mükafatları Rəbbinin yanındadır. Onların nə bir qorxusu var, nə də onlar bir qəm- qüssə görərlər". Bu ayə təxminən eyni məzmunda "Maidə” surəsinin 69, bir qədər fərqli şəkildə isə "Həcc" surəsinin 17-ci ayəsində də təkrar edilmişdir. "Maidə” surəsindəki ayədən əvvəlki və sonrakı ayələri oxuduqda məlum olur ki, yəhudi və xaçpərəstlər öz dinlərinin bütün dinlərdən üstün olması ilə fəxr edir və Cənnəti yalnız özlərinə məxsus bilirdilər. Ola bilər ki, müsəlmanlar arasında da kimlərsə bu cür fəxr edirlərmiş. Sözügedən ayədə Allah-taala bildirir ki, istər müsəlman olsun, istərsə də digər dinlərin ardıcıllarından, saleh əməl olmadan təkcə zahirdə iman gətirməyin elə bir dəyəri yoxdur. Allah dərgahında dəyəri olan iman yaxşı və saleh əməllərlə birlikdə olmalıdır. Yalnız bu, insanı arxayın edə bilər.

Mühüm bir sual və onun cavabı.

Bəzi tədqiqatçılar bu ayəni qeyri-müsəlmanların öz dinlərinə əməl etməli olduğuna əsas gətirərək bildirmişlər ki, bu ayəyə əsasən yəhudi, xaçpərəst və digər dinlərin ardıcıllarının İslam dinini qəbul etməsi vacib deyil. Allaha və axirətə imanları olub yaxşı iş görmələri kifayətdir.

Bu suala cavab olaraq qeyd etməliyik ki, bildiyimiz kimi, Quran ayələrindən biri digərini izah edir. "Ali-İmran" surəsinin 85-ci ayəsində Allah-taala belə buyurmuşdur:

"Kim özünə İslamdan başqa bir din seçsə, ondan qəbul olunmaz". Üstəlik, Quranın bir çox ayələrində yəhudi, xaçpərəst və digər dinlərin ardıcılları bu yeni dini - İslamı qəbul etməyə dəvət edilmişdir. Əgər bəzi tədqiqatçıların fikrini qəbul etsək, onda Quran ayələri bir- birinə zidd olar. Buna görə də ayənin həqiqi mənasının ardınca getməliyik.

Ayənin izahında müxtəlif mülahizələr söylənilsə də, iki təfsir digərlərindən daha uyğun görünür:

1) Əgər yəhudi, xaçpərəst və digər dinlərin ardıcılları öz kitablarında yazılanlara əməl etsələr, onda İslam Peyğəmbərinə (s) də iman gətirərlər. Çünki "Bəqərə” surəsinin 146-cı ayəsinin şərhində qeyd edəcəyimiz kimi, o Həzrətin (s) gəlişi və nişanələri onların öz səmavi kitablarında da verilmişdir. Məsələn, "Maidə” surəsinin 68-ci ayəsində deyilir:

"De: "Ey kitab əhli! Tövrata, İncil və Rəbbiniz tərəfindən sizə nazil edilmiş olana (Qurana) əməl etmədikcə sizin heç bir düzgün əməliniz olmaz".

2) Bu ayə İslamın ilk çağlarında bir çoxlarının fikirləşdiyi suala yönəlmiş bir cavabdır. Onda İslamı təzəcə qəbul etmiş müsəlmanlar fikirləşirdilər ki, əgər qurtuluş yolu ancaq İslam dinidirsə, bəs onların ölüb getmiş ata-babalarının aqibəti necə olacaq? Onlar İslam Peyğəmbərinin (s) dövrünü görmədikləri üçün cəzalandırılacaqlarmı? Sözügedən ayə nazil olaraq bildirir ki, öz dövrünün haqq peyğəmbərinə və səmavi kitabına iman gətirib yaxşı işlər görən şəxs qurtuluşa çatıb heç bir narahatlıq görməz. Bu baxımdan İslam Peyğəmbərinin (ə) gəlişindən qabaq yaşamış əməlisaleh yəhudi və xaçpərəstlər qurtuluş əhli olmuşlar. Bu məna ayənin nazilolma səbəbi ilə də tam uyğun gəlir. Bu barədə bir qədər sonra məlumat verəcəyik.

İncəliklər:

1\. Salman Farsinin maraqlı macərası.

Mərhum Təbərinin "Camiül-bəyan" təfsirinin birinci cildində haqqında danışdığımız ayənin nazilolma səbəbi barədə qeyd edilənləri diqqətinizə çatdırmağı məqsədəuyğun hesab edirik.

Salman Farsi Cindişabur sakini olmuşdur. Öz dövrünün hökmdarının oğlu ilə yaxın dost olmuşdur. Bir gün dostu ilə birlikdə ova gedir. Çöldə gözləri kitab oxuyan bir rahibə sataşır. Ondan oxuduğu kitab haqqında soruşduqda rahib deyir: "Bu kitab Allah tərəfindən nazil olmuşdur. Burada Allaha itaət, günahdan - zinadan, başqasının malını haqsız yerə mənimsəməkdən uzaq durmaq əmr edilmişdir. Bu, Allahın İsaya (ə) nazil etdiyi İncildir".

Rahibin sözləri onlara təsir edir. Bir qədər araşdırmadan sonra onun dinini qəbul edirlər. Rahib onlara tapşırır ki, bu yerlərin əhalisinin kəsdiyi qoyun ətləri haramdır, ondan yeməsinlər.

Salman ilə dostu gündüzlər rahibin yanına gedib ondan dini məlumatlar öyrənirdilər. Bayram günlərindən birində hökmdar sarayda ziyafət təşkil edir, şəhərin sayılıb-seçilən adamlarını qonaq çağırır. Oğluna da bu ziyafətdə iştirak etməyi tapşırır. Lakin oğlu qəbul etmir. Atası ondan nəyə görə iştirak etməyəcəyini soruşduqda oğlu bildirir ki, onların hazırladığı yeməklər haramdır. Hökmdar soruşur ki, bunu sənə kim deyib? Oğlu cavab verir ki, filan rahib deyib. Hökmdar rahibi saraya çağırtdırıb deyir: "Bizim inanclarımıza görə, edam çox pis işdir. Buna görə də səni öldürmürük, lakin şəhərdən çıx get".

Salman və dostu rahibin yanına gedib Mosul monastırında görüşəcəklərinə qərar verirlər. Rahib yola düşdükdən bir neçə gün sonraya qədər səfər tədarükü görən dostunun gəlişini gözləyən Salman daha dözə bilmir. Yola düşüb Mosul monastırında rahiblə görüşür.

Salman monastırda həddən artıq çox ibadət edirdi. Rahib ona bu qədər ibadət etməməyi tapşırdıqda Salman deyir: "Məgər çox ibadət etməyin savabı daha artıq deyil?" Rahib cavab verir: "Bəli, çox ibadət etməyin savabı daha artıqdır".

Bir müddət keçdikdən sonra rahib Beytül-müqəddəsə getmək məqsədilə Mosuldan çıxır. Salmanı da özü ilə aparır. Ona tapşırır ki, gündüzlər Məscidül-haramda təşkil olunan xaçpərəst alimlərin dərs- lərində iştirak edib dini məlumatlar öyrənsin.

Günlərin birində rahib Salmanın narahat olduğunu görüb bunun səbəbini soruşduqda o deyir: "Bütün yaxşılıqlar keçmiş nəsillərə qismət olub. Çünki onlar peyğəmbərlərini görmüşlər". Rahib bunu eşitdikdə Salmana müjdə verərək deyir: "Bu yaxınlarda ərəblərin arasında bütün peyğəmbərlərdən üstün bir peyğəmbər çıxacaq. Mən artıq qocalmışam, inanmıram ki, onu görəm. Sən isə hələ cavansan, ümid edirəm ki, onu görərsən. Ancaq onu da bil ki, həmin peyğəmbərin bir neçə nişanəsi var. O cümlədən onun çiynində bir əlamət (peyğəmbərlik möhürü) var. Həmçinin o, sədəqə almaz, lakin hədiyyəni qəbul edər”.

Mosula qayıdarkən yolda xoşagəlməz bir hadisə nəticəsində Salman rahibi itirir. Bəni-Kəlb qəbiləsindən iki ǝrǝb kişi gəlib Salmanı əsir götürərək dəvəyə mindirib Mədinəyə aparırlar. Mədinədə onu Cüheynə qəbiləsindən olan bir qadına qul kimi satırlar. Salmanla həmin qadının digər nökəri növbə ilə qadının qoyunlarını otarırdılar. Orda qaldığı müddət ərzində özünə müəyyən qədər pul toplayıb Peyğəmbərin (s) gəlişini gözləyir. Günlərin birində Salman qoyunları otararkən digər nökər yoldaşı gəlib xəbər verir ki, bu gün Mədinəyə peyğəmbərlik iddiası edən bir nəfər gəlib. Salman yoldaşına deyir ki, sən burada qal, mən gedib bir azdan qayıdacağam. Şəhərə gedib Peyğəmbərin (s) məclisində iştirak edir. O tərəf-bu tərəfə vurnuxur ki, bəlkə, Peyğəmbərin (s) çiynindəki möhürü görə bilsin. Peyğəmbər (s) onun məqsədini başa düşüb köynəyini yuxarı qaldırır. Salman ilk nişanəni görür. Sonra bazara gedib bir qoyun, bir qədər də çörək alaraq yenidən Peyğəmbərin (s) yanına qayıdır. Peyğəmbər (s) ondan soruşur: "Bu, nədir?" Salman deyir ki, sədəqədir. Peyğəmbər (s) buyurur: "Mənim bunlara ehtiyacım yoxdur. Yoxsul müsəlmanlara ver, istifadə etsinlər". Salman yenidən bazara gedib bir qədər ət, bir az da çörək alaraq yenidən Peyğəmbərin (s) hüzuruna qayıdır. Peyğəmbər (s) yenə də soruşur: "Bunlar nədir?" Salman cavab verir: "Hədiyyədir". Peyğəmbər (s) Salmana göstəriş verir ki, əyləşsin. O Həzrət (s) özü və orada olanların hamısı hədiyyədən yeyir. Bununla da məsələ Salmana aydın olur. Çünki o, artıq hər üç nişanəni görmüşdü.

Salman Mosul monastırındakı rahib və digər dostlarından söz açır. Onların namaz qılmasından, oruc tutmasından, ümumiyyətlə, imanından danışır. Orda olanlardan biri deyir ki, onlar cəhənnəmlikdirlər. Bu söz Salmana çox pis təsir edir. Çünki o əmin idi ki, əgər dostları Peyğəmbəri (s) görsəydilər, mütləq, ona iman gətirərdilər. Məhz həmin vaxt "(İslam Peyğəmbərinə) iman gətirənlərdən, musəvi (yəhudi), isǝvi (xristian) və sabiilərdən (Yəhya peyğəmbərin ardıcıllarından) Allaha, axirət gününə inanıb yaxşı iş görənlərin mükafatları Rəbbinin yanındadır. Onların nə bir qorxusu var, nə də onlar bir qəm-qüssə görərlər" ayəsi nazil olur".!

2\. Sabiilər kimdir?

Rağib İsfahani "Mufrǝdatul-Quran” əsərində yazır: "Sabiilǝr Nuh (ǝ) peyğəmbərin ardıcılları idi. Onların möminlər, yəhudilər və xaçpərəstlərlə birlikdə qeyd edilməsi onu göstərir ki, sabiilər də səmavi dinlərdən birinə, Allaha və Qiyamət gününə inanmış şəxslər olmuşlar".

Bəzi təfsirçilərin sabiiləri ulduzpərəst və müşrik, bəzilərinin isə atəşpərəst hesab etməsi fikrinə gəlincə, bunlar tamamilə yanlışdır. Çünki "Hǝcc" surəsinin 17-ci ayəsində sabiilər müşrik və atəşpərəstlərlə bir sırada qeyd edilmişdir:

"Həqiqətən, Allah iman gətirənlər (müsəlmanlar), yəhudilər, sabiilər (ulduzpərəstlər), xaçpərəstlər, atəşpərəstlər və müşriklər arasında Qiyamət günü (haqq ilə batili ayırd edərək) hökm verəcəkdir".

Buradan belə nəticə əldə edilir ki, deməli, sabiilər müşrik və atəşpərəst olmamışlar. Onların kimliyinə gəlincə isə bu barədə təfsirçilər və etnoqraflar müxtəlif mülahizələr irəli sürmüşlər. Bu sözün kökü haqqında da müxtəlif fikirlər söylənilmişdir.

Şəhristani "Əl-Miləlu vən-nihəl” kitabında yazır: (sabiǝ) sözü "səbə" kökündən götürülmüşdür. Sabiilər haqq yolundan və peyğəmbərlərin dinindən çıxdıqları üçün onlar "sabiəh" adlandırılmışdır”.

Fǝyuminin "Əl-Misbahul-munir" əsərində "dindən çıxıb başqa dini qəbul etmiş şəxs"ə məhz "səbə" deyildiyi qeyd edilmişdir.

Dehxuda lüğətində bu sözün ibri mənşəli olduğu bildirilərək deyilir: "sabiin" kəlməsi "sabi" sözünün cəmi olub, əslində, ibri mənşəli sözdür. İbri dilindəki “ص-ب-ع" kökdən götürülmüşdür. Mənası "suyun dibinə getmək”dir. Ərəb dilinə keçdikdə "əyn" samiti "həmzə" samitinə çevrilmişdir. Qədim zamanlardan bəri sabiilərin Müğtəsələ adlanan yaşayış ərazisi Xuzistanda yerləşir. “Qüsl verilən yer” mənası “sabi” sözünün dolğun və düzgün tərcüməsidir".

Müasir tədqiqatçılar da bu sözün ibri mənşəli olduğunu bildirmişlər.

"Fransa ensiklopediyası”nın dördüncü cildinin 122-ci səhifəsində bu sözün ibri mənşəli olduğu, “suyun dibinə gedilən yer” mənasını verdiyi qeyd edilmişdir.

Alman tədqiqatçısı Jesinus demişdir: “sabiəh" sözü ibri mənşəli olsa da, onun "ulduz” mənası bildirdiyi ehtimal olunur".

"Kəşşafu istilahil-fünun” kitabının müəllifi yazır: "Sabiilər mələklərə pərəstiş edən, Zəbur oxuyan və üzü qibləyə dayanan bir dəstədir".

"Ət-Tənbihu vəl-işraf" kitabında deyilir: "Omsal və hikǝm" kitabının 1666-cı səhifəsində yazıldığına görə, Zərdüşt atəşpərəstlik dinini Kiştaspa təlqin etməzdən qabaq o diyarın əhalisi həniflər dinində və sabiilər olmuşlar. Bu dini Buzasib Təhmurasın dövründə meydana gətirmişdir".

Sabiilər haqqında fərqli mülahizələrin olması ondan irəli gəlmişdir ki, onların sayı həddən artıq az olmuş, öz dinlərini gizli saxlamağa çalışmış, dinlərinin hamıya deyil, yalnız onlara xas olduğuna və peyğəmbərlərinin yalnız onlara nicat vermək üçün göndərildiyinə inanmışlar. Ən əsası isə köklərinin kəsilmək üzrə olmasıdır.

Sabiilər yay-qış uzunmüddətli qüsllər alır, öz dinlərində olmayanlarla ailə qurmağı haram hesab edir, mümkün qədər qadınlardan uzaq durub tərki-dünyalığa meyil edirlər. Bir çoxları müsəlmanlarla qaynayıb-qarışdığına görə öz dinlərini dəyişmişdir.

3\. Sabiilərin inancları.

Sabiilər belə hesab edirlər ki, ilk səmavi kitab Adəmə (ə), sonra Nuha (ə), ondan sonra oğlu Sama, daha sonra Rama, ondan sonra İbrahimə (ə), ondan sonra Musaya (ə), ardınca isə Yəhya ibn Zəkəriyyaya (ə) nazil olmuşdur.

Sabiilər üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən kitablar aşağıdakılardır:

1-Məxluqatın yaradılmasından bəhs edən "Kizarba" - Onu "Sidrǝ" və yaxud "Adəmin səhifələri" də adlandırırlar.

2-Həzrət Yəhyanın (ə) həyatı və təlimlərindən bəhs edən "Ədirǝfşadǝhi" və yaxud "Sədradǝhi" Sabiilərin inancına görə, bu kitabı Yəhya (ə) peyğəmbərə Həzrət Cəbrail (ə) nazil etmişdir.

3-Evlənmək mövzusundan bəhs edən "Qəlsita"

Sabiilərin yuxarıda adları çəkilənlərdən başqa kitabları da vardır. Lakin ixtisarı nəzərə alaraq onları burada qeyd etmirik.

Yuxarıda deyilənlərdən və tədqiqatçıların sabiilərin necə meydana gəlməsi barədə fikirlərindən belə nəticəyə gəlirik ki, onlar Həzrət Yəhya ibn Zəkəriyyanın (ə) ardıcılları olmuşlar. Hazırda Xuzistan əyalətində (Karun çayı kənarında Əhvaz, Xürrəmşəhr, Abadan, Şadqan ərazisində) bu dinə sitayiş edən təxminən beş min nəfər yaşayır. Onlar özlərini xaçpərəstlərin "qüsl verən Yəhya" və yaxud "qüsl verən İohan” adlandırdığı Yəhya ibn Zəkəriyyaya (ə) mənsub bilirlər.

"Büluğul-irb" kitabının müəllifi yazır: "Sabiilər böyük bir dini toplumdur. Sadəcə olaraq onları tanımamaq bu dəstənin barəsində müxtəlif mülahizələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. "Bəqərə" surəsinin 62-ci ayəsindən də məlum olduğu kimi, sabiilər mömin və kafir olmaq üzrə iki dəstəyə bölünmüşlər. İbrahim (ə) peyğəmbər məhz onları tövhid dininə dəvət etmək məsuliyyətini daşımışdır. Onlar Hǝrranda yaşamışlar. Bir dəstəsi hənif (təkallahlı) sabiilər, digər dəstəsi isə müşrik sabiilər olmuşdur. Müşrikləri ulduzlara, Günəşə, Aya və s. digər səma cisimlərinə sitayiş etmişlər. Onların bir dəstəsi namaz qılıb oruc tutmuş, Kəbə evinə ehtiram edərək həcc ayinini yerinə yetirmiş, müsəlmanlarda olduğu kimi, qan içməyi, donuz əti yeməyi və məhrəmlərlə evlənməyi haram hesab etmişlər. Onlardan bəzisi Bağdadda yüksək vəzifə sahibi olmuşdur ki, Hilal ibn Möhsün Sabiini buna misal göstərə bilərik.

Sabiilərin inancı bütün dinlərdə olan yaxşı cəhətləri götürüb pis cəhətlərdən uzaq olmaq fəlsəfəsinə əsaslanmışdır. Sabii adlanmalarının səbəbi isə bir dinin bütün göstərişlərinə tabe olmamalarıdır. Bu baxımdan onlar bir cəhətə görə bütün dinlərə müvafiq, başqa bir cəhətə görə isə bütün dinlərə müxalif olmuşlar.

Hənif (tǝkallahlı) sabiilər müsəlmanlarla, müşrik sabiilər isə kafirlərlə qaynayıb-qarışmışlar. Hənif sabiilərlə müşrik sabiilərin arasında çoxlu müzakirələr aparılmışdır".

Bütün bu deyilənlərdən belə nəticəyə gəlirik ki, sabiilərin mənsub olduğu peyğəmbərin kimliyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənilsə də, onlar, əslində, peyğəmbərlərdən birinin ardıcılları olmuşlar. O da məlum oldu ki, onların sayı həddən artıq az olub, nəsli kəsilməyə doğru gedir.