Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 1-2-ci ayələr

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الم .١

ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ .٢

Ayələrin tərcüməsi

Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə!

1\. Əlif, Lam, Mim.

2\. Bu, heç bir şəkk-şübhə olmayan, təqvalılara doğru yol göstərən əzəmətli bir kitabdır.

Ayələrin təfsiri.

Qurandakı müqəttəə hərfləri haqqında açıqlama.

Quranda müqəttəə hərflərindən ilk dəfə məhz bu surədə istifadə edilmişdir. Məlum olduğu kimi, Quranın iyirmi doqquz surəsi müqəttəə hərfləri ilə başlayır. Adından da görünür ki, bu hərflər bir-birindən tam ayrı, bir-birinə heç bir bağlılığı olmayan hərflərdir və ilk baxışda heç bir müstəqil məna ifadə etmir. Ümumiyyətlə, bu hərflər Quranın sirli sözlərindən hesab edilir. Təfsirçilər onların barəsində müxtəlif mülahizələr yürütmüşlər. Zaman keçdikcə, elmi nailiyyətlər artdıqca bu hərflər barəsində daha yeni açıqlamalar da verilmişdir. Çox maraqlıdır ki, cahiliyyət dövrünün ərəbləri Quranın bəzi surələrinin müqəttəə hərfləri ilə başladığını Peyğəmbərə (s) irad tutmamışlar. Heç bir tarixi mənbədə belə bir məlumat verilməmişdir. Bu da onu göstərir ki, çox güman, onların özləri də bu hərflərin sirlərindən qismən də olsa, xəbərdar olmuşlar.

Müqəttəə hərflərinin açıqlaması haqqında olan təfsirlərin arasından bir neçəsi daha mötəbər və əhəmiyyətli hesab edilir və bu sahədəki son araşdırmalarla da uyğun gəlir. İnşallah, biz onlardan bir neçəsini bu surənin, eləcə də “Ali-İmran” və “Əraf” surələrinin əvvəlində diqqətinizə çatdıracağıq. İndi isə onlardan ən önəmlilərinə nəzər salaq.

Birinci təfsir ondan ibarətdir ki, bu səmavi kitab bütün ərəb və qeyri-ərəb söz ustalarını heyran qoymasına, onların Quranın ecazkarlığı qarşısında susmasına rəğmən, bütün ərəblərin istifadə etdiyi adi hərflərdən təşkil olmuşdur. Quranın əlifba hərflərindən və adi sözlərdən təşkil olmasına baxmayaraq, onun hər bir kəlməsi insanın qəlbinə nüfuz edir, insanın ruhunu oxşayır, ağıl və düşüncələri özünə valeh edir. Cümlələr arasındakı tərtib, söz sırası dilçilik baxımından ən yüksək səviyyədədir. Qurani-Kərim ən dolğun mənanı ən gözəl sözlərlə ifadə etmişdir.

Quranın fəsahət və bəlağəti heç kimdə şübhə doğurmur. Bu, sadəcə bir iddia deyil. Çünki bu kitabı nazil edən varlıq elə dünyanın yaradanıdır. Bütün insanları ona (nazil etdiyi kitaba) qarşı mübarizəyə səsləyərək bildirmişdir ki, əgər bacarırlarsa, onun kimisini və ya heç olmasa, onun surələrinə bənzər bircə surə ortaya çıxarsınlar. Lakin bütün insanlar və cinlər bu işdə aciz qalmışlar. Bu isə ondan xəbər verir ki, Quran ayələri insan fikrinin məhsulu deyil.

Allah-taala torpaqdan insan, cürbəcür gözəl quşlar, müxtəlif canlılar, rəngbərəng bitkilər yaratdığı halda, biz insanlar torpaqdan yalnız kasa, kuzə və s. düzəldə bilirik. Quran da eynilə bu cürdür. Belə ki Allah adi əlifba hərflərindən və sözlərdən istifadə edərək onları gözəl sözlər qəlibinə salmaqla belə yüksək mənaları çatdırmış, Quranın üslubu hamını heyran qoymuşdur. Lakin həmin hərflər bizim ixtiyarımızda olsa da, biz Quranın cümlələri kimi cümlələr qurmaqda acizik.

Ərəb ədəbiyyatının qızıl dövrü Call Quranın nazil olduğu cahiliyyət dövrü ərəb ədəbiyyatının qızıl dövrü hesab edilir. O dövr ərəbləri bədəvi, ayaqyalın, vəhşiliyə meyilli, iqtisadi və ictimai baxımdan geridə qalmış olmalarına baxmayaraq, ədəbi zövqǝ, poeziya ruhuna malik insanlar olmuşlar. vaxt yazılmış şeirlər indi də ərəb ədəbiyyatının qiymətli inciləri sayılır. Bu da bir daha onu göstərir ki, o dövrün ərəbləri incə ədəbi zövqə malik olmuşlar.

Orta əsr ərəblərinin Ukaz adlı bir bazarı olmuşdur. Bu bazar eyni zamanda ədəbi toplantılar, habelə siyasi və məhkəmə yığıncaqlarının mərkəzi sayılırdı. Şairlər öz şeirlərini hər il təşkil olunan ədəbi məclisdə təqdim edir və ən yüksək nəticəyə layiq görülmüş şeir "ilin şeiri" seçilirdi. O dövrdə “Yeddi müəlləqə" (və yaxud "On müəlləqə") kimi ad çıxarmış şeir topluları həmin ədəbi məclislərin qalibi olmuşdur. Bu şeir yarışmasında qalib gəlmək həm şairin özü, həm də qəbiləsi üçün böyük şərəf sayılırdı. Quran məhz belə bir ədəbi mühitdə nazil olaraq söz ustalarını açıq mübarizəyə dəvət etmiş, lakin hamı Quran ayələrinə bənzər ayələr gətirməkdə aciz qalmışdır. (Bu barədə elə bu surənin 23-cü ayəsinin təfsirində daha ətraflı məlumat verəcəyik.)

Mötəbər dəlil.

Müqəttəə hərfləri haqqındakı bu açıqlamanın ən mötəbər dəlili İmam Zeynül-abidindən (ə) nəql edilmiş aşağıdakı hədisdir:

“Qüreyş müşrikləri və yəhudilər Quranı inkar edərək dedilər ki, o, açıq-aşkar sehrdir, onu (Muhəmməd) özü deyərək Allaha aid etmişdir. Allah-taala "Əlif, Lam, Mim. Bu, heç bir şəkk-şübhə olmayan, təqvalılara doğru yol göstərən əzəmətli bir kitabdır" ayələrini nazil etməklə demək istəmişdir ki, ey Muhəmməd, sənə nazil etdiyim bu kitab müqəttəə hərflərindən "Əlif, Lam, Mim"dən təşkil olunmuşdur, yəni sizin də istifadə etdiyiniz dildən və əlifba hərflərindən. Əgər bacarırsınızsa və doğru deyirsinizsə, onda siz də onun kimisini gətirin...”

Digər bir dəlil İmam Rzadan (ə) nəql edilmiş hədisdir:

"Allah-taala Quranı bütün ərəblərin danışdığı (və yazıb-oxuduğu) hərflərlə nazil etmiş və buyurmuşdur ki, de: "Əgər insanlar və cinlər bu Quranın bənzərini gətirmək üçün birləşsələr, bir-birinə kömək etsələr də, onun bənzərini gətirə bilməzlər!”

Qurandakı müqəttəə hərfləri haqqındakı bu mülahizəni təsdiqləyən başqa bir məqam ondan ibarətdir ki, Quranın belə hərflərlə başlayan iyirmi dörd surəsinin başlanğıcında müqəttəə hərflərindən dərhal sonra Quran və onun əzəmətindən danışılır. Bu da onu göstərir ki, deməli, müqəttəə hərfləri ilə Quranın əzəməti arasında bir bağlılıq vardır. Belə ayələrdən bir neçəsinə diqqət yetirǝk:

(Əlif, Lam, Ra. Bu, ayələri möhkəmləndirilmiş, sonra izah edilmiş və Allah tərəfindən göndərilmiş bir kitabdır.)

(Ta, Sin. Bu, Quranın və aydınlıq gətirən açıq-aşkar bir kitabın ayələridir.)

(Əlif, Lam, Mim. Bu, hikmətli kitabın ayələridir.)

(Əlif, Lam, Mim, Sad. Bu, (insanları doğru olmayan inancları və davranışlarının acı aqibətindən) qorxutmaq və möminlərə xatırlatmaq üçün sənə nazil edilən bir kitabdır. Ondan ötrü ürəyində bir sıxıntı və narahatlıq olmasın!)

Haqqında danışılan surədə müqəttəə hərflərinin ardınca bu səmavi kitabın əzəmətinə işarə edilərək deyilir: "Bu, heç bir şəkk-şübhə olmayan, təqvalılara doğru yol göstərən əzəmətli bir kitabdır”.

Ola bilsin, bu ayə Allah-taalanın Həzrət Peyğəmbərə (s) verdiyi vədənin gerçəkləşməsinə işarədir. Belə ki Allah Peyğəmbərə (s) bütün haqsevərlər üçün hidayət vasitəsi olacaq və heç bir şəkk-şübhə olmayacaq bir kitab nazil edəcəyini vəd vermişdi. Bu ayə ilə O, Öz vədinə əməl etmiş olur.

Bu ayədəki "heç bir şəkk-şübhə olmayan" ifadəsi sadəcə olaraq bir iddia deyil, həm də ona dəlalət edir ki, Quranın özü öz doğruluğuna şahiddir. Onun doğruluğu, əzəməti, möhkəmlik və tutarlılığı, məna dərinliyi, fəsahət və şirinliyi o qədər aydındır ki, onda qətiyyən şübhə ola bilməz. Maraqlı burasıdır ki, zaman keçdikcə onun təravəti, təzəliyi azalmır. Əksinə, elm inkişaf etdikcə, kainatdakı sirlərin üzərindən pərdələr götürüldükcə Quranın da həqiqətləri bir o qədər üzə çıxır. Elmi nailiyyətlər artdıqca Quran ayələrinin parlaqlığı da bir o qədər artır. Bu, sadəcə bir iddia deyil, bir həqiqətdir. İnşallah, bu kitabın müxtəlif yerlərində deyilən məsələyə toxunacağıq.

İncəliklər:

1\. Nə üçün uzağa aid işarə əvəzliyindən istifadə edilmişdir? Məlum olduğu kimi, ərəb dilində (o) işarə əvəzliyi uzaq məsafə üçün nəzərdə tutulmuş işarə əvəzliyidir. Bu baxımdan "zəlikəl kitab" ifadəsinin mənası "o kitab" olmalıdır. Lakin Quran insanların ixtiyarına verildiyinə görə burada yaxın məsafəyə işarə edən (bu) işarə əvəz liyindən istifadə edilərək (bu kitab) deyilməli idi. Bunu onunla izah etmək olar ki, bəzi hallarda uzaq məsafə üçün nəzərdə tutulan işarə əvəzliyi işarə edilən şeyin və ya şəxsin əzəmətindən xəbər verir. Başqa sözlə desək, yəni işarə edilənin əzəməti o qədər yüksəkdir ki, sanki əlçatmaz bir yerdədir. Buna müxtəlif dillərdə rast gəlmək mümkündür. Lakin Quranın bəzi ayələrində bu kimi hallarda (tilkə) işarə əvəzliyinin işlədildiyinin şahidi oluruq. Məsələn, aşağıdakı ayələrə nəzər salaq:

"Bu, hikmətli kitabın ayələridir."

Bu söz də uzaq məsafəyə işarə üçün nəzərdə tutulmuşdur. Sadəcə olaraq cins baxımından fərqlənir. (zəlikə) işarə əvəzliyi kişi cinsi üçün nəzərdə tutulduğu halda, (tilkə) işarə əvəzliyi qadın cinsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

2\. Ayədəki "kitab” sözünün mənası.

(kitab) sözünün mənası “yazılmış" deməkdir. Sözügedən ayədə "kitab” dedikdə, təbii ki, Quran nəzərdə tutulmuşdur. Sual yarana bilər ki, axı bu ayə nazil olarkən Quran hələ tam olaraq nazil olmamışdı. Bu suala cavab olaraq qeyd edək ki, bu ayə nazil olan zaman Quranın bütünlüklə nazil olub yazıya alınması şərt deyil. Quran həm bütün Qurana, həm də onun müxtəlif hissələrinə deyilir. Digər tərəfdən bəzi vaxtlar "kitab" (yazılmış) sözü daha geniş mənanı ifadə edir. Belə ki bu söz yazıya alınması zəruri olan, lakin hələ yazılmamış məsələlərə də şamil olunur. "Sad" surəsinin 29-cu ayəsində belə deyilir:

"Bu bərəkətli kitabı, (insanların) onun ayələrini düşünüb anlaması və ağıl sahiblərinin də xatırlaması üçün sənə nazil etdik." Ahris Təbii ki, Quran Peyğəmbərə (s) nazil olmazdan qabaq insanlar arasında yazılmış kitab şəklində olmamışdır.

Belə bir ehtimal da verilir ki, haqqında danışdığımız ayədə Quranın "kitab" (yazılmış) adlandırılması onun Lövhi-məhfuzda yazılmış olması ilə əlaqədardır. (İnşallah, Lövhi-məhfuz haqqında bu kitabın 10-cu cildində ətraflı məlumat veriləcək.)

3\. Hidayət nə deməkdir?

Quranın bir çox ayələrində “hidayət” sözünə rast gəlirik. Onların hamısının mənası əsas etibarilə iki anlama gəlir:

1-Genetik yönləndirilmə (təkvini hidayət).

Bu, bütün məxluqatda müşahidə olunur. (“Genetik yönləndirilmə” dedikdə bütün yaradılmışların yaradılış sistemində və dünyadakı mövcud nizam əsasında Allahın nəzarəti altında yönləndirilməsi nəzərdə tutulur.) Qurani-Kərimdə bununla bağlı Həzrət Musanın (ə) dilindən belə deyilmişdir:

"Rəbbimiz hər bir varlığa mövcud olması üçün lazım olan hər bir şeyi verib, sonra da doğru yolu göstərəndir!"

2-Dini yönləndirilmə (təşrii hidayət).

Bu proses peyğəmbərlər və səmavi kitabların vasitəsilə həyata keçirilir. İnsanlar onların təlim-tərbiyəsi nəticəsində təkamül yolunda irəliləyirlər. Yönləndirilmənin bu növünə də Quranın bir çox ayələrində toxunulmuşdur. Misal üçün, aşağıdakı ayəyə diqqət yetirək:

"Biz onları əmrimizlə hidayət edən imamlar təyin etmişdik."

4\. Nə üçün Quran yalnız təqvalı insanlara doğru yol göstərir? Heç şübhə yoxdur ki, Quran bütün insanları doğru yola yönəltmək üçün nazil olmuşdur. Bunu nəzərə alsaq, bəs onda nəyə görə haqqında danışdığımız ayədə bu səmavi kitabın yalnız təqvalılara doğru yol göstərdiyi qeyd edilmişdir? Bunun səbəbi odur ki, təqvanın müəyyən bir mərhələsi (haqqa boyun əymək, ağıl və fitrətə uyğun gələni qəbul etmək mərhələsi) insanda mövcud olmayınca onun səmavi kitablardan və peyğəmbərlərdən faydalanması qeyri-mümkündür. Başqa sözlə desək, imanı olmayan insanlar iki qismə bölünürlər: bir qismi hələ iman gətirməyib, lakin haqq axtarışında olanlardır. Onların qəlbində təqvanın yuxarıda qeyd etdiyimiz mərhələsi mövcuddur, yəni harada haqqı tapsalar, onu qəbul edərlər. İkinci qisim isə inadkar, yersiz təəs- sübkeşlik edən və nəfsani istəklərinə uyan insanlardır. Onlar nəinki haqq axtarışında deyillər, əksinə, harada haqqı tapsalar, onun qarşısını almağa çalışarlar. Təbii ki, Quran və eləcə də ondan əvvəlki digər səmavi kitablar birinci dəstə üçün faydalı olmuş və olmaqdadır. İkinci dəstə isə ondan heç bir fayda görməz. Burada subyektin subyektivliyi ilə yanaşı, onun bu və ya digər işi görmək üçün bacarıq və ləyaqəti də şərtdir. Bu amil həm genetik, həm də dini yönləndirilmədə əsas şərtlərdən biridir. Məsələn, şoran torpağa min dəfə də yağış yağsa, orada heç vaxt taxıl bitməz. Taxılın bitməsi üçün onun əkildiyi torpaq əlverişli olmalıdır ki, yağan yağışdan faydalana bilsin. İnsan da eynilə bu cürdür. Onun qəlbi inadkarlıq və təəssübkeşlikdən uzaq olmayınca hidayət olunmaz. Buna görə də Allah-taala buyurur ki, bu kitab təqvalılara doğru yolu göstərir.