Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 67-74-cü ayələr

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ .٦٧

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ .٦٨

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ .٦٩

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ .٧٠

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ .٧١

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ .٧٢

فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ .٧٣

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ .٧٤

Ayələrin tərcüməsi

67\. (Yadınıza salın ki,) bir zaman Musa öz qövmünə dedi: "Allah sizə bir inək kəsmənizi əmr edir! (Onun bədəninin bir hissəsini qatili tapılmayan ölüyə vurun ki, dirilsin, qatilinin kim olduğunu bildirsin və bununla da hay-küy yatsın.)" (Onlar isə) dedilər: “Bizi ələ salırsan?" (Musa) dedi: "Cahillərdən olmaqdan Allaha sığınıram".

68\. Onlar dedilər: "(Elə isə) bizim üçün Rəbbindən istə ki, onun necə (inǝk) olmasını bizə bildirsin?" (Musa:) "Allah o inəyin nə çox qoca, nə də çox cavan, bunların ikisinin arasında olduğunu buyurur. Sizə əmr olunanı (yubanmadan) yerinə yetirin!" - dedi.

69\. Onlar dedilər: "Bizim üçün Rəbbindən istə, qoy onun rəngini də bizə bildirsin". O da cavabında: "(Allah) onun tam sarı rəngli və görənlərə xoş gələn (bir inək) olduğunu buyurur" - dedi.

70\. (Onlar yenə) söylədilər: "Bizim üçün Rəbbindən istə ki, onun necə (inǝk) olmasını bizə bildirsin, çünki bu inək bizə qaranlıq qalıb. Əgər Allah istəsə, əlbəttə, düz yolda olacağıq".

71\. (Musa) dedi: "(Rəbbiniz) buyurur ki, o, nə yer şumlamağa ram edilmiş, nə də əkin suvarmış bir inəkdir. Eyibsiz-qüsursuzdur, hətta heç bir başqa rəngi yoxdur”. (Bu zaman) onlar: "İndi həqiqəti gətirib çıxartdın" dedilər və onu (belə bir inəyi tapıb) kəsdilər. Amma az qalmışdı ki, bu işi görməsinlər.

72\. (Yadınıza salın ki,) siz o zaman bir nəfəri öldürüb, sonra onun (qatili) barəsində mübahisə etdiniz. Allah gizlətdiyinizi aşkara çıxarır.

73\. (Belə olduqda) dedik: "(Kəsilmiş inəyin) bir parçasını ölüyə vurun (ki, dirilib qatilinin kim olduğunu bildirsin)". Allah ölüləri belə dirildər və sizə Öz nişanələrini göstərər ki, bəlkə, düşünəsiniz.

74\. Bundan (bu əhvalatdan) sonra qəlbləriniz yenə sərtləşərək daş kimi, bəlkə, daha da sərt oldu. Çünki bəzi daşların içərisindən çeşmələr axır, bəzisi yarılıb içindən su fışqırır və bəzisi də Allahın qorxusundan (dağdan yuvarlanıb) düşür. (Amma sizin qəlbləriniz nə Allah qorxusu ilə döyünür, nə də bilik və insani duyğuların mənşəyidir.) Allah sizin etdiklərinizdən qafil deyildir.

Ayələrin təfsiri.

Bəni-İsrailin inək macərası.

Bu ayələrdə qeyd edilmiş mövzu Bəni-İsrail haqqında indiyədək verilmiş məsələlərdən fərqli olaraq daha təfsilatlı şəkildə təqdim edilmişdir. Bunun səbəbi, bəlkə də, bu əhvalatın Quranda yalnız bircə dəfə gəlməsi ilə əlaqədardır. Üstəlik, bu əhvalatdakı bəzi məqamlar olduqca ibrətli məsələlərdir. O cümlədən Bəni-İsrailin bütün əhvalat boyu bəhanələr gətirməsi, habelə onların Həzrət Musanın (ə) sözünə nə dərəcədə inanması və ən önəmlisi isə bu əhvalatın öldükdən sonra dirilməyin mümkünlüyünə şahid olmasını göstərmək olar. Buna görə də həmin əhvalat barəsində daha ətraflı məlumat verilmişdir.

Quran və təfsirlərdən məlum olduğu üzrə əhvalat belə baş vermişdir: Bəni-İsraildə bir qətl hadisəsi baş verir. Lakin qətli kimin törətdiyi məlum olmur. Tayfalar arasında mübahisə yaranır. Hər bir tayfa qətli digər tayfanın törətdiyini iddia edir. Axırda belə qərara gəlirlər ki, mübahisənin həlli üçün Həzrət Musaya (ə) müraciət etsinlər. Lakin bir tərəfdən qatili adi yollarla tapmaq mümkün olmadığına görə, digər tərəfdən də bu işin Bəni-İsrailin arasında böyük bir fitnə yarada biləcəyi ehtimalına görə Musa (ə) Allah-taalanın lütf və mərhəməti sayəsində məsələyə möcüzə vasitəsi ilə aydınlıq gətirir.

Bu əhvalatla bağlı ilk ayədə belə deyilir: "(Yadınıza salın ki,) bir zaman Musa öz qövmünə dedi: “Allah sizə bir inək kəsmənizi əmr edir! (Onun bədəninin bir hissəsini qatili tapılmayan ölüyə vurun ki, dirilsin, qatilinin kim olduğunu bildirsin və bununla da hay-küy yatsın.)" (Onlar isə) dedilər: “Bizi ələ salırsan?" (Musa) dedi: "Cahillərdən olmaqdan Allaha sığınıram”.

Yəni ələ salmaq cahil adamların işidir. Allahın göndərdiyi peyğəmbər isə heç vaxt cahil olmaz.

Bəni-İsrail məsələnin tam ciddi olduğunu bildikdə deyir: "Onlar dedilər: "(Elə isə) bizim üçün Rəbbindən istə ki, onun necə (inǝk) olmasını bizə bildirsin”.

Bu əhvalatda Bəni-İsrailin bir neçə dəfə təkrar etdiyi “Rəbbindən istə” ifadəsində gizli bir rişxənd, istehza sezilir. Məgər onlar Musanın (ə) Rəbbini öz Rəbbləri hesab etmirdilər? Hər halda Musa (ə) onlara belə cavab verir: "Allah o inəyin nə çox qoca, nə də çox cavan, bunların ikisinin arasında olduğunu buyurur”.

Artıq bəhanə gətirməsinlər və Allahın əmrini yubatmasınlar deyə, Musa (ə) sözünün sonunda belə buyurur: "Sizə əmr olunanı (yubanmadan) yerinə yetirin!”

Lakin onlar bəhanə gətirməkdə davam edirlər: "Onlar dedilər: "Bizim üçün Rəbbindən istə, qoy onun rəngini də bizə bildirsin".

Musa (ə) onların cavabında buyurur: "O da cavabında: “(Allah) onun tam sarı rəngli və görənlərə xoş gələn (bir inək) olduğunu buyurur" - dedi.

Deməli, bu inək olduqca xoş görünüşə malik, görənlərə xoş təsir bağışlayan olmalı idi. Lakin Bəni-İsrail bu nişanələrlə də kifayətlənməyərək bəhanə gətirməkdə davam edir: "(Onlar yenə) söylədilər: "Bizim üçün Rəbbindən istə ki, onun necə (inǝk) olmasını bizə bildirsin, çünki bu inək bizə qaranlıq qalıb. Əgər Allah istəsə, əlbəttə, düz yolda olacağıq”.

Musa (ə) bu dəfə onların cavabında belə buyurur: “(Musa) dedi: “(Rəbbiniz) buyurur ki, o, nə yer şumlamağa ram edilmiş, nə də əkin suvarmış bir inəkdir. Eyibsiz-qüsursuzdur, hətta heç bir başqa rəngi yoxdur”.

Yalnız bundan sonra daha heç bir sual yeri qalmadığını görüb deyirlər: “İndi həqiqəti gətirib çıxartdın" - dedilər".

Bundan sonra inəyi kəsmək istəməsələr də, lakin nəyin bahasına olursa-olsun, tapıb kəsmək məcburiyyətində qalırlar: "Və onu (belə bir inəyi tapıb) kəsdilər. Amma az qalmışdı ki, bu işi görməsinlər".

Quran bu əhvalatı xırdalıqlarına qədər nəql etdikdən sonra növbəti iki ayədə onu bir daha xülasə şəkildə təqdim edərək buyurur: “(Yadınıza salın ki,) siz o zaman bir nəfəri öldürüb, sonra onun (qatili) barəsində mübahisə etdiniz. Allah gizlətdiyinizi aşkara çıxarır. (Belə olduqda) dedik: "(Kəsilmiş inəyin) bir parçasını ölüyə vurun (ki, dirilib qatilinin kim olduğunu bildirsin)". Allah ölüləri belə dirildər və sizə Öz nişanələrini göstərər ki, bəlkə, düşünəsiniz”.

Məlum əhvalatla bağlı son ayədə yəhudilərin qəlbinin sərtləşməsinə toxunularaq deyilir: “Bundan (bu əhvalatdan) sonra qəlbləriniz yenə sərtləşərək daş kimi, bəlkə, daha da sərt oldu. Çünki bəzi daşların içərisindən çeşmələr axır, bəzisi yarılıb içindən su fışqırır və bəzisi də Allahın qorxusundan (dağdan yuvarlanıb) düşür".

Yəhudilərin qəlbi daşdan da sərt idi. Nə Allah qorxusu ilə döyünür, nə də bilik və insani duyğuların mənşəyi idi.

Ayənin son cümləsində isə belə deyilir: "Allah sizin etdiklərinizdən qafil deyildir”.

Bu cümlə Bəni-İsrail və onların yolunu davam etdirən istənilən şəxs üçün üstüörtülü bir təhdiddir.

İncəliklər:

1\. Çoxlu yersiz suallar.

Məlum məsələdir ki, sual çətinlikləri və nadanlığı aradan qaldırmaq üçün verilir. Lakin bu əhvalatda gördüyümüz kimi, həddindən artıq və yaxud yersiz sual verməyin isə xeyrindən çox ziyanı olur. Bəni-İsrailə bir inək kəsmək əmr edilmişdi. Əgər inəyin müəyyən bir nişanəsi olsaydı, hikmət sahibi olan Allah onu dərhal qeyd edərdi. Ayənin ərəbcə mətnində (inək) sözünün qeyri-müəyyənlikdə verilməsi də onun istənilən inək ola bilməsini göstərir. Lakin yəhudilər yersiz suallar verməy başlayırlar. Bəlkə də, bunu ona görə edirdilər ki, qatil tapılmasın. "Onu (belə bir inəyi tapıb) kəsdilər, amma az qalmışdı ki, bu işi görməsinlər” cümləsi də məhz buna işarə edir.

Bu əhvalata toxunan 72-ci ayədən belə məlum olur ki, yəhudilərin bir dəstəsi qatili tanıyırmış. Bəlkə də, bu, əvvəlcədən planlaşdırılmış bir qətl hadisəsi olubmuş. Sadəcə olaraq qatilin kimliyini gizlətməyə çalışmışlar. Çünki 72-ci ayənin sonunda "Allah gizlətdiyinizi aşkara çıxarır" deyilmişdir.

Ümumiyyətlə, inadkar və eqoist insanlar adətən çoxdanışan olub, yersiz suallar verir, hər işdə bir bəhanə axtarmağa çalışırlar. Müəyyən nişanələrdən məlum olur ki, yəhudilər nə Allahı doğru-dürüst tanımış, nə də Musa (ə) peyğəmbəri layiqincəsinə qəbul etmişdilər. Elə bu səbəbdən də inəklə bağlı bütün suallarına cavab verildikdən sonra Musaya (ə) belə demişlər: "İndi həqiqəti gətirib çıxartdın". Sanki Musanın (ə) o vaxta qədər dedikləri haqq olmamışdır. Bütün bunlara rəğmən, onlar nə qədər sual verdilərsə, Allah-taala da onların vəziyyətini bir o qədər çətinləşdirdi. Çünki bu cür insanlar o cür cəzaya layiqdirlər. Buna görə də bəzi hədislərdə deyilmişdir ki, Allah sükut etdiyi (əlavə açıqlama vermədiyi) yerdə sual verməyin. Yəqin ki, Allahın susmasının bir hikməti olmuşdur. İmam Rzadan (ə) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir: "Bəni-İsrail əvvəldə istənilən bir dişi inəyi kəssəydi, kifayət edərdi. Lakin onlar məsələni mürəkkəbləşdirdiyi üçün Allah da onların vəziyyətini mürəkkəbləşdirdi".

2\. Bu qədər nişanə nəyə lazım idi?

Qeyd etdiyimiz kimi, Bəni-İsrailə kəsilməsi əmr edilmiş inəyin heç bir qeyd-şərti olmamışdı. Lakin onlar məsələni mürəkkəbləşdirdiyi üçün öz vəziyyətləri də çətinləşdi. İnək üçün sonradan qeyd edilmiş nişanələr insanların həyatında ictimai bir məsələyə də işarə etmiş ola bilər. Sanki Quran demək istəmişdir ki, ölünü diriltməli olan inək kimlərinsə əlinin altında işləməmiş olmalı, rəngi də ala-bəzək olmamalıdır. Heyvanda belə şərtlər olursa, deməli, cəmiyyətə rəhbərlik edərək ölmüş qəlbləri diriltmək istəyən şəxslər bundan qat-qat artığına sahib olmalıdırlar. Onlar varlıların sərvətinin, zorunun, gücünün təsiri altına düşməməli, qəlbində Allahdan qeyrisinə yer verməməli, yalnız haqqa tabe olmalı, Allahın buyurduqlarından başqa heç nəyə boyun əyməməlidirlər. Məhz onlar heç bir qorxu hissi keçirmədən çətinlikləri aradan qaldırmaqla cəmiyyətin rifahını təmin edə bilərlər. Lakin dünya malına meyilli olan insanların qəlbi bu nöqsana aludə olduğu üçün onlar cəmiyyətdə heç bir müsbət hərəkata başçılıq edə bilməzlər. Öz qəlbində nöqsanı olan insan başqalarının ölmüş qəlbini necə dirildə bilər?!

3\. Qətlin səbəbi nə olmuşdur?

Tarixi mənbələrdə və təfsir kitablarında Bəni-İsraildə baş vermiş məlum qətl hadisəsinin mal-dövlət, ya da evlənmək üstündə olduğu qeyd edilmişdir. Bəzi təfsirçilər yazırlar ki, Bəni-İsraildə olduqca zəngin bir kişi yaşayırmış. Onun qardaşı oğlundan başqa heç bir varisi yox imiş. O, uzun ömür sürür. Qardaşı oğlu əmisinin var-dövlətinə sahib çıxmaqdan ötrü onun ölümünü nə qədər gözləsə də, qoca ölmür. Buna görə də qardaşı oğlu gizlincə onu qətlə yetirib meyitini bir küçəyə atır. Sonra da ah-nalə edərək Həzrət Musanın (ə) yanına gedib şikayətlənir ki, əmimi öldürüblər.

Digər bir qrup təfsirçinin fikrincə isə, qatil əmisi qızı ilə evlənmək istəmişdir. Əmisi bu evliliyə razı olmayıb qızını Bəni-İsraildən olan təqvalı bir gənc oğlana ǝrǝ vermişdir. Buna görə də qardaşı oğlu əmisini qətlə yetirmiş, sonra da Musa (ə) peyğəmbərə müraciət edərək əmisinin qətlə yetirildiyini bildirir və qatilini tapmaqda yardımçı olmasını istəyir.

Qətlin hansı məqsədlə törədilməsindən asılı olmayaraq bu ayə bir çox qətllərin adətən mal-dövlət və şəhvani istəklər üstündə baş verməsinə işarə ola bilər.

4\. Bu əhvalatdakı ibrətli məqamlar.

Bu qəribə əhvalat Allah-taalanın hər şeyə qadir olduğunu göstərməklə yanaşı, məadın mümkünlüyünə də bir sübutdur. 73-cü ayədəki “Allah ölüləri belə dirildər” cümləsi də məhz məada, "Sizə Öz nişanələrini göstərər" cümləsi isə Allahın qüdrətinə işarə edir.

Bu əhvalat eyni zamanda onu çatdırır ki, Allah-taalanın kiməsə qəzəb etməsi səbəbsiz olmur. Bəni-İsrail bu əhvalatla bağlı ayələrdə qeyd olunmuş ifadələrdə Musa (ə) peyğəmbərə qarşı həddən artıq böyük hörmətsizliyə yol vermişdir. Əvvəlcə o Həzrətə (ə): “Sən bizi ələ salırsan?" deməklə Allahın böyük peyğəmbərini onları ələ salmaqda ittiham etmişlər. Bir neçə dəfə "Rəbbindən istə" demişlər. Məgər Musanın (ə) Rəbbi onların Rəbbindən fərqli idi? Halbuki Musa (ə) onlara açıq şəkildə: “Allah sizə əmr edir” – deyə buyurmuşdur. Bir dəfə də belə demişlər ki, bu sualın da cavabını versən, biz doğru yola yönələrik. Bunun mənası o deməkdir ki, sən öz nöqsanlı açıqlamalarınla bizi yolumuzdan azdırırsan. Axırda isə deyirlər ki, indi həqiqəti gətirib çıxartdın. Bu ifadələrin hamısı yəhudilərin nadanlıq, eqoistlik və inadkarlığını göstərir.

Bu əhvalat bizə həm də onu öyrədir ki, başqalarına qarşı rəftarı- mızda çox sərt olmayaq. Yoxsa Allah da bizə qarşı sərt olar. Kəsilmək üçün məhz inəyin seçilməsi, bəlkə də, Allah-taalanın Bəni-İsrailin buzova pərəstiş fikirlərinin qalıqlarını da onların ağlından çıxartmaq istəməsi ilə bağlı olmuşdur.

Ataya qarşı nəvaziş.

Təfsirçilər bu əhvalatla bağlı belə qeyd etmişlər: “O ərazidə ayələrdə deyilmiş nişanələrə uyğun yalnız bircə inək var idi. Onun sahibi çox yaxşı bir gənc idi. Öz atasına son dərəcə nəvaziş göstərirmiş. Günlərin birində o, özü üçün böyük gəlir əldə edə biləcək bir ticarət imkanı qazanır. Lakin evdəki sandığın açarı atasında idi. Atası isə yatmışdı. Oğlu atasını narahat etməmək üçün bu gəlirdən imtina edir".

Bəzi təfsirçilərin yazdığına görə, oğlanın atası yuxudan oyandıqdan sonra ayələrdə sözügedən inəyi oğluna bağışlayır. Həmin inək axırda oğlana böyük xeyir verir.

Bəzi təfsirçilər yazmışlar ki, satıcı satmaq istədiyi mali pulunu nağd ödəmək şərti ilə yetmiş minə satmağa razılaşır. Lakin alıcı pulu nağd vermək üçün, mütləq, atasını oyadıb ondan sandığın açarlarını götürməli idi. Onu yuxudan oyatmamaqdan ötrü satıcıya yetmiş minin əvəzinə səksən min ödəməyə razı olur, ancaq bu şərtlə ki, pulu bir qədər sonra atası oyandıqdan sonra versin. Axırda sövdələşmə baş tutmur. Bunun əvəzində Allah-taala həmin gənc üçün daha gəlirli bir ticarət nəsib edir.

Həzrət Peyğəmbər (s) bu barədə belə buyurmuşdur:

"Görün, yaxşılıq yaxşı iş sahibinə nələr edir!"