Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 89-90-cı ayələr

وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ .٨٩

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ .٩٠

Ayələrin tərcüməsi

89\. Onlara Allah tərəfindən özlərində (kitablarında) olan nişanələrə uyğun bir kitab göndərildiyi zaman, bundan qabaq özlərinə kafirlər üzərində qələbə (onun köməyi ilə kafirlərə qalib gələcəkləri) müjdəsi verdikləri (öncədən tanıdıqları) halda (kitab və peyğəmbər) göndərildiyi zaman ona küfr etdilər. Allah kafirlərə lənət eləsin!

90\. Onlar Allahın göndərdiyini boşuna inkar etməklə: "Allah nə üçün Öz lütfü ilə istədiyi bəndəsinə ayələrini nazil edir?" - deyə etiraz etməklə özlərini çox pis şey qarşılığında satdılar və buna görə də onlar (Allahın) qəzəbi üstünə bir qəzəb də artırdılar. Kafirlər üçün alçaldıcı bir əzab var.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Bu ayələrlə bağlı İmam Sadiqdən (ə) belə nəql edilmişdir: "Yǝhudilər öz kitablarında oxumuşdular ki, İslam Peyğəmbəri (s) İyr və Uhud dağları arasında yerləşən bir əraziyə hicrət edəcək. Onlar öz yaşadıqları ərazidən çıxıb sonuncu peyğəmbərin hicrət edəcəyi ərazini tapmaq məqsədilə axtarışa başlayırlar. Hədda adlı bir dağa yetişdikdə deyirlər ki, bu, elə Uhud dağıdır. Ətrafa səpələnib hər dəstə bir kənarda özünə məskən salır. Bəziləri Teyma, bəziləri Fədək, bəziləri isə Xeybər ərazisində məskunlaşır. Teymada yaşayanlar digər yəhudilər üçün darıxmağa başlayırlar. Günlərin birində onların yaşadığı yerin yaxınlığından bir ərəb keçirmiş. Onlar həmin ərəbdən minik kirayə edirlər. Ərəb onlara deyir ki, mən sizə bələdçilik edə bilərəm. Sizi İyr və Uhud dağları arasından apararam. Yəhudilər ərəbə deyirlər ki, o iki dağın arasına yetişdikdə bizə xəbər verərsən. Həmin iki dağın arasına yetişdikdə ərəb onlara deyir ki, dediyiniz ərazi məhz buradır. Əli ilə də işarə edib hər iki dağı onlara göstərir. Yəhudilər minikdən düşüb deyirlər ki, biz burada qalırıq, daha miniyə ehtiyacımız yoxdur. Sən də artıq hara istəsən, gedə bilərsən.

Yəhudilər digər yəhudi qardaşlarına da məktub yazaraq xəbər verirlər ki, biz nəzərdə tutduğumuz ərazini tapmışıq, siz də köçün, bizim yanımıza gəlin. Onlar cavab verirlər ki, biz artıq burada özümüzə ev- eşik düzəltmişik. Həm də sizin dediyiniz ərazi ilə elə də çox məsafəmiz yoxdur. Vəd verilmiş peyğəmbər gəldikdə biz də dərhal gəlib sizə qoşulacağıq. Onlar Mədinədə qalıb xeyli var-dövlət toplayırlar. Bu barədə yaxınlıqda yaşayan Tübbə adlı hökmdara xəbər çatdıqda yəhudilərlə müharibəyə başlayır. Yəhudilər öz qalalarına sığınırlar. Tübbə onları mühasirəyə alıb sonra aman verir. Yəhudilərin hökmdarının yanına gəldikdə onlara deyir ki, mən bu ərazini çox bəyəndim. Burada qalmaq istəyirəm. Yəhudilər ona bildirirlər ki, bu ərazidə yalnız gəlişinə vəd verilmiş peyğəmbər başçılıq edə bilər. Tübbə bunu eşitdikdə deyir: "Elə isə, mən iki qəbiləmizi burada saxlayacağam ki, vəd verilmiş peyğəmbər gəldikdə ona kömək etsinlər". Bu məqsədlə sonralar Mədinənin iki əsas qəbiləsi olan Ovs və Xəzrəc qəbilələri orada məskunlaşır.

Bu iki qəbilənin adamları artdıqdan sonra yəhudilərin üstünə hücum çəkib mal-dövlətini qarət edirlər. Yəhudilər onlara deyirlər ki, Muhəmməd (s) bura gəldikdən sonra sizi bizim torpaqlarımızdan qovub çıxaracaq.

Həzrət Muhəmməd (s) peyğəmbər seçildikdən sonra ənsar (Peyğəmbərin (s) Mədinədən olan silahdaşları) kimi tanınmış Ov v Xəzrəc qəbiləsi ona iman gətirir, yəhudilər isə onu inkar edirlər.

"... Bundan qabaq özlərinə kafirlər üzərində qələbə (onun köməyi ilə kafirlərə qalib gələcəkləri) müjdəsi verdikləri (öncədən tanıdıqları) halda, (kitab və peyğəmbər) göndərildiyi zaman ona küfr etdilər..." ayəsinin mənası da məhz budur".

Həzrət Muhəmmədə (s) iman gətirmək üçün böyük coşqu ilə Mədinəyə gəlmiş, bunu Ovs və Xəzrəc qəbilələri qarşısında iftixar bilən yəhudilər inadkarlıq və dünyapərəstlikləri ucbatından o Həzrətin (s) qatı düşmənlərinə çevrilirlər. Ondan çox-çox uzaq düşmüş insanlar isə o Həzrətin (s) ətrafına toplaşıb ona arxa-dayaq olurlar.

Ayələrin təfsiri.

Təbliğ etdikləri halda, özləri kafir oldular.

Bu ayələrdə də söhbət yəhudilərdən gedir. Az öncə qeyd etdiyimiz kimi, onlar nişanələrini Tövratda oxuduqları peyğəmbərin gəlişini səbirsizliklə gözləyirdilər. Hətta Mədinəyə də məhz bu məqsədlə köçüb gəlmişdilər ki, vəd edilmiş peyğəmbər oraya gəldikdə iman gətirib onu dəstəkləsinlər. Lakin həmin peyğəmbər gəldikdən sonra ona iman gətirməməklə lənətə düçar oldular: "Onlara Allah tərəfindən özlərində (kitablarında) olan nişanələrə uyğun bir kitab göndərildiyi zaman bundan qabaq özlərinə kafirlər üzərində qələbə (onun köməyi ilə kafirlərə qalib gələcəkləri) müjdəsi verdikləri (öncədən tanıdıqları) halda, (kitab və peyğəmbər) göndərildiyi zaman ona küfr etdilər. Allah kafirlərə lənət eləsin”.

Bəzi vaxtlar insan sidq ürəklə haqqın axtarışına çıxır. Lakin ona çatdıqda şəxsi maraqları ilə uyğun gəlmədiyini görüb nəfsinin istəklərinə uyaraq haqdan üz çevirir. Hətta bir çox hallarda haqqı qəbul etməməklə kifayətlənməyib ona düşmən də çıxır.

Yəhudilər bu hərəkətləri ilə çox zərərli bir ticarət etmiş olurlar. Vǝd olunmuş peyğəmbərə iman gətirmək məqsədilə öz yurd-yuvasını tərk edib Mədinədə məskunlaşan və bu yolda saysız-hesabsız çətinlik- lərə qatlaşan yəhudilər axırda kafirlərin sırasında yer alırlar. Buna görə də sözügedən ayələrdə Allah-taala belə buyurmuşdur: "Onlar Allahın göndərdiyini boşuna inkar etməklə, həmçinin “Allah nə üçün Öz lütfü ilə istədiyi bəndəsinə ayələrini nazil edir?” deyə etiraz etməklə özlərini çox pis şey qarşılığında satdılar”.

Sanki vəd olunmuş peyğəmbərin Bəni-İsraildən çıxacağını gözləyirmişlər. Quranın yəhudilərdən olmayan birinə nazil olması onları narahat edirdi. Ayənin sonunda isə belə deyilir: "Buna görə də onlar (Allahın) qəzəbi üstünə bir qəzəb də artırdılar. Kafirlər üçün alçaldıcı bir əzab var”.

İncəliklər:

1\. Zərərli bir ticarət.

Yəhudilər olduqca zərərli bir ticarət etdilər. Çünki əvvəlcə yeni dinin İslamın carçılarından olsalar da, min bir əzabla Mədinədə məhz bu məqsədlə məskunlaşsalar da, sırf vəd olunmuş peyğəmbərin onların arasından seçilmədiyi və ya onların şəxsi mənafeyini təhlükə altına saldığı üçün ona qarşı çıxdılar. İnsanı nəinki məqsədinə çatdırmayan, hətta bütün imkanlarını uğrunda səfərbər etdiyi işə qarşı çıxmaqdan, bununla da Allahın qəzəbinə tuş gəlməkdən daha böyük hansı ziyan ola bilər?! Əmirəlmöminin Əli (ə) insanın dəyəri barədə belə buyurmuşdur:

"Sizin varlığınızın qiyməti yalnız Cənnətdir. Özünüzü ondan ucuzuna satmayın!"

İmam Əli (ə) bu kəlamında insanın öz varlığını ticarətin sərmayəsi kimi təqdim etmişdir. Çünki küfr etməklə o, bütün dəyərini əldən verir.

Sanki şəxsiyyətini itirmiş olur. Başqa sözlə desək, özünü sataraq başqasının əsirinə çevrilmiş köləyə bənzəyir. Yəhudilər də məhz öz nəfslərinin köləsinə çevrilmişlər.

Ayənin ərəbcə mətnindəki (iştərəv) sözü “almaq” mənasında İşlədilsə də, bəzi hallarda “satmaq” mənasını da bildirir. Bu ayədə də məhz “satmaq" mənasında işlədilmişdir.

2\. "Allahın qəzəbi üstünə bir qəzəb də artırdılar” cümləsinin izahı Quran Bəni-İsrailin Tih səhrasında sərgərdan qaldığı zaman gördüyü yanlış hərəkətlərə görə "Allahın qəzəbinə düçar oldular” cümləsini işlətmişdi. Sonra da əlavə edərək bildirmişdir ki, bu qəzəbin səbəbi peyğəmbərləri öldürmələri və Allahın ayələrinə küfr etmələri olmuşdur. "Ali-İmran" surəsinin 112-ci ayəsində də bildirilmişdir ki, yəhudilər Allahın ayələrinə küfr etdikləri və peyğəmbərləri öldürdüklərinə görə Allahın qəzəbinə düçar oldular. Bu, Allahın onlara ilk qəzəbi olmuşdur. Həmin adamların törəmələri İslam Peyğəmbəri (s) zühur etdikdən sonra öz əcdadlarının tutduğu mövqeyi davam etdirmişlər. Belə ki İslam Peyğəmbərinə (s) iman gətirməməklə kifayətlənməyib, hətta ona qarşı mübarizəyə də qalxmışdılar. Buna görə də Allah yenidən onlara qəzəb etmişdir. Bu, Allahın onlara ikinci qəzəbi idi. Haqqında danışdığımız ayədə də məhz buna görə "Onlar (Allahın) qəzəbi üstünə bir qəzəb də artırdılar” deyilmişdir.

Ayənin ərəbcə mətnindəki "bau" feili, əslində, "qayıtmaq, məskunlaşmaq" mənasını bildirsə də, burada "layiq olmaq, qazanmaq" mənasında nəzərdə tutulmuşdur. Yəni yəhudilər Allahın qəzəbinə layiq görülüb onu özləri üçün, sanki bir ev olaraq seçdilər. Ümumiyyətlə, yəhudilər istər Musa (ə), istərsə də Həzrət Muhəmmədin (s) peyğəmbər seçilməzdən qabaq gəlişini səbirsizliklə gözləyən insanlar olmuşlar. Lakin hər iki peyğəmbər gəldikdən sonra öz fikirlərindən dönərək ard- arda Allahın qəzəbinə tuş gəlmişlər.