Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 102-103-cü ayələr

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ .١٠٢

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ .١٠٣

Ayələrin tərcüməsi

102\. (Yəhudilər) Süleymanın dövründə şeytanların (insanlara) oxuduqlarına tabe oldular. Süleyman (əsla sehrə əl bulaşdırmadı və) kafir olmadı, lakin şeytanlar kafir oldular və xalqa sehr öyrətdilər. (Yəhudilər də) iki Babil mələyi Harut və Maruta nazil olanlara tabe oldular. (Onlar sehri batil etmək, onun təsirini aradan qaldırmağı bilmək üçün xalqa öyrədirdilər). "Biz sınaq vasitəsiyik, kafir olma! (Bu təlimlərdən pis məqsədlər üçün istifadə etmə!)” – deməmiş heç kəsə bir şey öyrətmirdilər. (Buna baxmayaraq, yenə də) onlardan ər-arvad arasına nifaq sala biləcəkləri şeylər öyrənirdilər. Lakin onlar Allahın izni olmadan heç kəsə zərər verə bilməzlər. Onlar ancaq özlərinə zərər verən, faydası olmayan şeyləri öyrənirdilər. Şübhəsiz, (onlar) belə şeyləri satın alanların axirətdə payı olmadığını yaxşı bilirlər. Kaş ki, onlar özlərini nə qədər yaramaz bir şeyə satdıqlarını biləydilər!

103\. Əgər onlar iman gətirib təqvalı olsaydılar (pis əməllərdən çəkinsəydilər), Allah tərəfindən əldə etdikləri savab daha xeyirli olardı. Kaş bunu dərk etsəydilər!

Ayələrin təfsiri.

Süleyman (ə) və Babil sehrbazları.

Hədislərdə belə nəql edilmişdir ki, Həzrət Süleyman (ə) peyğəmbərin dövründə onun ölkəsində bir qrup insan sehrbazlıqla məşğul olurmuş. O Həzrət (ə) göstəriş verir ki, sehrbazların bütün yazılarını toplayıb xüsusi bir yerdə saxlasınlar. (Ola bilər ki, bu yazılardan sehri qüvvədən salmaq kimi yaxşı məqsədlərdə istifadə edilsin, bu səbəbdən onların saxlanılmasına dair belə bir göstəriş verilmişdir.) Onun vəfatından sonra bir qrup insan onları camaatın arasında yaymağa başlayır. Hətta bəziləri bundan istifadə edib belə bir şayiə çıxarırlar ki, Süleyman (ə) heç peyğəmbər deyilmiş, bu sehr və cadunun köməyi ilə ölkəni ələ keçirib qeyri-adi işlər görürmüş. Bəni-İsraildən olan bir qrup insan da sehr-caduya rəğbət göstərib Tövratdan əl çəkir. Həzrət Muhəmməd (s) peyğəmbər seçildikdən sonra Süleymanın (ə) da peyğəmbər olduğunu bildirdikdə bəzi yəhudi alimləri camaata deyirlər ki, Süleyman (ə) sehrbaz olduğu halda, Muhəmmədin (s) onun peyğəmbər olduğunu deməsi sizə təəccüblü gəlmirmi? Yəhudilərin bu sözü Allahın peyğəmbərinə qarşı böyük bir iftira olmaqla yanaşı, eyni zamanda o Həzrəti (ə) kafir hesab etmək anlamına gəlirdi. Çünki onların dediyinə görə, guya Süleyman (ə) sehrbaz olubmuş, lakin sehrdən istifadə etməklə özünü peyğəmbər kimi qələmə veribmiş. Bu isə küfr anlamına gəlir. Sözügedən ayələr onların bu iddiasına cavab verir.

Haqqında danışacağımız ilk ayədə də məhz yəhudilərin sehr-cadu ardınca getməsinə və Həzrət Süleymanı (ə) da sehrbazlıqda ittiham etməsinə toxunulur: "(Yəhudilər) Süleymanın dövründə şeytanların insanlara) oxuduqlarına tabe oldular.

Ayənin ərəbcə mətnindəki (tabe oldular) feilindəki üçüncü şəxsin cəminin şəxs sonluğu Həzrət Peyğəmbərin (s), yaxud Həzrət Süleymanın (ə) dövründəki yəhudilərə, ya da bütün yəhudilərə şamil ola bilər. (şeytanlar) dedikdə isə insanlardan və ya cinlərdən, yaxud da hər iki dəstədən olan şeytanlar nəzərdə tutula bilər.

Allah-taala ayənin davamında buyurur: "Süleyman (əsla sehrə əl bulaşdırmadı və) kafir olmadı".

O Həzrət (ə) qətiyyən sehrbaz olmamış, sehrə yaxın durmamış, öz işlərini həyata keçirmək üçün əsla sehr-cadudan istifadə etməmişdir.

Daha sonra deyilir: "Lakin şeytanlar kafir oldular və xalqa sehr öyrətdilər. (Yəhudilər də) iki Babil mələyi Harut və Maruta nazil olanlara tabe oldular”.

Yəhudilər iki tərəfdən biri Süleyman (ə) peyğəmbərin dövründəki şeytanlardan, digəri isə iki Babil mələyi Harutla Marutun sehri batil etmək, təsirini aradan qaldırmağı bilmək üçün xalqa öyrətdiklərindən istifadə etməklə sehr öyrənməyə başlayırlar. Halbuki o iki mələk sehri batil etməkdən ötrü bunu camaata öyrədirdi: “(Onlar sehri batil etmək, təsirini aradan qaldırmağı bilmək üçün xalqa öyrədirdilər). “Biz sınaq vasitəsiyik, kafir olma! (Bu təlimlərdən pis məqsədlər üçün istifadə etmə!)” – deməmiş heç kəsə bir şey öyrətmirdilər".

Babildə sehrbazlığın geniş yayıldığı bir vaxtda Harut və Marut adlı iki mələk sehri batil etmək, onun təsirini aradan qaldırmağı camaata Öyrətmək üçün insanların arasına gəlir. Təbii ki, hər hansı bir şeyin təsirini batil etmək üçün ilk növbədə həmin şeyin təsirini və necə həyata keçirilməsini bilmək lazımdır. Buna görə də ilk növbədə sehrin özünü camaata öyrədirlər. Bundan sui-istifadə edən yəhudilər bacardıqları qədər sehr öyrənib yayır, hətta Allahın peyğəmbəri olan Həzrət Süleymanı (ə) sehrbazlıqda ittiham edərək deyirlər ki, sehr nəticəsində təbiət hadisələri, insanlar və cinlər onun tabeçiliyindədir. Pis yolun yolçuları özlərinə bəraət qazandırmaqdan ötrü böyük insanları da həmin işdə ittiham edirlər.

Ayənin davamında bildirilir ki, yəhudilər bu ilahi sınaqdan üzüağ çıxa bilmirlər: “(Buna baxmayaraq, yenə də) onlardan ər-arvad arasına nifaq sala biləcəkləri şeylər öyrənirdilər. Lakin onlar Allahın izni olmadan heç kəsə zərər verə bilməzlər. Onlar ancaq özlərinə zərər verən, faydası olmayan şeyləri öyrənirdilər".

Onlar Allahın islahedici proqramını öz məcrasından çıxardaraq təhrif edir, ondan sehrə qarşı istifadə etmək əvəzinə fitnə-fəsad vasitəsi kimi istifadə edirlər: "Şübhəsiz, (onlar) belə şeyləri satın alanların axirətdə payı olmadığını yaxşı bilirlər. Kaş ki, onlar özlərini nə qədər yaramaz bir şeyə satdıqlarını biləydilər”.

Yəhudilər bu hərəkətlə həm özlərinin, həm də mənsub olduqları cəmiyyətin xoşbəxtliyini ayaq altına alaraq günah burulğanında çapaladılar. Halbuki iman gətirib təqvalı olsaydılar, Allah yanındakı mükafat onlar üçün daha xeyirli olardı: "Əgər onlar iman gətirib təqvalı olsaydılar (pis əməllərdən çəkinsəydilər), Allah tərəfindən əldə etdikləri savab daha xeyirli olardı. Kaş bunu dərk etsəydilər!"

İncəliklər:

1\. Harutla Marutun əhvalatı.

Allahın Babil şəhərinə göndərdiyi bu iki mələk haqqında bir çox əfsanələr uydurulmuşdur. Hətta onların xurafat olduğunu söyləyənlər də vardır. Vəziyyət o dərəcədə çətinləşmişdir ki, bu barədə tədqiqat aparmaq istəyənlər nəyin həqiqət, nəyin uydurma olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirlər. Bütün bu mülahizələrin arasında həm ağılla, həm tarixi mənbələrlə, həm də hədislərlə uyğun gələni aşağıdakı ehtimaldır:

Babil ərazisində cadugərlik həddən artıq geniş yayılmışdı. Əhali buna görə çox narahat idi. Allah-taala iki mələyi insan surətində oraya göndərir ki, insanlar cadugərlərin şərrindən qorunmaq üçün onlara sehri batil etməyin yollarını öyrətsinlər. Təəssüflər olsun ki, bu iki mələyin insanlara öyrətdiyi təlimlərdən sui-istifadə edənlər də az deyildi. Mələklər sehri batil etməyin yollarını öyrətmək üçün, təbii ki, ilk növbədə sehrin özünü insanlara başa salmalı, onun yollarını öyrətməli idilər. Bundan istifadə edən bəzi kələkbazlar sehri öyrəndikdən sonra sehrbazlıqla məşğul olmağa, nəticədə onsuz da sehr-cadudan əziyyət çəkən insanlara daha artıq problemlər yaratmağa başlayırlar.

Allahın göndərdiyi iki mələk insanlara sehri və onu batil etməyin yollarını öyrətməzdən qabaq bildirirdilər ki, bu, Allahın sizin üçün bir sınağıdır. Hətta onu da deyirdilər ki, bundan sui-istifadə etmək bir növ küfrdür. Bəziləri isə onların sözünə məhəl qoymayıb insanların ziyanına olan xoşagəlməz işlərlə məşğul olurlar.

Yuxarıda qeyd etdiklərimiz bir çox hədis və islami mənbələrdə qeyd edilmişdir. Bu mülahizə ağıl və məntiqlə də uyğun gəlir. “Üyuni- Əxbarir-Rza" kitabında İmam Rzadan (ə), habelə başqa bir vasitə ilə İmam Həsən Əskəridən (ə) nəql edilmiş hədis də bu mülahizənin doğru olduğunu göstərir.

Təəssüflər olsun ki, bəzi ensiklopediya, hətta təfsir müəllifləri bu məsələdə uydurma əfsanələrin təsiri altına düşmüş, Allahın iki məsum mələyi haqqında avam insanların ağzında dolaşan uydurma əhvalatlar qeyd etmişlər. Guya Allah-taala sözügedən iki mələyi yer üzünə göndərməklə onlara bildirmək istəmişdir ki, əgər siz də insan olsaydınız, günah edərdiniz. Onlar yer üzünə gəldikdən sonra belə bir böyük günah işlə məşğul olmağa başlamışlar. Hətta bəzi müəlliflər bu iki mələkdən əlavə, Venera ulduzu haqqında da əfsanələr uydurmuşlar. Təbii ki, bunların hamısı əsassızdır. Quran ayəsinə diqqət yetirsək, Allahın kəlamı ilə bu əfsanələrin arasında heç bir uyğunluğun olmadığını görərik.

2\. "Harut" və "Marut" sözləri.

Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, "Harut" və "Marut" sözləri fars mənşəlidir. Bəzi mənbələrdə “münbit" mənasını verən “Hərrut” və “ölümsüzlük” mənasını verən “Mərrut" sözlərinə təsadüf edilir. Çox güman ki, "Harut" və "Marut" sözləri də məhz bu sözlərdən götürülmüşdür. Lakin bu iddianın elə də bir əsası yoxdur.

Avestada da "Horodat" və "Omordad" sözlərinə təsadüf edilir. Yəqin ki, bunlar “xordad” və “mordad” sözləridir.

Dehxuda öz ensiklopediyasında son ehtimala uyğun gələn bəzi məlumatlar vermişdir.

Nə qədər qəribə səslənsə də, bəzi tədqiqatçılar Harutla Marutu Babil əhalisindən olan iki kişi, bəziləri isə onların şeytanlardan olduğunu qeyd etmişlər. Halbuki Quran ayəsi bütün bu ehtimalları inkar edir.

3\. Mələk insana necə təlim keçə bilər?

Sözügedən ayənin zahirindən, habelə bəzi hədislərdən belə məlum olur ki, Harutla Marut Babilǝ sehrbazların insanlara əziyyət verməsinin qarşısını almaqdan və əhaliyə sehri batil etməyin yollarını öyrətməkdən ötrü göndərilmişdilər. Burada belə bir sual yaranır ki, mələk insana təlim keçə bilərmi? Bu suala hədislərdə cavab verilmişdir. O da bundan ibarətdir ki, Allah-taala həmin iki mələyi insan surətində yer üzünə göndərmişdi. Bunu “Ənam” surəsinin 9-cu ayəsindən də başa düşmək olar:

Əgər Biz onu (peyğəmbəri) mələk etsəydik, hökmən onu bir insan qiyafəsində göndərərdik".

4\. Allahın izni olmadan heç kim bir iş görə bilməz.

Haqqında danışdığımız ayədə bildirilmişdir ki, Allahın izni olmadan sehrbazlar heç bir iş görə, heç kəsə zərər verə bilməzdilər. Əlbəttə, bunu məcburiyyət nəzəriyyəsi kimi qəbul etməməliyik. Sadəcə burada tövhidin əsas prinsiplərindən birinə işarə edilmişdir. O da bundan ibarətdir ki, dünyadakı bütün qüdrətlər, hətta odun yandırıcılıq, qılıncın kəsicilik qabiliyyəti də Allahın qüdrətindən qaynaqlanır. Yəni Onun icazəsi olmasa, onların heç biri öz təsirini göstərə bilməz.

Sehrbaz Allahın iradəsinin əksinə olan bir iş görə bilməz. O, öz işləri ilə Allahın istəyinə qarşı çıxa bilməz. Sadəcə olaraq Allah-taala bəzi varlıqlarda müəyyən təsir gücü qoymuşdur. Bəziləri bundan yaxşı yolda istifadə edir, bəziləri isə sui-istifadə edirlər. Bu seçim azadlığının özü də insanların sınaqdan keçməsi üçün bir vasitədir.

5\. Sehr nədir və nə vaxtdan meydana çıxmışdır?

Sehrin mahiyyəti və nə vaxtdan meydana gəlməsi barədə müxtəlif mülahizələr yürüdülmüşdür. İnsanlar arasında sehrbazlıq çox qədim zamanlardan mövcud olmuşdur. Ancaq onun dəqiq tarixini və ilk dəfə kimin sehrbazlıq etdiyini söyləmək mümkün deyil.

Sehrin mahiyyəti haqqında isə onu deyə bilərik ki, sehr bəzi hallarda insanların vücuduna təsir göstərə biləcək xariqüladə işlərə deyilir. Bəzən bir növ gözbağlıcadır. Bəzən isə onun təsiri yalnız psixi və xəyali olur.

Sehrin leksik baxımdan iki mənası vardır:

1) Hiylə, kələk, gözbağlıca, "Qamusul-lüğət" kitabının təbirincə desək, kələk gəlmək.

2) Gözbağlıcalıq.

Rağib İsfahaninin Qurandakı sözlərin leksik mənasını verdiyi "Mufrǝdatul-Quran" əsərində sehrin üç mənası qeyd edilmişdir:

1) Həqiqəti əks etdirməyən xəyal, hiylə, kələk - Necə ki, gözbağlamaqla məşğul olanlar belə edirlər.

2) Xüsusi vasitələrdən istifadə etməklə şeytanları çağırıb onlardan kömək istəmək.

3) Müxtəlif vasitələrlə insanların və əşyaların görünüşünü dəyişmək -Məsələn, insanı heyvan surətinə salmaq bir növ sehrdir. Lakin sehrin bu növü də həqiqətə uyğun deyil.

Musa (ə), İsa (ə) və İslam Peyğəmbərinin (s) əhvalatları ilə əlaqədar sehr və ondan alınmış sözlərin "Taha", "Şuǝra", "Yunus", "Əraf" və digər surələrdə işlədildiyi 51 ayədən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Quran baxımından sehr iki cürdür:

1) "Sehr" dedikdə "kələk", "gözbağlıca" nəzərdə tutulduqda onun həqiqətə heç bir uyğunluğu olmur. Aşağıdakı ayələrə nəzər salaq:

"Bu vaxt sehrləri sayəsində kəndirləri və əsaları elə təsir bağışlayırdı ki, sanki hərəkət edirdi".

"Onlar (sehr alətlərini) atdıqda adamların gözlərini bağlayıb onları qorxutdular və böyük bir sehr göstərdilər”.

Bu kimi ayələrdən məlum olur ki, sehr həqiqətə uyğun olmayıb hər hansı təsir gücünə malik deyil. Sadəcə olaraq sehrbazlar insanların gözünü bağlamaqla öz məqsədlərinə çatmaq istəmişlər.

2) Bir sıra Quran ayələrindən belə başa düşülür ki, sehrin bəzi növləri müəyyən təsir gücünə malikdir. Sözügedən ayədə də məhz bu məsələyə toxunulur: "(Buna baxmayaraq, yenə də) onlardan ər-arvad arasına nifaq sala biləcəkləri şeylər öyrənirdilər"; "Onlar ancaq özlərinə zərər verən, faydası olmayan şeyləri öyrənirdilər".

Sehrin yalnız psixoloji təsirə, yoxsa psixoloji təsirlə yanaşı, də fiziki təsirə malik olub-olmaması məsələsinə gəlincə, yuxarıdakı ayələrdə buna toxunulmamışdır. Buna görə də bəzi tədqiqatçılar sehrin yalnız psixoloji təsir gücünə malik olduğu qənaətindədirlər.

Qeyd ediləsi digər bir məqam isə ondan ibarətdir ki, sehrbazların sadəlövh insanları aldatması üçün sehrin böyük bir qisminin kimyəvi maddələrdən istifadə etməklə həyata keçirilməsi ehtimal olunur. Məsələn, Həzrət Musanın (ə) dövründə yaşamış sehrbazların barəsində belə deyilir: "Sehrbazlar öz kəndir və ǝsalarına bir qədər kimyəvi maddə (çox güman ki, civə) tökürlərmiş. Günəş şüası və ya aşağıda gizlicə hazırladıqları istilik onlara dəydikdə kəndirlər və əsalar tərpənməyə başlayırmış. Tamaşaçılar isə onların ilanlar olduğunu düşünürmüşlər”. Bu qəbildən olan sehrlər müasir dövrümüzdə də az deyil.

6\. İslam nöqteyi-nəzərindən sehr.

Bütün İslam fəqihlərinə görə, sehri öyrənmək və cadugərlik etmək haramdır. Bununla bağlı mötəbər mənbələrdə məsum imamlardan bir sıra hədislər nəql edilmişdir. İmam Əlidən (ə) nəql olunan bir rəvayətdə deyilir:

"Kim az və ya çoxluğundan asılı olmayaraq, sehr öyrənsə, kafir olmuş və Allahla əlaqəsi tamamilə kəsilmişdir".

Daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, sehrbazların sehrini batil etmək məqsədilə sehr öyrənmək günah deyil. Hətta bəzi vaxtlar bir sıra insanın sehri öyrənməsi "vacibi-kifayi" olur ki, əgər yalançı iddiaçı insanları bu yolla aldatmağa çalışsa, onun sehr və cadusunu batil edib, yalan iddiasını ifşa etsin. Bu məqsədlə sehr öyrənməyin günah olmadığına dəlalət edən sübutlardan biri İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş aşağıdakı hədisdir: "Əvvəllər pul qarşılığında sehr və cadu ilə məşğul olan bir nəfər İmam Sadiqin (ə) yanına gəlib deyir: "Mən sehrbazlıqla məşğul olmuş və işimin qarşılığında muzd almışam. Ailəmin dolanışığını da məhz bu yolla təmin edirdim. Həmin qazancla həcc ziyarətinə də getmişəm. İndi isə bu işdən tövbə etmişəm. Mənim bir çıxış yolum varmı?" İmam onun cavabında buyurur: "Sehrbazların sehrini batil et, ancaq özün cadugərliklə məşğul olma".

Bu hədisdən məlum olur ki, sehrbazların sehrini batil etmək üçün sehri öyrənmək günah deyil.

7\. Sehr Tövrat baxımından.

Əhdi-qədimdə də sehr və cadugərlik kifayət qədər pislənilmişdir. Tövratda deyilir: “Cinlərlə yoldaşlığı olan insanlarla dostluq etməyin. Cadugərlərə inanmayın, yoxsa (günaha) bulaşarsınız. Sizin Allahınız Mənəm!"

Tövratın başqa bir yerində deyilir: "Cinlərlə dostluğu olan şəxs- lərlə və cadugərlərlə yoldaşlıq edən, zinakarlıqda onların ardınca gedərək üzünü onlara tərəf tutan şəxsi qövmündən ayıraram”.

"Müqəddəs kitab ensiklopediyası" əsərində deyilir: "Məlum məsələdir ki, Musanın şəriətində sehr məqbul sayılmamışdır. Hətta sehrbazlarla məsləhətləşən şəxslər çox sərt şəkildə tənqid edilmişdir". Qəribə burasıdır ki, müəllif yəhudilikdə sehr və cadunun məqbul sayılmadığını bildirsə də, yəhudilərin sehr və cadu öyrəndiyini, bununla da Tövrata qarşı çıxdıqlarını etiraf etmişdir: "Buna baxmayaraq, sehr və cadu yəhudilərin arasında yayılmışdı. Yəhudilər sehrə inanır, lazım olduqda ondan istifadə edirdilər". Buna görə də Quran yəhudiləri çox sərt şəkildə qınayaraq onların özlərini ən pis şeyə satan adamlar olduğunu bildirmişdir.

8\. Müasir dövrdə sehr.

Bəzi elmlər vardır ki, keçmiş zamanda sehrbazlar onlardan istifadə etməklə öz sehrlərini həyata keçirirlərmiş. Bu, əsasən aşağıdakı formalardan biri ilə mümkün olurmuş:

1-Cisimlərin məlum olmayan kimyəvi və fiziki xassələrindən istifadə etməklə - Daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, Musa (ə) peyğəmbərin dövründə sehrbazlar civə və bu qəbildən olan kimyəvi maddələrin köməyi ilə öz kəndir və əsalarını ilan kimi tərpətməyi bacarmışlar.

Qeyd etməliyik ki, cisimlərin kimyəvi və fiziki xassələrindən istifadə etmək heç vaxt qadağan olmayıb. İnsan öz həyatında onlardan maksimum dərəcədə istifadə edə bilsin deyə, bacardığı qədər bu xassələri öyrənməyə çalışmalıdır. Lakin bu xassələri öyrənmək sıravi insanları aldatmaq məqsədi güdərsə, onda vəziyyət öz təbii məcrasından çıxıb günaha çevriləcək. Belə hallardan biri də sehrbazlıqdır. (Diqqət edin!)

2-Maqnetizm və hipnoz - Əslində, bunlar da elmi fəaliyyət növü olub, həyatda insana müsbət yöndə bir çox fayda verə bilər. Lakin sehrbazlar bundan sui-istifadə edərək öz mənfur məqsədlərini həyata keçirirdilər. Bu gün də kimsə bu işləri görərsə, sehr sayılar. Bir sözlə, sehr çox geniş bir məfhum olub, burada dediklərimizin, habelə daha öncə qeyd etdiklərimizin hamısına şamil olur.

O da məlumdur ki, insanın iradə qüvvəsi olduqca böyük gücə malikdir. Hətta insan öz nəfsini çətinliklər qarşısında elə bir vəziyyətə gətirib çıxarda bilər ki, ətrafındakı varlıqlara da təsir edə bilər. Necə ki yoqalarda bunun şahidi oluruq. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, nəfsi çətinliklər qarşısında qoymaq bəzi hallarda məqbul sayılırsa, bəzi hallarda yolverilməzdir. Məqbul sayılan hallarda nəfsin paklaşması insanda yaradıcı qüvvə əmələ gətirirsə, məqbul sayılmayan hallarda isə insanda şeytani qüvvələr formalaşır. Hər iki halda insanda qeyri-adi işlər görmək bacarığı yarana bilər. Lakin bu, birinci halda bəyəniləndirsə, ikinci halda bəyənilməz sayılır.