Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 6 və 7-ci ayələr

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ .٦

خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ .٧

Ayələrin tərcüməsi

6\. Həqiqətən, küfr edənləri (ilahi əzabla) qorxutsan da, qorxutmasan da, onlar üçün fərqi yoxdur, iman gətirməyəcəklər.

7\. Allah onların ürəyinə və qulağına möhür vurmuşdur. Gözlərinə isə pərdə salmışdır. Onları böyük bir əzab gözləyir.

Ayələrin təfsiri.

İkinci dəstə – inadkar kafirlər.

Bu dəstə təqvalılara tam əks mövqedə durur. Bu iki ayədə Allah- taala onların xüsusiyyətlərini qısaca olaraq bəyan etmişdir. Birinci ayədə deyilir ki, kafir olub öz küfründə israrlı olanları Allahın əzabı ilə qorxutsan da, qorxutmasan da, onlar üçün fərqi yoxdur, iman gətir- məyəcəklər. Birinci dəstə kafirlər haqqı görəcəyi təqdirdə onu qəbul etməyə hazır idi. Bu dəstə isə o qədər inadkardır ki, haqqı görsə də, onu əsla qəbul etməz. Təqvalılara doğru yol göstərən Quran bu dəstəyə heç bir təsir qoymur. Quran ayələri onlara oxunsa da, oxunmasa da, onlar üçün fərq etməz. Çünki ruhən haqqı qəbul etmək istəmirlər.

İkinci ayədə isə bu azğın dəstənin inadkarlığının səbəbi göstərilərək deyilir ki, onlar inadkarlıqları ucbatından haqqı nahaqdan ayırd etmək qabiliyyətini itirmişlər. Buna görə də Allah-taala onların ürəyinə və qulağına möhür vurmuş, gözlərinə isə pərdə salmışdır. Beləliklə, təqvalı insanlardakı Allahın nişanələrini görən göz, haqq sözü eşidən qulaq, həqiqətləri dərk edən qəlb bu dəstədə öz fəaliyyətini tamamilə dayandırmışdır. Ağıl, göz və qulağa sahib olsalar da, anlamaq, görmək və eşitmək qabiliyyətinə malik deyillər. Çünki pis əməlləri və inadkarlıqları bunun qarşısını almışdır. İnsan azğın olsa da, bu mərhələyə çatmayınca hidayət oluna bilər. Ancaq bu mərhələyə çatıb haqqı nahaqdan ayırd etmək qabiliyyətini itirdikdən sonra daha onun üçün heç bir qurtuluş yolu qalmır. Çünki haqq yolunu tanımaq bacarığını artıq itirmişdir. Belə olan halda, təbii ki, onları böyük əzab gözləyəcək.

İncəliklər:

1\. İnsandan haqqı nahaqdan ayırd edə bilmək bacarığının alınması məcburiyyət nəzəriyyəsinə səbəb olmurmu?

Burada ilk olaraq belə bir sual ortaya çıxır ki, yuxarıdakı ayəyə əsasən, əgər Allah-taala bu dəstənin ürəyinə və qulağına möhür vurmuş, gözlərinə isə pərdə salmışdırsa, onda belə çıxmırmı ki, onlar küfr içərisində qalmaqda məcbur olmuşlar? Bu cür ayələr Quranın başqa yerlərində də gözə dəyir. Belə olduqda daha onları cəzalandırmağın nə mənası var? Bu suala Quran özü cavab vermişdir. O da bundan ibarətdir ki, onların küfr və azğınlıqda israrlı olması ürək və qulaqlarına möhür vurulmasına, gözlərinə pərdə çəkilməsinə səbəb olmuşdur. "Nisa" surəsinin 155-ci ayəsində oxuyuruq:

"Bəli, küfrləri ucbatından Allah onların qəlblərinə möhür vurmuşdur".

Başqa bir ayədə deyilir:

"Allah hər bir zülmkar təkəbbürlünün qəlbini belə möhürləyir”. Digər bir ayədə isə belə buyurulmuşdur:

"Nəfsinin istəyini öz tanrısı edən şəxsi gördünmü? Allah (əzəli) elmi sayəsində onu azğınlığa salıb, qulağını və qəlbini möhürləyib, gözünə də pərdə çəkib".

Diqqət yetirsəniz, görərsiniz ki, bu ayələrdə insandan haqqı nahaqdan seçə bilmək qabiliyyətinin alınmasının müxtəlif səbəbləri göstərilmişdir. Bunlar küfr, təkəbbür, zülm və haqsızlıq, nəfsani istəklərə uymaq, haqqın qarşısında inadkarlıq etməkdən ibarətdir. Deməli, ürək və qulağın möhürlənməsi, gözə pərdə çəkilməsi insanın öz əməllərinin nəticəsidir. Ümumiyyətlə, insan yanlış bir iş görüb həmin yanlışlığa davam edərsə, təbii olaraq tədricən həmin işə öyrəşəcək. Bu, əvvəlcə qeyri-adi bir hal olsa da, sonradan adət halını alacaq, daha sonra isə insanın əməllərinin ayrılmaz bir hissəsinə çevriləcək. Əlbəttə, insan bu yolu ixtiyari şəkildə seçdiyi üçün onun nəticəsinin də məsuliyyətini daşımalıdır. Burada hər hansı məcburiyyətdən söhbət gedə bilməz. Necə ki, məsələn, bir nəfər hansısa bir alətlə gözünü kor, qulağını kar edir, nəticədə heç nəyi görmür, heç nəyi eşitmir. Ayədə haqqında danışılan şəxslərin ürək və qulaqlarının möhürlənməsinin, gözlərinə isə pərdə çəkilməsinin Allaha aid edilməsi onunla əlaqədardır ki, bu işlərə həmin xasiyyəti verən məhz Allahdır. (Diqqət edin!)

Dünyada bu işin tam əksi də müşahidə edilir. Belə ki Allah-taala təqvalı olub düzgünlük yolunu seçən insanın haqqı nahaqdan seçmək qabiliyyətini gücləndirir. Necə ki "Ənfal" surəsinin 29-cu ayəsində deyilir: "Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan (Ona qarşı çıxmaqdan) çəkinsəniz, O, sizə haqla nahaqı ayırmaq üçün bir vasitə (sayəsində haqla batili bir-birindən ayıra biləcəyiniz bəsirət) verər". Gündəlik həyatımızda da bu kimi halların şahidi oluruq. Elə insanlar var ki, müəyyən bir günahı edir və özü də günah etdiyi ilə razılaşır, öz əməlinə görə narahat olur. Lakin həmin günahı dəfələrlə təkrar etməklə tədricən ona adət edir, narahat olmur, əksinə, gördüyü işdən xoşhal olur, hətta bunu özünə bir vəzifə sayır. Tarixin böyük cinayətkarlarından olan Həccac ibn Yusif öz cinayətlərini ört-basdır etməkdən ötrü deyirmiş ki, bu camaat günahkardır, ona görə də mən onlara zülm etməliyəm. Çünki onlar buna layiqdirlər. O, törətdiyi cinayətləri, sanki Allah tərəfindən ona tapşırılmış bir iş kimi qələmə verirdi.

Çingiz xanın sərkərdələrindən biri İranın sərhəd şəhərlərindən birində deyirmiş ki, siz Allahın günahkarları cəzalandırmasına inanırsınızsa, bilin ki, Allah bizi sizlərə məhz cəza olaraq göndərmişdir. Buna görə də bizə qətiyyən müqavimət göstərməyin.

2\. İnsanlar hidayət olunmayacaqlarsa, daha peyğəmbərlər nə üçün israr edirlər?

Haqqında danışılan ayələrlə bağlı qarşıya çıxan ikinci sual bundan ibarətdir ki, sözügedən insanlar hidayət olunmayacaqlarsa, onda peyğəmbərlərin onları dinə dəvət etməkdə israrlı olmalarının səbəbi nədir? Lakin bir məqama diqqət yetirməklə bu suala aydınlıq gəlir. O da bundan ibarətdir ki, Allah-taalanın cəzası həmişə insanın əməlinə görə verilir. Kimsə sırf "pis adamdır" deyə, onu cəzalandırmaq olmaz. Əvvəlcə onu haqqa dəvət etmək lazımdır. Əgər qəbul etməyib içindəki pisliyi üzə çıxartsa, onda cəzaya layiq olar. Bu, artıq höccətin tamamlanması deməkdir. Əks təqdirdə, bu, sanki cinayətkarı cinayətdən qabaq cəzalandırmaq olar. Deməli, kimisə əməlinə görə cəzalandırmaq mütləq həmin əməlin icrasından sonra mümkündür. Həmin əməlin həyata keçirilməsinə hazırlığa görə cəza vermək olmaz. Üstəlik, peyğəmbərlər təkcə belə insanlar üçün göndərilməyib. Bunlar cəmiyyətdə azlıq təşkil edən şəxslərdir. Cəmiyyətin böyük əksəriyyəti o insanlardır ki, yanlış yolda olsalar da, düzgün təlim-tərbiyə nəticəsində haqqı qəbul edib düz yola gələrlər.

3\. Ürəkləri möhürləmək.

Quranın bir sıra ayələrində azğınlaşmış insanlardan haqqı nahaq- dan ayırd edə bilmək bacarığının alınması "ürəyin möhürlənməsi" ifadəsi ilə əks edilmişdir. Bu, ərəb dilində (xǝtm), bəzi hallarda isə (tǝb) və ya (rǝyn) sözləri ilə ifadə edilmişdir. "Möhürlənmək” sözü ondan irəli gəlmişdir ki, insanlar adət-ənənələrinə görə hər hansı bir əşyanı və ya məktubu bir qaba, paketə qoyduqda kimsə onu açmasın deyə, ağzını bağlayıb möhür vururdular. İndi də bu adət davam edir. Xüsusilə də daşınmaz əmlakın reyestri zamanı və ya notariat kontorlarında, yaxud poçtlarda sənədləri bir qovluqda toplayıb qovluğu möhürləyirlər ki, sənədlərdə hər hansı bir dəyişiklik edildikdə məlum olsun. Qədim dövrlərdə şahlar kiməsə mükafat göndərdikdə pul kisələrini öz şəxsi möhürləri ilə möhürləyərmişlər. Bu, ondan irəli gəlirdi ki, kimsə kisənin ağzını açıb puldan götürə bilməsin.

Ərəb dilində bu feil (xətm) sözü ilə ifadə edilir. Lakin bu söz azğınlıqlarında israrlı olan imansız şəxslərə aiddir. Onlar öz küfrlərində o qədər inadkar olurlar ki, haqqı qəbul etmək qeyri-mümkün olur. Sanki qəlbləri möhürlənir. (tǝb) feili də eyni mənanı çatdırır. (rǝyn) sözü isə qiymətli əşyaların üzərinə oturan toz-torpağa, pasa deyilir. Quranda bəzi insanların həddən artıq günah etməsi nəticəsində qəlblərinin paslanması barədə məhz bu ifadədən istifadə edilmişdir:

"Xeyr! (Düşündüyünüz kimi deyil.) Əməlləri pas kimi qəlblərini örtüb."

İnsan diqqət yetirməlidir ki, əgər günah edərsə, qısa zaman ərzində tövbə edib yaxşı işlər görərək onu aradan qaldırsın. İmkan verməməlidir ki, günahlar üst-üstə toplanaraq ürəyini paslandırsın. İmam Baqir (ə) hədislərindən birində belə buyurmuşdur: "Hər bir möminin qəlbində ağ bir nöqtə vardır. Günah etdikdə həmin nöqtənin üzərində bir qaraltı yaranır. Tövbə etməklə həmin qaraltı aradan gedir. Yox, əgər tövbə etməyib günaha davam edərsə, həmin qaraltı tədricən böyüyüb ağ nöqtənin üzünü tamamilə örtür. Ağ nöqtə tam örtüldükdən sonra həmin qəlbin sahibi daha heç vaxt səadətə çatmaz. Allah-taalanın: "Xeyr! (Düşündüyünüz kimi deyil.) Əməlləri pas kimi qəlblərini örtüb" deyə buyurduğu da məhz budur".

4\. Quranda "qəlb" dedikdə nə başa düşülür?

Nə üçün Quranda həqiqətlərin dərk edilməsi qəlbə ürəyə aid edilmişdir? Axı ürək dərk ediləsi məsələlərə xas olan bir şey deyil, o, sadəcə qan dövranını təmin edən bir orqandır. Buna cavab olaraq qeyd etməliyik ki, Quranda “qəlb” sözü bir neçə mənada nəzərdə tutulmuşdur:

1) "Ağıl" və "dərketmə bacarığı" mənasında "Qaf" surəsinin 37-ci ayəsində deyilir:

"Bunda ağlı olan kimsə üçün xatırlatma və ibrət vardır."

2) "Ruh" və "can" mənasında.

"Əhzab" surəsinin 10-cu ayəsində deyilir:

"O vaxt gözlər qorxudan bərəlmiş, ürəklər ağıza gəlmişdi.)

3) "Daxili hisslər mərkəzi" mənasında.

"Ənfal" surəsinin 12-ci ayəsində deyilir:

"Mən kafirlərin ürəklərinə qorxu salacağam." Başqa bir ayədə deyilir:

"Allahın mərhəməti səbəbi ilə sən onlara qarşı mülayim davrandın. Əgər qaba və daşürəkli olsaydın, ətrafından dağılışıb gedərdilər."

Bu məsələyə bir qədər aydınlıq gətirmək üçün qeyd etməliyik ki, insanda iki güclü mərkəz vardır. Bunlardan biri dərketmə mərkəzi, digəri isə hisslər mərkəzidir. Dərketmə mərkəzi beyin və sinir sistemidir. Hər hansı düşündürüləsi bir işlə qarşılaşdıqda onun barəsində düşünür, onu təhlil edirik. Hissiyyat mərkəzi isə bədənin sol tərəfində yerləşən üzvdür. İnsanın hissləri ilə bağlı məsələlər ilk olaraq ona təsir edir. Hər hansı bir müsibətlə üzləşdikdə ilk öncə ürəyimizlə onun acısını yaşayırıq. Sevindirici bir halla qarşılaşdıqda məhz ürəyimizlə sevinirik. (Diqqət edin!)

Dərketmə və hisslər bilavasitə insanın ruhu ilə əlaqədar olsa da, onun insanın cismində büruzə verdiyi nəticələr müxtəlif olur. Dǝrket- mənin ilk nəticəsi özünü beyin sistemində göstərir. Sevgi, ədavət, qorxu, arxayınlıq, sevinc, kədər kimi hisslərin nəticəsi isə özünü ürəkdə büruzə verir. Bu hallardan hər hansı biri baş verdikdə onun təsiri çox açıq şəkildə hiss olunur. Deyilənlərdən belə nəticəyə gəlirik ki, Quranda hissiyyatla bağlı məsələlər bədən üzvü olan ürəyə, düşüncə və dərketmə ilə bağlı məsələlər isə ağıl, beyin mənasındakı ürəyə aid edilir. Bundan əlavə, orqan olan ürək insanın həyatında olduqca mühüm rol oynayır. Onun bir anlıq fəaliyyətini dayandırması insan həyatının sonu deməkdir. Belə olan halda həm dərketmə, həm də hissetmə fəaliyyətinin ona aid edilməsinin heç bir maneəsi yoxdur.

5\. Nə üçün (qəlb) və (bəsər) sözləri cəmdə, (səm‘u) sözü isə təkdə verilmişdir?

Quranın bir çox ayələrində olduğu kimi, bu ayədə də "qəlb" və “bəsər” sözləri cəmdə (müvafiq olaraq (qülub) və (ǝbsar) kimi), "səm" sözü isə Quranda işlədildiyi hər yerdə təkdə verilmişdir. Bunun cavabında qeyd etmək lazımdır ki, (qəlb) və (bəsər) sözləri bir çox ayələrdə cəm şəklində verildiyi kimi, təkdə də verilmişdir. Məsələn, "Casiyə” surəsinin 23-cü ayəsində deyilir:

(Allah (əzəli) elmi sayəsində onun qulağını və qəlbini möhürləyib, gözünə də pərdə çəkib.) Böyük alim mərhum Şeyx Tusi "Tibyan" təfsirində tanınmış ərəb dilçilərindən belə nəql etmişdir: "səm" sözünün təkdə verilməsi aşağıdakı iki səbəbdən biri ilə əlaqədar ola bilər. Birincisi odur ki, bu söz bəzi vaxtlar toplu isim mənasında işlədilir. Belə olan halda daha onu cəmdə verməyə ehtiyac qalmır. İkincisi isə odur ki, bu söz bəzi vaxtlar məsdər mənasını verir və məsdər təkliyə və ya çoxluğa dəlalət etmək baxımından bərabərdir. Buna görə də onun cəmdə verilməsinə lüzum qalmır".

“qəlb” və “bəsər" sözlərinin cəmdə, "səm" sözünün isə təkdə verilməsini digər elmi səbəblə də əlaqələndirmək olar. O da budur ki, insanın qəlbən hiss edib gözlə görə bildikləri eşitdikləri ilə müqayisədə həddən artıq çoxdur. Buna görə də "qəlb" və "bəsər" sözləri cəmdə, "səm" sözü isə təkdə verilmişdir. Fizika elmində də sübut edilmişdir ki, səs dalğaları nisbətən məhdud sayda eşidilmək qabiliyyətinə malikdir və bir neçə on mindən artıq deyil. Halbuki gözlə görülə biləcək işıq və rənglərin dalğaları milyonlardan da artıqdır. (Diqqət edin!)