Əl-Bəqərə Surəsi • Təfsiri-Nümunə • Bölüm 51
Bəqərə surəsi, 115-ci ayə
Bəqərə surəsi, 115-ci ayə
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ .١١٥
Ayənin tərcüməsi
115\. Şərq də, qərb də Allahındır. Hansı səmtə üz tutsanız, Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah ehtiyacsız və (hər şeyi) biləndir.
Ayənin nazilolma səbəbi.
Bu ayənin nazilolma səbəbi ilə əlaqədar müxtəlif hədislər nəql edilmişdir. O cümlədən aşağıdakı hədislər bu ayənin barəsindədir:
İbn Abbasdan nəql edilmiş bir hədisdə deyilir: "Şərq də, qərb də Allahındır. Hansı səmtə üz tutsanız, Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah ehtiyacsız və biləndir" ayəsi qiblənin dəyişdirilməsi ilə bağlı nazil olmuşdur. Müsəlmanların qibləsi Beytül-müqəddəsdən Kəbəyə doğru dəyişdirildikdə yəhudilər buna etiraz edərək deyirlər ki, heç qibləni də dəyişmək olar? Bu ayə nazil olub onlara bildirir ki, şərq də, qərb də Allahındır".
Başqa bir hədisdə deyilir: "Şərq də, qərb də Allahındır. Hansı səmtə üz tutsanız, Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah ehtiyacsız və biləndir" ayəsi minikdə olduqda müstəhəb namaz qılmaq istəyən şəxs haqqında nazil olmuşdur. O, üzünü hansı istiqamətə tutsa, müstəhəb namaz qıla bilər".
Bəzi təfsirçilər Cabir ibn Abdullahdan belə nəql etmişlər: "Peyğəmbər (s) bir dəstə müsəlmanı döyüşə yollayır. Hava qaraldıqda müsəlmanlar qibləni təyin etməkdə çətinlik çəkdiyi üçün hər dəstə üzünü bir tərəfə tutub namaz qıldı. Səhər açıldıqda görürlər ki, hamı qiblədən başqa səmtə namaz qılmışdır. Bu barədə Həzrət Peyğəmbərə (s) sual verdikdə "Şərq də, qərb də Allahındır. Hansı səmtə üz tutsanız, Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah ehtiyacsız və biləndir" ayəsi nazil olub, onların o vəziyyətdəki namazlarının düzgün olduğunu bildirdi".
Ayənin nazilolma səbəbi ilə bağlı nəql edilmiş hədislərin hamısı doğru ola bilər. Belə ki ayə həm qiblənin dəyişdirilməsi, həm minikdə olarkən müstəhəb namazın qiblədən başqa səmtə qılınması, həm də qibləni bilmədikdə digər istiqamətə namaz qılmağın düzgünlüyünə şamil ola bilər.
Ümumiyyətlə, heç bir ayənin əhatə dairəsini yalnız əlaqədar nazil olduğu hadisə ilə daraltmaq lazım deyil. Onu ümumi bir hökm kimi qəbul etmək lazımdır.
Ayənin təfsiri.
Hansı səmtə üz tutsanız, Allah oradadır.
Ötən ayədə Allahın məscidlərində Onun adının çəkilməsinə maneçilik törədən və onların viran edilməsinə çalışan zalımlardan söhbət gedirdi. Bu ayədə də həmin mövzu davam etdirilərək deyilir: "Şərq də, qərb də Allahındır. Hansı səmtə üz tutsanız, Allah oradadır".
Müsəlmanlar elə təsəvvür etməməlidirlər ki, onlara məscidlərə getməyə mane olduqda daha Allaha ibadət etməyin yolu bağlanır. Əsla belə deyil. Dünyanın şərqi də, qərbi də Allahındır. Müsəlmanlar üzünü hara çevirsə, Allah oradadır. Həmçinin qiblənin dəyişdirilməsinin də buna qətiyyən təsiri yoxdur. Məgər elə bir yer tapıla bilərmi ki, Allah orada olmasın? Ümumiyyətlə, Allahın konkret bir məkanı yoxdur. Buna görə də ayənin sonunda deyilir: "Şübhəsiz ki, Allah ehtiyacsız və biləndir”.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu ayədə "şərq" və "qərb” dedikdə coğrafi istiqamətlər olan şərq və qərb nəzərdə tutulmur. Bu ifadə bütün dünyanı nəzərdə tutan metaforadır. Adi danışıqda da belə ifadələrə rast gəlirik. Məsələn deyilir ki, Əlinin (ə) düşmənləri onun fəzilətlərini ört-basdır etməyə çalışsalar da, onun fəziləti dünyanın şərqini də, qərbini də bürüyüb. Yəni o Həzrətin (ə) fəzilətləri bütün dünyaya yayılıb.
Ayədə “şərq” və “qərb” ifadələrinin işlədilməsi, bəlkə də, onunla əlaqədardır ki, insan ilk olaraq məhz bu iki cəhəti tanıyır. Digər cəhətlər isə bu iki cəhətin köməyi ilə tanınır. Quranda da deyilir:
Zəiflədilmiş o tayfanı yer üzünün daim xeyir-bərəkət verdiyimiz şərq və qərb tərəflərinə varis etdik.
İncəliklər:
1\. Qiblənin fəlsəfəsi.
Burada ilk olaraq belə bir sual yaranır ki, əgər üzümüzü hansı səmtə çevirsək, Allah oradadırsa, daha namazda üzü qibləyə dayanmağa nə lüzum var? Bu suala cavab olaraq, əvvəla, onu qeyd etməliyik ki, daha sonra da deyəcəyimiz kimi, namazda üzü qibləyə dayanmaq Allahı yalnız həmin istiqamətdə məhdudlaşdırmaq anlamına gəlməməlidir. İnsan maddi bir varlıq olduğu üçün əvvəl-axır üzünü bir istiqamətə tutmalı olduğundan belə göstəriş verilmişdir ki, hamı üzünü eyni səmtə doğru tutsun. Bu yolla müsəlmanların arasında birlik də yaranmış olar. Təsəvvür edin ki, hərə üzünü müxtəlif istiqamətə tutub namaz qılarsa, necə pis görünər! Üstəlik, qiblə olaraq təyin edilmiş yer Kəbə çox qədim zamanlardan bəri tövhid mərkəzi olmuşdur. Diqqəti ora yönəltmək tövhidlə bağlı xatirələri oyadır.
2\. Sözügedən ayədəki "vəchullah" ifadəsində "Allahın üzü” deyil, "Allahın zatı" nəzərdə tutulmuşdur.
3\. Bəzi hədislərdə nəql edilmişdir ki, səhvən və ya qibləni tapmaqda araşdırmaq imkanı olmayanların, habelə minikdə olan şəxsin namazlarının düzgün olmasında bu ayəyə istinad edilmişdir.
