Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 116-117-ci ayələr

وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ .١١٦

بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ .١١٧

Ayələrin tərcüməsi

116\. (Yəhudilər, xaçpərəstlər və müşriklər) dedilər: "Allah (Özü üçün) övlad götürmüşdür” – O pakdır – Əksinə, göylərdə və yerdə nə varsa, hamısı Ona məxsusdur, hamısı Onun itaətindədir.

117\. Göyləri və yeri var edən Odur. Bir şeyin yaranmasına fərman verdikdə ona yalnız: "(Var) ol!" - deyər, o da dərhal (var) olar.

Ayələrin təfsiri.

Yəhudi, xaçpərəst və müşriklərin xurafat inancı.

Allah-taalanın övlad sahibi olmasına dair yanlış və əsassız inanc həm xaçpərəstlərdə, həm yəhudilərdə, həm də müşriklərdə olmuşdur. Hər üç dəstə belə hesab etmişdir ki, Allahın övladı var. "Tövbə” surəsinin 30-cu ayəsində deyilir:

"Yəhudilər: "Üzeyir Allahın oğludur", xaçpərəstlər də: "Məsih Allahın oğludur” – dedilər. Onların ağzında gəzən bu sözlər daha öncə küfr edənlərin sözlərinə bənzəyir. Allah onları öldürsün! Necə də haqqı təhrif edirlər!"

Başqa bir ayədə isə deyilir:

"Allah Özünə övlad seçmişdir!" dedilər. Allah (hər bir eyib, nöqsan və ehtiyacdan) pak və müqəddəsdir. O, ehtiyacsızdır".!

Bu qəbildən olan ifadələrə müxtəlif ayələrdə rast gəlirik.

Haqqında danışdığımız ilk ayədə bu əsassız və puç iddiaya cavab olaraq belə deyilir: “(Yəhudilər, xaçpərəstlər və müşriklər) dedilər: “Allah (Özü üçün) övlad götürmüşdür” – O pakdır". Allahın nə ehtiyacı var ki, Özünə övlad götürsün? Məgər nəyəsə möhtacdır? Köməyəmi ehtiyacı var? Yoxsa nəslinin davam etdirilməsini istəyir? Xeyr, Allahın bunların heç birinə ehtiyacı yoxdur, yer-göy Onunkudur, hər şey Onun itaətindədir: "Əksinə, göylərdə və yerdə nə varsa, hamısı Ona məxsusdur, hamısı Onun itaətindədir". O, nəinki yerin-göyün, bütün varlıqların sahibidir, hətta onların yaradıcısıdır: "Göyləri və yeri var edən Odur". Onları yoxdan var etdiyi halda, övlada nə ehtiyacı var?! Onsuz da nəyisə xəlq etmək istədikdə ona bircə kəlmə "Var ol!" deməklə həmin şey yaranır: "Bir şeyin yaranmasına fərman verdikdə ona yalnız: "(Var) ol!" - deyər, o da dərhal (var) olar”.

İncəliklər:

1\. Allahın övladının olmamasına dair sübutlar.

Allahın Özünə övlad götürməsi iddiası, şübhəsiz ki, Onu bütün cəhətlərdə öz məhdud varlıqları ilə müqayisə edən dardüşüncəli insanların fikrinin məhsuludur.

Ümumiyyətlə, insan müxtəlif səbəblərdən övlada ehtiyac duyur. Bir tərəfdən insan ömrü məhdud olduğu üçün o, nəslinin davam etməsini istəyir. Bunun üçün də övladın olması zəruridir. Digər tərəfdən insanın qüdrəti də məhduddur. Xüsusilə də qocaldıqda ona yardım edəcək bir övladın olmasına ehtiyac duyur. Üçüncü bir tərəfdən insan ünsiyyətcil olduğu üçün bütün həyatı boyu onunla təmasda olan insanların olmasını istəyir. O, bu istəyinə övladlarının vasitəsilə çatır.

Dünyanı yaradan və hər bir işə qadir, əbədi və əzəli olan Allah- taalanın barəsində yuxarıda dediyimiz səbəblərin heç biri yoxdur. Üstəlik, övladın olması o deməkdir ki, deməli, həmin varlıq cisimdir. Allah-taala isə cisim deyil. Deməli, övladı yoxdur və buna heç ehtiyac da duymur.

2\. "Var ol!" - deyər, o da dərhal (var) olar" cümləsinin izahı.

Bu cümləyə Qurani-Kərimin bir çox ayələrində rast gəlirik. Bu cümlə Allah-taalanın yaradılışdakı genetik iradəsi və mütləq hakimiyyətindən xəbər verir. Ayənin bu cümləsi onu başa salır ki, Allah-taala böyük, yaxud kiçik, asan, yaxud çətin olmasından asılı olmayaraq nəyinsə yaranmasını istədikdə həmin şey dərhal olur. İstər atom zərrəciyi qədər kiçik şey, istərsə də göylər və yer boyda böyük bir şey olsun. Burada Allah-taala heç "ol" sözündən də istifadə etmir. Allahın həmin şeyin yaradılmasına iradəsi ilə onun var olması arasında heç bircə an da fasilə olmur. Ümumiyyətlə, o araya zaman girə bilməz. Buna görə də (o da dərhal (var) olar) feilindəki "fə" ǝdatını zaman baxımındakı "təxir" deyil, rütbə baxımındakı "təxir" kimi qəbul etməliyik. (Diqqət edin!) Yanlış anlaşılmamalıdır. Elə başa düşməyin ki, Allah-taala nəyi iradə etdisə, o da dərhal olur. Xeyr, Allah-taala nəyi necə iradə etdisə, o cür olmalıdır. Məsələn, Allah göylərin və yerin altı mərhələdə yaranmasını iradə edirsə, şübhəsiz ki, artıq-əskik olmadan o cür əmələ gəlməlidir. Əgər onların bir andaca yaranmasını iradə etsə, deməli, bir anda var olmalıdır. Bu və digər məxluqun yaranması Allahın onu necə yaratmaq istəyinə bağlıdır. Yaxud məsələn, döl ana bətnində düz doqquz ay doqquz gün təkamül prosesi keçir. Əgər Allah istəsə, bu proses saniyənin mində biri ərzində həyata keçər. Çünki məxluqatın bütün taleyi Onun iradəsindən asılıdır. Məxluqat ilə onları yaradanın istəyi arasında zaman fasiləsi ola bilməz.

3\. Hər hansı bir şey yoxdan necə var ola bilər?

"بديع" sözü "بدع" feilindən olub, "yoxdan var edən” mənasını bildirir. Bundan belə məlum olur ki, Allah-taala göyləri və yeri heç bir maddə olmadan, yoxdan yaratmışdır. Burada belə bir sual yaranır ki, məgər yoxdan nəyisə yaratmaq mümkündürmü? Necə ola bilər ki, varlığın tam əksi sayılan yoxluqdan nəsə əmələ gəlsin? Doğrudanmı yoxluq varlığın mənşəyidir?

Bu, yaradılış məsələsində materialistlərin verdiyi bir sualdır. Onlar buradan belə nəticəyə gəlmişlər ki, bu dünyanın ilkin materiyası əzəli və əbədidir. Onun barəsində varlıq və yoxluq məfhumlarının mənası yoxdur.

Bu suala cavab olaraq qeyd etməliyik ki, əvvəla, bu sual materialistlərin özünə də yönəlir. Belə ki onlar bu dünyanın materiyasının əzəli və əbədi olduğunu, heç vaxt azalmadığını iddia edirlər. Bu vaxtadək dünyadakı dəyişikliklərə gəlincə, dəyişən onun yalnız surətidir, materiyanın özü olduğu kimi qalır. Belə olan halda biz onlardan soruşuruq ki, materiyanın surəti əvvəlcə olmamışdır. Bəs necə oldu ki, o, sonradan yarandı? Yoxluqdanmı yarandı? Əgər belədirsə, onda yoxluq necə oldu ki, varlığın yaranma mənşəyinə çevrildi? (Diqqət edin!)

Bunu aşağıdakı misalla izah edək. Məsələn, bir rəssam kağız üzərinə gözəl bir rəsm əsəri çəkir. Materialistlər deyirlər ki, o rəsm əsərinin rəngi əvvəlcədən mövcud olmuşdur. Bəs onda bu vaxtadək mövcud olmayan rəsm əsəri necə meydana gəlmişdir? Onlar bu suala hansı cavabı versələr, biz də eyni cavabı dünyanın yoxdan yaranması barəsində verəcəyik.

İkinci mərhələdə onu qeyd etmək lazımdır ki, onlarda yanlış təsəvvürün yaranmasına səbəb "yoxdan var etmək" ifadəsindəki “dan" şəkilçisidir. Onlar elə başa düşürlər ki, "yoxdan var etmək", sanki "taxtadan stol düzəltmək” kimi bir işdir. Yəni elə başa düşürlər ki, stolun hazırlanması üçün taxta lazım olduğu kimi, dünyanın da yaranması üçün ilkin maddələr lazımdır. Halbuki "dünyanı yoxdan var etmək” dedikdə o başa düşülür ki, əvvəlcə dünya olmamış, sonradan yaradılmışdır. Bunda nə ziddiyyət ola bilər ki?! Fəlsəfi terminlərlə desək, hər bir mümkünül-vücud iki hissədən - vücud və mahiyyətdən ibarətdir. Mahiyyət nisbi bir məfhum olub, həm varlığa, həm də yoxluğa eyni nisbətdə bərabərdir. Başqa sözlə desək, hər hansı bir şeyin varlığı ilə yoxluğu arasındakı müştərək cəhət mahiyyət adlanır. Məsələn, hər hansı bir ağac daha əvvəl olmamışdır, indi isə var. Filankəs daha əvvəl yox idi, indi isə var. Deməli, varlıqla yoxluq arasındakı halət mahiyyət adlanır.

Yuxarıda deyilənləri nəzərə alsaq, "Allah-taalanın dünyanı yoxdan var etməsi” dedikdə belə başa düşülməlidir ki, Allah dünyanın mahiyyətini yoxluqdan varlığa gətirmişdir. Başqa sözlə desək, dünyaya varlıq libası geydirmişdir.