Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 120-121-ci ayələr

وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ .١٢٠

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ .١٢١

Ayələrin tərcüməsi

4120\. Sən onların (istəklərinə tam təslim olmayınca və təhrif olunmuş) dinlərinə tabe olmayınca nə yəhudilər, nə də xaçpərəstlər səndən qətiyyən razı qalmayacaqlar. (Onlara) de: "Allahın göstərdiyi yol yeganə doğru yoldur". Əgər sənə gələn elmdən sonra onların (nəfslərindən gələn) istəklərinə uysan, o zaman Allah tərəfindən sənə nə bir hami, nə də bir köməkçi olacaqdır.

121\. Səmavi kitab verdiyimiz kimsələrdən (yəhudi və xaçpərəstlərdən) onu layiqincə oxuyanlar İslam Peyğəmbərinə iman gətirirlər. Onu inkar edənlər isə ziyana uğrayanlardır.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Birinci ayənin nazilolma səbəbi haqqında İbn Abbasdan belə nəql edilmişdir: "Mədinə yəhudiləri ilə Nəcran xaçpərəstləri belə güman edirdilər ki, İslam Peyğəmbəri (s) qiblə məsələsində onlarla həmfikir olacaq. Lakin Allah-taala müsəlmanların qibləsini Beytül-müqəddəsdən Kəbəyə doğru dəyişdikdə Peyğəmbərdən (s) ümidlərini üzürlər. (Bəlkə də, o vaxt bəzi müsəlman tayfaları etiraz etmişdilər ki, yəhudi və xaçpərəstləri narazı salacaq işlər görmək lazım deyil.) "Sən onların dinlərinə tabe olmayınca nə yəhudilər, nə də xaçpərəstlər səndən qətiyyən razı qalmayacaqlar” ayəsi Həzrət Peyğəmbərə (s) nazil olaraq bildirir ki, yəhudi və xaçpərəstlər nə qiblə məsələsində, nə də başqa məsələlərdə səndən razı qalmayacaqlar. Sən onların dinlərinə tabe olmayınca onlar səndən razı qalan deyillər”.

Başqa bir qrup təfsirçi isə belə nəql etmişdir ki, Həzrət Peyğəmbər (s) yəhudi və xaçpərəstləri razı salmaqdan ötrü çox çalışırdı. Ona görə çalışırdı ki, bəlkə, İslamı qəbul edərlər. Yuxarıdakı ayə nazil olmaqla Peyğəmbərə (s) bu fikirdən dönməsini bildirir. Çünki onlar Peyğəmbərin (s) onların dinini qəbul etməsindən başqa heç bir vəchlə o Həzrətdən (s) razı qalmayacaqdılar.

İkinci ayənin nazilolma səbəbinə gəldikdə isə bu barədə də müxtəlif hədislər nəql edilmişdir. Bəzilərinin fikrincə, bu ayə Cəfər ibn Əbutaliblə Həbəşistandan Mədinəyə gələn dəstənin barəsində nazil olmuşdur. Sayı qırx nəfərə çatan bu dəstə Cəfərə Həbəşistanda qoşulmuşdu. Onlardan otuz iki nəfəri Həbəşistandan, tanınmış rahib Büheyra da daxil olmaqla səkkiz nəfəri isə Şam rahibləri idi.

Başqa bir qrup təfsirçiyə görə, ikinci ayə Abdullah ibn Səlam, Səid ibn Ömər, Təmmam ibn Yəhuda və İslamı qəbul edib həqiqi möminlərdən olmuş digər yəhudilər barəsində nazil olmuşdur.

Ayələrin təfsiri.

Bu dəstəni razı salmaq mümkün deyil Bundan əvvəlki ayələrdə İslam Peyğəmbərinin (s) inadkar kafirlər qarşısında heç bir məsuliyyət daşımadığı, onun yalnız müjdə verən və çəkindirən peyğəmbər olduğu bildirildikdən sonra bu ayələrdə həmin mövzu davam etdirilərək Allah-taala o Həzrətə (s) buyurur ki, yəhudi və xaçpərəstlərin razılığını cəlb etməyə çox da səy göstərmə. Çünki sən onların dinini qəbul etməyincə onlar səndən razı qalmayacaqlar:

“Sən onların (istəklərinə tam təslim olmayınca və təhrif olunmuş) dinlərinə tabe olmayınca, nə yəhudilər, nə də xaçpərəstlər səndən qətiyyən razı qalmayacaqlar. (Onlara) de: “Allahın göstərdiyi yol yeganə doğru yoldur”.

Yalnız o yolun ardınca getmək lazımdır ki, cahil insanların xurafat inanclarına bulaşmasın.

Ayənin sonunda deyilir: "Əgər sənə gələn elmdən sonra onların (nəfslərindən gələn) istəklərinə uysan, o zaman Allah tərəfindən sənə nə bir hami, nə də bir köməkçi olacaqdır”.

Növbəti ayədə Allah-taala haqq axtarışında olan bəzi yəhudi və xaçpərəstləri Həzrət Peyğəmbərin (s) dəvətini qəbul edib müsəlman olduqları üçün tərifləyir, o Həzrəti (s) inkar edənlərin isə ziyana uğradığını bildirir: "Səmavi kitab verdiyimiz kimsələrdən (yəhudi və xaçpərəstlərdən) onu layiqincə oxuyanlar İslam Peyğəmbərinə iman gətirirlər. Onu inkar edənlər isə ziyana uğrayanlardır”.

İman gətirənlər öz səmavi kitablarının haqq çağırışına müsbət cavab verdilər. Çünki səmavi kitablarında sonuncu peyğəmbərin barəsində deyilmiş nişanələrin İslam Peyğəmbəri (s) ilə uyğun gəldiyini gördülər. Allah da onların bu əməlini alqışlayır.

İncəliklər:

1\. Peyğəmbər yolunu azmışların nəfsani istəklərinin ardınca gedərmi?

"Onların (nəfslərindən gələn) istəklərinə uysan" budaq cümləsindən belə bir sual yarana bilər: Həzrət Peyğəmbər (s) məsum olduğu halda, mümkündürmü ki, yolunu azmış yəhudilərin nəfslərindən gələn istəklərinə uysun?

Bu suala cavab olaraq qeyd etməliyik ki, Quranın bir çox ayəsində gözə dəyən bu cür ifadələrin peyğəmbərlərin məsumluğu ilə heç bir ziddiyyəti yoxdur. Çünki bir tərəfdən bu ifadələr şərt budaq cümləsi formasında verilmişdir və bu, işin baş verməsi demək deyil. Digər tərəfdən də peyğəmbərlərin məsum olması o demək deyil ki, onların günah etmək imkanları yoxdur. Belə bir imkanları var, sədəcə özləri günahdan uzaq dururlar. Başqa sözlə desək, günah etmək imkanları olsa da, iman, elm və təqvaları o dərəcədədir ki, günaha yaxın durmurlar. Buna görə də sözügedən ayədəki qəbildən olan xəbərdarlıqların onların barəsində heç bir problemi yoxdur. Üçüncü bir tərəfdən də bu xitab Həzrət Peyğəmbərə (s) yönəlsə də, bütün müsəlmanlar nəzərdə tutula bilər.

2\. Düşmənin razılığını cəlb etməyin həddi.

İnsan əxlaq normalarından kənara çıxmamaq şərti ilə düşməni haqqa doğru dəvət etməlidir. Bunu o vaxt həyata keçirmək lazımdır ki, qarşı tərəfə deyiləcək sözlər onda təsir qoysun. Lakin heç vaxt haqqı qəbul etməyəcək şəxslərin razılığını cəlb etmək fikrinə düşmək isə lazım deyil. Onlar iman gətirmədikdə demək lazımdır ki, iman gətirmir, heç gətirməsin. Daha onlara vaxt sərf etmək lazım deyil.

3\. Yeganə doğru yol Allahın göstərdiyi yoldur.

Haqqında danışdığımız ayələrdən o da məlum olur ki, insanları səadətə çatdıra biləcək yeganə qanunlar toplusu Allahın təyin etdiyi qanunlardır. Çünki insan elmi nə qədər inkişaf etsə də, yenə bu və digər sahələrdə çətinliklərlə qarşılaşır, nadanlıqla qarışır. Bu cür naqis elm sayəsində təyin edilən qanunlar insanı tam olaraq səadətə çatdıra bilməz. İnsan üçün əsl səadəti o varlıq təyin edə bilər ki, mütləq elmə malik olsun, elminə qətiyyən nadanlıq qarışmasın. O varlıq isə yalnız Allahdır.

4\. Layiqincə oxumaq nə deməkdir?

Bu ifadə olduqca mənalı bir ifadə olub, bizim üçün Quran və digər səmavi kitablar qarşısında müəyyən yol təyin edir. İnsanlar Allah-taalanın bu ayələri qarşısında bir neçə qrupa bölünürlər. Bir qrup yalnız ayələrin düzgün oxunuşunu, hərflərin düzgün tələffüz formasını diqqət mərkəzində saxlayır, təcvid qaydalarına riayət etməyə önəm verir. Onlar nəinki ayədə nəzərdə tutulanlara əməl etmir, heç ayələrin məzmun və mənasına da qətiyyən önəm vermirlər. Quranın təbirincə desək, belə insanlar belində çoxlu kitab daşıyan, (amma onlardan faydalana bilməyən) uzunqulağa bənzəyirlər."

Digər bir qrup sözlərin düzgün oxunuşuna, hərflərin düzgün tələffüzünə diqqət etməklə yanaşı, ayələrin mənasına, ayələrdəki incəliklərə də önəm verir. Onlar Quran elmlərindən xəbərdar olsalar da, ayələrdə nəzərdə tutulanlara əməl etmirlər.

Üçüncü qrup isə həqiqi möminlərdir. Onlar Qurana bir əməl kitabı, yaşam proqramı kimi baxır, daha dəqiq desək, Quranı özlərinə həyat kodeksi olaraq qəbul etmişlər. Ayələri oxumağa və onların mənasına diqqət yetirməyə ona əməl etməyin müqəddiməsi kimi yanaşırlar. Buna görə də hər dəfə Quran oxuyarkən, sanki onlara yeni ruh gəlir, daha qətiyyətli olur, daha artıq əməl etməyə çalışırlar. Quranı layiqincə oxumaq da məhz budur.

Sözügedən #### Ayənin təfsiri ilə bağlı İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir:

"Onlar (həqiqi möminlər) onun (Quranın) ayələrini diqqətlə oxuyur, hökmlərinə əməl, vədlərinə ümid edir, təhdidlərindən qorxurlar. Ondakı əhvalatlardan ibrət götürür, əmrlərinə əməl edib qadağalarından uzaq dururlar. Allaha and olsun ki, ("Quranı layiqincə oxumaq" dedikdə) onu əzbərləmək, surələrini üzdən oxumaq, hissələrini öyrənmək nəzərdə tutulmur. Bir çoxları Quran hərflərini (Quranın zahirini) öyrənsələr də, onun haqqını ödəmədilər. Quranın haqqı odur ki, onun ayələri barədə düşünülüb hökmlərinə əməl edilsin. Necə ki Allah-taala buyurmuşdur: "Bu, ayələri barədə düşünsünlər deyə, sənə nazil etdiyimiz mübarək bir kitabdır".