Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 124-cü ayə

وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ .١٢٤

Ayənin tərcüməsi

124\. (Yadınıza salın ki,) Rəbbi İbrahimi müxtəlif vasitələrlə sınağa çəkdiyi zaman o, bu sınaqlardan yaxşı çıxdı. (Bu zaman Allah ona:) "Səni insanlara imam (rəhbər, başçı) təyin edirəm” - dedi. (İbrahim isə:) "Nəslimdən də (imamlar təyin et)" - dedi. (Allah:) "Mənim əhdim zalımlara çatmır (və sənin övladlarından bu məqama yalnız pak və qüsursuz olanlar layiqdirlər)” – buyurdu.

Ayənin təfsiri.

İmamət - İbrahim (ə) peyğəmbərin ən böyük iftixarı.

Bu ayədən başlayaraq qarşıdakı on səkkiz ayədə Allah-taalanın böyük peyğəmbəri, tövhid qəhrəmanı Həzrət İbrahim (ə) peyğəmbərdən, onun Kəbə evini inşa etməsindən və Allahın vacib təyin etdiyi bu böyük ibadətdən danışılır. Bu ayələrdə, əslində, üç məqsəd güdülür. Birincisi, bu ayələr sonradan bəyan ediləcək qiblənin dəyişdirilməsi məsələsi üçün müqəddimə xarakteri daşıyır. Müsəlmanlar bilməlidirlər ki, Kəbə evi bütləri sındırmış Həzrət İbrahimin (ə) yadigarıdır. Bu gün oranı müşriklər bütxanaya çevirsələr də, bu, müvəqqətidir və Kəbənin əzəmətindən heç nəyi azaltmır. İkincisi odur ki, yəhudi və xaçpərəstlər Həzrət İbrahimin (ə) və onun dininin varisləri olduğunu iddia edirdilər. Yəhudilər barəsində bura qədər nazil olan ayələrdən onların İbrahim (ə) peyğəmbərin dinindən nə qədər uzaq olduğu məlum oldu. Üçüncüsü də odur ki, müşrik ərəblər də İbrahim (ə) peyğəmbərə bağlı olduqlarını bildirirdilər. Onlara tutduğu bu yolun Həzrət İbrahim (ə) ilə heç bir bağlılığı olmadığını başa salmaq lazım idi.

Sözügedən ayədə ilk olaraq deyilir: "(Yadınıza salın ki,) Rəbbi İbrahimi müxtəlif vasitələrlə sınağa çəkdiyi zaman o, bu sınaqlardan yaxşı çıxdı”.

Burada Həzrət İbrahimin (ə) həyatındakı böyük sınaqlara və onun bu sınaqlardan başıuca çıxdığına işarə edilmişdir. Bu sınaqlar o Həzrətin (ə) necə böyük şəxsiyyət olduğundan xəbər verir. Bu sınaqlardan başıuca çıxdığı üçün, təbii ki, Allah-taala onu mükafatlandırmalı idi. Onun mükafatı Allahın onu insanlar üzərində imam təyin etməsi olmuşdu: "(Bu zaman Allah ona:) "Səni insanlara imam (rəhbər, başçı) təyin edirəm - dedi.”

İbrahim (ə) imamət məqamının özündən sonra nəslində də davam etməsini arzulasa da, Allah-taala zalımların bu məqama yetişə bilməyəcəyini bildirir: "(İbrahim isǝ:) "Nəslimdən də (imamlar təyin et)" – dedi. (Allah:) "Mənim əhdim zalımlara çatmır (və sənin övladlarından bu məqama yalnız pak və qüsursuz olanlar layiqdirlər)" - buyurdu".

Son cümlə ilə Allah-taala Həzrət İbrahimə (ə) bildirir ki, sənin nəslindən də imamlar təyin edilməsi ilə bağlı istəyini qəbul edirəm, ancaq nəslindən olan yalnız pak insanlar bu məqama layiq görüləcəklər.

İncəliklər:

Bu mövzu böyük əhəmiyyətə malik olduğundan onu dəqiqliklə araşdırmaq lazımdır.

1\. Ayədəki "kəlimat" sözündə hansı məna nəzərdə tutulmuşdur?

Həzrət İbrahimin (ə) gördüyü və Allahın da razı qaldığı həddən artıq önəmli işləri özündə əks etdirən Quran ayələrini araşdırdıqda məlum olur ki, bu ayədə işlədilmiş "kəlimat" sözü Allah-taalanın İbrahim (ə) peyğəmbərin öhdəsinə qoyduğu bir sıra çətin işlər olmuşdur. Bu böyük peyğəmbər də onları ən gözəl şəkildə həyata keçirərək Allahın sınaqlarından üzüağ çıxmışdır. Bu sınaqlar aşağıdakılardan ibarət idi:

1) Övladını qurbangaha aparıb Allahın əmrinə əsasən onu kəsməyə hazır olmaq

2) Arvad-uşağını Məkkənin bircə nəfər insanın da yaşamadığı susuz, ot-ələfsiz səhrasında qoymaq

3) Babil bütpərəstlərinə qarşı etiraz, onların bütlərini qırmaq, o tarixi mühakimə zamanı özünü çox məntiqli şəkildə müdafiə etmək, oda atılmaq və ən əsası, bütün bu hadisələr zamanı imanlı və soyuqqanlı olmaq

4) Yurd-yuvasından əl götürüb bütpərəstlərin yaşadığı ərazidən köçmək, öz peyğəmbərlik missiyasını həyata keçirmək üçün uzaq yerlərə getmək və s.

Həqiqətən də, bu işlərin hər biri çox böyük və çox çətin sınaq olmuşdur. Buna baxmayaraq, İbrahim (ə) peyğəmbər iman qüvvəsi sayəsində dözüm və mətinlik nümayiş etdirib onların hər birindən başıuca çıxmaqla imamət məqamına layiq olduğunu sübut etmişdir.

2\. İmam kimdir?

Haqqında danışdığımız ayədən ötəri şəkildə belə nəticə əldə edilir ki, İbrahim (ə) peyğəmbərə çətin sınaqlardan başıuca çıxdıqdan sonra verilmiş imamət məqamı peyğəmbərlik məqamından daha üstün bir şey olmuşdur. Bunu ətraflı araşdırmaq üçün “imamət" sözünün hansı mənalar daşıdığını nəzərdən keçirmək lazımdır. "İmamət” sözünün aşağıdakı mənaları vardır:

1) İnsanların dünyəvi işlərinə başçılıq etmək (Bəzi sünni məzhəbinin nümayəndələrinin dediyi kimi)

2) İnsanların həm dini, həm də dünyəvi işlərinə başçılıq etmək (Sünni məzhəbindən olan digər bir qrup nümayəndənin dediyi kimi)

3) Dini proqramları gerçəkləşdirmək - Bu, geniş mənada hakimiy- yətə də şamil olur, Allah-taalanın hökmlərini həyata keçirməyə, ictimai ǝədaləti tətbiq etməyə, habelə insanları həm zahiri, həm də batini baxımdan yetişdirməyə də şamil olur. Bu mənada olan imamət məqamı peyğəmbərlikdən daha önəmlidir. Çünki peyğəmbərin qarşısında yalnız Allahın buyurduqlarını camaata çatdırmaq, müjdə verib təhdid etmək vəzifəsi dayanır. İmamın qarşısında isə peyğəmbərin vəzifələri ilə yanaşı, həm də şəriət hökmlərinin cəmiyyətdə icrası və insanları həm zahiri, həm də batini baxımdan yetişdirmək vəzifəsi də dayanır. (Təbii ki, peyğəmbərlərin bir çoxu eyni zamanda imamət missiyasını da daşımışdır.) İmamət məqamı, əslində, dinin məqsədlərini həyata keçirməkdir. Burada təkcə yolu göstərmək kifayət etmir, eyni zamanda istənilən məqsədə çatdırmaq da tələb olunur. Üstəlik, imamət genetik yönləndirilməyə də şamil olur. Yəni imamın ruhani və batini təsiri layiq olan insanların qəlbinə nüfuz etməklə onlara mənəvi hidayət bəxş edir. Bu baxımdan imam öz şüası ilə canlılara həyat verən günəşə bənzəyir. İmamın insanların mənəvi həyatındakı rolu eynilə günəşin canlıların həyatındakı rolu kimidir. Quranda deyilir:

"Sizi zülmətlərdən (cəhalət və şirk zülmətlərindən) nura (iman, elm və təqva nuruna) çıxartmaq üçün sizə salam və rəhmət göndərən Odur. Onun mələkləri də (sizin üçün rəhmət diləyərlər). O, möminlərə qarşı hər zaman mehriban olmuşdur".

Bu ayədən açıq şəkildə başa düşülür ki, Allahın xüsusi rəhmətləri və mələklərin qeybi köməkləri möminlərə zülmətdən nura çıxmaqda yardımçı olur. Bu məsələ imama da şamil olur. İmamın və imamət məqamına çatmış böyük peyğəmbərlərin, eləcə də onların canişinlərinin batini qüvvəsi layiq olan insanları nadanlıq zülmətindən hidayət nuruna doğru çıxarmaqda olduqca böyük təsirə malikdir.

Haqqında danışdığımız ayədə imamət məqamının üçüncü mənasının nəzərdə tutulmasında qətiyyən şübhə yoxdur. Çünki Quranın bir çox ayəsindən belə məlum olur ki, hidayət məfhumu imamət məfhumunun içərisindədir. Məsələn, “Səcdə” surəsinin 24-cü ayəsində deyilir:

"Səbir etdiklərinə və ayələrimizə qətiyyətlə inandıqlarına görə Biz əmrimizlə onlardan doğru yolu göstərən rəhbərlər təyin etmişdik”. Burada "doğru yolu göstərmək” dedikdə sadəcə yolu göstərmək nəzərdə tutulmur. Çünki sözügedən ayədə Həzrət İbrahimə (ə) imamət məqamı verilməzdən əvvəl o, artıq peyğəmbər idi və yolu göstərmək mənasındakı hidayət missiyasını həyata keçirirdi. Deməli, dəlillər göstərir ki, o cür çətin sınaqlardan sonra İbrahim (ə) peyğəmbərə verilmiş imamət məqamı yolu göstərmək, bəşarət verib təhdid etmək mənasındakı imamət olmamışdır. Bu, dinin qayda-qanunlarını həyata keçirmək və insanları yetişdirmək mənasındakı imamət olmuşdur. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə bu həqiqət öz əksini tapmışdır:

"Allah-taala İbrahimi nəbi seçməzdən qabaq onu Özünə bəndə, rəsul seçməzdən qabaq nəbi, Özünə dost seçməzdən qabaq rəsul, imam seçməzdən qabaq Özünə dost seçmişdi. Bütün bunlar hasil olduqdan sonra ona buyurdu ki, səni insanlara imam (rəhbər, başçı) təyin edirəm. Bu məqam İbrahimin gözündə o qədər böyük idi ki, “Nəslimdən də (imamlar təyin et)" – deyərək Allahdan istəyir ki, onun nəslindən də imamlar seçsin. Allah-taala isə onun cavabında "Mənim əhdim zalımlara çatmır" deməklə bildirir ki, axmaq və zalım insan heç vaxt təqvalı insanın imamı ola bilməz".

3\. Nübuvvət, imamət və risalətin fərqi.

Quran ayələri və hədislərdən belə məlum olur ki, Allah tərəfindən öhdəsinə məsuliyyət qoyulmuş şəxslər aşağıdakı müxtəlif məqam sahibləri olmuşlar:

1-Nübuvvət məqamı Bunun mənası o deməkdir ki, bu məqama sahib olan şəxs Allah tərəfindən vəhy qəbul edir. Deməli, nəbi o şəxsə deyilir ki, ona vəhy nazil olur və o, vəhy vasitəsilə qəbul etdiyini camaat ondan istədiyi təqdirdə onların ixtiyarına qoyur.

2-Risalət məqamı Bunun mənası o deməkdir ki, risalət məqamına sahib olan şəxs Allah tərəfindən qəbul etdiyi vəhyi camaata çatdırır, Allahın buyurduğu qayda-qanunları yayır, insanlara təlim- tərbiyə verməklə onları yetişdirir. Deməli, rəsul o şəxsə deyilir ki, öz vəzifəsini layiqincə həyata keçirməyə çalışır və insanları Allaha tərəf dəvət etməkdə bütün vasitələrə əl atır, eyni zamanda cəmiyyətdə mədəni və ideoloji bir dəyişiklik yaratmağa cəhd edir.

3-İmamət məqamı - Bunun mənası o deməkdir ki, imamət məqamına sahib olan şəxs insanlara rəhbərlik edir. Deməli, imam o insandır ki, ilahi bir hökumət qurmaqla və lazımi qüdrəti əldə etməklə Allah- taalanın göstərişlərini praktiki olaraq həyata keçirməyə cəhd göstərir. Hökumət qura bilməsə də, bacardığı qədər dinin hökmlərinin icrası üçün çalışır. Başqa sözlə desək, peyğəmbərin vəzifəsi Allahın göstərişlərini insanlara çatdırmaqdırsa, imamın vəzifəsi həmin göstərişləri həyata keçirməkdir. Peyğəmbər sadəcə insanlara doğru yol göstərir, imam isə yolu göstərməklə yanaşı, eyni zamanda onları istənilən məqsədə çatdırmaq məsuliyyəti daşıyır. O da məlumdur ki, peyğəmbərlərin bir çoxu qeyd etdiyimiz bütün məqamlara sahib olmuşlar. Məsələn, İslam Peyğəmbərinin (s) özü həm Allah tərəfindən vəhy qəbul etmiş, həm Allahın göstərişlərini camaata çatdırmış, həm də ilahi hökumət qurmağa və Allahın göstərişlərini həyata keçirməyə çalışmış, həmçinin insanların təlim-tərbiyəsi ilə də məşğul olmuşdur. Sözün qısası, imamət insanlar üzərində hərtərəfli həm maddi, həm mənəvi, həm zahiri, həm batini, həm fiziki, həm də ruhani rəhbərlik məqamıdır. İmam hökumətin başında duran, cəmiyyətin öndəri, dini başçı, əxlaq ustadı, batini bir rəhbərdir. İmam bir tərəfdən layiq olan insanlara öz mənəvi gücü ilə batini təkamül yolunda başçılıq edir, digər tərəfdən öz elmi potensialı ilə nadan insanları maarifləndirir, eyni zamanda öz hakimiyyət gücü və ya digər vasitələrlə ədalət prinsipini icra edir.

4\. İmamət və ya İbrahim (ə) peyğəmbərin təkamülünün son həddi.

İmamətin mənası barədə dediklərimizdən aydın oldu ki, ola bilər, kimsə peyğəmbərlik məqamına sahib olsun, ancaq imamət məqamına sahib olmasın. Bu məqama sahib olmaq üçün bir çox cəhətlərdə lazımi ləyaqət olmalıdır. İbrahim (ə) peyğəmbər bu məqama yalnız o cür çətin sınaqlardan üzüağ çıxdıqdan sonra nail ola bilmişdir. Bu, o Həzrətin (ə) təkamül yolundakı son dayanacağı idi. İmamın layiqli insan olması fikrini iddia edənlər bir şeyə diqqət yetirmirlər ki, İbrahim (ə) peyğəmbər seçildiyi ilk gündən onsuz da layiqli insan idi. İmamətin insanlar üçün örnək olması fikrini iddia edənlər bilməlidirlər ki, Həzrət İbrahim (ə) də daxil olmaqla bütün peyğəmbərlər peyğəmbər seçildikləri ilk gündən bu xüsusiyyətə malik olmuşlar. Buna görə də peyğəmbərlər, mütləq, məsum olmalıdırlar. Çünki onlar insanlar üçün örnək, nümunədirlər.

Qeyd etdiklərimizdən belə nəticə əldə edilir ki, imamət məqamı deyilənlərdən və hətta peyğəmbərlikdən daha yüksək bir məqamdır. Bu məqam İbrahim (ə) peyğəmbərin bir-birindən çətin sınaqlardan başıuca çıxdıqdan sonra çatdığı məqam olmuşdur.

5\. Zalım kimdir?

Haqqında danışdığımız ayədəki "Mənim əhdim zalımlara çatmır” cümləsində işlədilmiş "zalım" sözündən məqsəd təkcə başqalarına zülm edən şəxs deyil. Burada zülm geniş mənada hər şeyi yerli-yerində etmək mənasındakı ədalətin qarşı tərəfi kimi nəzərdə tutulmuşdur. Bu baxımdan hər hansı bir işi yerində etməmək də zülm sayılır. İmamət məqamının həddən artıq məsuliyyətli bir iş olduğunu nəzərə alsaq, bir anlıq günah və ya xəta da insanı bu məqamdan məhrum edə bilər. Buna görə də məsum imamlar Həzrət Peyğəmbərdən (s) sonra bilavasitə İmam Əlinin (ə) rəhbər olmalı olduğunu sübut edərkən bu ayəyə istinad etmişlər. Bununla da başqalarının İslamdan qabaq, yəni cahiliyyət dövründə bütpərəst olmalarına işarə etmiş, bircə an da olsun, bütə səcdə etməyən şəxsin yalnız İmam Əli (ə) olduğunu bildirmişlər. İnsanın bütün qarşısında səcdə etməsindən daha böyük hansı zülm ola bilər?! Məgər Həzrət Loğman öz oğluna;

Oğlum! Heç nəyi Allaha şərik qoşma. Çünki Allaha şərik qoşmaq böyük zülmdür! - deyə buyurmamışdı?

Hişam ibn Salimdən nəql edilmiş bir hədisdə deyilir: "İmam Sadiqə (ə) dedim:

“İbrahim (ə) imam olmazdan qabaq peyğəmbər idi. Axırda Allah-taala ona buyurdu ki, səni insanlara imam (rəhbər, başçı) təyin edirəm. İbrahim (ə) dedi ki, nəslimdən də imamlar təyin et. Allah buyurdu ki, Mənim əhdim zalımlara çatmır". İmam (ə) buyurdu: “Bütə ibadət etmiş insan imam ola bilməz".

Başqa bir hədisdə Abdullah ibn Məsud Həzrət Peyğəmbərdən (s) belə nəql etmişdir:

"Allah-taala İbrahim peyğəmbərə buyurdu ki, imamət əhdimi sənin nəslindən olan zalımlara vermərəm. İbrahim soruşdu ki, bu əhdin çatmayacağı zalımlar kimlərdir? Allah-taala buyurdu: "Bütün qarşısında səcdə etmiş insanı heç vaxt imam təyin etmərəm. O, imam olmağa layiq deyil".

6\. İmamı Allah təyin edir.

Haqqında danışdığımız ayədən o da başa düşülür ki, imam Allah tərəfindən təyin edilməlidir. Çünki imamətə dair aşağıda göstərilmiş iki mühüm məqam var:

1) İmamət bir növ Allahın əhd-peymanıdır. Təbii ki, Allahın əhdini qəbul edən şəxsi O, Özü seçməlidir.

2) Həyatında istər özünə, istərsə də başqasına zülm kimi qaranlıq nöqtəsi olan, hətta bircə an da olsun, bütə səcdə edən şəxs imam olmağa layiq deyil. İmam ömrü boyu məsum olmalıdır. Kiminsə məsum olduğunu Allahdan başqa kimsə bilərmi? Bu meyara əsaslansaq, onda İmam Əlidən (ə) başqa bir kəs İslam Peyğəmbərinin (s) canişini ola bilərmi? "Əl-Mənar" təfsirinin müəllifi yazır: "Əbu Hənifə xəlifəlik hüququnun yalnız ələvilərə xas olduğunu iddia edərək bu səbəbdən dövrün xəlifəsinə (Mənsur Abbasiyə) qarşı qiyam etməyi caiz bilmişdir. O, məhz bu üzdən abbasilər sarayında qazilik vəzifəsini qəbul etməyə razı olmamışdır”. O, daha sonra əlavə edərək deyir: "Sünni məzhəbinin dörd imamının dördü də öz dövrünün hökumətinə qarşı çıxmış, zalım olduqları üçün onları hakimiyyətə layiq bilməmişlər". Lakin təəccüblüdür ki, indiki dövrdə əksər sünni alimləri İslamın qatı düşməni olan, zülm və haqsızlıqları heç kəsdə şübhə doğurmayan zalım hökumətləri dəstəkləyir, hətta onları itaət edilməsi vacib olan əmr sahibləri adlandırırlar.

7\. İki suala cavab.

1\. "İmamət" sözü barədə verdiyimiz açıqlamadan belə bir sual yarana bilər ki, əgər imamın vəzifəsi cəmiyyətdə Allahın göstərişlərini həyata keçirməkdirsə, bir çox peyğəmbərlər, o cümlədən İslam Peyğəmbərinin (s) özü, eləcə də onun canişinləri olmuş məsum imamlar bu işi tam olaraq həyata keçirə bilməmiş, azğın insanlar bu vəzifəni həyata keçirməkdə onlara mane olmuşlar.

Bu suala cavab olaraq qeyd etmək lazımdır ki, “İmamın vəzifəsi Allahın göstərişlərini cəmiyyətdə həyata keçirməkdir” dedikdə onun insanları məcburi şəkildə haqqa dəvət etməsi başa düşülmür. İnsanlar ixtiyar azadlığını saxlamaq və layiq olmaq şərtilə imamın zahiri və batini nüfuzundan istifadə edib hidayət oluna bilərlər. Günəşin vəzifəsi canlılara enerji vermək, yaxud Quranın da buyurduğuna əsasən, yağışın funksiyası susuz torpaqları suvarmaq olduğu kimi, imamın da vəzifəsi insanların hidayət olunmasına şərait yaratmaqdır.

2\. İkinci sual odur ki, "imamət" sözü barədə verilmiş açıqlamadan belə çıxır ki, hər bir imam ilk növbədə peyğəmbər olmalı, yalnız bundan sonra imamət məqamına yiyələnməlidir. Halbuki Həzrət Peyğəmbərin (s) canişinləri olmuş məsum imamların heç biri peyğəmbər deyildi.

Bu sualın cavabında isə qeyd etməliyik ki, imamın şəxsən özünün peyğəmbər olması vacib deyil. Ondan qabaq peyğəmbər olarsa, imam gəlib onun canişini olmaqla həmin peyğəmbərin missiyasını davam etdirə bilər. Necə ki İslam Peyğəmbərindən (s) sonra imamlar o Həzrətin (s) yolunu davam etdirmişlər. Bu, o vaxt mümkündür ki, təzə bir peyğəmbərin gəlişinə ehtiyac olmasın. Başqa sözlə desək, əgər Allahdan vəhyi qəbul etmək mərhələsi başa çatmışdırsa və yalnız Allahın göstərişlərinin icrası qalıbsa, peyğəmbərin canişini bu işi davam etdirib başa çatdıra bilər. Belə olan halda, onun özünün də peyğəmbər olmasına lüzum yoxdur.

8\. İbrahim (ə) peyğəmbərin dəyərli şəxsiyyəti.

İbrahim (ə) peyğəmbərin adı Quranda 69 dəfə təkrar edilmişdir. İyirmi beş surədə o Həzrətdən (ə) danışılmış, o Həzrət (ə) təriflənilmişdir. O, bütün sahələrdə kamil insan obrazının əsl örnəyi, bariz nümunəsi olmuşdur. Onun Allaha olan mərifəti, bütpərəstlərlə məntiqli söhbəti, zalımlara qarşı ciddi və yorulmadan mübarizə aparması, Allahın əmrləri qarşısında mütiliyi, çətinliklər qarşısında misilsiz səbir nümayiş etdirməsi, olduqca çətin sınaqlara məruz qalması bunların hər biri ayrı-ayrılıqda təfsilatlı şəkildə qeyd olunmalı hadisələrdir. Quran onun yaxşı, əməlisaleh, müti, çox düz danışan, həlim, əhdinə sadiq insan, misilsiz şücaət sahibi, böyük səxavət sahibi olduğunu bildirmişdir. İnşallah, "İbrahim” surəsinin (xüsusilə də surənin son hissələrinin) təfsirində bu barədə daha ətraflı məlumat verəcəyik.