Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 127-129-cu ayələr

وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ .١٢٧

رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ .١٢٨

رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ .١٢٩

Ayələrin tərcüməsi

127\. (Onu da yadınıza salın ki,) İbrahim və İsmail evin (Kəbənin) bünövrəsini ucaltdıqları zaman: "Ey Rəbbimiz! (Bunu) bizdən qəbul et, Sən, doğrudan da, eşidən və bilənsən!" – deyə dua etdilər.

128\. "Ey Rəbbimiz! Bizi Öz fərmanına təslim et! Nəslimizdən də Sənə təslim olan ümmət (yarat)! Bizə ibadət qaydalarımızı göstər, tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edən və rəhmlisən".

129\. "Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir peyğəmbər göndər ki, Sənin ayələrini onlara oxusun, onlara kitab və hikmət öyrətsin, onları təmizləsin! Çünki Sən qüdrətli və hikmətlisən (bu işə qadirsən)".

Ayələrin təfsiri.

Həzrət İbrahimin (ə) Kəbə evini inşa etməsi.

Quran ayələri, hədislər və tarixi mənbələrdən belə məlum olur ki, Kəbə evi İbrahim (ə) peyğəmbərdən çox-çox qabaq, hətta Həzrət Adəmin (ə) vaxtından inşa edilmişdir. "İbrahim” surəsinin 37-ci ayəsində o Həzrətin (ə) dilindən belə deyilir:

"Ey Rəbbimiz! Namaz qılsınlar deyə, mən övladlarımdan bəzisini Sənin mühafizə olunan evinin yaxınlığında, heç bir bitki və su olmayan yerdə sakin etdim".

Bu ayədən belə başa düşülür ki, İbrahim (ə) südəmər körpəsi İsmail (ə) ilə öz həyat yoldaşını Məkkə ərazisinə gətirəndə Kəbə evi mövcud olmuşdur. "Ali-İmran" surəsinin 96-cı ayəsində deyilir:

"İnsanlar üçün ilk inşa olunan ev (Allaha ibadət etmək üçün) Məkkədəki evdir. O, bütün bəşəriyyət üçün bərəkət və hidayət mənbəyidir".

Məlum məsələdir ki, Allaha ibadət etmək üçün ilk ibadət mərkəzi İbrahim (ə) peyğəmbərin dövründə deyil, daha əvvəl, hətta Adəm (ə) peyğəmbərin dövründə inşa edilmişdir. Haqqında danışacağımız ilk ayədə də buna işarə olunur: "(Onu da yadınıza salın ki,) İbrahim və İsmail evin (Kəbənin) bünövrəsini ucaltdıqları zaman: "Ey Rəbbimiz! (Bunu) bizdən qəbul et, Sǝn, doğrudan da, eşidən və bilənsən!" - deyə dua etdilər”.

Buradan belə başa düşülür ki, o vaxt artıq Kəbə evinin bünövrəsi var imiş, sadəcə Həzrət İbrahim (ə) ilə Həzrət İsmail (ə) həmin bünöv- rəni bir qədər də ucaltmışlar. "Nəhcül-bəlağə"dəki məşhur “Qasiǝ" xütbəsində İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur:

"Görmürsünüzmü ki, Allah-taala insanları Adəmin dövründən bu günümüzə qədər daş parçaları ilə sınağa çəkmişdir?... Oranı Öz möhtərəm evi təyin etmişdir... Sonra isə Adəmə və onun övladlarına onun (evin) ətrafına təvaf etməyi göstəriş vermişdir". Bir sözlə, Quran ayələri və hədislər Kəbə evinin ilk dəfə Həzrət Adəm (ə) tərəfindən inşa edildiyini göstərir. Nuh (ə) peyğəmbərin dövründə baş vermiş güclü sel nəticəsində uçulub dağılmış, sonra İbrahim (ə) peyğəmbər tərəfindən yenidən inşa edilmişdir. ("Əl-Mənar" təfsirinin müəllifi Kəbə evinin ilk dəfə olaraq məhz Həzrət İbrahim (ə) ilə Həzrət İsmail (ə) tərəfindən inşa edildiyini iddia etsə də, bu fikir nəinki hədislər və tarixlə, o cümlədən Quran ayələri ilə də uyğun gəlmir.)

Sözügedən son iki ayədə Həzrət İbrahim (ə) ilə oğlu İsmail (ə) Allah-taaladan beş önəmli istək diləyirlər. Kəbə evinin yenidən tikintisi zamanı edilmiş bu dualar insanın maddi-mənəvi ehtiyaclarının təmini üçün o qədər dəqiq hesablanılmışdır ki, insana bu iki dahi şəxsiyyətin necə böyük ruha malik olduğunu göstərir. Həmin dualar aşağıdakılar olmuşdur:

1) İlk olaraq belə dua edirlər: "Ey Rəbbimiz! Bizi Öz fərmanına təslim et.

2) Bunun ardınca deyirlər: "Nəslimizdən də Sənə təslim olan (ümmət) yarat.

3) Daha sonra Allaha layiqincə ibadət etsinlər deyə, bu cür dua edirlər: "Bizə ibadət qaydalarımızı göstər!"

4) Daha sonra Allahdan tövbələrini qəbul etməsini istəyirlər: "Tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edən və rəhmlisən.

5) Nəhayət, Allah-taaladan istəyirlər ki, gələcək nəsillərindən bir peyğəmbər seçsin: "Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir peyğəmbər göndər ki, Sənin ayələrini onlara oxusun, onlara kitab və hikmət öyrətsin, onları təmizləsin! Çünki Sən qüdrətli və hikmətlisən (bu işə qadirsən).

İncəliklər:

1\. Peyğəmbərlərin göndərilməsində məqsəd.

Son ayədə Həzrət İbrahim (ə) ilə Həzrət İsmail (ə) gələcək nəsillərindən bir peyğəmbər seçilməsini arzuladıqda peyğəmbərin göndərilməsi üçün üç məqsəd qeyd edirlər:

1) Allahın ayələrini insanlara oxumaq Bu cümlə ona işarə edir ki, vəhy mənbəyindən Həzrət Peyğəmbərin (s) mübarək qəlbinə nazil olan ayələrin sayəsində düşüncələr ayılır, yatmış ruhlar oyanır.

Ayənin ərəbcə mətnindəki "yətlu" feili "tilavət" kökündən olub, “bir- birinin ardınca gətirmək” mənasını bildirir. Ərəb dilində nəyisə ardıcıl oxumağa tilavət deyilir. Deməli, tilavət oyanmaq, hazırlıq və təlim- tərbiyə üçün müqəddimə xarakteri daşıyır.

2) İkinci məqsəd kitab və hikmət öyrətməkdir. İnsanların yatmış ruhu oyanıb hazır olmayınca üçüncü məqsəd – təmizlənmə hasil olmaz. Kitab ilə hikmətin fərqi budur ki, "kitab” dedikdə səmavi kitablar, “hikmət" dedikdə isə Peyğəmbər (s) tərəfindən insanlara öyrədilən elmlər, biliklər, sirlər, şəriət hökmlərinin nəticələri nəzərdə tutulur.

3) Peyğəmbərin göndərilməsindəki üçüncü məqsəd isə insanların (mənəvi) təmizlənməsidir. Ayənin ərəbcə orijinalındakı (yuzǝkkihim) feili (təzkiyyə) kökündən olub, həm "inkişaf etdirmək”, həm də “təmizləmək” mənasını verir. Beləliklə, insanın elmi və praktiki cəhətdən təkamülü peyğəmbərin seçilməsində əsas məqsəd kimi göstərilmişdir.

Bir məsələni xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, bəşər elmi məhdud olmaqla yanaşı, eyni zamanda xəta və məchullarla doludur. Üstəlik, bəzi hallarda insan bildiyindən də tam əmin olmur. Çünki həm özünün, həm də başqalarının dəfələrlə səhvə yol verdiyinin şahidi olmuşdur. Məhz belə məqamda peyğəmbərlər vəhy mənbəyindən əldə etdikləri və heç bir xətası, nöqsanı olmayan elmləri camaatın arasına gətirirlər ki, insanlar bilmədiklərini öyrənsinlər, xətalarını islah etsinlər, bildiklərindən də əmin olsunlar.

Qeyd ediləsi daha bir məqam isə odur ki, insanın şəxsiyyətinin yarısını ağıl və düşüncə, digər yarısını isə instinkt və istəklər təşkil edir. Buna görə də bizim təlimə ehtiyacımız olduğu qədər tərbiyəyə də ehtiyacımız var. Çünki həm ağlımız təkamülə çatmalı, həm də daxili instinktlərimiz düzgün məqsədə doğru yönləndirilməlidir. Buna görə də peyğəmbərlər həm müəllimdirlər, həm tərbiyəçi, həm öyrədəndirlər, həm də yetişdirən.

2\. Təlim öncə gəlir, yoxsa tərbiyə?

Maraqlıdır ki, Quranda dörd yerdə təlim və tərbiyə peyğəmbərlərin göndərilməsinin əsas səbəbi kimi göstərilmişdir. Bunlardan üçündə tərbiyə təlimdən daha əvvəl qeyd edilmiş, yalnız sözügedən ayədə təlim əvvəl qeyd edilmiş, ondan sonra isə tərbiyə verilmişdir. Əslində, biz bilirik ki, təlim olmayınca tərbiyə hasil olmaz.

Qeyd etməliyik ki, təlimin tərbiyədən əvvəl gəldiyi yerdə onun təbii vəziyyəti nəzərdə tutulmuşdur, tərbiyənin təlimdən öncə gəldiyi yerlərdə isə onun (tərbiyənin) peyğəmbərlərin göndərilməsindəki əsas məqsəd olduğu nəzərə çatdırılmışdır. Çünki əsas məqsəd məhz tərbiyədir (insanların mənəvi təmizlənməsidir). Başqa şeylərin hamısı onun üçün bir müqəddimə rolunu oynayır.

3\. Onların öz içərisindən çıxan peyğəmbər.

Yuxarıdakı ayələrdə bu məna (onların arasından) ifadəsindən başa düşülür. Bu da onu çatdırır ki, insanlara rəhbərlik edənlər əsl örnək ola bilsinlər deyə, onların öz cinsindən və insan xüsusiyyətlərinə malik olmalıdırlar. Təbii ki, əgər onlar insanların öz arasından seçilməzsə, nə onlar insanların dərdini, problemini, ehtiyacını anlaya, nə də insanlar onları özlərinə nümunə seçə bilməzlər.