Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 8-16-cı ayələr

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ .٨

يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ .٩

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ .١٠

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ .١١

أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ .١٢

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ .١٣

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ .١٤

اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ .١٥

أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ .١٦

Ayələrin tərcüməsi

8\. İnsanlar içərisində elələri də vardır ki, iman gətirmədikləri halda: "Biz Allaha və Qiyamət gününə iman gətirdik" - deyirlər.

9\. Allahı və möminləri aldatmağa çalışırlar. Halbuki yalnız özlərini aldadırlar, lakin (bunu) anlamırlar.

10\. Onların ürəyində bir növ xəstəlik var. Allah onların xəstəliyini daha da artırmışdır. Yalan dedikləri üçün onları şiddətli bir əzab gözləyir.

11\. Onlara: "Yer üzündə fəsad törətməyin!" - dedikdə: "Biz yalnız islah edənlərik” - deyə cavab verirlər.

12\. Bilin ki, məhz onlar fəsad törədəndirlər, lakin (bunu) dərk etmirlər.

13\. Onlara: "(Digər) insanlar kimi iman gətirin!" - deyildiyi zaman: "Biz də səfehlər kimi iman gətirək?" - deyə cavab verirlər. Agah olun ki, səfeh onların özləridir, lakin (bunu) bilmirlər.

14\. Onlar möminlərlə qarşılaşdıqları zaman: "Biz iman gətirmişik” — deyirlər. (Amma) öz şeytanları ilə xəlvətə çəkildikləri zaman: "Biz sizinləyik, biz sadəcə (onları) ələ salırıq" - deyirlər.

15\. Allah da onları ələ salar və onları tüğyanları içində saxlayar ki, sərgərdan olsunlar.

16\. Onlar "hidayət”i "azğınlığ"a satmış kəslərdir. Onların alveri xeyir gətirməyib və haqq yolu tapmayıblar.

Ayələrin təfsiri.

Üçüncü dəstə münafiqlər.

Bu ayələr münafiqlər, onların xüsusiyyət və əməlləri haqqında yığcam, lakin dolğun məlumat verir. İslam dini tarix boyu müəyyən bir qrup insanlarla qarşılaşmışdır ki, onlar səmimi-qəlbdən iman gətirməmişlər, eyni zamanda İslama qarşı açıq şəkildə düşmənçilik etməyə də cəsarətləri çatmırdı. Quranın "münafiq" adlandırdığı bu ikiüzlü insanlar müsəlmanların arasına qarışaraq din üçün böyük təhlükə yaratmışdılar. Üzdə özlərini müsəlman kimi göstərdikləri üçün onları tanımaq çox çətin idi. Buna görə də Quran onların bir sıra xüsusiyyətlərini açıq şəkildə bəyan etməklə onların həqiqi üzlərini müsəlmanlara tanıtdırır. Bu, həm də bütün əsrlər boyu münafiqləri tanımaq üçün bir şablon sayılır.

Haqqında danışacağımız ayələr, ilk növbədə, münafiqlik barədə açıqlama verərək buyurur: "İnsanlar içərisində elələri də vardır ki, iman gətirmədikləri halda: "Biz Allaha və Qiyamət gününə iman gətirdik" – deyirlər”.

Münafiqlər bu hərəkəti bir növ zirəklik hesab edərək, sanki Allahı və möminləri aldatmağa çalışırlar, lakin xəbərləri yoxdur ki, bu əməllə yalnız özlərini aldadırlar: "Allahı və möminləri aldatmağa çalışırlar. Halbuki yalnız özlərini aldadırlar, lakin (bunu) anlamırlar”.

Onlar doğru yoldan sapmaqla bir ömür azğınlıq içərisində yaşayır, bütün imkanlarını puç edir, axırda da uğursuzluq, bədnamlıq və Allahın əzabından başqa heç nə qazanmırlar.

Növbəti ayədə nifaqın bir xəstəlik olduğu bildirilir. Sağlam insanın yalnızca bir üzü olar. Onun ruhu ilə cismi bir-biri ilə tam uyğundur. Çünki zahiri ilə batini, ruhu ilə cismi bir-birini tamamlayır. Əgər mömindirsə, bütün varlığı ilə mömindir. Yox, əgər azğındırsa, yenə də bütün varlığı ilə azğındır. Ruhla cismin uyğunsuzluğu bir xəstəlikdir. Quran bunu belə açıqlayır: "Onların ürəyində bir növ xəstəlik var".

Yaradılış aləmində hər bir insan tutduğu yolda addımladığı üçün həmin yol ilə də irəli gedir. Başqa sözlə desək, insanın bütün diqqətinin bir yola yönəlməsi həmin yolu ona daha doğru göstərir. Quran münafiqlərin ürəyində xəstəlik olduğunu bəyan etdikdən sonra Allahın onların bu xəstəliyini daha da artırdığını bildirir: "Allah onların xəstəliyini daha da artırmışdır”.

Münafiqlərin əsas işi yalan danışmaq olduğundan həyatda rastlaşdıqları uyğunsuzluqları da öz yalanları ilə ört-basdır etməyə çalışırlar. Yalan danışdıqlarına görə ayənin sonunda Allah-taala onları şiddətli bir əzabla hədələyir: "Yalan dedikləri üçün onları şiddətli bir əzab gözləyir”.

Daha sonra isə münafiqlərin xüsusiyyətləri sadalanır. İlk xüsusiyyətləri odur ki, özləri fəsad törədən olduqları halda, islah edən olduqlarını iddia edirlər: "Onlara: "Yer üzündə fəsad törətməyin!" - dedikdə: "Biz yalnız islah edənlərik” – deyə cavab verirlər”.

Növbəti ayədə Quran onların bu iddiasının yalan olduğunu bildirərək iç üzlərini açıb ortaya qoyur: "Bilin ki, məhz onlar fəsad törǝdəndirlər, lakin (bunu dərk etmirlər).

Münafiqlər ikiüzlülükdə israrlı olub o qədər pis işlərə adət edirlər ki, tədricən gördükləri işlər öz fikirlərində faydalı, islahedici işlər kimi nəzərə çarpır. Daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, günah həddini aşdıqda insan haqqı nahaqdan seçə bilmək bacarığını itirir. Belə olduqda isə pis işi yaxşı iş kimi qəbul edir.

Münafiqlərin başqa bir xüsusiyyəti budur ki, özlərini ağıllı, zirək, möminləri isə axmaq, sadəlövh hesab edirlər. Quran bu barədə belə buyurur: "Onlara: "(Digər) insanlar kimi iman gətirin!" - deyildiyi zaman: "Biz də səfehlər kimi iman gətirək?" - deyə cavab verirlər”.

Peyğəmbərin (s) haqq dəvətini cani-dildən qəbul edib iman gətirmiş insanları axmaq adlandırıb, öz ikiüzlülüklərini isə zirǝklik hesab edirlər. Onların məntiqində ağıl ilə ağılsızlıq yerini dəyişmişdir. Buna görə də Quran münafiqlərin cavabında belə buyurmuşdur: "Agah olun ki, sǝfeh onların özləridir, lakin (bunu) bilmirlər".

İnsanın özünə konkret bir yol seçə bilməyib qarşılaşdığı hər dəstəyə qoşulmasından böyük axmaqlıq varmı? Ən böyük səfehlik odur ki, insan bütün bacarığını yaramaz işlər görməyə sərf edir, hələ üstəlik, bu hərəkətini də zirəklik adlandırır.

Münafiqlərin üçüncü xüsusiyyəti odur ki, hər gün bir cildə girir, qarşılaşdıqları hər dəstəyə qoşulurlar: "Onlar möminlərlə qarşılaşdıqları zaman: "Biz iman gətirmişik” - deyirlər”.

Müsəlmanlarla qarşılaşdıqda onlarla həmfikir olub cani-dildən İslamı qəbul etdiklərini, lakin şeytansifət dostlarının yanına qayıtdıqda onlarla müttəfiq olduqlarını, möminləri isə sadəcə olaraq ələ saldıqlarını bildirirlər: "(Amma) öz şeytanları ilə xəlvətə çəkildikləri zaman: “Biz sizinləyik, biz sadəcə (onları) ələ salırıq” - deyirlər”.

Bu ayənin ardınca gələn növbəti ayədə Allah-taala çox sərt şəkildə bildirir ki, Allah onları ələ salır və sərgərdan qalsınlar deyə, azğınlıq içərisində saxlayır: “Allah da onları ələ salar və onları tüğyanları içində saxlayar ki, sərgərdan olsunlar”.

Haqqında danışılan ayələrin sonuncusunda münafiqlərin acınacaqlı aqibətindən xəbər verilir: "Onlar hidayəti azğınlığa satmış kəslərdir. Onların alveri xeyir gətirməyib və haqq yolu tapmayıblar”.

İncəliklər:

1\. Nifaqın əsasları və meydana gəlməsi.

Hər hansı cəmiyyətdə bir inqilab baş verdikdə, xüsusən də əgər bu inqilab haqq-ədalətə əsaslanan İslam inqilabı olarsa, təbii ki, müəyyən bir qrup insanın mənafeyi təhlükə altına düşür. Onlar əvvəlcə rişxəndlə, sonra silahlı mübarizə, iqtisadi blokada və davamlı ictimai təbliğat vasitəsilə inqilabı beşikdəcə boğmağa çalışırlar. Lakin inqilab qələbə çalıb cəmiyyətin bütün təbəqə və sahələrinə təsir etdikdə həmin dəstədən bir qrup insan öz mübarizə metodunu dəyişərək özlərini inqilabın tərəfdarları kimi göstərməyə başlayırlar. Həqiqətdə isə onlar ikiüzlülük etdiklərinə görə inqilabla aşkarda düşmənçilik edənlərdən daha təhlükəlidirlər. Çünki onların mövqeyi tam olaraq məlum deyil. İnqilabın tərəfdarları onların əsl üzünü tanımırlar ki, aralarından qovub çıxartsınlar. Camaatın arasına girib hətta yüksək vəzifələrə də yiyələnirlər.

İslam inqilabı da eynilə bu vəziyyətlə üzləşmişdi. Nə qədər ki Həzrət Peyğəmbər (s) Məkkədən Mədinəyə hicrət etməmişdi, müsəlmanların dövləti yox idi. Mədinəyə hicrətdən sonra isə ilk İslam dövlətinin əsası qoyulur. Müsəlmanlar Bədr döyüşündə qələbə qazandıqdan sonra isə bu məsələ özünü daha qabarıq şəkildə göstərməyə başladı. Belə olduqda Mədinənin bəzi sayılıb-seçilən adamlarının, xüsusən də ərəblərin hörmət bəslədiyi yəhudilərin mənafeyi təhlükə altına düşdü. O vaxt yəhudilərə əsasən ona görə hörmət edilirdi ki, onlar kitab əhli, nisbətən savadlı və maddi cəhətdən imkanlı insanlar idilər. Həzrət Muhəmməd (s) peyğəmbər seçilməzdən qabaq onun gəlişi barədə müjdə verənlər də məhz həmin yəhudilər olmuşlar.

Mədinədə başqa bir qrup da var idi ki, onlar rəhbərlik iddiası edirdilər. Peyğəmbərin (s) gəlişi ilə onların bütün planları alt-üst oldu. Onların tərəfdarları gördülər ki, Mədinə camaatı, hətta öz qohum- əqrəbaları da qısa müddət ərzində Peyğəmbərə (s) iman gətirdi. Bir qədər müqavimət göstərdikdən sonra belə qərara gəldilər ki, üzdə müsəlman olmaqdan başqa çıxış yolu yoxdur. Çünki İslama qarşı açıq şəkildə mübarizə aparmaq döyüş və maddi çətinliklərlə yanaşı, həm də onların həlak olması ilə nəticələnərdi. Xüsusilə də nəzərə almaq lazımdır ki, əsas güc sahibi olan ərəb qəbilələri Peyğəmbərin (s) tərəfində idi. Bunları nəzərə alaraq onlar üçüncü bir yol seçdilər. O da bundan ibarət idi ki, özlərini üzdə müsəlman kimi göstərib, əslində isə İslama qarşı planlar cızırdılar. Sözün qısası, cəmiyyətdə nifaqın yaranmasının əsasən iki səbəbi var. Biri baş vermiş inqilabın bütün cəmiyyətə hakim olması, digəri isə müəyyən insanlarda çətinliklərə qarşı ruhiyyə və şəxsiyyətin zəifliyidir.

2\. Hər bir cəmiyyətdə münafiqləri tanımağın zərurəti.

Məlum məsələdir ki, nifaq yalnız Həzrət Peyğəmbərin (s) zamanına xas olan bir məsələ deyil. Münafiqlər hər cəmiyyətdə mövcud olmuşlar. Sadəcə olaraq Quranın münafiqlər barəsində göstərdiyi xüsusiyyətləri yaxşı-yaxşı öyrənmək lazımdır ki, onlar cəmiyyətdə təhlükə törədə bilməsinlər. Haqqında danışdığımız ayələrdə, eləcə də "Munafiqun" surəsində, habelə hədislərdə onların bir neçə xüsusiyyəti qeyd edilmişdir. O cümlədən aşağıda sadalananlar bu xüsusiyyətlərdən hesab olunur:

1-Səs-küy salıb böyük iddialar etmək (Dolayısilə çox danışıb az iş görmək).

2-Qarşılaşdığı hər dəstə ilə həmfikir olmaq, hər dəstə ilə ona uyğun davranmaq (Möminləri gördükdə: "Biz iman gətirmişik”, kafirlərlə qarşılaşdıqda isə: "Biz sizinləyik" - demək).

3-Özlərini cəmiyyətdən ayırmaq, gizli məclislər təşkil etmək və üstüörtülü danışmaq.

4-Hiylə, kələk, yalan, yaltaqlıq, xəyanət, vəfasızlıq.

5-Özünü üstün tutma, başqalarını axmaq hesab edib özünü ağıllı bilmək.

Bir sözlə, münafiqlərin ən bariz xüsusiyyəti olan zahirlǝ batinin, sözlə əməlin uyğunsuzluğu onların hərəkət, danışıq, fərdi və ictimai davranışında elə bir dəyişikliklər yaradır ki, bunun vasitəsilə onları çox rahat şəkildə tanımaq olar. Quran onların ürəyində xəstəlik (nifaq xəstəliyi) olduğunu necə də gözəl buyurmuşdur. Doğrudan da, insanın zahiri ilə batininin bir-biri ilə uyğun gəlməməsindən, çətinliklərlə qarşılaşmağa cəsarəti çatmadığı halda, insanın özünü başqalarından üstün bilməsindən daha pis hansı xəstəlik ola bilər? Nə qədər içəridə olsa da, ürək xəstəliyini gizlətmək mümkün olmadığı və əlamətləri bütün bədən üzvlərində özünü büruzə verdiyi kimi, nifaq xəstəliyi də eynilə o cürdür. Müxtəlif vasitələrlə onu tanımaq mümkündür.

3\. Nifaq məfhumunun genişliyi.

Özlərini üzdə müsəlman kimi göstərən ikiüzlü insanlar zahirdə müsəlmanların sırasında olsalar da, daxilən kafir hesab edilirlər. Bu, nifaqın dar çərçivədə olan mənasıdır. Bu məfhumun geniş əhatə dairəsini nəzərə aldıqda isə nifaq zahirlə batin, sözlə əməl arasındakı İstənilən uyğunsuzluğa şamil olur, hətta bəzən həmin insan mömin olsa belə, bu cür uyğunsuzluq mümkündür. Bunlar nifaqın şaxələri adlanır. Məsələn, hədislərdən birində deyilir:

"Üç xüsusiyyət kimdə olsa, oruc tutub namaz qılmasından, özünü müsəlman adlandırmasından asılı olmayaraq münafiq sayılar: əmanətə xəyanət etmək, yalan danışmaq və vədəsinə əməl etməmək”.

Təbii ki, bu xüsusiyyətlərə malik olan insanlara münafiqin xüsusi mənasını aid etmək olmaz. Lakin nifaqın işartıları onlarda mövcuddur. Xüsusilə də riyakarlar haqqında İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur:

"Riyakarlıq elə bir ağacdır ki, şirkdən başqa bar verməz. Onun rişəsi isə nifaqdır".

İndi isə Əmirəlmöminin Əlinin (ə) münafiqlərlə bağlı buyurduğu xütbənin bir hissəsini diqqətinizə çatdırırıq: "Ey Allahın bəndələri, sizə təqvalı olmağı, münafiqlərdən uzaq durmağı tövsiyə edirəm. Çünki onlar özləri yollarını azdıqları halda, başqalarını da yolundan azdırırlar. Özləri səhv ediblər, başqalarını da səhv etməyə sürükləyirlər. Müxtəlif cildlərə girirlər, özlərini cürbəcür hallara salırlar. Sizi aldatmaq üçün hər cür vasitəyə əl atırlar. Hər fürsətdə pusquda durub sizi güdürlər. Zahirdə yaxşı görünsələr də, daxildə çirkindirlər. Gizlində camaatı yoldan çıxartmaq üçün çalışırlar. Yanlış yolda irəliləyirlər. Sözləri ilk baxışda məlhəm kimi görünsə də, əməlləri çarəsi olmayan bir dərddir. Camaatın rifah və rahatlığına paxıllıq edirlər. (Kiməsə) bir bəla üz verdikdə sevinirlər. Ümidli insanları məyus edirlər. Hər bir yolda onların öldürdüyü insan, hər bir ürəkdə onların yolu var. Müsibətlərdə yalandan göz yaşı tökürlər. Bir-birini, sanki borcluymuş kimi tərifləyir, bir-birindən mükafat umurlar. Nəyi isə istədikdə israr edir, kimi isə danladıqda həya pərdəsini yırtırlar".

4\. Münafiqlərin vəfasızlıqları.

Təkcə İslam dinində deyil, qələbə çalmış hər bir inqilabda cəmiyyətin ən təhlükəli dəstəsi məhz münafiqlərdir. Müsəlman cəmiyyətinə gəldikdə isə münafiqlər hər fürsət düşdükdə möminləri qınayır, onların İslam yolunda gördüyü işlərə istehza ilə yanaşırdılar. Məsələn, maddi imkanlarının aşağı olmasına rəğmən, Allah yolunda mallarından azacıq sərf edən həqiqi möminlərin bu əməlinə rişxənd edirdilər. Qurani- Kərim bu barədə belə buyurmuşdur:

"İtaət göstərib könüllü surətdə sədəqə verən möminlərə eyib tutanları və yalnız imkanları daxilində verə bilən şəxsləri məsxərəyə qoyanları Allah Özü məsxərəyə qoyacaqdır. Onlar şiddətli bir əzaba düçar olacaqlar!"

Bəzi vaxtlar münafiqlər keçirdikləri gizli toplantılarda belə qərara gəlirdilər ki, Peyğəmbərin (s) tərəfdarları onun ətrafından dağılışsın deyə, onlara maddi yardımlarını kəssinlər. Allah-taala bu məsələyə “Munafiqun” surəsinin 7-ci ayəsində toxunaraq belə buyurmuşdur:

"Onlar həmin adamlardır ki, "Allahın elçisinin yanında olan adamlara heç nə verməyin ki, dağılıb getsinlər!" - deyirlər. Halbuki göylərin və yerin xəzinələri Allahındır, lakin münafiqlər anlamırlar". Arada belə qərara gəlirdilər ki, döyüş bitib Mədinəyə qayıtdıqdan sonra əl-ələ verib uyğun bir fürsətdə möminləri Mədinədən çıxartsınlar. Bu barədə Quranda belə buyurulmuşdur:

"Onlar deyirlər: "Əgər biz Mədinəyə qayıtsaq, ən qüdrətlilər ən acizləri oradan çıxardacaqlar!" Bəzi vaxtlar da kənd təsərrüfatı məhsulunun toplanılması kimi müxtəlif bəhanələrlə cihadda iştirak etməkdən boyun qaçırmaqla başda Həzrət Peyğəmbər (s) olmaqla müsəlmanları çətin vəziyyətdə qoyurdular. Digər tərəfdən isə sirlərinin üstünün açılacağından qorxurdular. Onlar bu hərəkətlərinə görə Quranın bir çox ayəsində sərt şəkildə tənqid atəşinə tutulmuşlar. Quranın 114 surǝsindən biri - "Munafiqun" surəsi isə bütövlüklə onlara həsr edilmişdir.

"Tövbə", "Həşr" və başqa surələrdə də onları tənqid edən, iç üzlərini açıb tanıtdıran ayələrə rast gəlmək mümkündür. O cümlədən “Bəqərə” surəsinin haqqında danışdığımız 13 ayəsi də onların xüsusiyyət və acı aqibətindən danışır.

5\. Vicdanı aldatmaq.

Müsəlmanların münafiqləri tanımaqdakı ən böyük çətinliyi onda idi ki, kim üzdə də olsa, İslamı qəbul etdiyini bildirsəydi, onu müsəlman olaraq qəbul edib etiqadını araşdırmamalı idilər. Digər tərəfdən isə daxildə İslamın qatı düşmənlərindən olan, lakin özlərini müsəlman kimi təqdim edən münafiqlərin məkrli planlarından qorunmalı idilər. Münafiqlər bu yolu seçməklə elə güman edirdilər ki, Allahı və möminləri aldada bilərlər. Lakin heç özlərinin də xəbəri olmadan özlərini aldadırdılar. Münafiqlər öz yanlış etiqadlarına əsasən belə hesab edirdilər ki, guya Peyğəmbər (s) hakimiyyət başına gəlməkdən ötrü peyğəmbərliyi bəhanə edərək camaatı aldatmışdır”.

(Allahı və möminləri aldatmağa çalışırlar) cümləsi də bu həqiqəti ortaya çıxarır. Münafiqlərin fikrincə, sadəlövh insanlar da onun bu kələyinə inanıb ətrafına toplaşmışlar. Buna görə də onun hiyləsinə hiylə ilə cavab vermək lazımdır. Bu baxımdan münafiqlərin işi hiylə və kələk sayılır. Digər tərəfdən isə Allahın böyük peyğəmbəri haqqında yanlış fikirdə idilər.

Ayədəki (Halbuki yalnız özlərini aldadırlar, lakin (bunu) anlamırlar) cümləsi onların hər iki fikrini alt-üst edir. Bu cümlə bir tərəfdən çatdırır ki, yalnız onlar hər cür hiyləyə, kələyə əl atırlar (Peyğəmbər (s) qətiyyən hiyləyə əl atmayıb), digər tərəfdən də bildirir ki, onların bu hiyləsi də öz başlarında çatlayır. Başa düşmürlər ki, özləri özlərini aldadırlar. Çünki Allah-taalanın səadətə çatmaq üçün öz varlıqlarında təyin etdiyi sərmayəni hiylə və kələkdən istifadə etməklə əldən verir, beləliklə də, dünyadan əliboş, bir yığın günahla gedirlər.

Təbii ki, heç kim Allahı aldada bilməz. Çünki O, aşkarı da, gizlini də bilir, hər şeydən xəbərdardır. Belə olan halda "yuxadiunə" feilinin üçüncü babda verilməsi ya onunla əlaqədardır ki, Peyğəmbər (s) və möminləri aldatmaq, sanki elə Allahı aldatmaqdır (Necə ki bir çox ayələrdə Allah-taala Peyğəmbər (s) və möminlərin necə böyük hörmətə layiq olduğunu çatdırmaq üçün Özünü də onların sırasına qoşmuşdur), ya da ona görədir ki, münafiqlər Allahın sifətlərindən xəbərdar olmadıqları üçün, doğrudan da, elə fikirləşirmişlər ki, Onu aldada bilərlər. Hər halda bu ayə vicdanı aldatmağa toxunur. İnsan bəzi vaxtlar öz yanlış hərəkətlərinə bəraət qazandırmaqdan ötrü vicdanını da aldatmağa çalışır. Getdikcə özünü inandırır ki, gördüyü işlər nəinki yanlış deyil, əksinə, doğru və islahedici işlərdir.

Deyilənlərə görə, Amerikanın yüksək rütbəli şəxslərindən biri: "Nə üçün Yaponiyanın iki böyük şəhəri - Hirosima və Naqasakiyə atom bombası ataraq iki yüz min nəfər uşaq, gənc və yaşlı insanın ölümünə səbəb olan əmr verdiniz?" sualına belə cavab vermişdir: "Biz bu addımı sülh məqsədilə atmışıq. Əgər bunu etməsəydik, müharibə daha da uzanar, bundan daha artıq tələfat olardı". İndiki dövrün münafiqləri də ya insanları, ya da öz vicdanlarını aldatmaqdan ötrü bu kimi sözlər danışırlar. Halbuki müharibənin daha tez başa çatması üçün müharibəni qeyd-şərtsiz dayandırmaq kimi alternativ yollar da mövcud olmuşdur. Deməli, nifaq, əslində, vicdanı aldatmaq üçün bir vasitədir. İnsanın öz daxilindəki həmişəoyaq nəzarətçini yuxuya verməsi necə də acınacaqlı haldır!

6\. Zərərli ticarət.

Quranın bir çox ayəsində insanın bu dünyadakı fəaliyyəti ticarətə bənzədilmişdir. Əslində, hamımız Allahın verdiyi ağıl, fitrət, hisslər, bədənimizdəki müxtəlif qüvvələr, təbiətin bəxş etdiyi nemətlər, peyğəmbərlərin rəhbərliyi kimi saysız-hesabsız sərmayələrlə bu dünyada ticarətlə məşğuluq. Bəziləri bu ticarətdən qazanc əldə edib səadətə çatdığı halda, bəziləri də nəinki qazanc əldə edə bilmir, hələ üstəlik, əlindəki sərmayəsini də itirərək iflasa uğrayır. Birinci dəstəyə Allah yolunun mücahidlərini misal göstərmək olar. Quran onların barəsində belə buyurmuşdur:

"Ey iman gətirənlər! Sizi ağrılı-acılı əzabdan xilas edəcək bir ticarəti sizə göstərimmi? Allaha və Onun elçisinə iman gətirin, Allah yolunda malınız və canınızla cihad edin".

İkinci dəstənin ən bariz nümunəsi isə haqqında danışdığımız ayədə sözügedən münafiqlərdir. Allah onların bu ticarətdən qazanc əldə etmədiyini bildirir: "Onlar hidayəti azğınlığa satmış kəslərdir. Onların alveri xeyir gətirməyib və haqq yolu tapmayıblar". Bu dəstə elə bir mövqedə olmuşdur ki, ən gözəl yolu seçə bilərdi. Onlar vəhy bulağının kənarında olduqları halda, ondan faydalanmaq əvəzinə fitrətlərindəki hidayəti satıb azğınlığı almışlar. Elə təsəvvür edirdilər ki, bu alver nəticəsində müsəlmanları zəiflədərək öz arzularına çatacaqlar. Onların bu alveri iki böyün ziyanla nəticələndi:

1) Heç bir qazanc əldə etmədən həm maddi, həm də mənəvi sərmayələrini itirdilər.

2) Öz arzularına da çatmadılar. Çünki İslam böyük sürətlə inkişaf etdi, münafiqlər isə rüsvay oldular.